Eindexamen Fries havo 2024, tijdvak 1: vragen en antwoorden

It firus fan lok

Terapeut en tûzenpoat Jeroen Stek is krekt úteinset mei in searje teäter- kolleezjes Geluk, wat een gedoe. “Dy kolleezjes binne bot nedich. Foaral as men sjocht hokker effekt oft koroana of de oarloch yn Oekraïne op guon minsken hân hawwe of mooglik noch hawwe. Of as men sjocht hoefolle jonge minsken oft in burn-out hawwe of depressyf binne.” Neffens Stek kinst dyn eigen harsens traine om lokkiger te wurden, sûnder dat der in pil oan te pas komt.

(1) Stek is al 17 jier terapeut by in erkenning en werkenning te krijen, psychologepraktyk yn Ljouwert, wat fan belang yn de eagen fan in oar te er eins wol unyk fynt. “Gewoanwei wêzen en it gefoel te hawwen dat hâld ik it sa’n sân jier op itselde men der wêze mei.”

5 wurkplak fol.” Hy hat ûnder oaren 40 (3) Lok kin in bytsje stjoerd wurde. direkteur fan in fakânsjepark west Stek fertelt dat ús emosjonele brein en wie sjoernalist yn dieltiid. No de baas yn de holle is en dat nega- docht er neist syn wurk as terapeut tive emoasjes faak fan natuere de ek fan alles. Hy is relaasje- en oerhân hawwe, fanwegen de oer-

10 gesinsterapeut, docht ûntwikkel- 45 libbensmeganismen dy’t noch djip trajekten by organisaasjes en jout yn ús sitte. “Mar men kin it brein teäterkolleezjes. Allegearre mei traine op positive emoasjes troch deselde driuwfear: minsken hân- bygelyks alle dagen yn in skrift op te fetten foar in lokkiger libben jaan. skriuwen wêr’t men dy deis bliid en

15 (2) Lok liket hiel ûngrypber en 50 lokkich fan waard.” persoanlik, al is der al in soad wit- (4) Mar it is net de bedoeling om tenskiplik ûndersyk nei dien. Sa negative emoasjes ûnder it kleed te ferwiist Stek nei in ûndersyk dat de feien. “Ien fan de belangrykste universiteit fan Harvard tachtich jier dingen is dat men negative emoas-

20 lyn begûn is. “Dêr wurdt in grutte 55 jes ek oandacht jaan moat. It bêste groep minsken út ferskate lagen fan is om dy te akseptearjen, op ’en de befolking yn folge. Fan dat ûn- djipsten troch te libjen en mei in dersyk wurde oanienwei resultaten neiste te dielen. As men se oan- bekend. En wat docht bliken? Lok dacht jout, dan wurdt it makliker,

25 sit net yn wolfeart, hoe’t immen 60 wurde se sêft, mar as men dat net wennet of wat immen docht. De docht, dan wurdt de pine grutter. Wy minsken dy’t ynlike ferbiningen mei hoege ús net te skamjen om byge- oare minsken ûnderfine, binne it lyks fertrietlik te wêzen. Boppedat lokkichst. It hoege net in soad te jout it omearmjen fan ûngelok mear

30 wêzen, mar it giet om in dierbere en 65 ferdjipping yn it libben en kin men djippe konneksje mei oaren. Sokke better fan lok genietsje.” ûnderfiningen binne fan belang, (5) “Fierder is it hiel wichtich hoe’t want yn in relaasje kin men jin by- men nei de wrâld sjocht.” Stek hellet gelyks ek iensum fiele. Wy binne dêr de termen growth mind-

35 sosjale bisten en fine it wichtich om 70 set en fixed mindset by oan. “Us

brein wurdt knoffeljendewei better al kin der mear úthelle wurde as it en dêr moat men it foardiel fan yn- bewust dien wurdt. sjen: it meitsjen fan flaters is just 120 (9) Al dy dingen komme ek foarby goed. Wat jonger as men is, wat yn syn teäterkolleezje oer lok, dat

75 flugger as de harsens op ’en nij Stek tegearre mei Ton Kemp1) betriedzje, dus wat flugger as men jout. “Positive psychology kin nije dingen leart. By in folwoeksene beskermjend en previntyf wurkje. duorret it trochstrings trije moanne 125 Wat opfalt, is dat wy yn ien fan de foardat dy wat nijs ûnder de knibbel lokkichste lannen fan de wrâld wen-

80 hat. Men moat efkes folhâlde, mar it je, mar tagelyk brûke mear as in kin al.” miljoen Nederlanners anty- (6) Wat hjir op trochborduert is de depressiva. Dat is in quick fix. As dy fyzje op stress. “Wy sjogge stress 130 nedich is, dan begryp ik it wol, mar hieltyd faker as wat negatyfs, wylst by ús yn de praktyk advisearje wy

85 men better ûndersykje kin wêrom’t sa’n oanpak net hiel faak. Ut ûnder- men stress hat. By stress makket syk blykt dat kuierje en prate faak men de hormoanen kortisol en better en flugger wurket as pillen en DHEA oan. Fan kortisol wurdt men 135 prate.” alert, mar as dat hormoan te lang yn (10) Is lok echt te kreëarjen? “Lok

90 it lichem oanwêzich is dan kinne de kreëarje fyn ik in yngewikkeld harsens net mear goed op ’en nij begryp, mar it brein is wol te trainen. betriedzje en leare. DHEA soarget Soks is net by alle minsken gelyk, derfoar dat men leart fan in stress- 140 mar oer it algemien wurdt hoe’t men folle situaasje.” Syn advys? “Sjoch is foar 40 prosint bepaald troch de

95 op in positive wize nei stress, ûnder- genen, foar 10 prosint troch de sykje wat stress dy fertelle wol en omjouwing en foar 50 prosint hoe’t los it probleem, as dat kin, op.” men sels mei ûnderfiningen omgiet.” (7) Boartsjen is neffens Stek ít 145 In minske hat dus in soad romte om middel om de harsens yn in mear te kiezen hoe’t men mei tsjinslach

100 ûntspannen tastân te krijen. Benam- omgiet. Grutte fraach is wêrom't net men folwoeksen minsken soene dat folle mear minsken lokkiger binne as faker dwaan moatte. “Dat is sa wich- it sa simpel liket. “Dat komt omdat tich! Om jin 44ste hinne is der in 150 wy gjin ynspanningen dwaan wolle grutte kâns dat men yn de steat fan dy’t pas op de lange termyn effekt

105 bliuwende serieuzens belânet, mar hawwe. Ut ûndersyk docht bygelyks dat is net goed foar it brein”, fertelt bliken dat it goed foar ús sûnens Stek dy’t ek organisaasjes bege- wêze soe om yn alle oeren dy’t wy liedt. “Ik freegje wolris oan mana- 155 oan it wurk binne fiif minuten om te gers strak yn it pak oft se wolris lummeljen, mar hast net ien docht

110 huppelje. Wy boartsje fierstente min, dat.” dat is echt spitich. Neist boartsjen (11) Hieltyd in stikje mear dissipline meitsje humor en selsspot ek posityf yn kombinaasje mei mear kennis wurkjende stofkes frij yn it brein.” 160 dus. Stek fertelt dat harsenûndersyk (8) Wat in soad minsken bekend yn hiel bot yn ûntwikkeling is. “Sûnt de

115 ’e earen klinke sil foar in ûntspan- harsenscan kinne wy sjen hokker nen en lokkich libben is bewege en gebieten oft op beskate prikkels sûn libje. Stek ûnderstreket dat ek, reagearje. Sa kinne wy bygelyks

165 sjen dat bewege of muzyk goed foar dat dy foarm fan previnsje foar elk- it brein is. Dat betsjut dat wy it op enien berikber is. En dat is ek krekt ’en nij betriedzjen fan ús harsens 175 de driuwfear foar it teäterkolleezje folle better beynfloedzje kinne.” De oer lok. “Wy hiene de premjêre yn it positive previnsje is yn opkomst. As teäter yn Drachten en wy hiene in

170 Stek it foar it sizzen hawwe soe

• “ik folle seal yn Snits, elkenien wie sa bin bliid dat ik net de baas fan ús entûsjast. Wy hoopje op dizze wize lân bin”
• dan soe er graach wolle 180 om it firus fan lok te fersprieden.”

naar: Wendy Kennedy, magazine LETTER, 8 juli 2022

noot 1 Ton Kemp is gedrachscoach en brûkt yn syn wurk faak teäterfoarmen.

Harkje ek ris nei it plattelân

(1) Yn maart 1996 waard ik ien fan mysels in plak te jaan yn dy ûnmei- de 446 ynwenners fan it Noardeast- lydsume wedrin fan Amsterdam. Fryske doarp Nes. Ik bin bûtenút 45 Myn Frysk aksint learde ik lykwols al opgroeid, bûten de beboude kom, gau ôf. Ik woe net dat it byld fan in

5 op in achttjinde-iuwske pleats. Mei ‘plompe, domme boer’ myn posysje sa’n tritich bern út de buert besetten yn ’e stêd beynfloedzje soe. wy de banken fan de kristlike basis- (4) As ik yn myn flat yn Osdorp it skoalle. Wylst ik my ûntwikkele

• en 50 gefoel fan thús krije woe
• de profitearre fan de lytse skaal
• guozzen dy’t somtiden har rûte oer

10 kromp it om my hinne. De lêste win- de Al Jazeerasatelliten fleagen, kels ferdwûnen: earst de supermerk, diene dat net genôch

• dan moast ik doe de snobbersguodwinkel. It Omrop Fryslân oansette. Yn de lan- waard rêstiger yn myn klasse. Op it 55 like media heart men meastentiids lêst bleau ik as iennichste learling neat ynhâldliks oer it plattelân. Al-

15 fan de fiifde klasse oer. De skoalle teast net oer it bûtengebiet lykas ik yn Nes gie it jier dêrop ticht. Dysel- dat belibje. Fansels al oer de kri- de krimp dreau my doe’t ik achttjin sissen: de krimp, de maatskiplike waard fan de pleats nei de stêd. Ik 60 problemen, boereprotesten en alle woe neat leaver as nije ûnderfi- maatregels dy’t de oarsaak dêrfan

20 ningen opdwaan. Dat soe barre yn binne. Dan wurde der dokumintêres de Nederlânske haadstêd. Sa beyn- útstjoerd, benammen makke troch floede ik op ’en nij de statistiken: stedsbewenners, dy’t besykje om de Nes bleau yn 2014 efter mei 301 65 ‘autentike’ ferskynsels fan it libben ynwenners en Amsterdam telde bûten de stêd fêst te lizzen. Byge-

25 810.937. lyks de akseptaasje fan in ‘trans- (2) De reis fan plattelân nei stêd gender frachtweinsjauffeur’, de ‘zen- helle my út myn fêste ferbannen. En wurden permakulturist 1)’ of ‘de jon- dat late ta in oar ynsjoch yn mysels 70 gerein fan de sûpkeet’. en myn omjouwing. It begûn mei it (5) Untkrêftsjende berjochten oer

30 fernimmen fan lytse ferskillen yn it stereotypen binne der meastal net. hâlden en dragen: net mear op ’e De stêd is it útgongspunt, ek as it strjitte groetsje, myn miening dúdlik giet om it bestimpeljen fan it platte- uterje en, ek net ûnbelangryk yn it 75 lân. Dêrtroch is it ûnmooglik om it studintelibben, mear dryste dingen plattelân mei al syn fasetten wer te

35 dwaan. De oare deis soe ik der jaan. Dy top-downmetoade wurdt op dochs gjin moreel oardiel oer krije. it plattelân hiel skerp field en de (3) Yn ’e rin fan de tiid makken dy reaksjes dêrop binne wikseljend, lytse feroaringen plak foar in grutter 80 mar yn it algemien is it gefoel foar ynsjoch. Ik fernaam dat ik hieltyd de stedsbewenners oer

• of

40 mear ûntliende oan myn Fryske Hollanners, sa’t se by ús neamd plattelânseftergrûn. Troch my dêr- wurde

• net hiel posityf. mei te ûnderskieden besocht ik om

(6) Guon plattelânslju lizze harren harren lytsachtet. Dus in foaroardiel

85 del ûnder dy hiërargyske struktuer oer in foaroardiel. dy’t harren oplein wurdt en se ûnt- (10) Oarsom, de reaksje op de stel- wikkelje fangefolgen in soarte fan ling út de enkête dat plattelânslju in calimerokompleks2). Dat sjogge wy 135 ferkeard idee hawwe fan stedsbe- bygelyks yn de swartepitediskusje. wenners late ta in mear differin-

90 Der is grutte wjerstân om advizen sjearre útkomst. Fiifenfyftich min- fan de stêd op te folgjen. Dy wurde sken fûnen fan al, seisentritich fan

– nettsjinsteande it ynhâldlike boad- net. En it wiene benammen de skip

• daliks sjoen as ekstreem ûn- 140 plattelânslju dy’t in goed byld toch- rjochtfeardich, omdat se ‘der gjin ten te hawwen fan de stêd. Oan de

95 aan fan hawwe hoe’t it hjir om en ta iene kant kinne se dêr wol gelyk oan giet, mar ús al feroaring optwinge’. hawwe, sy kinne harren kennis helje Boppedat hâldt sa’n emansipaasje- út de media dy’t de stêd as noarm kampanje út de stêd yn dat ‘it platte- 145 brûke. Mar oan de oare kant soe lân noch net safier is’. Dat befêstiget harren kennis ek tekoartsjitte kinne.

100 de ûnderstelde efterstelling. Mooglik moat de stêd better nei it (7) Oan de oare kant wurde guon plattelân harkje en oarsom. Foar de stereotypen tankber eigen makke. woltier en de takomst fan it plattelân Sjoch nei de boereprotesten: op 150 binne ferskillende ideeën nedich. Sa harren trekkers rieden se nei it as oer ferskaat, tolerânsje, wize fan

105 Malieveld, yn overals en op klom- libjen en oer de mooglikheden yn it pen, hjir en dêr in Fryske flagge en algemien. Ideeën dy’t minder op tra- Normaalmuzyk op de eftergrûn. Se dysje en generaasje basearre binne, witte dat se dêrmei skoare. Se pas- 155 sa’t dy yn de stêd mear foarkomme, se harren oan oan it byld dat de kinne noch in protte betsjutte as se

110 stêd fan harren hat. Dat wurdt net daliks as ‘te stedsk’ ôfwiisd graach opnommen en útstjoerd wurde. troch lanlike media. Dêr wurdt dy (11) Mar it wichtichste foar de negative relaasje allinnich mar troch 160 takomst fan it plattelân is dat dêr fersterke. oars nei sjoen wurdt. Wa’t dêr wen-

115 (8) In lyts ûndersyk, dat ik fia sosjale net, moat him hearre litte oer de media dien haw, stipet myn oerwa- echte stân fan saken

• en dêr moat gingen. De grutte mearderheid dy’t nei harke wurde. Want it stedske de fragen beäntwurde, sa’n sechtich 165 byld fan it plattelân as in ôfskreaun minsken, komt fan it plattelân. De krimpgebiet, dêr’t jongelju sa gau as

120 oare tritich binne stedsbewenners. mooglik wei gean moatte as se wat (9) Op de fraach oft stedsbewenners berikke wolle, dat bestiet net mear. in ferkeard byld hawwe fan platte- (12) Doe’t ik de kar makke en yn lânsbefolking, stimde mar leafst 90 170 2019 yn Nes weromkaam, seach ik prosint foar ‘ja’. Dêrmei ferwiisden folle mear bern op de dyk. De win-

125 se nei it agraryske archetype as de kels misten noch, mar tsjintwurdich grutste misfetting oangeande platte- biedt it doarp in breed skala oan lanners by stedsbewenners. It is ek bedriuwen. Fansels buorkerijen dy’t opfallend dat in grut part fan de plat- 175 der altyd al wiene, mar no ek in telânsbefolking fan dizze enkête teätertsjerke, in búkdûnsskoalle, in

130 oanjoech dat se tochten dat de stêd blommekwekerij, in camping, in

skildersbedriuw, in grafysk ûntwerp- 205 wurden of dat it negative nijs net buro, in taalynstitút, in wolspinnerij wier is. Allinnich, it is belangryk dat

180 en in opliedingsorgaan foar mûn- it net mear as in plak sûnder moog- ders. It doarp groeit, stadichoan, en likheden te boek stiet. Want it platte- ik wie dat jier ien fan de mar leafst lân sels is wend rekke oan it byld

380 ynwenners. 210 dat skildere wurdt, en nimt dat hjir (13) Der is in nije trend geande. De en dêr sels oer. En dat bringt in oar

185 kennisemigraasje 3) rint net mear sa ûnútsprutsen aspekt fan it wenjen hurd as earder. In wichtich part fan op it plattelân nei foaren: de wich- de eardere klasgenoaten mei wa’t ik tichste stimulâns út myn lyts ûn- nei de stêd gie om te studearjen, 215 dersyk nei wêrom’t plattelânslju tref ik wer yn de Dokkumer kroech. werom wolle, is it fertroude sosjale

190 Se komme werom en wurkje noch fermidden, dat faker as yn de stêd foar in bedriuw yn de stêd, mar foarby giet oan aspekten as âldens, kreëarje ek harren eigen wurk. De klasse, ûnderwiis of wurk. jongerein siket der huzen, mar om- 220 (15) Yn myn eigen syktocht nei in dat elkenien der hillich yn leaude midden tusken stêd en plattelân yn

195 dat de krimp trochgean soe, is der mysels, fûn ik antwurd yn myn âld amper wenromte. Myn online ûn- doarp. Dêr freget nimmen my om in dersyk jout it weromkommen nei it kar te meitsjen. Ik wie der wer, en eigen gea ek wer. Op de fraach oft 225 dat bliek it wichtichste te wêzen. It is de plattelânsbefolking nei in stúdzje dus op dat fêste fûne-mint, myn

200 yn de stêd bliuwe soe, joech goed fertroude klaaigrûn, dat ik hoop haw

75 prosint as antwurd leaver nei it op in plattelânske stim dy’t

• ôfsjoen plattelân werom te gean. fan it aksint
• op in lykweardige wize (14) It seit himsels dat it plattelân 230 syn wjerklank fine sil yn de grutte net fuortdaliks idealisearre hoecht te stêd.

naar: Anne-Goaitske Breteler, De Nije, 2021

noot 1 Immen dy’t in (agraryske) metoade brûkt dêr’t in leefomjouwing mei kreëarre wurdt dy’t basearre is op konstruktive gearwurking tusken de minske en de natuer. noot 2 It gefoel fan persoanen, organisaasjes of lannen struktureel tekoartdien of net serieus nommen te wurden fanwege harren beheinde grutte. noot 3 It fuortgean fan heechoplate minsken nei bûten de regio.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν