Formatief toetsen was te duur in tijd. Nu niet meer
Iedereen is voor formatief toetsen, tot je bedenkt wie die dertig extra toetsen nakijkt. Precies daar is iets veranderd.
Formatief toetsen sneuvelde in de praktijk op de nakijktijd: een tussentoets met open vragen kost net zoveel uren als een echte toets, maar levert geen cijfer op. Daarom werd het overgeslagen of teruggebracht tot meerkeuze, dat vooral herkenning meet en niet of een leerling het snapt. Met AI-nakijken kun je een formatieve toets op papier of online afnemen, binnen een dag teruggeven met feedback, en per vraag zien waar de klas vastloopt, zodat je je volgende les daarop aanpast.
- Formatief toetsen strandde niet op didactiek maar op nakijktijd.
- Meerkeuze was de goedkope uitweg, maar meet herkenning in plaats van inzicht.
- Met AI-nakijken kost een tussentoets met open vragen nauwelijks nog tijd.
- De echte opbrengst zit in de analyse per vraag: die bepaalt je volgende les.
Vraag een willekeurige sectie of formatief toetsen een goed idee is, en je krijgt geen enkele tegenstem. Meten waar leerlingen staan terwijl je er nog iets aan kunt doen, in plaats van achteraf vaststellen dat het misging: daar is niemand op tegen.
Vraag daarna hoeveel formatieve toetsen er dit jaar zijn afgenomen, en het wordt stil. Dat komt niet doordat docenten de theorie niet kennen. Het komt door een rekensom die niemand hardop maakt.
De rekensom die formatief toetsen tegenhield
Een tussentoets met open vragen kost bij het nakijken precies evenveel als een echte toets. Dertig leerlingen, tien vragen, drie tot vijf uur werk. Het verschil is dat er aan het eind geen cijfer in Magister staat en dat er dus ook geen zichtbare verplichting tegenover stond. Nakijkuren zijn schaars, en ze gaan als eerste naar het werk dat meetelt.
Er waren daardoor twee uitwegen, en allebei kosten ze iets.
- Overslaan. De tussentoets werd een huiswerkopdracht die klassikaal werd nagekeken, of hij verdween helemaal. Je hoort dan wel iets van de vier leerlingen die hun hand opsteken, en niets van de andere zesentwintig.
- Meerkeuze maken. Een toets die zichzelf nakijkt, maar die iets anders meet dan wat je wilde weten. Zie de volledige rekensom in De anatomie van docentenwerkdruk.
Meerkeuze meet herkenning, niet begrip
Meerkeuze is niet slecht. Voor feitenkennis en begrippen is het uitstekend, en het is snel af te nemen. Het probleem is wat je er niet mee ziet. Een leerling die het juiste antwoord aanwijst, kan het weten, kan het herkennen, of kan de twee onmogelijke opties hebben weggestreept en tussen de rest gegokt hebben. Alle drie leveren ze een vinkje op.
En juist bij formatief toetsen wil je het tegenovergestelde weten. Niet of het antwoord goed is, maar waar de redenering afsloeg. Dat staat alleen in een antwoord dat een leerling zelf heeft opgeschreven.
| Meerkeuze | Open vragen | |
|---|---|---|
| Wat je meet | – Herkenning van het goede antwoord | ✓ De redenering van de leerling |
| Zichtbaarheid van misconcepties | – Alleen welke afleider gekozen is | ✓ In eigen woorden, dus vindbaar |
| Gokkans | ✗ Aanwezig | ✓ Geen |
| Nakijktijd vroeger | ✓ Vrijwel nul | ✗ Drie tot vijf uur per klas |
| Nakijktijd met AI-nakijken | ✓ Vrijwel nul | ✓ Controleren en goedkeuren |
De onderste rij is wat er de afgelopen jaren veranderd is. Zolang de laatste kolom uren kostte, was meerkeuze een verdedigbare keuze. Nu die uren wegvallen, is er geen reden meer om je tussentoets te laten bepalen door wat het goedkoopst nakijkt.
Hoe een formatieve ronde er nu uitziet
Neem af op papier of online
Op papier met een pen, en daarna de hele klas in één keer door de scanner of langs de camera van je telefoon. Of digitaal, in een online toetssessie waarbij iedereen tegelijk begint. Voor het nakijken maakt het niets uit.
Laat het nakijken
Het correctiemodel gaat er één keer in, daarna wordt elk antwoord daartegen gelegd. Jij krijgt een voorstel per vraag, met punten en een toelichting, dat je nog kunt aanpassen voordat je het vrijgeeft.
Geef het dezelfde week terug
Elke leerling krijgt per vraag te zien wat er goed ging en wat er misging. Bij een formatieve toets kun je het cijfer gewoon weglaten en alleen de feedback vrijgeven.
Kijk naar de klas, niet naar de leerling
In de analyse zie je per vraag hoeveel leerlingen hem goed hadden, en bij welke onderdelen van de stof het scheef loopt. Achttien van de negenentwintig die dezelfde fout maken is geen leerlingprobleem maar een lesprobleem.
Pas je volgende les aan
Je weet nu welke twee onderwerpen aandacht nodig hebben en welke je kunt overslaan. Dat is de hele bedoeling van formatief toetsen, en het is het deel dat er meestal bij inschoot.
De analyse is het punt
Een formatieve toets die je nakijkt en teruggeeft zonder er zelf naar te kijken, is een dure manier om leerlingen bezig te houden. De opbrengst zit in het overzicht dat je erna hebt.
- Per vraag: welke vraag de klas massaal fout had, en of dat aan de stof lag of aan de formulering van de vraag.
- Per onderwerp: welk deel van het hoofdstuk nog niet zit, ook als de gemiddelde score prima lijkt.
- Per denkniveau: of het misgaat bij reproduceren of pas bij toepassen. Dat vraagt om een heel andere vervolgles.
- Per leerling: wie er stil onderuit zakt zonder het te melden. Dat zijn zelden de leerlingen die hun hand opsteken.
Wat dit niet is
Dit is geen pleidooi om vaker te toetsen. Meer toetsmomenten zonder dat er iets met de uitkomst gebeurt, is alleen maar meer druk voor iedereen. Het punt is dat een tussentoets nu bijna niets meer kost, zodat je hem kunt inzetten op het moment dat je echt wilt weten of de klas mee is: halverwege een hoofdstuk, en niet pas erna.
Het is ook geen pleidooi om het oordeel uit handen te geven. De beoordeling is een voorstel dat jij nakijkt en aanpast, zeker bij een antwoord dat op het randje zit. Bij een formatieve toets zijn de gevolgen van een misser klein, wat het meteen een prettige manier maakt om te zien of het nakijken doet wat je verwacht. Meer daarover in De docent blijft de baas.
Veelgestelde vragen
Wat is formatief toetsen?
Formatief toetsen is het verzamelen van informatie over het leerproces om je instructie en de volgende leerstap bij te sturen. Het doel is inzicht en verbetering, niet het vastleggen van een eindoordeel. Een formatieve toets telt daarom meestal niet mee voor het rapport.
Moet een formatieve toets zonder cijfer?
Dat hoeft niet, maar het helpt wel. Zodra een cijfer meetelt, verschuift de aandacht van leerlingen van de feedback naar het resultaat. Veel scholen kiezen daarom voor formatieve toetsen zonder weging, of geven eerst alleen de opmerkingen en pas later een indicatie.
Kun je open vragen formatief laten nakijken door AI?
Ja. Je levert je correctiemodel aan, ToetsChecker vergelijkt elk antwoord daarmee en stelt punten en feedback voor, en jij controleert en keurt goed. Een klas van dertig is doorgaans binnen een uur na afname klaar om terug te geven, of dat werk nu op papier of digitaal is gemaakt.
Hoe zie je waar de hele klas vastloopt?
In de analyse van ToetsChecker zie je de scores per vraag en per onderdeel van de stof, over de hele klas heen. Een vraag waarop tweederde uitvalt, wijst op een gat in de instructie en niet op dertig ongelukjes. Dat overzicht bepaalt wat je de volgende les als eerste behandelt.
Daniël van EgdomOprichter ToetsChecker