Eindexamen Fries havo 2022, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Fryske striid om it wetter

De Fryske striid tsjin it wetter is fan alle tiden. It fjochtsjen tsjin de drûchte is nij. De drûge simmers fan de lêste jierren sette oan ta neitinken. Hoe kinne de Friezen sa omgean mei it ritige waar dat se net fersûpe of dat op in oar momint harren Fryske lân ferdrûget?

(1) Fryslân hjit wetterlân te wêzen. en de Waadsee. De lêste jierren Dêr’t gjin lân mear is, begjinne de moast it wetterskip lykwols sunich marren of riist de see op. It binne de 40 wêze op it wetter, want de sinne en diken dy’t it Fryske lân omklamje en de drûge wyn setten de saak op ’e

5 foar no de garânsje op beskerming kop. Ynstee fan in delslachoerskot jouwe. It binne de polders dy’t foar de hat it lân no faker in tekoart. Der sit Friezen in feilige tobbe binne dêr’t se minder wetter yn de boaiem, de sûnder soargen yn boartsje kinne. 45 grûnwetterstân sakket en it fean yn (2) It liket in libben sûnder soargen, de polders drûget út. De drûge

10 mar dat is it net. It is foar de Friezen simmer fan 2018 hat elkenien wekker net fanselssprekkend dat se yn de skodde. It is dat der yn sokke tiden takomst drûge fuotten hâlde, en krekt per dei in floed fan 5,2 miljard liter út likemin binne se wis fan foldwaande 50 de Iselmar nei binnen helle wurde wetter om harren hinne. It binne de kin, oars soenen de sleatten yn de

15 ekstremen fan it waar dy’t mear en polders leech wêze of soe in grut part mear opspylje. De skuldigen binne de fan de Tsjûkemar drûch komme te minsken, dy’t mei-inoar soargje foar stean. de opwaarming fan de ierde. 55 (5) As wike út, wike yn de sinne (3) Ald-dykgreve Paul van Erkelens gleon is en de wyn skraal, dan is de

20 fan Wetterskip Fryslân warskôge by Iselmar net iens mear de rêder. De werhelling foar de risiko’s, wiisde op ferdamping is op dat soarte fan de ekstra ynspanningen dy’t nedich dagen sa grut dat de wetterstân yn binne en bepleite grutte ynvestearrin- 60 Fryslân alle dagen in heale sintimeter gen om de wetterhúshâlding dêrop sakket. Soks hat gefolgen foar

25 oan te passen. It freget ynspannin- lânbou en natuer. Troch de ferskroei- gen om wach te wêzen op it wetter ende waarmte wol it gewaaks net yn de provinsje yn stee fan alle flyt te mear groeie. De ierappels ferkomme dwaan om it sa gau as mooglik nei 65 yn de drûge klaai, it gers wurdt giel de see fuort te meallen. It easket ek yn de teskuorde feangrûn. De diken

30 neitinken oer de dagen dat it yn it om de polders hinne hawwe ek te Fryske lân faker as oars eazet. lijen. (4) Normaal is it dat der yn Fryslân (6) It liket raar, mar eins moat de mear delslach falt as dat der 70 provinsje mei de measte marren yn ferdampt. Mei oare wurden, de de takomst mear romte biede oan it

35 gemalen moatte draaie om de wetter, om problemen foar te polders te befrijen fan it oerstallige kommen. De Fryske boezem moat wetter. It oerskot giet nei de Iselmar grutter wurde om in antwurd te

75 hawwen op wetteroerlêst, njonken (9) It is saak en sjoch nei de lange útwreiding fan gemaalkapasiteit. Om termyn. Der falt te tinken oan it wettertekoart foar te wêzen moat de meitsjen fan in gruttere wetterbuffer. rein dy’t yn de provinsje falt langer 125 Soks kin troch de polderpeilen behâlden bliuwe yn de boaiem of yn omheech te bringen, sadat der mear

80 lokale reservoirs foar bygelyks lân- wetter yn de grûn en yn de sleatten en túnbou. Oant no ta brocht men it sit. It kin ek troch natuergebieten of wetter it leafst sa gau as mooglik nei healannen te brûken dy’t by ekstreem see ta. Soks is in efterhelle gedachte, 130 waar ienris yn de safolle jier want op in oar momint moat it wetter- oerstreame meie. Sa kinne der

85 skip skoander wetter út de Iselmar yn miljarden liters wetter op reserve de boezem streame litte. stean foar letter gebrûk yn it Fryske (7) It wetter fan de Iselmar is eins in lân. lúkse, hat dykgreve Van Erkelens 135 (10) It is foar greidboeren fan belang meardere kearen warskôgjend sein. om harren boerelân yn eare te

90 As yn lange, hjitte simmers de hâlden en skea troch drûchte foar te protters fan it dak falle, kin by elke tik kommen. Bouboeren stride tsjin it fan de klok in floed fan 60.000 liter sâlte tynwetter. Sy hawwe belang by wetter út de grutste swietwetterbuffer 140 swiet wetter dêr’t se harren gewaaks fan Europa de Fryske boezem yn op de ikkers mei bereine kinne. Yn

95 streame. De les fan de resinte beide gefallen helpt it al as de peilen waarme simmers is dat de Fryske omheechbrocht wurde en de boeren ôfhinklikens fan de Iselmar eins te omtinken jouwe oan in goede grut is. Fryslân moat mear dwaan 145 boaiemstruktuer. mei it eigen wetter. (11) Soks giet net fan hjoed op

100 (8) De strategy om oer in iuw yn moarn. It is fyftich jier lyn dat der yn it Fryslân it wetter goed te behearen en boerebolwurk fan it wetterskip mei de Friezen tagelyk te beskermjen fjoer pleite waard om it wetter yn de tsjin it wetter is noch in tizeboel. Der 150 sleat op 1 meter 40 djipper as it binne safolle belangen te tsjinjen en meanfjild te bringen. Soks wie

105 tagelyk is jild in grutte faktor. In fierstente mâl, die letter bliken, dat is protte hinget der boppedat fan ôf oft no yn in protte polders 90 sintimeter. it slagget om de opwaarming fan de In peil fan 50 sintimeter soe foar de ierde te beheinen troch bygelyks de 155 takomst winsklik wêze, ek om it ôfspraken fan de klimaatkonferinsje ferdwinen fan feangrûn tsjin te gean

110 fan Parys nei te kommen. De en dêrmei ek de pynlike útstjit fan opwaarming giet hjir twa kear sa hurd CO2. It binne de boeren, boargers en as earne oars op de wrâld. Fan de bestjoerders dy’t it noch iens wurde tolve waarmste jierren binne der alve 160 moatte. yn it tiidrek nei 2000. It is al in (12) Yn it winterskoft binne de wetter-

115 poepetoer om de ierde dizze iuw net peilen yn de polders tsjintwurdich al mear as twa graden waarmer wêze te heger as earder it gefal wie, om sa te litten as yn 1850. As it sa trochgiet, bufferjen. Krektsa hat de Iselmar sûnt dan leit fjouwer graden mear yn de 165 2019 in fleksibel peil, sadat der mear reden. Europa sit no al op dy twa suver wetter út de Switserske Alpen

120 graden, hat it observaasjeprogramma yn opslein wurde kin. Dat is fan Copernicus metten. belang, omdat in tredde fan Nederlân

dêrfan ôfhinklik is, ek foar drink- hâlden. It âlde monumint lit ek

170 wetter. As it Woudagemaal by De 175 neitinke oer de takomst, en dan giet it Lemmer op stoom brocht is, dan is yn it earste plak om de striid óm it dat it ikoan fan it fjochtsjen tsjin it wetter. wetter om noch drûge fuotten te

naar: Bert de Jong, de Moanne, juni 2020

Jonge wrâldferbetterders: it ferskil meitsje

Stride dogge sy allebeide: foar mear natuer, emansipaasje of gelikensens. Elk op syn eigen wize. Mar stik foar stik yn folle oertsjûging en mei in helder doel foar eagen: de wrâld in lyts bytsje better meitsje. Twa Fryske tweintigers fertelle wat harren driuwt om sels yn aksje te kommen, wylst leeftiidsgenoaten leaver feestfiere.

Tineke Clevering (26, Warten) ding.” En dus stelde sy har fjouwer (1) “Ferline wike hawwe wy it Wouda- jier lyn kandidaat as wetterskips- gemaal oanset, it wetterpeil wie te 30 bestjoerder foar Water Natuurlijk. “Ik heech. Mar dat is eins wol myn ideale bin opgroeid op in pleats en haw

5 Fryslân. Ik sei tsjin in freondinne: geografy studearre, dus dat fysyske ‘Wat stiet it wetter oeral moai heech fyn ik hiel nijsgjirrich. De hurde hè?’ Dy seach my ris oan, sa fan: dossiers, konkrete saken dy’t echt ‘Wêr hast it oer?’ Mar ik kin dêr dus 35 fêst te pakken binne. Dêr hâld ik fan.” echt fan genietsje.” Tineke Clevering (3) Tineke wennet yn Warten en dêr

10 is mei har 26 jier en lang blond hier wurdt tastien dat der nei gas boarre in opfallende ferskining by it wurdt én it wetterpeil stiet te leech. Wetterskip. Sy sit dêr om’t der mear “Beide saken hawwe as gefolch dat balâns tusken ekonomy en ekology 40 de boaiem sakket. En beide saken komme moat, sa seit sy. “Dat it binne in kar, dy’t wy as boargers sels

15 klimaat feroaret, dêr is elk meitsje, troch hoe’t wy stimme. Mar ûnderwilens wol fan oertsjûge. Mar minsken witte dat écht net. En der dochs fine wy hjir yn Fryslân de moatte in soad ferbiningen makke ekonomy noch altyd belangriker.” 45 wurde om dat te begripen.” En dus (2) Earder ferwûndere sy har der al set Tineke troch. Omdat sy it wol

20 oer dat it Wetterskip der ek yn hiel begrypt. En om’t de ynhâld har boeit. konkrete saken mar net útkomt. “De (4) As sy it foar it sizzen hawwe soe, feangreidediskusje bygelyks, dy dan wist sy it wol. “Hegere wetter- ferwûndere my bot. Ik tocht: dat moat 50 peilen wêr’t dat kin, want dat is goed oars en kin ek oars. Dêr hast in foar de biodiversiteit en de CO2-

25 griene mearderheid foar nedich en útstjit. En minder peilfakken dêr’t wy dêr woe ik oan bydrage. Want roppe it wetterpeil yn fêststelle. Wy leverje en raze oan de sydline is net myn as Wetterskip echt maatwurk foar de

55 boeren no, mar foar de boarger is dat hiel gongber, hellen sy tsientûzen hielendal gjin maatwurk. Gjin grutte liter ûnder in ko wei. Mar sy seagen griene fuotbalfjilden mear, mar dat alles wat minder waard. Kij werom nei it natuerlike Fryslân, mei joegen minder molke, de feedokter reidkragen en greidefûgels. En mei 105 moast der wat faker by komme, de

60 natuerynklusive lânbou.” grûn moast hieltyd mear keunstdong (5) Dat boeren dêr net op sitte te hawwe. Doe hawwe sy der foar wachtsjen, begrypt sy bêst. “Ik wurd keazen om ekstinsiver te buorkjen. bytiden as anty-boer ôfskildere, mar Minder freegje fan de ko en fan it lân. dat bin ik hielendal net. Ik begryp 110 Dat hat in proses west fan 25 jier,

65 harren hiel goed. Wy hawwe mear as mar ik sjoch it echt as in fyftich jier fan harren frege om nét godsgeskink. Want dêrom kin ik no natuerynklusyf te buorkjen en no ek sa buorkje. Ik wit net better.” ynienen wol. Harren bedriuwsfiering (8) De Graasboerderij wurket mei in is dêr totaal net op ynrjochte en 115 sletten omrin 1) . Dêrtroch hawwe sy

70 harren fertsjinnersmodel ek net. Ast ek in legere kostpriis. En de priis foar sjochst wat wy foar molke en fleis de biologyske produkten leit heger. betelje, dat is echt absurd, fierstente “We kinne dus mei minder molke min. En dat leit net oan de sektor, dat itselde fertsjinje. Us wize fan leit oan alles wat dêromhinne betocht 120 buorkjen is duorsumer, en ek op de

75 is. Ik fyn dat de beliedsmakkers en lange termyn better fol te hâlden. Wy de wetjouwers it goed dwaan moatte. hawwe minder finansjele druk en Dy moatte goede plannen meitsje, binne net ôfhinklik fan bygelyks mei moaie kompensaasjeregelingen foerleveransiers. Mar wy binne wol en útkeapsommen. Mar, de sektor 125 ôfhinklik fan it klimaat. Dat is wol in

80 sels reagearret wol mei in hiel soad ûnbidige driuwfear foar my. Wy drage eangst.” mei de sletten omrin ek by oan in (6) De takomst fan ús provinsje, is better klimaat, want wy helje gjin wêr’t Tineke it foar docht. “Ik meitsje soaja of palmoalje út it bûtenlân. Wy my dêr echt soargen oer. Fergrizing, 130 pakke de fyts yn stee fan de trekker.

85 krimp, kânsen foar heger oplate En ek privee kieze wy dêryn bewust, minsken hjirre, hoe’t minsken nei de geane wy mei de trein op fakânsje yn wrâld sjogge. Wy moatte der sels wat stee fan de fleanmasine en wy brûke fan meitsje. It kin wol in toskje sa min mooglik plestik.” ambisjeuzer.” 135 (9) Mar eins docht Welmoed it foaral omdat sy it hiel moai fynt. “Ik kin der

90 Welmoed Deinum (25, Sondel) echt fan genietsje. It is sa moai om (7) “Wy binne echt grutsk op ús kij en mei bisten te wurkjen. It bûten-wêzen op de boaiem dy’t it sa goed docht.” yn waar en wyn, de natuer. Yn de Welmoed hat mei har freon en har 140 neisimmer geane de sweltsjes âlden in biologysk-dynamysk meastal fuort, mar ik seach hjoed

95 boerebedriuw, de Graasboerderij. De noch guont fleanen. Dêr haw ik it dan tachtich kij rinne njoggen moanne yn efkes mei ús heit oer. Ik libje dan it jier bûten en krije allinnich gers. echt yn it momint.” De klik mei it “Dat dogge wy om’t wy de ko en de 145 bedriuw wie der al fan jongs ôf oan. molke en it fleis sa sûn mooglik hâlde “Ik hie altyd in soad niget oan de kij,

100 wolle. Yn it ferline buorken myn âlden frege oft sy al kealle hiene bygelyks.

Mar ik seach ek: it is in hiel soad swietmolkentsiis, yochert en kefir fan, wurk. Dus haw ik dêr nei de havo wol dy’t sy yn it eigen winkeltsje

150 oer neitinke moatten.” Op reis yn ferkeapje, krektlyk as fleis en aaien Australië foel it kwartsje. “Ik wurke fan harren eigen bisten. “It kontakt dêr as frijwilliger op allegearre 170 mei de klanten fyn ik ek moai. Sy ferskillende boerebedriuwen, en sjogge in soad, freegje troch, en dat kaam by in feehâlder dy’t it eins krekt hellet my ek wer oer om nei te tinken

155 sa die as wy. Dat fielde echt as oer wat wy dogge.” thúskommen. Doe tocht ik: dit is it. (11) “Tagelyk bliuwt myn soarch oer En doe haw ik fuort ús heit en mem 175 it klimaat. De lêste jierren hawwe wy maild: as ik thúskom, dan geane wy kule bykeapje moatten troch de derfoar.” drûchte. As it sa trochgiet, dan hâlde

160 (10) De oertsjûging is grut. “Wy wolle wy it net fol. Dan moatte wy mei sa’n sûn mooglik produkt ferkeapje minder kij ta. Ik hoopje dat wy mei ús oan ús klant. Dêr meitsje wy ús hurd 180 allen gau stappen sette kinne foar in foar”. De farske molke leverje sy foar better klimaat. Ik wol it ferskil meitsje in grut part oan in fabryk yn en sjen litte hoe’t it ek kin.”

165 Rouveen, en fierder meitsje sy der

naar: Arjanne Nijp, de Moanne, november 2019

noot 1 In sletten omrin betsjut dat in boerebedriuw selsfoarsjennend is, trochdat it foer foar de kij op it eigen lân ferboud wurdt.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν