Eindexamen Latijnse taal en cultuur vwo 2026, tijdvak 1: vragen en antwoorden

SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

1 Moleste fero decessisse Flaccum, amicum tuum, plus tamen aequo
2 dolere te nolo. Illud, ut non doleas, vix audebo exigere; et esse melius
3 scio. Sed cui ista firmitas animi continget nisi iam multum supra fortunam
4 elato? Illum quoque ista res vellicabit, sed tantum vellicabit. Nobis autem
5 ignosci potest prolapsis ad lacrimas, si non nimiae decucurrerunt, si ipsi
6 illas repressimus. Nec sicci sint oculi amisso amico nec fluant;
7 lacrimandum est, non plorandum. Duram tibi legem videor ponere, cum
8 poetarum Graecorum maximus ius flendi dederit in unum dumtaxat diem,
9 cum dixerit etiam Niobam de cibo cogitasse? Quaeris unde sint
10 lamentationes, unde inmodici fletus? Per lacrimas argumenta desiderii
11 quaerimus et dolorem non sequimur sed ostendimus; nemo tristis sibi est.
12 O infelicem stultitiam! Est aliqua et doloris ambitio. “Quid ergo?” inquis
13 “Obliviscar amici?” Brevem illi apud te memoriam promittis, si cum dolore
14 mansura est: iam istam frontem ad risum quaelibet fortuita res transferet.
15 Non differo in longius tempus quo desiderium omne mulcetur, quo etiam
16 acerrimi luctus residunt: cum primum te observare desieris, imago ista
17 tristitiae discedet. Nunc ipse custodis dolorem tuum; sed custodienti
18 quoque elabitur, eoque citius quo est acrior desinit. Id agamus ut iucunda
19 nobis amissorum fiat recordatio. Nemo libenter ad id redit quod non sine
20 tormento cogitaturus est, sicut illud fieri necesse est, ut cum aliquo nobis
21 morsu amissorum quos amavimus nomen occurrat; sed hic quoque
22 morsus habet suam voluptatem. Nam, ut dicere solebat Attalus noster,
23 “sic amicorum defunctorum memoria iucunda est quomodo poma
24 quaedam sunt suaviter aspera, quomodo in vino nimis veteri ipsa nos
25 amaritudo delectat; cum vero intervenit spatium, omne quod angebat
26 extinguitur et pura ad nos voluptas venit.” Si illi credimus, “Amicos
27 incolumes cogitare melle ac placenta frui est: eorum qui fuerunt
28 retractatio non sine acerbitate quadam iuvat. Quis autem negaverit haec
29 acria quoque et habentia austeritatis aliquid stomachum excitare?” Ego
30 non idem sentio: mihi amicorum defunctorum cogitatio dulcis ac blanda
31 est; habui enim illos tamquam amissurus, amisi tamquam habeam.
32 Fac ergo, mi Lucili, quod aequitatem tuam decet, desine beneficium
33 fortunae male interpretari: abstulit, sed dedit.

Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium 63.1-7

Regel 2-3 et esse melius scio

Regel 3-4 iam multum supra fortunam elato

Regel 4 ista res

Regel 5 nimiae decucurrerunt

In het vervolg (t/m regel 9 cogitasse) gebruikt Seneca nog tweemaal een woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met nimiae decucurrerunt.

Regel 6-7 Nec sicci t/m plorandum

Regel 7 Duram legem

Regel 12 “Quid ergo?” inquis

Regel 15-16 Non t/m residunt

Dit tekstgedeelte wordt door C. Verhoeven als volgt vertaald:

Ik wil alleen de troost niet uitstellen tot een verder verwijderd tijdstip waarop elk gemis slijt en zelfs de heftigste rouw tot rust komt.

Regel 25 amaritudo

Regel 27-28 eorum qui fuerunt retractatio

Regel 33 abstulit, sed dedit

Het onderwerp van deze persoonsvormen is hier niet uitgedrukt, maar is wel af te leiden uit het voorafgaande (vanaf regel 32 Fac).

Op de website Grief.Academy staan enkele praktische adviezen voor het verwerken van het overlijden van een vriend. Er staat onder andere:

Vier het leven van je vriend. Denk terug aan de mooie momenten die jullie samen hebben beleefd.

Bron: https://www.grief.academy/rouw-na-het-verlies-van-een-vriend-5-praktische-tips/ (bekeken op 23 januari 2025).

1 Quod me ab hoc maerore recreari vis, facis ut omnia; sed me mihi non
2 defuisse tu testis es. Nihil enim de maerore minuendo scriptum ab ullo est
3 quod ego non domi tuae legerim. Sed omnem consolationem vincit dolor.
4 Quin etiam feci, quod profecto ante me nemo, ut ipse me per litteras
5 consolarer. Quem librum ad te mittam, si descripserint librarii. Adfirmo tibi
6 nullam consolationem esse talem. Totos dies scribo, non quo proficiam
7 quid sed tantisper impedior — non equidem satis (vis enim urget), — sed
8 relaxor tamen, omniaque nitor non ad animum sed ad vultum ipsum, si
9 queam, reficiendum, idque faciens interdum mihi peccare videor,
10 interdum peccaturus esse nisi faciam. Solitudo aliquid adiuvat, sed multo
11 plus proficeret si tu tamen interesses. Quae mihi una causa est hinc
12 discedendi; nam pro malis recte habebat. Quamquam ⟨id⟩ ipsum doleo.
13 Non enim iam in me idem esse poteris. Perierunt illa quae amabas.
14 De Bruti ad me litteris scripsi ad te antea. Prudenter scriptae, sed nihil
15 quod me adiuvaret. Quod ad te scripsit id vellem, ut ipse adesset. Certe
16 aliquid, quoniam me tam valde amat, adiuvaret.

Cicero, Ad Atticum 12.14.3-4

Regel 1 facis ut omnia

Regel 3 consolationem

Zowel in het voorafgaande als in het vervolg beschrijft Cicero een manier om dit te bereiken.

Regel 3 omnem consolationem vincit dolor

Regel 6 Totos dies scribo

Het effect dat deze activiteit op Cicero heeft, beschrijft hij in het vervolg (t/m regel 9 reficiendum).

Regel 9 idque t/m videor

Regel 8-10 relaxor t/m faciam

Regel 10-13 Solitudo t/m amabas

In dit tekstgedeelte noemt Cicero twee bronnen van troost.

Regel 14-15 De t/m adesset

In dit tekstgedeelte verwijst Cicero naar een drietal brieven.

1 Ik zie de natuurlijke orde voor de mens als volgt: Wij zijn geboren in
2 een situatie waarin alle mensen onderling iets gemeenschappelijks
3 hebben, méér ervan naarmate de onderlinge band nauwer is.
4 Stadgenoten bijvoorbeeld voelen zich meer verbonden met elkaar dan met
5 mensen van elders, familieleden onderling meer dan met vreemden.
6 Geheel op natuurlijke wijze ontstaan deze relaties tussen hen. Maar die
7 natuurlijke band mist een solide basis. Vriendschap in de ware zin van het
8 woord staat ver boven dat soort verbonden zijn. Kijk maar. Uit zulke
9 relaties kun je de hartelijke genegenheid wegdenken, uit vriendschap
10 niet. Is de genegenheid uit zo’n natuurlijke binding weg, dan is het met
11 de vriendschap gedaan, maar het blijven wel buurtgenoten of verwanten.
12 De oerkracht van vriendschap kun je beseffen als je het zo bekijkt: uit
13 de onbegrensde natuurlijke band tussen alle mensen zondert vriendschap
14 zich af tot een zo innige verbintenis, dat het hele gemeenschapsgevoel
15 wordt vernauwd tot liefde tussen twee mensen, in elk geval tussen
16 weinigen.
17 Est enim amicitia nihil aliud nisi omnium divinarum humanarumque
18 rerum cum benevolentia et caritate consensio; qua quidem haud scio an
19 excepta sapientia nihil melius homini sit a dis immortalibus datum. Divitias
20 alii praeponunt, bonam alii valetudinem, alii potentiam, alii honores, multi
21 etiam voluptates: beluarum hoc quidem extremum; illa autem superiora
22 caduca et incerta, posita non tam in consiliis nostris quam in fortunae
23 temeritate. Qui autem in virtute summum bonum ponunt, praeclare illi
24 quidem, sed haec ipsa virtus amicitiam et gignit et continet, nec sine
25 virtute amicitia esse ullo pacto potest. Iam virtutem ex consuetudine vitae
26 sermonisque nostri interpretemur, nec eam, ut quidam docti, verborum
27 magnificentia metiamur, virosque bonos eos qui habentur numeremus:
28 Paulos, Catones, Galos, Scipiones, Philos. His communis vita contenta est,
29 eos autem omittamus qui omnino nusquam reperiuntur.
30 Tales igitur inter viros amicitia tantas opportunitates habet quantas vix
31 queo dicere. Principio qui potest esse vita vitalis, ut ait Ennius, quae non
32 in amici mutua benevolentia conquiescit? Quid dulcius quam habere
33 quicum omnia audeas sic loqui ut tecum? Qui esset tantus fructus in
34 prosperis rebus nisi haberes qui illis aeque ac tu ipse gauderet? Adversas
35 vero ferre difficile esset sine eo qui illas gravius etiam quam tu ferret.

Cicero, Laelius / De Amicitia 19-22

Regel 17-19 Est t/m datum

Uit dit tekstgedeelte kan een conclusie getrokken worden over Laelius’ waardering van bepaalde geschenken van de goden.

Regel 24-25 sed t/m potest

Regel 27 virosque t/m numeremus

Dit tekstgedeelte wordt door W.A.M. Peters als volgt vertaald:

Welnu, langs die weg moeten we hen tot de voortreffelijke karakters rekenen die algemeen als zodanig worden erkend.

Regel 25-29 Iam t/m reperiuntur

In dit tekstgedeelte beschrijft Laelius de manier waarop hij wil uitleggen wat deugd inhoudt. Hij beschrijft ook de manier waarop hij dat beslist niet wil doen.

Regel 30 Tales

Met Tales wordt terugverwezen naar het voorafgaande, waar specifieker is aangegeven wat met Tales bedoeld wordt.

Regel 32 mutua benevolentia

In het vervolg (t/m regel 35 tu ferret) geeft Laelius enkele concrete voorbeelden van mutua benevolentia.

Regel 31-34 Principio t/m gauderet

Regel 34-35 Adversas t/m tu ferret

Het onderwerp van de onderstaande tekst is het proces van voortdurende verandering waaraan alles onderworpen is, inclusief de mens zelf. Seneca schrijft dat mensen wat dat betreft op stromende rivieren lijken. Hij haalt daarbij een beroemde uitspraak van de Griekse filosoof Heraclitus aan, die hij daarna ook even uitlegt. Vervolgens uit Seneca zijn verbazing over het feit dat veel mensen zich zo druk maken over het sterven: we sterven immers elke dag al een klein beetje. We zouden gewend moeten zijn aan de vergankelijkheid van alles, inclusief onze eigen lichamen.

1 Nemo nostrum idem est in senectute, qui fuit iuvenis; nemo nostrum est
2 idem mane, qui fuit pridie. Corpora nostra rapiuntur fluminum more.
3 Quicquid vides, currit cum tempore. Nihil ex iis, quae videmus, manet.
4 Ego ipse, dum loquor mutari ista, mutatus sum. Hoc est, quod ait
5 Heraclitus: "Als iemand zegt dat hij tweemaal in dezelfde rivier is gestapt,
6 dan is dat waar, maar toch ook niet waar." Manet enim idem fluminis
7 nomen, aqua transmissa est.
8 Hoc in amne manifestius est quam in homine. Sed nos quoque non minus
9 velox cursus praetervehit, et ideo admiror dementiam nostram, quod
10 tantopere amamus rem fugacissimam, corpus, timemusque, ne quando
11 moriamur, cum omne momentum mors prioris habitus sit. Vis tu non
12 timere, ne semel fiat, quod cotidie fit!

Aantekeningen

• regel 1 nostrum (tweemaal in regel 1): van ons. iuvenis: predicatief vertalen.
• regel 2 rapi: snel voorbijgaan. more + genitivus: zoals
• regel 3 currere: vergaan
• regel 4 mutari (tweemaal in regel 4): veranderen
• regel 5 Heraclitus: een beroemde Griekse filosoof uit de vijfde eeuw voor Christus
• regel 7 transmitti: verder stromen
• regel 8 Hoc: hiermee bedoelt Seneca het proces van voortdurende verandering.
• regel 9 praetervehere: meesleuren. admirari + accusativus: zich verbazen over
• regel 10 fugax: vergankelijk. corpus: hiermee duidt Seneca aan, wat hij concreet bedoelt met rem fugacissimam (regel 10). quando: ooit
• regel 11 cum t/m sit: terwijl elk nieuw moment de dood van onze vorige toestand inhoudt. Vis tu non: je moet niet

Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium 58.22-23

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.