Eindexamen Fries havo 2019, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Jaan en krije, hoe dochst dat?

Sinteklaas, Krysttiid, jierdei, berte: it binne mar in pear fan dy gelegenheden dêr’t wy kadootsjes by jouwe. Gesellich hear, mar hoe komme wy wer oan in moai geskink? En hoe heart it eins, jaan en krije?

(1) Ast de skiednis fan it geskink op (3) “Ik leau lykwols wol datst ta in papier sette soest, wêr soe dy dan hichte ûnbaatsuchtich skinke kinst, begjinne moatte? By de appel dy’t 40 dat de foldwaning dy’tst ûnderfynst Eva oan Adam joech? Yn it troch wat oan in oar te jaan, mear in

5 Romeinske Ryk, dêr’t de gasten op soarte fan by-effekt is. Dy wize fan de feestdei fan Saturnus echt net jaan is it moaist, mar komt yndie sûnder kado foar de gasthear by in spitigernôch net in protte foar. De feestmiel oan hoegden te kommen? 45 measte minsken jouwe om’t se By it goud, de mirre en de wijreek fan hoopje der úteinlik wat ferlykbers foar

10 de trije wizen út it Easten op kream- werom te krijen. Wy skinke tsjintwur- besite? Of by keizer Augustus, dy’t dich net mear út krapte, mar út syn ûnderdienen withoefolle oerfloed. Elkenien hat alles al, dus geskinken joech? Hy befêstige 50 wat moatst ien noch jaan? Dan komst dêrmei net allinne syn superieure al gau telâne by de nijste gadgets.

15 status, hy woe der ek wat foar De oerfloed fan de konsumpsjemaat- werom: sûnder betingsten stipe en skippij hat it kwalitative jaan (wat trou. jaan dat immen echt nedich hat) eins (2) Wêrom is it útsykjen fan in geskikt 55 oerstallich makke. Dochs hingje wy kado dochs sa dreech? Om’t it noch oan ús feestdagen mei

20 yndirekt wat seit oer hoe’tst de kadootsjes, om’t it ferbining jout oan relaasje mei de ûntfanger wurdear- ús as groep famylje of freonen. Kinst rest. En troch de wize fan akseptear- dus stelle dat wy it jaan yn ús jen seit de ûntfanger dêrnei ek hoe’t 60 moderne konsumpsjemaatskippij op er tsjin de relaasje oansjocht. It ’e nij útfine moatte.”

25 wurket dus fan twa kanten. Sels (4) Ferline jier die it televyzjepro- wannear’tst dy der net bewust fan gramma ‘Kassa’ ûndersyk nei kado’s. bist, ferwachtest wat foar dyn kado Presintsjes dy’t jûn wurde om te werom: wurdearring, in tefreden 65 ûntspannen (sa as boeken, cd’s en gesicht. Koartsein, de djippere dvd’s), blike it meast wurdearre te

30 betsjutting fan in kado skûlet yn de wurden. It minst favoryt binne sosjale erkenning. “It is dan ek net sa pannen en sokken: froulju wolle gjin frjemd dat minsken mei net sa’n soad pannen, manlju gjin sokken. De sosjale bannen dat faak kompensear- 70 kadotop-5 ûnder manlju seach der sa je troch safolle mooglik kadootsjes út: 1. ‘Ik hoech neat, miskien wat jild

35 foar harren sels te keapjen. It of drank’, 2. boek, cd, dvd, 3. saneamde treast-keapjen”, seit kompjûterguod, 4. hobbyguod, 5. ark filosoof Henk Oosterling. en klean. Froulju joegen oan it leafst

75 boeken en cd’s te krijen, folge troch

fersoargingsprodukten, kadobonnen, proporsjes werom bringe wol en him sieraden en hobbyguod. oplitten fielt ûnder alle oandacht. Net (5) Wienen de ûntfangers ek bliid mei 125 dwaan, sa’n hâlding, dy toant de kado’s dy’t se úteinlik krigen hie- ûntankberens en hellet alle franje fan

80 nen? De mearderheid (67,7 prosint) it feestlike momint. wol. Lykwols wist 19,6 prosint fan de (9) En der is ek de faak hearde útrop respondinten net mear wat se mei de ‘och hea, wat bysûnder!’ Dy opmer- feestdagen krigen hienen, 13,8 130 king wurdt meastal brûkt troch de prosint die neat mei de kado’s fan komeedzjespyljende ûntfanger dy’t

85 ferline jier en 5,5 prosint joech it net blike litte wol datst krekt it meast presintsje oan in oar of smiet it fuort. ûnnoazele kado oait jûn hast. Ek net (6) Der binne jouwers en jouwers. Se dwaan, want de dûbelsinnichheid fan litte harren rûchwei yn trije katego- 135 it boadskip sil de jouwer yn ferlegen- ryen yndiele. Sa is der de ‘ik-bin-der- heid bringe.

90 net-jouwer’, dy’t syn kado as wie it (10) Hoe moat it dan wol? Van ûnsichtber oerlanget. As twadde is Ditshuyzen: “In goede ûntfanger der de ‘ekskús-jouwer’, dy’t it toant entûsjasme, pakt it kadootsje presintsje oerlanget mei it bontsje 140 mei soarch en oandacht út en derby foar it gefal’t it net befalt. En betanket de jouwer, al is it mar om’t

95 der is de ‘ego-jouwer’, dy’t jout mei in hy of sy oan dy tocht hat.” protte bravoer en selsfoldienens. Krigest eartiids allinne in kado op ’e (7) “In goede jouwer pleatst himsels jierdei, Sinteklaas en bysûndere noait tefolle yn de belangstelling en 145 gelegenheden, tsjintwurdich fleane jout noait wat dat sterk bûn is oan de de kadootsjes dy om de earen: mei in

100 persoanlike smaak fan de ûntfanger, nije wenning, Falentynsdei, nei de sa as in keunstwurk of klean”, seit Fjouwerjûnetocht, Memmedei, etikettesaakkundige Ireen van Heitedei, promoasje, ensafuorthinne. Ditshuyzen. “As immen dat net moai 150 En al is Sinteklaas neffens de fynt, skipest him nammentlik mei in peilingen al in pear jier op syn retoer,

105 probleem op. Alle kearen ast yn ferliking mei eartiids fiere hieltyd delkomst, sil er him ferplichte fiele mear Nederlanners Sinteklaas mei om dat mâle skilderij op te hingjen of kado’s. dy ferskriklike faas út de kast te 155 (11) Van Ditshuyzen: “Sinteklaas is in heljen. Rier by it jaan fan kado’s net prachtige Nederlânske tradysje. It is

110 yn de smaak fan in oar om troch wat in unike en weardefolle wize fan te jaan datsto tafallich sels moai kado’s jaan. Mei it begeliedende fynst. Do moatst wat útsykje dat by gedicht kinst ommers op in aardige de oar past. Kado’s dy’tst krigen hast 160 manier in loovjend of kritysk boadskip (sa as flessen wyn en sa), meist oerbringe. Doe’t ús bern lyts wienen,

115 letter wer oan in oar jaan. Tink der joech ik bygelyks de juffen op skoalle lykwols goed om oan wa’tst wat joust, alle jierren in lyts presintsje. Dat wie want oars komt it fia fia miskien wer myn manier om myn tankberens te by de oarspronklike jouwer telâne.” 165 uterjen foar it feit dat se harren it (8) Krije is ek in fenomeen. “Dat hiest hiele jier stikken wurke hienen foar

120 no net dwaan moatten”, seit de myn bern.” ûntfanger dy’t it bysûndere momint (12) In nij fenomeen is de kadoboks sa gau as mooglik ta gewoane foar bernejierdeis, oanbean troch in

170 pear grutte boartersguodsaken. It bywêzen fan de golle of minder golle wurket sa. In pear wike foar de jierdei 210 jouwer it jild te tellen. It presintsje net folje âlden en bern yn de winkel in útpakke kin lykwols beskôge wurde doaze mei guod dat hy of sy graach as in tekoart oan belangstelling. Van hawwe wol. Dy doaze, mei de Ditshuyzen: “Moatst sa’n slúf yndie

175 namme fan it bern derop, komt dêrnei noait daliks iepenje. Dat is net yn de winkel te stean. Wa’t in 215 fatsoenlik. Stel dat immen mar € 5,- kadootsje siket foar it bern dat syn jout en elkenien sjocht dat. Dan jierdei hat, hellet wat út de doaze en bringst dy persoan yn ferlegenheid. betellet dat oan de kassa. As âlder Ik haw muoite mei dy jildpresintsjes:

180 hoechst noait mear antwurd te jaan it is sa maklik en ûnpersoanlik. It is op de fraach wat dyn bern graach 220 wol hiel aardich om mei in hiele hawwe wol op syn feestje. Ropst groep jild byelkoar te lizzen foar dat gewoan: “Sjoch mar yn de kado- iene kado dat immen graach hawwe boks.” Pake en beppe fine sa’n wol. Dat fyn ik wat oars as in slúf mei

185 jierdeisdoaze fansels mar neat en in briefke deryn.” dogge it noch hieltyd ûnfersteurber 225 (14) In probleem is dat in protte op harren eigen wize. Se fine dat minsken lang net altyd oanjouwe wat ûnpersoanlik en de ferrassing is se hawwe wolle. “Doch mar wat”, derôf, mar maklik is it wol. “It is in roppe se dan. Van Ditshuyzen:

190 effisjint systeem dat hieltyd mear “Hielendal ferkeard. Ast net oanjoust boartersguodwinkels ynfiere”, seit in 230 watst hawwe wolst, makkest it foar meiwurker fan Bart Smit. “Wy jouwe freonen en kunde hiel lestich. Ik âlden wol it advys om mei harren skriuw sa no en dan wat yn myn bern bokskadootsjes binnen in aginda dat ik aardich fine soe om te

195 bepaalde priiskategory út te kiezen, krijen. Dat listke helje ik foar ’t ljocht want oars skipest âlden fan freonen 235 op it stuit dat it nedich is.” en freondintsjes op mei winsken dy’t (15) “Wat ik ek oanriede kin, is in se mooglik te djoer fine.” laad mei kadootsjes. Aardige, lytse (13) Der spilet ek in feroaring wat de presintsjes hast nammentlik faak

200 slúf mei ynhâld oanbelanget. Joech it nedich op ûnferwachte mominten. Ik noch net iens sa lang lyn gjin foech 240 keapje út en troch in pear en doch se om jild as presintsje te freegjen, yn myn laad. Sa haw ik altyd wat tsjintwurdich is it hast gewoan. Dochs aardichs om te jaan en hoech ik net stiet de ûntfanger geregeld mei de op it alderlêste momint noch hurd wat

205 slúf om te pielen, want kadootsjes te sykjen, want út ûnderfining docht kinst útpakke yn it bywêzen fan de 245 bliken dat dat meastentiids net jouwer, mar hoe dochst dat mei in wurket.” slúf? It is ûnfatsoenlik om yn it

naar: Oswin Schneeweisz, Leeuwarder Courant, 29 november 2013

Europa sliept te min

Nei trije, fjouwer dagen fakânsje krije in hiel protte minsken in woldiedich gefoel fan lomens. Fuort mei de wekker en op ’e tiid op bêd. It kin.

(1) Foar gronobiolooch1) Thomas 40 produktiviteitsfermindering fan 20 Kantermann fan de Ryksuniversiteit persint. Spitigernôch is it deistige fan Grins is ien ding sa klear as in ritme fan wurk en maatskiplik libben klontsje: “Wa’t in wekker nedich hat slim oan te passen oan de ynterne

5 om wekker te wurden, hat in tekoart klok fan yndividuele minsken. oan sliep.” Wa’t him yn dy 45 Kantermann neamt dat de ‘sosjale sliepproblemen weromfine kin, stiet jetlag’. net allinne. Neffens Kantermann is it (5) Minsken op it plattelân komme in kwaal dêr't 80 persint fan de earder fan ’t bêd as dy út de grutte

10 Europeanen lêst fan hat. stêd. Op it plattelân is it ljochter as (2) It hat in protte, foar safier net 50 yn de stêd, boppedat binne de alles, te krijen mei natoerlik ljocht. En minsken dêr mear bûten en steane krekt oan dat ljocht mankearret it. Wy dus mear ûnder ynfloed fan dat bringe hast de hiele dei troch yn natoerlik ljocht. Dat minsken yn de

15 keunstljocht of yn ljocht dat dimme is. stêd letter fan ’t bêd komme, hat net Moarns genietsje wy amper fan it 55 safolle te krijen mei loaiens, sa’t sinneljocht, mar wy stappe yn de guon boeren graach fan betinken auto en ride nei in plak dêr’t de sinne binne. Want minsken dy’t letter fan ’t al likemin tagong hat. En jûns komme bêd komme, bliuwe langer produktyf.

20 we werom en lûke de doar efter ús Dêrneist binne der ek noch jûns- ticht. 60 minsken en moarnsminsken. (3) Krekt yn de fakânsje hat it (6) De iene hat ek mear ferlet fan natoerlike ljocht wer de oerhân. We sliep as de oare. “Do hast ekstremen genietsje fan it bûtenlibben fan betiid by wa’t it ferlet oan sliep wol tolve

25 oant let en krije al gau jûns in oeren ferskilt. Trochinoar giet it om in woldiedich gefoel fan wurgens en 65 pear oeren. En dat ferskilt wer foar hawwe der dan minder muoite mei elke leeftiidsfaze. Lytse bern sitte om earder op bêd te gean. It tal gau yn harren middensliep en kinne oeren oan sliep nimt ek ta. Dêrom betiid fit fan ’t bêd komme. Aldere

30 binne we oan de ein fan de fakânsje bern reitsje lykwols moarns om 7 útrêst. 70 oere pas yn harren middensliep.” (4) It tekoart oan sliep is net sûnder Teeners moatte krekt op it momint risiko neffens Kantermann. “Tekoart dat se yn harren middensliep sitte, oan sliep liedt ta stress en hege fan ’t bêd en nei skoalle ta.

35 konsumpsje fan kofje. Boppedat Alhoewol’t se yn it wykein sliep wurdt der ek mear smookt.” De 75 ynhelje kinne, kin it oprûne tekoart produktiviteit hat der ek ûnder te oan sliep fan ynfloed wêze op de lijen. Ien oere tekoart oan sliep skoalprestaasjes, sa seit Kanter- resultearret al gau yn in mann. Om it noch mar net te hawwen

oer de ynfiering fan de simmertiid. hawwe om de eagen iepen te hâlden.

80 “Krekt yn de moanne maart feroaret it In knipperke helpt dan prima om it tal oeren oan ljocht sterker as yn 115 fierdere part fan de dei fit te wezen.” oare moannen. Wylst de ynterne klok (10) Hy lit der wol in warskôging op him dêr mei muoite oan oanpast, folgje: “Kinst better net echt yn ’e sette wy de klok in oere foarút.” sliep falle. Want dan moatst wer

85 (7) Blau ljocht is it ljocht fan de hielendal wekker wurde en moat de wekkere minske. Spitigernôch is dat 120 bloedsomrin foar de twadde kear dy ek de oerhearskjende kleur yn de deis op gong komme. Dat is bygelyks strieling fan lcd-skermen fan riskant foar hertpasjinten.” kompjûters en televyzjes. Wa’t dus (11) En de siësta dan? “Minsken

90 nei in dei fan hurd wurkjen oant jûns kinne der wol oan wenne om yn let efter de pc of foar de televyzje sit, 125 etappen te sliepen, sûnder dat soks freget om sliepproblemen. Kanter- fuortdaliks skealike gefolgen hat. As mann wol yn de takomst ûndersykje it middeis te hyt is, dan sjochst by oft mei oranje sinnebrillen of foly op minsken yn siëstalannen dat se

95 pc-skermen de ynfloed fan dat harren weromlûke yn tsjustere en blauwe ljocht werombrocht wurde kin. 130 koele plakken binnendoar. Dêr stiet (8) “Sliepe stiet gelyk oan net-ljocht”, foaroer dat se hiel koarte nachten stelt de gronobiolooch. Wa’t meitsje. Seesilers kinne twa oeren op foldwaande sliep hawwe wol, moat wêze en dan wer twa oeren sliepe.

100 better om syn ynterne klok tinke. It is En dat moannen oanien.” dan hielendal net sa gek om sûnder 135 (12) Kantermann ûndersiket hoe’t keunstljocht te libjen, want wa’t by it minsken de ‘sosjale jetlag’, of oars ûndergean fan de sinne op bêd giet sein it tekoart oan sliep troch it ferskil en der wer ôf komt as de sinne fan harren ynterne klok mei dy fan de

105 opkomt, krijt behoarlik wat sliepoeren maatskippij, opheine kinne. “Moatst mear. 140 dy der bewust fan wêze datst in (9) In knipperke yn it middeisskoft kin tekoart oan sliep hast ast in wekker heilsum wêze. Kantermann: “Yn nedich hast om wekker te wurden. trochsneed binne minsken op harren Ien oere ekstra sliep betsjut datst yn

110 bêst tsjin in oere of alve moarns en de koartere perioade fan dy dei folle dêrnei nimt it ferlet oan sliep ta. Do 145 mear dwaan kinst.” sjochst dat minsken middeis muoite

naar: Nico Hylkema, Leeuwarder Courant, 18 augustus 2012

noot 1 gronobiolooch: wittenskipper dy’t ûndersiket wat de ynfloed fan tiidsomstannichheden op it libben is

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

HA-10 17-a-19-1-b 7/7 lees verdereinde ►►► ν