Eindexamen Fries havo 2021, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Sichtber wêze yn de mienskip

Sander Warmerdam (1972) is haadredakteur fan de Leeuwarder Courant. ‘In minskeminsk’, neamt Warmerdam himsels. Yn syn kantoar op de redaksje lit hy syn ljocht skine op it hjoeddeiske medialânskip en de gaoatyske wrâld, dêr’t de lêzers neffens him ferlet yn hawwe fan in paadwizer: de Leeuwarder Courant.

(1) “De minske stiet by my altyd (3) Guon kollega’s hawwe muoite mei sintraal. Ik sjoch it as myn wichtich- it digitale part. Dat moat feroarje. De ste taak om út de kundige, tûke, 40 tiid dat de stikjes allinnich yn de kreative minsken dy’t hjir wurkje, it papieren krante ferskynden, leit fier

5 bêste nei boppen te heljen. Myn efter ús, al leau ik net dat it papier op managerfilosofy is dat minsken dy’t de koarte termyn ferdwine sil. mei niget harren wurk dogge ek mear Salang’t der papieren abonnees út harrensels helje. Dêrom sjoch ik 45 binne, fiel ik it as in plicht om in mysels dan ek mear as coach as in krante op papier te meitsjen. Foar de

10 strange lieder. It is oan my om dúdlik groep yn de leeftiid fan tritich oant te meitsjen wêr’t ik hinne wol. sa’n fyftich jier is der bygelyks in Elkenien hat in soad frijheid, mar ek hybride abonnemint. Dy abonnees in eigen ferantwurdlikheid. As ien fan 50 hawwe faak net folle tiid om de de sjoernalisten syn of har rol net krante te lêzen. Fia de app en

15 goed oppakt, kriget dy dat te hearren. webside krije dy lêzers moarns in Sa’n petear is net maklik, mar asto nijsoersjoch. Dat binne bygelyks de dy as haadredakteur oprjocht fiif ferhalen dêr’t de redaksje fan fynt ynteressearrest foar dyn minsken, 55 dat se it Fryske nijs bepale. Troch de dan hoechst net benaud te wêzen. It dei hinne folgje der updates. Oan de

20 moatte konstruktive petearen wêze, ein fan de dei wurde de abonnees ek dy’t earne ta liede. wer bypraat. It moat in miks wêze fan (2) De papieren krante bliuwt foar my it rappe nijs en de sjoernalistike de basis. De Leeuwarder Courant is 60 ferdjipping. al fan 1752 ôf in betrouber merk en (4) Dat betsjut dat de sjoernalisten

25 net fuort te tinken. It is ús taak om de minder isolearre wurkje moatte. Ik trouwe abonnees, want dat binne se, haw sûnt koart op moandei en ton- troch it komplekse, gaoatyske lânskip gersdei in planningsgearkomste yn it te lieden. Neist de krante moatte de 65 libben roppen mei de sjeffen fan de webside en de app deselde kwaliteit dielredaksjes. Dêr beprate wy wêr’t

30 hawwe. De Leeuwarder Courant dy’t wy op ynsette. Hokker ûnderwerpen ik foar eagen haw, moat wat tafoegje, fine wy op dat stuit wichtich? Wat mear kontekst jaan. In koart stikje oer bringe wy lyts en wat pakke wy grut wat der juster bard is, mei in 70 op? Alle kearen as in stik klear is, follow-up mei it gruttere ferhaal efter moatte de skriuwers harren ôffreegje

35 it berjocht. Wy moatte minder frag- hokker fragen oft de lêzer noch hat. mintearje, faker patroanen bleatlizze Op dy fragen moatte op ’e nij antwur- en analysearje. den socht wurde, sûnder dat it ‘jo

75 freegje, wy draaie’ wurdt. De sjoer- nees te praten. Alle kearen nim ik in nalisten moatte der alle kearen op ’e pear columnisten mei. Dan geane wy nij by stilstean hoe’t harren stik by de it petear oan mei de efterban, omdat lêzer oerkomt. Sa’n tweintich jier lyn ik it wichtich fyn om sichtber te wie it allinnich mar in kwestje fan 110 wêzen yn de mienskip. Want dat

80 ‘stjoeren’. Dat is net mear genôch. wolle wy perfoarst. De lêzer is mûniger wurden en wol (8) Myn ferbliuw yn it bûtenlân hat witte wat ien en oar foar syn eigen myn blik ferromme. Foar de NOS libben betsjut. haw ik fjouwer jier yn Washington (5) De krante moat dêrneist in oer- 115 wurke. Doe’t ik dêr siet, tocht ik wol-

85 sjoch jaan, de feiten rubrisearje, ris, as ik de diskusjes yn it heitelân tiidlinen meitsje, in paadwizer foar folge: wêr meitsje se harren drok Fryslân wurde. De krante moat it oer? Men sjocht dan guon saken yn platfoarm fan de provinsje foarmje perspektyf en leart te relativearjen. dêr’t de diskusje syn beslach krijt. 120 De wrâld is grutter as Fryslân

90 (6) Wy binne noch wolris wat te allinnich. Dy gedachte waach ik mei braaf, it mei wol wat prikeljender, wat yn de besluten dy’t ik nim. Regionaal mear diskusje, mar dat komt wol. Dêr nijs is prima, mar wy moatte ek bin ik fan oertsjûge. Nei alle reorgani- iepenstean foar wat der bygelyks yn saasjes, dat wiene turbulinte tiden, 125 Moskou bart. As provinsje moatte wy

95 moatte wy ússels wer op ’e nij útfine. ús net ôfsûnderje. Eangst foar de Wat is ús identiteit? Wêr steane wy takomst kin men foar in part foar? Stekwurden dêrby binne: fuortnimme as men de dingen koersfêst en agindabepalend. Dêr begrypt en yn in grutter perspektyf hawwe wy it mei-inoar oer. Wy 130 sjocht. Myn motto is: grutsk en iepen.

100 moatte net benaud wêze foar Grutsk op it ferline, de provinsje, ús obstakels, net dwaande wêze mei de identiteit, mar iepen nei de takomst, konkurrinsje, mar útgean fan ús nei de wrâld. Net mear en net eigen krêft. minder.” (7) It oare jier bin ik fan doel om de

105 provinsje yn te gean om mei abon-

naar: een artikel uit de Moanne, 2018

Frysk amateurtoaniel, hûndert jier freonskip op de planken

(1) It Bûn fan Fryske Toanielselskip- pen stjoerd dy’t meidiene. Dat wie it pen (BFT), sa’t de Stichting Amateur- dan. De beoardielingen mei help fan toaniel Fryslân (STAF) by it oprjoch- 45 sifers waarden op in rychje set en de tsjen yn 1918 hjitte, ûntstie mei as Toanielkriichwinner wie bekend.

5 doel om minsken te ferbinen yn it (3) It dielnimmen oan de Toaniel- beoefenjen fan harren ferdivedaasje: kriich naam geandewei ta. Op syn toanielspylje. Mei de oprjochting fan top, yn de njoggentiger jierren fan de it Bûn waard foar de earste kear yn 50 foarige iuw, diene der mear as Fryslân de kar makke om yn ‘kompe- hûndert selskippen mei. Op de

10 tysjeferbân’ toaniel te belibjen. Dat fjouwer útferkochte Slútjûnen yn wie de offisjele berte fan de Toaniel- skouboarch De Lawei yn Drachten, kriich, rûnom ferneamd yn Fryslân, dêr’t de selskippen manmachtich mar ek om utens. Yn it earste 55 fertsjintwurdige wiene, waarden de winterskoft wiene der acht selskippen útslaggen yn de ferskate klassen

15 dy’t it oandoarden om beoardiele te troch de Kriichlieder bekend makke. wurden. It begryp toanielkarmaster is In spannend barren foar in soad doe yntrodusearre. Trije minsken dy’t toanielploegen. mienden op it toanielflak wol wat 60 (4) De maatskippij feroaret dan kundskip te hawwen, krigen de stadichoan. It is net mear in kwestje

20 opdracht om nei selskippen te gean fan de master en de feint. Wat de dy’t harrensels wol kwetsber opstelle toanielskriuwer oan it papier woene. tabetrout, is net mear de mjitte om (2) Yn it doarpshûs stie healweis in 65 minsken op it toaniel aksje ûnder- tafel mei trije stuollen. Twa karmas- nimme te litten yn it spyljen fan in

25 ters seagen nei it stik en makken ferhaal. De toanielploech makket harren oantekeningen oer de ûnder- yntern folle mear in analyze fan finingen dy’t se opdiene troch nei it itjinge dat op it spylflak delset wurde opfierde stik te sjen. De tredde 70 moat. De ferhaalline is wol de karmaster hie de spesjale taak om de paadwizer om ta in útfiering te

30 tekst letterlik te folgjen. Dy krige neat kommen, mar de spilers fiere mei- mei fan wat der op de planken barde. inoar op de repetysje in diskusje oer Dat wie yndertiid fan grut belang. Der it delsetten fan spylsênen. Wat nim ik mocht gjin wurd oerslein wurde út it 75 waar? Wat docht dat by my? Hoe sil orizjinele skript. En wat te sizzen fan ik dêr op reagearje? Hokker aksje

35 de oanwizingen, dy’t yn it toaniel- ûndernim ik dus op it poadium? boekje tusken skrapkes stiene…! O Fragen dy’t mei help fan de regisseur wee; dêr moast men neffens in oare diminsje brochten yn it belib- hannelje! Sa hie de skriuwer it 80 jen fan de tematyk yn in toanielstik. betocht en dus moast it eksakt op dy (5) Dy oanpak hie ynfloed op de wize

40 wize útfierd wurde. Nei ôfrin fan de dêr’t men op beoardiele wurde woe. útfiering skreaune de karmasters in Dêrmei wie ek it gefolch dat de ferslach en dat waard nei de selskip- opdracht foar de karmasters om in

85 stik te skôgjen in oaren waard. De fan bygelyks regisseurs, spilers en tredde karmaster wie net mear de technykminsken nimt ta. Se litte karmaster dy’t allinnich mar seach oft harren troch begelieding fan profes- alle toanielteksten wol goed folge 115 jonele dosinten en ynstânsjes, lykas waarden. De oanwizingen by de Keunstwurk, goed op ’e hichte bringe

90 tekst, tusken de skrapkes, hoegden fan de hjoeddeiske ûntjouwingen op net mear letterlik op it toaniel te sjen it mêd fan teaterkeunst. te wêzen. It proses dat gearhong mei (8) Dat hat syn wjerslach op de sel- de befiningen fan de karmasters 120 skippen. De ekspertize sit no foar in krige in oare lading. grut part yn de ploech sels. Selsre-

95 (6) Selskippen kinne dêrnjonken oan fleksje fynt plak yn it repetysjeproses. de ein fan de tweintichste iuw kieze Op dy ynterne wize in oardiel jaan foar in saneamd neipetear. Der is oer jins eigen produksje, liket foar in dus in ynteraksje tusken de spilers- 125 soad selskippen en organisaasjes ploech en de karmasters, dêr’t plak genôch te wêzen. Dêr liket de

100 yn is foar de miening fan elkenien ynbring fan karmasters net mear by dy’t by dit petear oanwêzich is; fan nedich te wêzen. ynstekker oant dekôrbouwer. De (9) It liket derop dat it beoardieljen ynbring fan de karmaster én dy fan 130 fan toanielprestaasjes minder de de spylploech binne folle wichtiger. In klam krije moat. It is mear fan belang

105 grut ferskil mei de situaasje sa as dy om selskippen te begelieden yn yn 1918 betocht wie. harren prosessen om sa te kommen (7) Yn de rin fan de 21ste iuw nimt it ta in folweardige produksje mei al dielnimmen oan de Toanielkriich bot 135 syn aspekten: technyk, foarmjouwing, ôf. Wat in wichtich aspekt dêryn is, is spulstyl, lokaasje. Spesjalisten út de

110 de ekspertize binnen toanielferie- Fryske amateurteaterwrâld kinne ningen en -organisaasjes. De kunde dêrfoar dan op maat stipe jaan.

naar: een artikel uit het Friesch Dagblad, 2018

De histoaryske wierheid fan de film Redbad

Op 23 juny 2018 wie yn Ljouwert op it Saailân de iepenloftpremjêre fan de film Redbad. Heechlearaar Goffe Jensma konstatearret dat de histoaryske wierheid amper mear telt.

(1) Foaropsteld: Jensma hat de film Bad de rol fan Pepijn, de ûnferbidlike noch net sjoen. De heechlearaar kening fan de Franken. Fryske taal- en letterkunde fan de 40 (4) Dat bringt Jensma op ien fan de Ryksuniversiteit fan Grins basearret wichtichste saken dy’t him bybleaun

5 syn miening op de trailer, de web- is nei’t er him yn it spektakelstik side, en op de making of, dy’t er ferdjippe hie. De film ferhearliket yngeand besjoen hat. “Mar ik sil de geweld en tilt op fan sensaasjesucht. film wol sjen, fansels. Histoarysk 45 In foarbyldsje dêrfan is dat Redbad sjoen is sa’n film nijsgjirrich. Ik tink op syn hynder foarby riden komt mei

10 der ek oer om de film yn kolleezjes te in ôfhakke holle fan in fijân yn ’e hân. brûken.” De heechlearaar bringt de film yn (2) Yn Redbad bart neffens Jensma ferbân mei re-enactment, mei groe- wat aparts: De tradisjonele opfetting 50 pen minsken dy’t foar de aardichheid oer de skiednis, nammentlik dat de in histoaryske fjildslach neispylje. “It

15 kristenen goed binne en de heidenen geweld wurdt útfergrutte.” ferkeard, wurdt omdraaid. De film (5) Jensma stelt fêst dat de grins suggerearret dat yn it heidendom

• tusken histoarysk drama en fantasy Redbad wie in heidenske kening dy’t 55 altyd hiel tin is. Dat spilet by dizze tsjin de al kerstene Franken1) stried
• produksje noch mear om’t der oer de

20 in bepaalde krêft sit dy’t úteinlik yn iere midsiuwen mar sa’n bytsje be- de identiteit fan de Nederlanners kend is. “Moatst in fantastysk trochkrongen is. It heidendom wurdt ynlibbingsfermogen hawwe.” Foar ek posityf delset, om´t de froulju as 60 histoarisy en akademisy is dat les- sterke persoanen nei foaren komme. tich. “Wy binne wend om ús kennis te

25 (3) Jensma is it net iens mei de fyzje basearjen op boarnen en it ferlykjen fan de makkers fan de film dat Red- fan boarnen.” Yn de film rinne bad gjin Frysk prate. Sy ferdigenje realisme en in hiel soad fantasy troch dêrmei harren kar foar it Nederlânsk 65 inoar hinne, konkludearret Jensma. en Ingelsk yn de film. Yn it ryk fan Der binne allinnich mar archeologys-

30 Redbad waard neffens Jensma wol ke boarnen, materiaal dat by deeglik Frysk praat, al sil dat in hiel terpopgravingen fûn is. Ut dy tiid is oare foarm west hawwe as dy’t wy no no ienris mear metaal bewarre kenne. De kar foar it Ingelsk hat der 70 bleaun as oar mear freedsum benammen mei te krijen dat ynterna- materiaal, sa as klean. Om’t der in

35 sjonale stjerren fêstlein wurde koene. protte izer fûn is, oerhearsket in byld Sa spilet Jonathan Banks út de Ame- fan skylden, harnassen, spearen en rikaanske telefyzjesearje Breaking swurden. “In tige algemien byld. It is

75 diskutabel oft dat kloppet.”

(6) Jensma skat yn dat minder as ien (7) It past neffens Jensma yn de op de tûzen Nederlanners bekend trend dat histoarje en kultuer net wie mei Redbad. Wol is der in mear sasear op kennis basearre streaming ûnder de Friezen dy’t binne, mar hieltyd mear in belibbing

80 graach sjen soe dat der in protte fan 90 wurde. “Dêr foldocht dizze film 100 it âld-Fryske ryk opholpen wurde soe. persint oan. It is suver allinnich in “Dy roppe in heidensk Fryslân op.” In belibbing mei in soad sensaasje.” foarbyld dêrfan is de folkmetalband Baldrs Draumar. “Dat is ek in wize

85 fan kultuerbelibjen.”

naar: een artikel uit de Leeuwarder Courant, 2018

noot 1 De Franken wie in samling fan folken dy’t yn de tredde iuw nei Kristus yn it noarden en noardwesten fan Dútslân wennen. Kerstenje betsjut it bekearen ta it kristendom.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν