Eindexamen Griekse taal en cultuur vwo 2026, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Prooemium.

1 Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ
2 πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσε·
3 πολλῶν δ᾿ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω,
4 πολλὰ δ᾿ ὅ γ᾿ ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα ὃν κατὰ θυμόν,
5 ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν καὶ νόστον ἑταίρων.
6 Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὣς ἑτάρους ἐρρύσατο, ἱέμενός περ·
7 αὐτῶν γὰρ σφετέρῃσιν ἀτασθαλίῃσιν ὄλοντο,
8 νήπιοι, οἳ κατὰ βοῦς Ὑπερίονος Ἠελίοιο
9 ἤσθιον· αὐτὰρ ὁ τοῖσιν ἀφείλετο νόστιμον ἦμαρ.
10 Τῶν ἁμόθεν γε, θεά, θύγατερ Διός, εἰπὲ καὶ ἡμῖν.
11 Ἔνθ᾿ ἄλλοι μὲν πάντες, ὅσοι φύγον αἰπὺν ὄλεθρον,
12 οἴκοι ἔσαν, πόλεμόν τε πεφευγότες ἠδὲ θάλασσαν·
13 τὸν δ᾿ οἶον, νόστου κεχρημένον ἠδὲ γυναικός,
14 νύμφη πότνι᾿ ἔρυκε Καλυψώ, δῖα θεάων,
15 ἐν σπέσσι γλαφυροῖσι, λιλαιομένη πόσιν εἶναι.
16 Ἀλλ᾿ ὅτε δὴ ἔτος ἦλθε περιπλομένων ἐνιαυτῶν,
17 τῶ οἱ ἐπεκλώσαντο θεοὶ οἶκόνδε νέεσθαι
18 εἰς Ἰθάκην, οὐδ᾿ ἔνθα πεφυγμένος ἦεν ἀέθλων,
19 καὶ μετὰ οἷσι φίλοισι. Θεοὶ δ᾿ ἐλέαιρον ἅπαντες
20 νόσφι Ποσειδάωνος· ὁ δ᾿ ἀσπερχὲς μενέαινεν
21 ἀντιθέῳ Ὀδυσῆϊ πάρος ἣν γαῖαν ἱκέσθαι.

Homerus, Odyssee 1.1-21

Aantekeningen

• regel 1 πολύτροπος vindingrijk
• regel 10 ἁμόθεν van een of ander punt af aan
• regel 16 περιπλόμενος participium aoristus van περιπέλομαι verlopen
• regel 17 ἐπικλώθω toedelen
• regel 20 ἀσπερχές hevig

Regel 1-5 Ἄνδρα t/m ἑταίρων

Regel 5 ἑταίρων en regel 6 ἑτάρους

Deze woorden zijn vormen van respectievelijk ἑταῖρος en ἕταρος, die dezelfde betekenis hebben.

Regel 1-10 Ἄνδρα t/m ἡμῖν

Uit de oudheid is een lang gedicht over een strijd tussen muizen en kikkers overgeleverd. Het is een parodie op het genre epos. Het begint als volgt:

1 Aan het begin van bladzij één bid ik het Muzenkoor
2 om af te dalen in mijn hart voor een gezang,
3 dat ik zojuist geschreven heb op deze bladzijden,
4 over een lang gevecht, met strijdgedreun van Ares.
5 Ik wens dat ze alle mensen laten horen,
6 hoe muizen tegen kikkers vochten,
7 en streden als de zoons van moeder Aarde,
8 zoals in mythen wordt verteld.

Regel 12 πεφευγότες

Regel 11-12 Ἔνθ᾿ t/m θάλασσαν

Regel 19 οἷσι φίλοισι

Regel 7 ὄλοντο, regel 9 ἤσθιον, regel 14 ἔρυκε, regel 21 ἱκέσθαι

Deze vier werkwoordsvormen hebben betrekking op verschillende momenten in het verhaal van de Odyssee.

In tekst 1 komt het onderwerp ‘thuiskomen’ aan de orde met betrekking tot drie verschillende groepen of individuen.

Gerard Valck, ‘Hermes wordt door Zeus naar Calypso gestuurd met het bevel Odysseus te laten gaan’, gravure naar een schilderij van Gerard de Lairesse (ca. 1700)

Afbeelding 1 verschilt in enkele opzichten van het verhaal zoals dat door Homerus wordt verteld. Zo vermeldt Homerus in het tekstgedeelte Ἔνθ᾿ t/m ἱκέσθαι (tekst 1, regel 11-21) een kenmerk van de omgeving waar Calypso zich bevindt dat niet in de afbeelding is verwerkt.

In afbeelding 1 komt Hermes bij Calypso met het bevel Odysseus te laten gaan. Deze scène wordt ook door Homerus beschreven, maar bij Homerus bevindt Odysseus zich op dat moment op een andere plek dan waar hij zich op afbeelding 1 bevindt.

Hermes spreekt met Calypso.

97 “Εἰρωτᾷς μ᾿ ἐλθόντα θεὰ θεόν· αὐτὰρ ἐγώ τοι
98 νημερτέως τὸν μῦθον ἐνισπήσω· κέλεαι γάρ.
99 Ζεὺς ἐμέ γ᾿ ἠνώγει δεῦρ᾿ ἐλθέμεν οὐκ ἐθέλοντα·
100 τίς δ᾿ ἂν ἑκὼν τοσσόνδε διαδράμοι ἁλμυρὸν ὕδωρ
101 ἄσπετον; Οὐδέ τις ἄγχι βροτῶν πόλις, οἵ τε θεοῖσιν
102 ἱερά τε ῥέζουσι καὶ ἐξαίτους ἑκατόμβας.
103 Ἀλλὰ μάλ᾿ οὔ πως ἔστι Διὸς νόον αἰγιόχοιο
104 οὔτε παρεξελθεῖν ἄλλον θεὸν οὔθ᾿ ἁλιῶσαι.
105 Φησί τοι ἄνδρα παρεῖναι ὀϊζυρώτατον ἄλλων,
106 τῶν ἀνδρῶν οἳ ἄστυ πέρι Πριάμοιο μάχοντο
107 εἰνάετες, δεκάτῳ δὲ πόλιν πέρσαντες ἔβησαν
108 οἴκαδ᾿· ἀτὰρ ἐν νόστῳ Ἀθηναίην ἀλίτοντο,
109 ἥ σφιν ἐπῶρσ᾿ ἄνεμόν τε κακὸν καὶ κύματα μακρά.
110 Ἔνθ᾿ ἄλλοι μὲν πάντες ἀπέφθιθεν ἐσθλοὶ ἑταῖροι,
111 τὸν δ᾿ ἄρα δεῦρ᾿ ἄνεμός τε φέρων καὶ κῦμα πέλασσε.
112 Τὸν νῦν σ᾿ ἠνώγειν ἀποπεμπέμεν ὅττι τάχιστα·
113 οὐ γάρ οἱ τῇδ᾿ αἶσα φίλων ἀπονόσφιν ὀλέσθαι,
114 ἀλλ᾿ ἔτι οἱ μοῖρ᾿ ἐστὶ φίλους ἰδέειν καὶ ἱκέσθαι
115 οἶκον ἐς ὑψόροφον καὶ ἑὴν ἐς πατρίδα γαῖαν.”

Homerus, Odyssee 5.97-115

Aantekeningen

• regel 98 ἐνισπήσω futurum van ἐνέπω vertellen
• regel 100 διέδραμον aoristus van διατρέχω oversteken; ἁλμυρός zout (bijvoeglijk naamwoord)
• regel 102 ἔξαιτος voortreffelijk
• regel 104 ἁλιόω negeren
• regel 107 εἰνάετες negen jaar lang
• regel 108 ἠλιτόμην aoristus van ἀλιταίνω krenken
• regel 113 ἀπονόσφιν + genitivus ver van

Regel 100-102 τίς t/m ἑκατόμβας

Dit tekstgedeelte wordt door H.J. de Roy van Zuydewijn als volgt vertaald:

Wie komt ertoe uit zichzelf die ontzaglijke plas van zout water
over te steken met nergens een stad in de buurt waar aan goden
offers worden gebracht en heerlijke feestofferanden?

De grammaticale structuur van het Grieks is in de vertaling niet geheel overgenomen.

Regel 103-104 Ἀλλὰ t/m ἁλιῶσαι

Deze opmerking kan op twee manieren opgevat worden: als een verklaring en als een waarschuwing.

Regel 97-109 Εἰρωτᾷς t/m μακρά

Regel 110-115 Ἔνθ᾿ t/m γαῖαν

Een wetenschapper merkt naar aanleiding van tekst 2 op, dat Hermes slecht nieuws heeft voor Calypso, maar dat hij dit op een tactvolle manier brengt.

Tekst 2, regel 108-109 ἀτὰρ t/m μακρά

Athena wordt hier verantwoordelijk genoemd voor de dood van vele Grieken.

Eurycleia spreekt met Penelope over Odysseus.

52 “Maar ga mee, zodat in uw beider harten ’t geluk zich
53 weer voor u uitstrekt, nadat u veel leed hebt moeten verduren.
54 Eindelijk is nu je diepste wens tot vervulling gekomen:
55 levend is hij terug in zijn huis en trof in zijn haardstee
56 jou en zijn zoon aan. En die hem onrecht aandeden, de vrijers,
57 heeft hij hier allen in zijn paleis voor hun zonden doen boeten.”
58 Τὴν δ᾿ αὖτε προσέειπε περίφρων Πηνελόπεια·
59 “Μαῖα φίλη, μή πω μέγ᾿ ἐπεύχεο καγχαλόωσα.
60 Οἶσθα γὰρ ὥς κ᾿ ἀσπαστὸς ἐνὶ μεγάροισι φανείη
61 πᾶσι, μάλιστα δ᾿ ἐμοί τε καὶ υἱέϊ, τὸν τεκόμεσθα·
62 ἀλλ᾿ οὐκ ἔσθ᾿ ὅδε μῦθος ἐτήτυμος, ὡς ἀγορεύεις,
63 ἀλλά τις ἀθανάτων κτεῖνε μνηστῆρας ἀγαυούς,
64 ὕβριν ἀγασσάμενος θυμαλγέα καὶ κακὰ ἔργα.
65 Οὔ τινα γὰρ τίεσκον ἐπιχθονίων ἀνθρώπων,
66 οὐ κακὸν οὐδὲ μὲν ἐσθλόν, ὅτις σφέας εἰσαφίκοιτο·
67 τῷ δι᾿ ἀτασθαλίας ἔπαθον κακόν· αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς
68 ὤλεσε τηλοῦ νόστον Ἀχαιΐδος, ὤλετο δ᾿ αὐτός.”
69 Τὴν δ᾿ ἠμείβετ᾿ ἔπειτα φίλη τροφὸς Εὐρύκλεια·
70 “Τέκνον ἐμόν, ποῖόν σε ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων,
71 ἣ πόσιν ἔνδον ἐόντα παρ᾿ ἐσχάρῃ οὔ ποτ᾿ ἔφησθα
72 οἴκαδ᾿ ἐλεύσεσθαι· θυμὸς δέ τοι αἰὲν ἄπιστος.
73 Ἀλλ᾿ ἄγε τοι καὶ σῆμα ἀριφραδὲς ἄλλο τι εἴπω·
74 οὐλήν, τήν ποτέ μιν σῦς ἤλασε λευκῷ ὀδόντι,
75 τὴν ἀπονίζουσα φρασάμην, ἔθελον δὲ σοὶ αὐτῇ
76 εἰπέμεν· ἀλλά με κεῖνος ἑλὼν ἐπὶ μάστακα χερσὶν
77 οὐκ ἔα εἰπέμεναι πολυκερδείῃσι νόοιο.
78 Ἀλλ᾿ ἕπευ· αὐτὰρ ἐγὼν ἐμέθεν περιδώσομαι αὐτῆς,
79 αἴ κέν σ᾿ ἐξαπάφω, κτεῖναί μ᾿ οἰκτίστῳ ὀλέθρῳ.”
80 Τὴν δ᾿ ἠμείβετ᾿ ἔπειτα περίφρων Πηνελόπεια·
81 “Μαῖα φίλη, χαλεπόν σε θεῶν αἰειγενετάων
82 δήνεα εἴρυσθαι, μάλα περ πολύϊδριν ἐοῦσαν·
83 ἀλλ᾿ ἔμπης ἴομεν μετὰ παῖδ᾿ ἐμόν, ὄφρα ἴδωμαι
84 ἄνδρας μνηστῆρας τεθνηότας, ἠδ᾿ ὃς ἔπεφνεν.”
85 Ὣς φαμένη κατέβαιν᾿ ὑπερώϊα· πολλὰ δέ οἱ κῆρ
86 ὅρμαιν᾿, ἢ ἀπάνευθε φίλον πόσιν ἐξερεείνοι,
87 ἦ παρστᾶσα κύσειε κάρη καὶ χεῖρε λαβοῦσα.

Homerus, Odyssee 23.52-87

Aantekeningen

• regel 59 καγχαλάω luid juichen
• regel 73 ἀριφραδής zeer duidelijk
• regel 74 ἡ οὐλή litteken
• regel 76 ἡ μάσταξ mond
• regel 77 ἡ πολυκερδείη grote slimheid
• regel 78 περιδίδομαι + genitivus wedden om
• regel 79 ἐξήπαφον aoristus van ἐξαπαφίσκω bedriegen
• regel 82 τὰ δήνεα plannen; πολύϊδρις verstandig

Regel 54 Eindelijk t/m gekomen

Ook Odysseus’ diepste wens is uitgekomen.

Regel 56 jou en zijn zoon

Regel 63-64 ἀλλά t/m ἔργα

Dit tekstgedeelte wordt door Imme Dros als volgt vertaald:

Ach die vrijers zijn vast gedood door een God die boos was
om hun schennende overmoed en hun schandalige daden.

Regel 67 ἀτασθαλίας en tekst 1, regel 7 ἀτασθαλίῃσιν

Regel 67 κακόν

Regel 59-68 Μαῖα t/m αὐτός

Penelope spreekt in dit tekstgedeelte tweemaal over Odysseus. De tweede maal doet ze dat in de regels 67-68.

Regel 70 Τέκνον t/m ὀδόντων

Uit dit tekstgedeelte blijkt dat Eurycleia verbaasd is over de reactie van Penelope.

Regel 70 ποῖόν t/m ὀδόντων

Dit tekstelement komt vaker voor in de epen van Homerus.

Regel 71 ἐόντα

Regel 73-79 Ἀλλ᾿ ἄγε t/m ὀλέθρῳ

In dit tekstgedeelte zegt Eurycleia dat Penelope met haar mee moet gaan, zodat ze zelf kan zien dat Eurycleia de waarheid gesproken heeft. Maar voordat ze gaan, probeert Eurycleia in dit tekstgedeelte op twee andere manieren Penelope ervan te overtuigen dat ze de waarheid gesproken heeft.

Later probeert Odysseus zelf Penelope te overtuigen van zijn identiteit.

Regel 83 ἀλλ᾿ ἔμπης ἴομεν μετὰ παῖδ᾿ ἐμόν, ὄφρα ἴδωμαι

Regel 85-87 Ὣς t/m λαβοῦσα

In dit tekstgedeelte blijkt dat de verteller een alwetende verteller is.

Odysseus heeft, onherkenbaar vermomd als een armoedige vreemdeling, in zijn paleis gegeten en geslapen. In de onderstaande tekst komt Telemachus aan bij de grote zaal. Hij vraagt aan Eurycleia of de vreemdeling wel gastvrij is ontvangen.

128 Στῆ δ᾿ ἄρ᾿ ἐπ᾿ οὐδὸν ἰών, πρὸς δ᾿ Εὐρύκλειαν ἔειπε·
129 “Μαῖα φίλη, τὸν ξεῖνον ἐτιμήσασθ᾿ ἐνὶ οἴκῳ
130 εὐνῇ καὶ σίτῳ, ἦ αὔτως κεῖται ἀκηδής;
131 Τοιαύτη γὰρ ἐμὴ μήτηρ, πινυτή περ ἐοῦσα·
132 ἐμπλήγδην ἕτερόν γε τίει μερόπων ἀνθρώπων
133 χείρονα, τὸν δέ τ᾿ ἀρείον᾿ ἀτιμήσασ᾿ ἀποπέμπει.”
134 Τὸν δ᾿ αὖτε προσέειπε περίφρων Εὐρύκλεια·
135 “Οὐκ ἄν μιν νῦν, τέκνον, ἀναίτιον αἰτιόῳο.
136 Οἶνον μὲν γὰρ πῖνε καθήμενος, ὄφρ᾿ ἔθελ᾿ αὐτός,
137 σίτου δ᾿ οὐκέτ᾿ ἔφη πεινήμεναι· εἴρετο γάρ μιν.
138 Ἀλλ᾿ ὅτε δὴ κοίτοιο καὶ ὕπνου μιμνήσκοιτο,
139 ἡ μὲν δέμνι᾿ ἄνωγεν ὑποστορέσαι δμῳῇσιν,
140 αὐτὰρ ὅ γ᾿, ὥς τις πάμπαν ὀϊζυρὸς καὶ ἄποτμος,
141 οὐκ ἔθελ᾿ ἐν λέκτροισι καὶ ἐν ῥήγεσσι καθεύδειν,
142 maar hij ging in het voorhuis op een ongelooide runderhuid liggen
143 onder een schapenvacht; wij dekten hem toe met een mantel.”
144 Ὣς φάτο, Τηλέμαχος δὲ διὲκ μεγάροιο βεβήκει
145 ἔγχος ἔχων.

Homerus, Odyssee 20.128-145

Aantekeningen

• regel 128 Στῆ en ἔειπε: onderwerp hij (= Telemachus). ἄρ᾿: onvertaald laten.
• regel 129 τιμάομαι + dativus: gastvrij ontvangen met
• regel 130 ἀκηδής: verwaarloosd
• regel 131 τοιαύτη γὰρ ἐμὴ μήτηρ: vul aan: ἔστιν. πινυτός: verstandig
• regel 132 ἐμπλήγδην: tot mijn verbazing. τίω: respectvol behandelen
• regel 132-133 ἕτερόν χείρονα: een slechter iemand
• regel 133 τὸν δέ τ᾿ ἀρείον᾿: maar een voornamer iemand. ἀτιμήσασ᾿ = ἀτιμήσασα
• regel 135 μιν: hiermee wordt Penelope bedoeld. ἀναίτιος (2): onschuldig. αἰτιόῳο = αἰτιῷο
• regel 136 πῖνε: onderwerp hij (= de vermomde Odysseus)
• regel 137 εἴρετο: onderwerp ze (= Penelope). μιν: hiermee wordt de vermomde Odysseus bedoeld
• regel 139 ὑποστόρνυμι = στόρνυμι
• regel 140 ὥς = ὡς. ἄποτμος: ongelukkig
• regel 144 διέκ + genitivus: uit

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.