Eindexamen Nederlands vmbo-bb 2024, tijdvak 1: vragen en antwoorden

(1) Een gezonde optie ga je bij de snackbar waarschijnlijk niet vinden, maar dat betekent niet dat de menukaart geen onderscheid kent. Wat zijn de betere snacks en de minder gezonde snacks uit de frituur?

(2) Het antwoord is ingewikkelder dan het lijkt. Eerst moeten we bepalen wat ‘gezond’ en ‘ongezond’ hier nu eigenlijk betekenen. “Dat zijn termen die heel precies geformuleerd moeten worden”, legt diëtist Femke van Liere uit. “Leeftijd, geslacht, gezondheid, levensstijl en nog veel meer factoren hebben namelijk allemaal invloed op wat jouw lichaam wel en niet nodig heeft.”

(3) Producten uit de frituur staan niet in de Schijf van Vijf1). “Dat wil echter niet zeggen dat je deze producten nooit kan eten”, zegt Tara Eikenaar, woordvoerder bij het Voedingscentrum. “Eten volgens de Schijf van Vijf houdt in dat er ruimte is om drie tot vijf keer per dag iets kleins te eten of te drinken buiten de schijf. En maximaal drie keer per week iets groots.”

(4) Die eerste categorie heet bij de Schijf van Vijf de dagkeuze. De tweede de weekkeuze. “Er is geen snack die we kunnen labelen als ‘verantwoorde keuze’. Alle snacks in de snackbar vallen buiten de Schijf van Vijf en zijn weekkeuzes. Ons advies is om deze snacks niet te veel en niet te vaak te eten.”

(5) Maar wat is dan de ‘minst schadelijke’ bestelling? Van Liere: “Voor de gemiddelde Nederlander zonder specifiek dieet zou ik de calorieën als leidraad nemen. En omdat we veel hart- en vaatziekten zien, speelt verzadigd vet ook een belangrijke rol in de beoordeling.”

(6) Welke snack is het gezondst? De diëtist bestudeerde de populairste snacks uit de snackbar en geeft daarop commentaar. De topsnack die er voor Van Liere meteen uitspringt, is de kipsaté: “Die zit het laagst in calorieën en totale hoeveelheid vet, vooral verzadigd. Dus die komt hier heel gunstig uit. Maar dat komt ook omdat het in dit overzicht niet veel meer dan stukjes kipfilet is, dus zonder saus.” En die kipfilet gaat, ook heel belangrijk, niet in de frituur. “Als je dan toch in een snackbar bent, heb je met saté zonder saus een prima keus.” Eet je geen vlees? Dan is de loempia een goede keuze: “De loempia komt ook redelijk uit de test, want die heeft vrij weinig verzadigde vetten. Dus dat zou een goede tweede keuze kunnen zijn.”

(7) Welke snack is het ongezondst? Wat je vooral niet wilt bestellen wanneer je op je dieet wilt letten, is de mexicano. Van Liere: “Die heeft 390 calorieën; dat is fors. En daarvan bestaat ook nog eens een flink deel uit verzadigde vetten.”

(8) Ook de hoeveelheid zout helpt niet mee: “Die is 7,3 gram.” Ter vergelijking: de dagelijkse aangeraden hoeveelheid is 6 gram. “En daarvan krijg je al meer dan genoeg binnen dankzij je basisvoeding”, aldus Van Liere. Tel daarbij op dat de mexicano ook nog eens een lage voedingswaarde heeft, met minder eiwitten per gram dan de saté, en het wordt duidelijk dat deze snack geen goed resultaat behaalt.

(9) De voedingswaarden van snackbarvoedsel vergelijken is één manier om de ‘beste’ optie te vinden, maar volgens Van Liere missen we daarmee een belangrijk onderdeel van het verhaal: de porties. “Een bitterbal is minder gezond dan saté, maar van bitterballen en kipnuggets kun je makkelijker een kleinere portie nemen.” Bij een mexicano of berenklauw gaat dat lastiger.

(10) Wat dit vergelijk ook mist, zijn de sauzen. “Als het om saus gaat, weet ik vrij zeker dat ketchup de beste keuze is omdat deze geen vet bevat. Curry bevat een stuk meer suikers.” Ter vergelijking: “Een eetlepel mayo bevat 130 calorieën, een eetlepel ketchup 13.”

(11) Maar betekent dit dat je van nu af aan alleen nog maar ‘schuldvrije’ saté met ketchup mag bestellen? Absoluut niet, zegt Van Liere: “Dit zijn snacks die de meesten van ons maximaal één keer per week eten, niet dagelijks. Daardoor heeft het minder impact op je totale calorie-inname.” Of, zoals Eikenaar zegt: “Als je gezond en gevarieerd eet, dan is het geen probleem om af en toe iets uit de frituur te eten. Maar niet te veel en niet te vaak.”

naar een artikel van Samuel Bom, Algemeen Dagblad, 12 januari 2023

noot 1 De Schijf van Vijf van het Voedingscentrum laat zien wat de richtlijnen zijn voor een gezond eetpatroon.

(1) Geen volleybal, voetbal of tennis: weleens een potje Qontrol-ball gespeeld? Grote kans van niet. De sport is gloednieuw, werd bedacht door onderzoekers en lijkt in geen enkel aspect op bestaande balsporten. Aan een potje doen drie teams mee, het veld bestaat uit driehoeken én.. de bal is niet (helemaal) rond.

(2) Ga er maar aan staan: een compleet nieuwe sport bedenken die niét lijkt op iets wat al bestaat. Samen met studenten boog onderzoeker en hoogleraar Maarten van Bottenburg van de Universiteit Utrecht zich over het vraagstuk dat wetenschapstijdschrift Quest bij ze neerlegde: ‘een volledig nieuwe sport bedenken, kán dat eigenlijk wel?’

(3) Ja, blijkt het antwoord. Het team van onderzoekers en studenten bedacht Qontrol-ball: een gloednieuwe sport die niét lijkt op een bestaand spel en in wedstrijdverband gespeeld kan worden.

(4) Een potje Qontrol-ball: hoe werkt dat eigenlijk? Wie zich aan een potje Qontrol-ball wil wagen heeft slechts acht andere deelnemers nodig. Het spel wordt namelijk met negen mensen gespeeld, op een veld dat is onderverdeeld in drie driehoeken, met daarin kleine ronde scoringscirkels. De groep wordt onderverdeeld in drie teams: ieder team verdedigt één driehoek. Wie in de scoringscirkel van de tegenstander terecht weet te komen én de bal vangt, scoort.

(5) Die bal waarmee gespeeld wordt is niet ‘zomaar’ een bal. Deze zogeheten ‘Qontrol-ball’ is van rubber en heeft wat uitstulpingen: na één stuit (stuiteren is verplicht) gaat het ding vaak wél de gewenste richting op, maar bij de tweede stuit gedraagt de bal zich onvoorspelbaar. Spelers kunnen dus verrast worden door de bal.

(6) Ook kunnen teams een zogeheten ‘coalitie’ vormen. Als er ‘coalitie!’ wordt geroepen, mogen twee van de teams één set lang samenspannen tegen het derde team. Een wedstrijd bestaat uit sets van tien minuten. Het eerste team dat twee sets wint, wint het potje.

(7) Tekentafel. Een halfjaar kostte het om Qontrol-ball te bedenken, vertelt Van Bottenburg. “Best een lastige klus in eerste instantie, maar niet ondenkbaar. Best veel sporten zijn aan de tekentafel bedacht: denk aan basketbal of korfbal. Die laatste zelfs door een Nederlander”, aldus de onderzoeker.

(8) Het team van onderzoekers en studenten werkte enerzijds aan de fysieke kant van het spel (hoe moet het veld eruit komen te zien), anderzijds aan de sociale kant (hoeveel teams en spelers zijn er nodig). Tijdens het ontwikkelingsproces probeerden ze ‘bekende factoren’ los te laten.

(9) “Waarom geen drie teams, in plaats van de ‘standaard’ twee, bedachten we. En om de onvoorspelbaarheid van het spel te vergroten hebben we gekozen voor een bal die een beetje een eigen wil heeft”, zegt Van Bottenburg. Na een aantal oefendagen in sportcentrum Olympos moest de sport nog een aantal keren terug naar de tekentafel. (“Meerdere ballen in het spel bleek geen goed idee, te chaotisch.”) Kort daarna werd Qontrol-ball officieel geboren.

(10) In de rust. Waar de sport op lijkt? “Moeilijk te zeggen,” lacht Van Bottenburg, “want het ergens mee kunnen vergelijken was nou juist níet de bedoeling. Maar wat ik wel kan zeggen: we merken dat mensen met een goede hand-oogcoördinatie, bijvoorbeeld honkballers, handballers of keepers, dit spel snel in de gaten hadden. Toch is het toegankelijk en makkelijk te spelen voor iedereen, ook omdat er geen enorme afstanden afgelegd hoeven te worden”.

(11) Een potje Qontrol-ball spelen in een lokale sporthal is momenteel nog niet mogelijk, maar Van Bottenburg hoopt het spel binnenkort te kunnen presenteren aan een groter publiek. “Wellicht mogen we in de rust van een grote sportwedstrijd een potje demonstreren”.

naar een artikel van Emma Thies, De Gelderlander, 13 mei 2022

(1) Koeien ‘praten’. Met elkaar, en met mensen als dat zo uitkomt. Als de toon snel omhoog gaat, dan hebben ze iets nodig. Dat ontdekte taalkundige Leonie Cornips, die al vier jaar de koeientaal probeert te ontrafelen. “Ze neuriën ook.”

(2) Observeren en nog eens observeren. Een gemiddelde onderzoeksdag van Cornips, taalkundig onderzoeker bij NL-Lab en Universiteit Maastricht, vereist aardig wat geduld: “Koeien zijn heel langzaam. Maar áls ze iets doen, gaat het razendsnel. Ik ben regelmatig te laat met mijn camera.” Meestal begint de dag op de boerderij met een gesprek met de boer. Dan door naar de stal. Daar wacht Cornips, met notitieboekje en camera, en maakt ze ‘vooral veel opnamen’. “Ik observeer wat de koeien doen, hoe ze communiceren met de boer en omgekeerd.”

(3) Een van die observaties: koeien groeten. Maar ze doen dat over het algemeen alleen als ze in een afgesloten stal staan. En vooral als er weinig verschillende mensen komen. Als de omgeving meer een ‘dorpskarakter’ heeft, zogezegd. Net als mensen, in zekere zin: “In Amsterdam groet ik echt niemand, maar in een dorp, een kleine gemeenschap, doe ik dat wel. Misschien omdat je anders de hele dag aan het groeten bent.”

(4) Oogcontact. “Een koe is”, zegt Cornips, “een heel sociaal wezen.” Met collega-onderzoeker Marjo van Koppen bekeek ze video-opnames van de koeien intensief – ‘wel honderd keer’. Koeien die contact willen maken, komen naar voren en blijven op 1,5 meter afstand voor je staan, ontdekte ze – de afstand vanaf waar ze waarschijnlijk slechter gaan zien.

(5) “De koe maakt dan heel indringend oogcontact. Het dier wil eerst weten of het gesprek wel of niet door ons wordt voortgezet, voor ze verdergaat. Als wij het oogcontact verbreken, is er een beurtwissel. De koe vat dat op als reden om het gesprek voort te zetten. Bij mensen gaat dat hetzelfde: je kunt tijdens een gesprek niet voortdurend elkaar in de ogen blijven kijken. Als je de ander ruimte wilt geven om de beurt over te nemen, dan kijk je ergens anders heen.”

(6) Cornips ontdekt dat koeien die in de stal staan heel veel met de boer of boerin communiceren omdat ze iets nodig hebben: ze moeten worden gemolken, ze hebben honger. Dat maken ze veelal kenbaar met geluid. Als ze buiten staan, communiceren ze onderling met elkaar – maar dat doen ze, zo lijkt het, eigenlijk alleen met geluid als er kalfjes in het spel zijn.

(7) Neuriën. Verschillende geluiden van de koe kunnen verschillende boodschappen hebben. “Collega Vincent van Heuven analyseert die geluiden akoestisch. Als een koe geluiden maakt die snel in toonhoogte omhoog gaan, vermoeden we dat dit ‘ik heb iets nodig’ uitdrukt. Als een moeder en kind elkaar groeten, dan zijn dat vlakke geluiden: die beginnen en blijven laag.” En: “koeien neuriën – een geluid dat elke boer kent”, zegt Cornips. Ze beschrijft het als een zacht ‘mm mm mm mm-geluid’, dat koeien maken als ze liggen, “ook een laag geluid”.

(8) Wanneer het onderzoek van Cornips klaar is, weet ze nog niet. De komende tijd wil ze onder meer uitzoeken in hoeverre koeien dezelfde geluiden naar elkaar maken als naar de boer. “Tot nu toe kom ik dat niet tegen. Dat is interessant, want dan hebben ze een eigen taal richting mensen, net zoals katten hebben.”

(9) Ze hoopt daarnaast met haar bevindingen taal anders te kunnen omschrijven, ‘inclusiever’. Want: volgens Cornips is taal veel breder dan alleen de menselijke taal, met haar woorden en grammatica. “Het is een middel om sociale verbinding mee te leggen. Koeien gebruiken niet dezelfde taal als mensen, en mensen niet dezelfde taal als koeien, maar beide gebruiken ze taal.” En: ze wil laten zien ‘dat het onderscheid tussen huisdier en productiedier ook maar iets is wat wij bedacht hebben. “Koeien zijn net zo sociaal als honden.”

naar een artikel van Anita van Rootselaar, Algemeen Dagblad, 26 december 2022

Eigen tempo

Dichtbij

Geld verdienen?

Word bezorger van folders en/of huis-aan-huiskranten!

• Hoe groter de wijk, hoe groter de vergoeding
• Snel beginnen als een wijk beschikbaar is
• Lekker cashen en fit blijven

Meer weten? Of direct aanmelden voor een wijk? foldersbezorgen.com

Instagram: Spottabezorger

TikTok: SpottaHQ

Spotta

naar een advertentie van Spotta (de advertentie is als afbeelding opgenomen op pagina 11 van de opgaven)

Van je mentor ontvang je de volgende e-mail.

Schoolactiviteit

Afgelopen jaar hebben jullie hard gewerkt en is er weinig tijd geweest voor leuke schoolactiviteiten. Daar moet verandering in komen!

Wij, mentoren van leerjaar 4, hebben twee ideeën voor activiteiten om de examenperiode gezellig samen af te sluiten. We willen graag van jullie weten welke activiteit jullie het liefst zouden doen, zodat we een programma met deze activiteit kunnen samenstellen.

De eerste mogelijkheid is het bezoeken van een escaperoom. Een escaperoom is een interactief spel waarbij je samen puzzels oplost, taken uitvoert en uitdagingen aangaat binnen een bepaalde tijd (in ons geval 60 minuten). We richten op school een aantal lokalen in waarin de escaperoom gespeeld kan worden.

De tweede mogelijkheid is discobowlen bij ‘Bowl’. Dit bowlingcentrum ligt op 15 minuten fietsen van de school. We gaan een uur bowlen. Tijdens het bowlen zal een dj de laatste hits laten horen.

Na afloop van de activiteit eten we met alle vierdejaars op school. We twijfelen nog tussen pizza of belegde broodjes. Ook hiervan horen we graag wat jullie het liefst willen. Geef daarnaast aan of je wel of geen dieetwensen hebt waar we rekening mee moeten houden, bijvoorbeeld als je vegetarisch wilt eten of een bepaalde allergie hebt.

We zien graag je reactie tegemoet! Reageer door het sturen van een e-mail naar de teamleider van klas 4, mevrouw Rasel.