Toetsen ontwerpen die AI niet voor de leerling kan maken
Een AI-assistent beantwoordt een kennisvraag in een paar seconden. Zo ontwerp je toetsen en opdrachten die nog steeds meten wat de leerling zelf kan.
Een toets is bestand tegen AI als de leerling hem maakt waar je bij bent, of als het antwoord leunt op iets wat een AI-assistent niet heeft: jouw les, de eigen ervaring van de leerling of een denkproces dat je stap voor stap ziet. Maak daarom onderscheid tussen werk onder toezicht (op papier of in een bewaakte digitale afname) en werk thuis, en beoordeel thuiswerk op proces en verantwoording in plaats van alleen op het eindproduct. Open vragen op hogere denkniveaus, contextrijke opgaven en een kort mondeling bij grote opdrachten maken het verschil.
- Het belangrijkste onderscheid is niet de vraagvorm, maar of de leerling onder toezicht werkt.
- Thuiswerk beoordeel je op proces en verantwoording, niet alleen op het eindproduct.
- Vragen die leunen op jouw les, eigen data of een concrete context zijn lastiger uit te besteden.
- Open vragen op hogere denkniveaus meten meer en zijn met AI-nakijken niet langer onbetaalbaar in tijd.
De snelste reactie op AI in het onderwijs is alles terugbrengen naar meerkeuzevragen in een gymzaal. Dat lost het probleem van uitbesteden op, maar je verliest juist wat je wilt meten: of een leerling kan redeneren, verklaren en toepassen. Dit artikel gaat over de andere route. Hoe ontwerp je toetsen en opdrachten die blijven meten wat de leerling zelf kan, ook nu elke leerling een AI-assistent op zak heeft?
Eerst de vraag: waar maakt de leerling het?
Elke opdracht valt in een van twee groepen, en voor elke groep geldt een andere aanpak.
| Kenmerk | Onder toezicht | Buiten toezicht |
|---|---|---|
| Voorbeelden | Toets in de klas, schoolexamen, bewaakte digitale afname | Huiswerk, verslag, profielwerkstuk, praktische opdracht |
| Kan AI meedoen? | Nee, als het toezicht klopt | Ja, altijd, wat je ook afspreekt |
| Wat je meet | Wat de leerling zelf kan | Wat de leerling kan met de hulpmiddelen die hij gebruikt |
| Ontwerpvraag | Meet ik het juiste denkniveau? | Zie ik hoe het werk ontstond? |
Dat klinkt als open deur, maar veel scholen laten zwaar wegende cijfers nog steeds afhangen van thuiswerk dat alleen als eindproduct wordt beoordeeld. Daar zit het echte risico. Een toets in de klas met goed toezicht hoeft niet anders ontworpen te worden omdat AI bestaat.
Onder toezicht: meet hoger dan reproductie
Als je toch onder toezicht toetst, gebruik die tijd dan voor vragen die iets zeggen. Een toets met alleen reproductievragen meet vooral wie het best heeft gestampt. Taxonomieën als RTTI en Bloom helpen om te zien of je toets ook toepassing en inzicht vraagt.
- Reproductie (R)
- Kennis ophalen: een begrip, een jaartal, een formule. Nodig als basis, maar in een toets met alleen R-vragen meet je weinig.
- Toepassing in een bekende situatie (T1)
- Een geoefende werkwijze uitvoeren, zoals een som van het type dat in de les is behandeld.
- Toepassing in een nieuwe situatie (T2)
- Kennis gebruiken in een context die de leerling nog niet heeft gezien. Hier zie je of een leerling de stof echt beheerst.
- Inzicht (I)
- Verbanden leggen, een eigen redenering opbouwen, een oordeel onderbouwen. Het niveau dat het meest zegt en het lastigst na te kijken is.
De reden dat veel toetsen bij R en T1 blijven hangen, is vaak praktisch: open vragen op T2- en I-niveau kosten veel nakijktijd. Met een AI-model dat een nakijkvoorstel doet tegen jouw correctiemodel, verschuift die afweging. Hoe dat werkt en waar je op let, staat in Correctiemodel maken voor open vragen.
Papier of digitaal?
Papier in de klas is de eenvoudigste vorm van toezicht: er staat geen apparaat op tafel. Met een scanner en ToetsChecker hoeft een stapel handgeschreven toetsen ook niet meer te betekenen dat je alles met de hand nakijkt (zie Terug naar toetsen op papier). Digitaal afnemen kan ook, in een bewaakte afname: de toets opent op volledig scherm, plakken is uitgeschakeld en wisselen van tabblad of programma wordt geregistreerd. Software ziet geen telefoon onder de tafel, dus ook dan hoort er toezicht in het lokaal bij.
Parallelle versies tegen doorvertellen
Een toets die het eerste uur in 3A wordt afgenomen en het derde uur in 3B, kent een ander lek dan AI: de vragen gaan rond. Een parallelle versie met andere opgaven op hetzelfde niveau helpt daartegen. In ToetsChecker maak je die met de variantfunctie: het AI-model ontleedt per vraag wat er getoetst wordt en schrijft een nieuwe toets met nieuwe opgaven en bronnen, inclusief correctiemodel. Zie ook Toetsen genereren met AI.
Buiten toezicht: beoordeel het proces
Voor thuiswerk is de vraag niet hoe je AI buiten de deur houdt (dat lukt niet), maar hoe je ziet wat de leerling zelf heeft gedaan. Zes ontwerpkeuzes die daarbij helpen:
Knip de opdracht op in tussenproducten
Bronnenlijst, onderzoeksvraag, opzet, eerste versie, eindversie. Geef op elk tussenproduct kort feedback. Je ziet het werk groeien, en een leerling die alles op de laatste avond laat genereren, heeft niets in te leveren.
Veranker in je eigen les
Vraag naar de proef die in de klas is gedaan, de discussie van vorige week of een bron die je zelf hebt uitgedeeld. Een AI-assistent kent jouw les niet.
Gebruik eigen data of ervaring
Laat leerlingen meten, enquêteren, interviewen of observeren, en daarover rapporteren. De gegevens zijn uniek voor de leerling, de analyse moet daarop aansluiten.
Vraag een keuze met verantwoording
Laat leerlingen kiezen tussen standpunten, oplossingen of bronnen en uitleggen waarom. Een onderbouwde keuze moet passen bij wat de leerling eerder schreef en zei.
Laat AI-gebruik verantwoorden
Als AI mag, vraag dan om de prompts en een korte reflectie: wat nam je over, wat niet, en waarom? Dan wordt het gebruik zelf onderdeel van de beoordeling.
Sluit af met een kort mondeling
Vijf minuten per leerling over het eigen werk: licht deze alinea toe, waarom koos je deze bron? Wie het werk maakte, kan het uitleggen. Bij grote opdrachten is dit de sterkste controle die er is.
Een checklist voor je volgende toets
- Telt het cijfer zwaar? Dan onder toezicht, op papier of in een bewaakte afname.
- Zitten er vragen in op T2- en I-niveau, niet alleen reproductie?
- Wordt de toets in meerdere klassen na elkaar afgenomen? Maak een parallelle versie.
- Is het een opdracht voor thuis? Bouw tussenproducten in en verwijs naar je eigen les.
- Staat op het opdrachtblad welk AI-gebruik mag? Zie de indeling in Hoe ga je als docent om met plagiaat en AI?.
- Grote opdracht? Plan een kort mondeling over het eigen werk.
Veelgestelde vragen
Hoe maak je een toets bestand tegen ChatGPT?
Het betrouwbaarst is om de toets onder toezicht te laten maken, op papier of in een bewaakte digitale afname. Voor opdrachten thuis helpt het om het proces te beoordelen (tussenproducten, verantwoording van keuzes, een kort mondeling) en de opdracht te verankeren in je eigen les of in gegevens die de leerling zelf verzamelt. Een AI-assistent kent jouw les en de eigen data van de leerling niet.
Moeten we terug naar alleen meerkeuzevragen?
Nee. Meerkeuzevragen onder toezicht zijn net zo bestand tegen AI als open vragen onder toezicht, maar meten minder goed of een leerling kan redeneren en verklaren. Het onderscheid dat ertoe doet is of de toets onder toezicht wordt gemaakt, niet de vraagvorm.
Zijn open vragen niet te veel nakijkwerk?
Dat was lang de reden om ze te vermijden. Met AI-nakijken doet een AI-model een nakijkvoorstel per vraag tegen jouw correctiemodel, met een onderbouwing, en controleer en keur jij het cijfer goed. Daarmee worden open vragen op hogere denkniveaus weer haalbaar, ook bij grote klassen.
Hoe voorkom je dat toetsvragen tussen klassen worden doorverteld?
Maak een parallelle versie met andere opgaven op hetzelfde niveau. In ToetsChecker doet de variantfunctie dat: het AI-model analyseert per vraag wat er getoetst wordt en schrijft een nieuwe toets met nieuwe opgaven en een bijbehorend correctiemodel.
Mogen leerlingen AI gebruiken bij een profielwerkstuk?
Dat bepaalt de school. Een werkbare aanpak is AI toestaan als gereedschap, met verantwoording: de leerling levert de gebruikte prompts en een korte reflectie in, het proces wordt beoordeeld via tussenproducten en een mondeling over het eigen werk sluit af. Leg de afspraak vast in het PTA of de handleiding van het profielwerkstuk.
Daniël van EgdomOprichter ToetsChecker