Eindexamen Fries havo 2023, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Fan winsk nei wierheid

Fan ’t simmer hopet de earste lichting dielnimmers oan de fakoplieding fan Kunstacademie Friesland ôf te studearjen. Fan administratyf meiwurker oant taalwittenskipper of boukundich ûntwerper: stik foar stik hawwe de studinten in oare eftergrûn en oare driuwfearren.

Hiltsje Bloemhof (50 jier, Turns, echt yn dy surrealistyske wrâld administratyf meiwurker) komst, it is echt in dreamlânskip. It (1) “Skilderjen haw ik altyd dien foar 40 wurk azemet langstme en hoop út. de hobby. Ik hie it lef net, mar wol it Ferlangen nei eartiids, of nei in oare

5 ferlangen om der mear mei te dwaan. wrâld, eins ek wol in moaiere wrâld. Doe lies ik tafallich yn in artikel dat Al wol ik net de idealist úthingje. Mar de Fryske keunstneres Doet ik wol minsken bewust meitsje. Dat Boersma in keunstakademy opsette 45 men opgean kin yn it lânskip, en dat soe, en ik tocht: ik probearje it ge- it sa moai is. Dat men jin deroer

10 woan. Ta myn ferrassing waard ik ek ferwûnderje kin. Dat doch ik sels ek noch oannommen. Ik skildere doe ek altyd, as ik moarns nei myn wurk ta al benammen lânskippen, mar it wie fyts. De kleuren, de romte, de noch tefolle neiskilderjen. Ik seach in 50 fiergesichten, de flakten.” moai plaatsje en dat makke ik dan (3) “Ik fyn it wichtich om dat gefoel

15 nei. Ik woe graach eigenheid yn myn troch myn wurk te dielen. Ik meitsje it wurk krije. In eigen hânskrift. Datst net allinnich om sels op myn souder- fuort sjen kinst: dat hat Hiltsje makke. keammerke mei dwaande te wêzen. Ik leau dat dat wol slagge is. Ik begjin 55 As it publyk de ferwûndering ek hat, no út in gedachte wei yn it plak fan in dan jout dat my wol erkenning, befês-

20 plaatsje. Yn it begjin fûn ik dat hiel tiging fan myn gefoel. Foardat ik myn dreech, mar de lêste jierren haw ik wurk sjen lit oan oaren, dan is it noch my dêr hiel bot yn ûntwikkele. Wat hiel eigen, ik kin der dan ek ûnwis foar my echt in ûntdekking wie, is dat 60 oer wêze. Soene se it wol begripe? ik wurk kombinearje kin.” Mar it jout ek wer selsbetrouwen ast

25 (2) “Ik ferwurkje myn tekeningen of fernimst: ik kin útbyldzje wat oare skilderijen yn in film of bewegende minsken fiele.” bylden. Sa kin ik myn wurk noch Jack Visser (56 jier, Surhústerfean, mear krêft bysette. Myn ôfstudear- 65 boukundich ûntwerper) wurk is in film mei de titel Langstme. (4) “Ik haw in eigen ûntwerpburo en

30 Ik haw mei inkettekeningen in eigen bin alle dagen dwaande mei it ûnt- wrâldsje makke, in fiktyf lânskip. Der werpen fan wenningen, bedriuws- komt dan bygelyks in kloft fûgels gebouwen en ynterieurs. Dan gean ik foarby, de sinne giet ûnder, it gers 70 frij pragmatysk, wiskundich te wurk. wiuwt yn de wyn. It is dúdlik in lân- Ik haw te krijen mei budzjetten en

35 skip, mar sjochst wol dat it fantasij is, regels, der binne altyd kaders. Mar dat it tekene is. De muzyk dy’t ûnder de oare kant fan my wol eksperimin- de film te hearren is, makket datst tearje, frijút wurkje.”

75 (5) “Ik bin in man fan de eleminten. 120 ferskate kursussen oppakt. En doe De krêft fan de natuer, dêr kom ik begûn Doet mei de fakoplieding en hieltyd wer op werom. De striid fan kaam alles byinoar.” de minske tsjin de natuer. It moaie, (8) “Ik hâld fan hânwurk, net fan mar ek it driigjende, dy kontrasten, masines. Ik begryp se ek nea. Mei

80 dat yntrigearret my hiel bot. Dêrom 125 myn ôfstudearwurk woe ik dan ek it

fyn ik it ek sa moai om grutte dingen ambachtlike sjen litte. It wurk hat de bûtendoar te dwaan. Ik haw ferline titel Het schone van verschil

• leve jier yn gearwurking mei oare keunst- de verscheidenheid. Ik waard ners op Oerol in ynstallaasje makke. ynspirearre troch Fryske tegelwan-

130 den. Sa’n wand woe ik ek meitsje, of

85 Dat wie in objekt mei houten balken yn alle gefallen mei dy útstrieling. yn it wetter. Eb en floed dogge mei, Sjochst faak fûgeltsjes op dy tegels, de wyn spilet mei, de weagen, alles en ik hâld sels ek in protte fan fûgels. komt dêr byinoar. De natuer wurket Dêrnei tocht ik oan de siswize vogels mei oan it keunstwurk, dat fyn ik

135 van diverse pluimage en sa kaam ik

90 moai.” op it tema diversiteit. Dat past hiel (6) “Ik hoopje dat minsken troch myn goed by myn wurksum libben. Ik haw keunst it moaie fan de natuer sjogge, in protte ûndersyk nei taalfariaasjes mar ek de ‘neatichheid’ fan yn it Nederlânsk, Frysk en Flaamsk harrensels ûntdekke. Rin mar ris nei 140 dien.”

95 It Waad en sjoch dan nei de (9) “Ik haw 330 tegels fan 13 by 13 struktueren en de figueren yn it sân. sintimeter makke. En de fûgeltsjes Dy binne troch de wyn en it wetter haw ik fan selsmakke papier makke, makke. Wy as minsken kinne dat sa selsbreide lapkes en selsborduerde moai net meitsje. Stel de sintugen 145 tekstyl út de kringloop. Ik hoopje dat

100 iepen, doch de eagen ticht, harkje nei minsken net allinnich de fariaasjes de lûden, fiel de wyn en rûk it sâlt. sjogge, mar ek tinke: it is wol kwets- Wy binne ûnderdiel fan de natuer, wy ber, wy moatte der goed foar soargje. moatte dêr respekt foar hawwe en ús Wy hawwe de ferantwurdlikens om der foaral net boppe sette. Ik bin net 150 se te beskermjen. Want as je der net

105 ien dy’t warskôget of beskoalmaste- om tinke, ferdwine se samar. En dan ret, mar ik freegje wol: tink dêr ris oer bedoel ik net allinnich de fûgels, mar nei.” ek talen of âlde ambachten bygelyks. Renée van Bezooijen (68 jier, Dêrom haw ik der ek rouadvertinsjes Kûbaard/Ljouwert, pensjonearre 155 fan útstoarne fûgelsoarten tusken

110 taalwittenskipper) set. Om de minsken efkes wekker te (7) “Ik wie taalûndersiker, haw my skodzjen. Ik wol sjen litte wêr’t ik altyd op in wittenskiplike manier mei persoanlik mei dwaande bin en wat ik taal dwaande holden. Ik skreau in wichtich fyn. Dat wol ik yn myn protte, die in protte mei de holle. 160 keunstwurken werjaan. Ik hoopje dat

115 Doe’t ik ophold te wurkjen, fûn ik dat de wrâld der better fan wurdt. Al is it dy oare kant, dat kreative en dat mar dat minsken neitinke oer wat byldzjende, ek in plakje yn myn lib- echt wichtich is. It moaiste is fansels ben fertsjinne. Ik bin folslein mei de as se dan ek harren gedrach wittenskip opholden en haw daliks 165 oanpasse. Mar as se it gewoan moai fine, dan fyn ik dat ek al moai, hear.”

naar: Arjanne Nijp, de Moanne, juli 2020

In Gouden Iuw fol earmoed

By de Gouden Iuw giet it meast oer Amsterdam en de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), komselden oer de provinsje. Philippus Breuker ûndersocht hoe’t it der yn de santjinde iuw yn Fryslân om en ta gie. Hy beskriuwt foaral it libben fan de gewoane minsken yn Boazum yn dy tiid.

(1) As meiwurker fan de Fryske earst harren fertrouwen winne. Mar ik Akademy en heechlearaar Fryske haw hjir fjouwer prachtige jierren hân taal- en letterkunde mei er noch 40 as skoalmaster.” safolle boeken oer de Fryske litera- (4) It wie ek de tiid dat Breuker syn

5 tuer skreaun hawwe, de rige publi- histoarysk ûndersyk hieltyd kaasjes oer de Fryske skiednis docht serieuzere foarmen begûn oan te dêr amper foar ûnder. Foar in ant- nimmen. Boazum wie in âld doarp wurd op de fraach wêr’t dy grutte 45 mei in soad âlde huzen. In grut part belangstelling foar skiednis weikomt, dêrfan is yn de jierren sechstich en

10 giet Philippus Breuker (Skingen, santich ôfbrutsen. Dat barde, seach 1939) werom nei syn bernetiid. er gauris mei eigen eagen, rûnom yn (2) “Soks hat mei jins wêzen te dy tiid. Alles wat âld wie waard meitsjen. As bern wie der al ôfstân 50 ‘onbewoonbaar’ ferklearre, en gie tusken my en de werklikheid. Hoe’t plat. “Sûnt libje wy net mear yn in

15 dat komt? Soks is oanberne neffens omjouwing mei skiednis, mar is alles my. Ik haw de werklikheid nea om ús hinne nij. Wy hawwe it sels serieus nommen, dy wie my te plat, makke.” te tafallich. Ik koe en kin net sûnder 55 (5) It duorre in pear jier, mar yllúzje, sûnder de dream. Dat geandewei begûn er it lânskip om

20 skôgjende, dat ik fan natuere dus al him hinne better te begripen. Sa foel haw, brocht my hast automatysk ta him op in stuit it grutte ferskil yn de fraach: hoe is de werklikheid ta struktuer op tusken it lân oan de iene stân kommen? Wat binne de 60 en de oare kant fan de Slachtedyk. patroanen ûnder alle tafallichheden “De Slachtedyk foarme de skieding

25 dy’t dy werklikheid útmeitsje?” tusken it âlde terpelânskip en it nijlân (3) Foar syn boek oer ‘it deistich lib- fan de Middelsee. Mei dy kennis ben fan gewoane minsken yn in belibbest it strakke lânskip oan de doarpsmienskip’

• de ûndertitel
• hat 65 oare kant fan de dyk oars.” De petea- Breuker him doelbewust beheind ta ren mei de pleatslike húsdokter Klaas

30 Boazum. Yn 1963 waard er dêr haad Sytze Miedema en de boeken dy’t er fan ’e skoalle en sûnt is er dêr

• mei fan him liende, wakkeren syn belang- in koarte ûnderbrekking
• ek altyd stelling foar de pleatslike skiednis bleaun te wenjen. Yn Boazum wen- 70 noch fierder oan. It tafal woe nen tusken de 400 en 500 minsken, it boppedat dat fan gjin inkeld Frysk

35 wie in sletten, ûntagonklik doarp. De doarp sokke âlde tsjerkeboeken minsken wiene foarsichtich, se seine bewarre bleaun binne as fan Boa- net altyd wat se tochten. “Ik moast zum. Neist de tsjerkeboeken fan

75 1515-1583 besteane de rekkenboe- (8) Breuker sketst yn it krekt útkom- ken fan de tsjerke fan 1620-1640 ek men boek it libben fan de ynwenners noch, twa seldsume boarnen dy’t fan fan Boazum, mar it is oannimlik dat it grut belang west hawwe foar it der yn de measte oare Fryske doar- skriuwen fan De Gouden Iuw yn 125 pen net hiel oars om en ta gie. It

80 Boazum. binne yn haadsaak de saaklike en (6) De iennichste boarnen binne it feitlike kanten fan it libben fan de net. Yn 1963 is Breuker úteinset mei Boazumers dy’t er beskriuwt, in reis sûnder ein by alle mooglike smeudige anekdoaten foarmje in argiven lâns, fan de gemeente- 130 seldsumheid. “Dat komt om’t de

85 argiven yn Mantgum en Raerd oant it tsjerkeriedsferslaggen net bewarre Ryksargyf yn De Haach. En yn it bleaun binne. As in tsjerkeriedslid yn digitale tiidrek is it argyf fan it sa’n ferslach wat oer de nuvere fiten Fatikaan1) ek tichtby. Ut dy hûnderten fan syn heit of pake lies, dan woe losse fermeldingen rûnom wei hat er 135 sa’n stik papier noch wolris yn it fjoer

90 alle húshâldingen út it ferjittersboek ferdwine.” helje kinnen dy’t yn 1640 yn it doarp (9) Wa’t mear witte wol oer it sosjale wennen. “Tsien jier lyn tocht ik: ik libben fan Friezen út dy tiid, hat haw safolle materiaal, as ik der no neffens Breuker suver mear oan it neat mei doch, dan hat al it 140 lêzen fan de gearspraken fan Gys-

95 sammeljen om ’e nocht west. Yn bert Japicx as oan it trochplúzjen fan

2011 bin ik út it bestjoer fan it Obe tsjerkeboeken. “Gysbert skriuwt oer Postma-selskip stapt

• dêr hie ik in de merke, it keatsen en de brûkmen soad tiid yn stutsen
• en sûnt skriuw om berte en stjerren hinne.” Op grûn ik it iene boek nei it oare.” 145 fan syn argyfûndersyk koe er wol in

100 (7) In tiidrek dêr’t er in soad materiaal oantal ûntjouwingen úttekenje oer it oer hie en bûten syn dissertaasje ek befolkingsferrin, de sosjale ferskillen, noch hiel wat oer skreaun hie, wie de de rykdom en de earmoed. Sa wie de santjinde iuw. “Net dat ik dat sa’n perioade 1585-1630 ien fan bloei en ynteressante iuw fyn. It wie in tiid fan 150 foarútgong. “Pleatsen waarden

105 rykdom, alles gie goed. De sechstjin- opsplitst en huzen yn de buorren de iuw mei syn reformaasje en byboud. Der wie wurk genôch en in steatsfoarming wie in folle dynamys- soad lju koene in nij bedriuw ker tiid, itselde jildt foar de achttjinde opsette.” iuw mei syn striid foar de boargerlike 155 (10) Tusken 1630 en 1650 giene de

110 frijheid. Oer Hollân en de VOC is in hieren en de belestingen omheech, it hiel soad bekend, ik haw my ôffrege tal boeren dat boelguod2) hâlde of de wat spesifyk foar Fryslân wie as wy it pleats ferkeapje moast, naam stadich oer de Gouden Iuw hawwe. Dat haw ta. Wol slagge it hast alle Boazumers ik opsplitst yn hoe’t it der yn de 160 om harrensels te rêden, der wiene yn

115 hegere kultuer, op polityk-bestjoerlik 1640 mar 3 fan de 87 húshâldingen nivo, om en ta gie en hoe’t it libben dy’t dat nei alle gedachten net koene. fan gewoane minsken wie. Beide It foel Breuker ek op dat der yn dy boeken binne klear, as it mei de jierren safolle skippers bykamen. Dat finansiering slagget, dan komt it boek 165 koe neffens him wolris in foarm fan

120 oer de hegere kultuer fan ’t hjerst út.” ferburgen wurkleasheid west hawwe. Nei 1650 bruts der in tiid fan ear-

moed oan. De huzen yn de buorren besittingen dy’t ek fan har foarâlden waarden dûbeld bewenne en gauris west hiene.

170 opsplitst yn keamerwenningen. Dat (12) De beneaming fan âld-pastoar lêste wie mei it gefolch fan oerbefol- 195 Johannes Blijenstein ta dominy late king, dy’t wer it resultaat wie fan it ek ta mannich konflikt en hast altyd optimisme yn de opgeande tiid. gie it om jild. De iene kear wegere de (11) Dat it navenant in soad oer de dominy om in jierrekken goed te kar-

175 tsjerke giet, komt net allinnich troch ren, de oare kear hie er rûzje mei de de beskikberheid fan de tsjerkeboe- 200 skoalmaster. Oanlieding foar dat ken en -rekkens, mar ek trochdat de lêste wie nei alle gedachten dat de tsjerke in wichtige rol spile yn it minsken de geboadens (it yn ûnder- doarpslibben. De tsjerke wie eigener trou gean) gauris by de skoalmaster

180 fan in grut part fan it lân dat boeren oanjoegen yn stee fan by de dominy hierden, boeren mei eigen lân hienen 205 en sa rûn hy jild mis. Pastoars dy’t harren yn de midsiuwen ferplichte om dominy waarden, roomsken en alle jierren in bepaald bedrach foar reformearren dy’t mei-inoar yn de sielmissen oan de tsjerke te beteljen. tsjerkfâdij sieten, men soe sizze dat

185 Boppedat wie der gauris spul tusken de reformaasje in stadich en reedlik minsken dy’t oergien wiene nei de 210 freedsum proses west hat. Dêr is reformearre tsjerke en de dejingen Philippus Breuker it lykwols net mei dy’t roomsk-katolyk bleaun wiene. Sa iens. “Ik stean op it stânpunt dat de leine roomsken harren der net altyd maatskippij yn de perioade 1580-

190 by del dat de reformearren it 1630 sterk polarisearre wie. Pas om allinnichrjocht krigen op de 215 1630 hinne wiene de kaarten skodde en brieken der rêstiger tiden oan.”

naar: Sietse de Vries, Leeuwarder Courant, januari 2021

noot 1 Mei it Fatikaan wurdt de ûnôfhinklike katolike steat Fatikaanstêd bedoeld. De paus, de lieder fan de katolike tsjerke, is it steatshaad. noot 2 Boelguod ferwiist nei in (twongen) ferkeap of feiling fan de (bedriuws)ynboel.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν