Eindexamen Fries havo 2018, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Falt der noch wat te laitsjen yn Fryslân?

(1) De seal siet fol by de finale fan de “Ik profilearje my mei myn Frysk twadde edysje fan it Ljouwerter aksint troch it út te fergrutsjen. De Kabaret Festival. Folop Friezen yn it 45 wize dêr’t ik it op praat is dêr in publyk, mar mar ien op it poadium. belangryk ûnderdiel fan. Sels as ik by

5 Douwe Gerlof Heeringa hold de eare it kofje-apparaat op it wurk gewoan heech foar Fryslân, mar moast tasjen wat fertel, moatte minsken al om my hoe’t Fabian Franciscus út Utrecht laitsje. Dat is fansels ekstra handich mei de winst útnaaide. Is dat in teken 50 wannear’t ik op it poadium stean.” dat it net oerhâldt as it giet om (4) Jacob profilearret him net allinne

10 Fryske kabaretiers, of krekt it bewiis mei syn aksint, ek syn Frysk komôf dat kabaret hjir yn opmars is? spilet in rol yn syn shows. “Minsken (2) Wa’t tinkt oan Fryske kabaretiers bûten Fryslân hawwe noch altyd komt al gau út by Teake van der 55 foaroardielen as it om Friezen giet. Meer (De Westereen, 1936) en Wy binne net al te tûke, lompe 1)

15 Rients Gratama (Peinjum, 1932) . boeren, dy’t boppedat stiif binne. Oan Bekende nammen yn de Fryske my de útdaging om dat byld mei teaterwrâld, mar rop se yn snedige opmerkingen tuskentroch op Amsterdam om en gjin minske sil 60 ’e kop te setten. In pear grappen oer opsjen. Hiel oars is dat mei Jan Jaap Friezen dogge it altyd goed, mar folle

20 van der Wal (Ljouwert, 1979), dy’t al langer as fiif minuten haw ik it dêr net jierren Nederlânsk entertainer is en oer. Op fersyk doch ik noch wol yn Amsterdam wennet. En sa giet it shows yn it Frysk, mar dat bliuwt les- mear Fryske kabaretiers dy’t foar in 65 tich, omdatst alles oersette moatst. karriêre ferhúzje nei de Rânestêd ta, En in grap letterlik fertale, dat wurket

25 dêr’t de widze stiet fan de net.” Nederlânske stand-upcomedy1). (5) Minsken yn de Rânestêd laitsje Leaver optrede op in iepen poadium litte óm Friezen is fansels hiel wat yn Utrecht as om ’e hoeke yn it 70 oars as Frysk publyk yn Fryslân te doarpskafee fan Easterein. Tiid om fermeitsjen. Dochs docht Jacob ek

30 de stân fan saken op te meitsjen. geregeld optredens yn Fryslân, mar Want mei it ôfskied fan Rients en eins allinne as er frege wurdt. It Teake yn it foarútsicht riist dochs dy ferskil tusken de Rânestêd en iene prangjende fraach. Falt der 75 Fryslân is nammentlik dat stand- aanst noch wol wat te laitsjen yn upcomedy hjir minder libbet. “Fryslân

35 Fryslân? is by útstek in provinsje dy’t fan âlds (3) Hy wennet al jierren yn Almere en op toaniel fokusse is. Mear mei spilet yn it Nederlânsk, mar typkes en ferklaaien, sa’t Teake van wannear’t stand-upcomedian Jacob 80 der Meer dat brûkt yn syn shows. Spoelstra (Burgum, 1970) begjint te Stand-upcomedy fan no is wat dat

40 praten is fuortendaliks dúdlik wêr’t er oanbelanget hiel oars. Mar ik sis net weikomt. Hy makke fan syn Frysk dat stand-upcomedy en Fryslân net aksint dêrom mar syn hannelsmerk. byinoar passe. Humor is oeral

85 itselde, ast it mar goed bringst en 120 Heeringa (Deinum, 1980) syn shows ôfstimst op it publyk.” binne oan no ta yn it Nederlânsk, mar (6) Akteur en kabaretier Jörgen likeleaf docht er it yn syn memme- Scholtens (Burgum, 1987) ferhuze in taal. Op it stuit is er dwaande mei in pear jier lyn foar syn aktearkarriêre jûnfoljende foarstelling, dy’t er

90 nei Utrecht ta om yn de soap 125 folslein yn it Frysk bringe sil. “Ik haw Onderweg naar Morgen te spyljen. in ferhaal dat ik kwyt wol en dat Syn eigen shows binne hielendal yn slagget my it bêste yn myn eigen it Nederlânsk. “Ik bin in Nederlânske taal. Yntime mominten en hurde kabaretier. Ik haw hiel bewust myn grappen wikselje inoar ôf. Dy kin ik

95 Frysk aksint ôfleard om alle rollen as 130 ek it bêste ferwurdzje yn it Frysk. Ik akteur spylje te kinnen. Foar my is sjoch it wol as opstapke: slacht de dat hiel logysk, omdatst dyn wurkfjild show oan, dan sil ik ’m seker ek sa grut mooglik meitsje wolst. Wa’t bewurkje foar it Nederlânsk om mei allinnich yn it Frysk optreedt, beheint sa’n produksje nei teaters bûten

100 himsels ta sealtsjes en doarpshuzen 135 Fryslân ta te reizgjen.” yn Fryslân.” (9) Oer reizgjen praat: as iennige (7) In soad Fryske kabaretiers sjocht kiest Douwe Gerlof derfoar om wer Jörgen lykwols net yn it kabaret- yn Fryslân te wenjen. Ynkoarten wrâldsje. “It falt my op dat der in hiel ferhuzet er fan Grins nei Ljouwert ta.

105 soad talint út Brabân en Limboarch 140 “Ik wol wenje wêr’t ik weikom. En dat komt. Dat hat miskien ek wol wer te is Fryslân. Dat betsjut dat ik fier krijen mei de taal. It liket wol as reizgje moat foar optredens yn de makket dy ‘zachte g’ it al gau ekstra rest fan it lân. Twa oeren ûnderweis grappich of sa. Dat is it grutste foar in stand-upshow fan fiif

110 neidiel fan it Frysk: it is echt in oare 145 minútsjes. Giet it goed, dan hast it taal as it Nederlânsk en dêrtroch net der graach foar oer, mar hast dyn jûn te ferstean bûten Fryslân. Optrede yn net, dan duorret de weromreis wol dyn eigen taal wurdt lykwols wol hiel lang. Mar ek dat haw ik der foar hieltyd mear in trend, fernim ik. oer. Hoechst net perfoarst yn de

115 ‘Algemeen Beschaafd Nederlands’ is 150 Rânestêd te wenjen om troch te út, wês mar gewoan dysels, jildt no brekken. Ik sil it tsjindiel besykje te as motto.” bewizen.” (8) In healjier stiet er no as kabaretier op ’e planken. Douwe Gerlof

naar: Nynke van der Zee, de Moanne, november 2013

noot 1 Rients Gratama is op 6 septimber 2017 yn de âldens fan 85 jier ferstoarn. noot 2 Stand-upcomedy is in foarm fan teater mei ien man of frou dy’t in rige anekdoaten en grappen fertelt.

Fryslân yn in modern jaske

(1) Wurket Fryslân as in neidiel? yn it ferline, yn it bûtenlân is de Earder iepene it doarren oer de hiele kennis en ekspertize út Fryslân fan wrâld hinne. Hoe dan ek, it moat 45 grutte wearde. De namme Friesland oars. Hjoed-de-dei soene grinzen stiet lyk mei grutte kwaliteit as it giet

5 foar de Friezen eins net bestean om fokfee en suvel. moatte. Sûnder soe Fryslân mear (5) Ek by de fúzje ta it grutste kânsen hawwe yn de gruttere wrâld, koöperative suvelkonsern fan de mient in tal foaroansteanden. It is dy 50 wrâld bleau de namme Friesland globalisearring dy’t in oanslach docht oerein. Mei de koöperaasjenamme

10 op de regionale identiteit, of leaver Friesland Campina is it bêste yn ien de Fryske identiteit. It is de fraach oft ferienige. Sjoerd Galema fan Hart- soks slim is. wert, lid fan it bestjoer en de ried fan (2) De grutste kulturele en ekono- 55 kommissarissen fan Friesland Cam- myske wearde fan Fryslân sit net yn pina, mei 14.000 oansletten boeren

15 wat der is of wie, mar yn hoe’t yn Nederlân, België en Dútslân, Friezen harren ûntjouwe. De yndus- sjocht de bysûndere wearde fan it trialisaasje hat yn de foarige iuw syn merk Fryslân/Friesland. “It stiet gelyk spoaren efterlitten en de digitale 60 oan wearden, oan bylden. Dêr revolúsje docht dat no op ’e nij. It profitearje wy fan, mar oaren ek.”

20 plattelân is feroare, de mienskip is (6) Undernimmers soene de Fryske oars wurden en dêrmei ek de grinzen net kultivearje moatte, regionale identiteit. warskôget topûndernimmer John (3) Krekt yn de sektoaren dêr’t 65 Fentener van Vlissingen. It soe krekt Fryslân oer de hiele wrâld foar wêze kinne dat it Fryske imago yn it

25 master yn opslacht, hat de ynfloed op neidiel útwurket. Is it kokettearjen it eigene yn de ôfrûne iuw it grutst mei it Frysk en mei Fryslân wol sa’n west. Dat de Friezen mei melkfee en goede saak? Fentener van suvel al sûnt minskeheugenis 70 Vlissingen hat syn twivels. “Fryslân foaroprinners binne, soks hat wurdt út de Rânestêd wei as apart

30 konsekwinsjes. De boerepleatsen sjoen. Sa stelt Fryslân him ek op. binne no kapitale melkfeehâlderijen Mar smyt dat wat op, as men hieltyd dy’t machtich oprize oan de kleare seit dat men apart is?” kimen. De skaalfergrutting yn de 75 (7) “Foaroprinners litte harren net lânbou makket dat de boeren mei- begrinzgje troch grinzen”, fynt

35 inoar hast gjin mienskip mear binne. Galema. “Dy Fryske identiteit kin men Harren katedralen steane hjir en dêr brûke. Wy hawwe in unique selling ferspraat op in grutte griene tekken point yn hannen.” Neffens Galema is fan gers sûnder blommen en ek 80 der in kulturele, taalkundige en maat- meastentiids sûnder kij. skiplike ienheid yn Fryslân, ek al nimt

40 (4) Lit de agraryske sektor yn Fryslân de krêft dêrfan neffens him ôf. Hy wichtich, mar nei ferhâlding ekono- sjocht it gefaar yn it trochdrammen. mysk fan lytsere betsjutting wêze as “Dan wurdt it in neidiel.”

85 (8) Doutzen Kroes slagget it om de west fan direkteur Jan Tichelaar om wearde en de wearden fan Fryslân sa foaroprinner te bliuwen. Troch te yn in moderne fariant wer te jaan. Sy ynvestearjen yn nije wegen hat it bereizget de wrâld, respektearret dy. bedriuw no yn de hiele wrâld in Tagelyk komt se thús yn Fryslân en 135 foaroansteande posysje as it giet om

90 is dêrbûten in weardich ambassa- it produsearjen fan keramyk. drise foar har heitelân. De Amster- (11) “De krêft fan Fryske ûndernim- damske marketinggoeroe Cor mers sit yn it grutske, it oprjochte”, Hospes neamt it topmodel as foar- seit Hospes. “Dat grutske soene se byld fan hoe’t it moatte soe, útsein 140 útfergrutsje moatte.” De skriuwer fan

95 har ferskinen yn in reklamespot foar ferskate marketingboeken is berne de kofje fan Douwe Egberts. “Hâld op op It Hearrenfean en is grutsk op syn mei hieltyd wer it behâldene sjen te Frysk flachje fan SC Heerenveen. It litten. Lit ús de Fryske identiteit is him in wille om it yn Amsterdam modern fertale.” 145 sjen te litten. “Altyd positive reaksjes,

100 (9) Hospes hat net safolle op mei it dat moatst dus brûke. It falt my op útfergrutsjen fan de folkloristyske dat it Fryslângefoel ûnfoldwaande kant fan Fryslân. Syn advys is om it benut wurdt.” toeristyske imago dúdlik te skieden (12) Dat sjocht ek Sjoerd Galema. As fan it saaklik imago. Fryske ûnder- 150 foarsitter fan de wurkjouwersorgani-

105 nimmers soene harrensels yn de saasje VNO-NCW Friesland, dêr’t spegel oansjen moatte. “Ienfâldich de likernôch fiifhûndert ûndernimmers út fraach stelle: Wa binne wy? Wat de provinsje by oansletten binne, wolle wy wêze?” Der is by de Fryske konstatearret er somtiden in soarte ûndernimmers in grutte skat beskik- 155 fan underdoggefoel by Fryske

110 ber, is de oertsjûging fan Hospes. ûndernimmers. ‘De grins oer’, is it “Utgongspunt is it fakmanskip, mar advys fan Galema oan ûndernim- belûk it âlde der net oanhâldend by. mers. “Ek al falt it net elk like maklik Bring it mei fernijing, mei in moderne om de grins oer te gean. Fryske snjit.” 160 ûndernimmers moatte dêr hurder

115 (10) In foarbyld is foar Hospes wurkje om in opdracht binnen te Keninklike Tichelaar yn Makkum, it krijen. Mar as it safier is dan is der in âldste bedriuw fan Nederlân en oer relaasje foar jierren. Dan is de de hiele wrâld in begryp as it giet om noardlike mentaliteit fan wearde: keramyk. Sûnt 1572 hat it bedriuw in 165 ôfspraak is ôfspraak.”

120 skat oan kennis en kunde opboud. (13) De Fryske ekonomy kin wol in Yn it ambacht sit de krêft fan Tiche- triuwke brûke. Hospes hopet dêrom laar, mar dat wurdt no brûkt foar dat o sa socht wurdt nei it ‘moderne spesjale projekten fan arsjitekten, jaske’ om it grutte barren fan Kultu- keunstners en ûntwerpers. Hiel 170 rele Haadstêd 2018 ta in sukses te

125 resolút hat it bedriuw ôfskied nom- meitsjen. It is neffens him saak foar men fan in gruttere produksje fan it de Friezen om harren te ûntlûken oan tradisjonele Makkumer ierdewurk en it byld fan it autentike en it behâld fan rjochtet him no op it design fan hjoed it eigene. “Ien fan de bêste wearden en dêrmei op it kultureel erfgoed fan 175 fan Fryslân is dat wy in bytsje oars

130 de takomst. It hat in eigensinnige kar binne. Toan dat.”

naar: Bert de Jong, de Moanne, januari 2015

Tútsje

(1) Juster stie der in artikeltsje op It komôf fan it wurd is net bekend, itnijs.frl oer de skiednis fan tútsjen as mooglik is it ûntstien as in onoma- middel om affeksje sjen te litten. Yn topee, in wurd dat út in klankimi- de reaksjes ûnder it stik stelde ien taasje ûntstien is. Hoe lang oft

5 my persoanlik de fraach wêrom’t it 45 ‘kessa’ it folholden hat, is min nei te Frysk net in etymologyske wjergader gean, mar ik haw der sa fluch gjin hat fan ‘kussen’, ‘küssen’, ‘to kiss’ en foarbylden fan fine kinnen fan nei de sokke wurden mear. Hy of sy frege 15de iuw. Der hawwe yn de rin fan ’e ek hoe âld oft it Fryske wurd ‘tútsje’ iuwen wol ferskate oare wurden west

10 is. It like my it aardichst om it ant- 50 mei deselde betsjutting, lykas wurd yn in stikje te ferwurkjen. Dat, ‘patsje’, ‘ûlkje’ en ‘tútsje’. hjirby. (5) Minsken hâlde der net fan dat yn (2) De âldste teksten mei ‘tútsje’ in taal twa wurden foarkomme mei deryn dy’t ik yn ’e gauwichheid fûn deselde betsjutting. Unbewust stribje

15 haw, komme út de 18de iuw. Yn in 55 se dernei om dy situaasje op te hef- tekst út 1748 stiet in rymke dat ús fen. Dat neame wy it prinsipe fan Von foarhâldt dat it bêd bedoeld is om op Humboldt. Soms feroarje se de be- te sliepen en net om de bêdgenoat tsjutting fan ien fan ’e twa wurden, oan te krûpen: soms litte se ien fan ’e twa út de taal

20 “Op ’t baed der is ’t dy tyyd fin resten, 60 ferdwine. Sa hat ‘bern’ it wûn fan Der past nin tuwttjen, in nin spil, Dat ‘kyn’ en ‘faam’ fan ‘meid’. haerdde ik fin uwz pâkke lesten …” (6) Ik kin my dêrom foarstelle dat (“Op bêd, dêr is it tiid fan rêsten, dêr ‘kessa’ de striid úteinlik ferlern hat past gjin tútsjen en gjin spul, dat fan konkurrearjende foarmen. ‘Patsje’

25 hearde ik fan ús pake lêsten.”) 65 en ‘ûlkje’ hawwe it ek net oprêden. (3) Ik slút net út dat ien dy’t wat ‘Tútsje’ hat hjoed de dei it hear feitlik langer siket noch wol âldere foarbyl- allinnich. Spitigernôch is der foar den fine kin. Der is trouwens ien 1800 mar sa’n bytsje Frysk skreaun sitaat fan de 19de-iuwske taalentûs- dat wy nei alle gedachten nea

30 jast Paulus Scheltema, dy’t hawwe 70 neigean kinne hoe’t de ferskillende wol dat er ‘tútsje’ al yn Frysk fan de synonimen inoar bekonkurrearre en 15de iuw oantroffen hat, mar hy út it stee wrot hawwe. skriuwt net wêr en hy is as boarne sa (7) It is opfallend dat it Nederlânsk ûnbetrouber dat er yn syn eigen tiid wol twa gongbere synonime wurden

35 al ‘Paulus Liger’ neamd waard. 75 foar ‘tútsje’ hat: ‘zoenen’ en ‘kussen’. (4) Fansels hat it Frysk fanâlds ek in Ik haw de yndruk dat der in sterke wurd dat besibbe is oan wurden lykas yndividuele foarkar foar ien fan de ‘kussen’, ‘küssen’, ‘to kiss’, dy’t yn ’e twa is. Mooglik is dat ek in regionalen oare Germaanske talen foarkomme. ien. Ik bin benijd oft ien fan ’e twa yn

40 Yn it Aldfrysk kaam it foar as ‘kessa’. 80 ús tiid noch ferdwine sil.

naar: Henk Wolf, itnijs.frl, 4 februari 2016

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν