Eindexamen Fries vmbo-gl/tl 2018, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Grutte Pier ferbynt de wrâld

It Grutte Pierûndersyksteam hat alle seilen by sette moatten, sa’n 1.400 reaksjes kamen binnen: de measte ynstjoerders wolle graach witte oft se famylje binne fan Grutte Pier en oft se dêrmei rjocht hawwe op in Pierbewiis.

(1) Dêrfoar stjoere se it ûndersyks- bruorren en susters en oare famylje- team genealogyske gegevens ta, 40 leden dy’t ek in Pierbewiis hawwe meastentiids yn de foarm fan in woene. ynfolle stambeam. Guon diene dat op (3) It tal fan 600 ferstjoerde Pier-

5 orizjinele wize. Sa stjoerde Rintje bewizen jout al oan hoe graach oft Saekle de Vries in gedicht yn, mei as minsken it dokumint hawwe wolle. By tredde kûplet: 45 it ûndersyk stiet soarchfâldigens “Gerlof Aenes trouwde, maar van zijn foarop. Neffens de leden fan it vrouw weten we niets! ûndersyksteam koene se net

10 Genoemd naar haar is wellicht foarkomme dat sy in pear kear de kleindochter Siets planke misslein hawwe. Se kamen ta De oudste zoon heette niet Anne 50 dy ûntdekking mei it op ’e nij besjen maar... Pier fan in pear sibskipslinen. Foaral dy út Met Heere, Douwe, Dirck en Romke de sechstjinde iuw bliuwe lestich.

15 kwamen er nog vier” Guon dêrfan steane yn besprek en (2) De tastream fan reaksjes wie in sille dat faaks ek wol altyd bliuwe. hiel skoft sa grut, dat it sels mei de 55 Ien fan de ynstjoerders die de ynset fan fjirtjin meiwurkers en suggestje dat DNA-ûndersyk hjir frijwilligers net slagge om binnen in mooglik nochris helderheid yn jaan

20 moanne dúdlikheid te jaan oer in kin. mooglike besibbens. De syktocht (4) De reaksjes litte sjen hoe tige dêrnei kostet de measte tiid. De 60 populêr oft de frijheidsstrider, of nammen fan in protte famyljeleden barbaar (it is mar út watfoar eachpunt fan Grutte Pier binne ûnderwilens wei oft men it besjocht) út Kimswert

25 ynfierd yn it genealogysk kompjûter- noch altyd is. Yn de measte reaksjes programma ‘Humogen’, dat fia is it imago fan Pier dochs oerwagend www.gruttepierdefamylje.nl te 65 posityf. “Us heit fertelde eartiids altyd berikken is. Ut de njoggentjinde en bysûnder byldzjend oer dizze Fryske de tweintichste iuw ûntbrekke lykwols held”, sei in ynwenster fan Schouwer-

30 nochal wat gegevens en dêrtroch zijl. In oare Fries om utens reagearre wurdt in mooglike besibbens pas nei mei: “Bin benijd oft ik yn de fierte fierder ûndersyk dúdlik. As de 70 noch besibbe bin oan Grutte Pier. By besibbens fêststeld is, wurde in myn âlden thús hong altyd in Pierbewiis, en as soks nedich is, in borduerwurk fan dizze held oan de

35 sibskipstabel oanmakke en muorre, dus ik bin in bytsje mei him ferstjoerd. Nei’t de earste Pier- opgroeid.” Yn oare gefallen sykje bewizen de doar út wiene, krigen wy 75 minsken befêstiging fan ferhalen dy’t al gau fersiken fan bern, bernsbern, yn de famylje ferteld wurde. “Wy

binne allegearre bûtengewoan lang. 95 reaksjes ynkommen út België, It ferhaal giet dat wy ôfstamme fan Dútslân, Grut-Brittannië, Italië, Grutte Pier. Kloppet dat?” Soms liedt Noarwegen, Tsjechië en Switserlân,

80 it binnen in famylje hast ta in en fan bûten Europa út Australië, lookalikekompetysje. Sa krigen wy de Kanada, de Feriene Steaten fan folgjende reaksje: “Ik wol graach it 100 Amearika en de Afrikaanske lannen bewiis dat ik famylje bin yn ûntfangst Benin, Kamerûn en Súd-Afrika. nimme. Myn broer hat sa’n bewiis (6) Op de facebookside ‘Grutte Pier

85 krigen. Dus as hy famylje is bin ik it De Famylje’ binne al in protte foto’s ek! Ik lykje mear op Grutte Pier en pleatst fan minsken dy’t in Pierbewiis myn Frysk is ek better!” 105 tastjoerd krigen hawwe. Fan BN’ers (5) Nei alle gedachten is dy André Kuipers en Wout Zijlstra stiet it populêrens fan Grutte Pier tagelyk de Pierbewiis ek op de facebookside.

90 ferklearring foar it grutte sukses fan Oare bekende Nederlanners lykas de aksje. Dat sukses rikt oant fier Arjen Lubach, Doekle Terpstra, Piet bûten ús lânsgrinzen. De measte 110 Paulusma en Doutzen Kroes hawwe ynstjoerders wenje yn Nederlân, mar ûnderwilens in Pierbewiis tastjoerd der binne

• troch it ynternet
• ek krigen.

naar: Otto Kuipers, Letterhoeke 2016-1

Ik wol it hiele bern hawwe

Goed fjouwer jier wie Hanneke de Jong, nei’t se in ûngemak hân hie, net ta skriuwen by steat. Se sprong in gat yn ’e loft doe’t it skriuwen op in stuit dochs wer slagge en Trettjin dagen om in spetterjend feest te organisearjen útkaam. Se krige de Simke Kloostermanpriis foar dat boek.

(1) Hanneke de Jong (Aldetrine, 18 bliuwt, ek nei jins sechstichste. By it juny 1952) stie in oantal jierren foar skriuwen barst ik fan de ideeën, mar de klasse, dêrneist ûntjoech se har 40 planne kin ik net en ik haw gjin idee as skriuwster fan in rige berneboe- fan tiid. Ik skriuw altyd fan alles op,

5 ken. Sûnt twa jier is se warber yn it letter jou ik al dy stikjes pas in plak ûnderwiis as skoalskriuwer. Sy yn it ferhaal. Ik sil nea in skriuwer skriuwt graach boeken oer wurde dy’t fan a nei z ta giet.” ûnderwerpen dy’t derta dogge foar de 45 (3) Yn 2014 kaam se yn oanrekking jonge lêzer. Har earste Simke mei de stichting ‘De Schoolschrijver’,

10 Kloostermanpriis krige se seis jier lyn fêstige yn Amsterdam. De stichting foar Salsafamke, in boek oer in puber begeliedt skriuwers dy’t skoalbern yn dy’t yn ferwachting rekket. Trettjin oanrekking bringe mei literatuer; nei dagen om in spetterjend feest te 50 fjouwer jier woe ‘De Schoolschrijver’ organisearjen giet oer ADHD1), in de wjukken útslaan nei oare

15 oandwaning dy’t in soad foarkomt yn kontreien. Hanneke de Jong wenne de famylje fan Hanneke de Jong. in trainingsgearkomste by yn Doe’t twa fan har bern dy diagnoaze Zuidhorn dêr’t se Lydia Rood oer har op folwoeksen âldens krigen

• 55 wurk praten hearde en kaam nei ôfrin foarsjoen fan de meidieling dat soks sa entûsjast thús, dat se tsjin har

20 faak erflik is

• hat se ek harsels man sei: “Ik gean mei pensjoen”. Se ûndersykje litten. stoppe mei har berop as juf en is doe (2) Hanneke de Jong: “Dus doe foel begûn as skoalskriuwer. in soad teplak. Ik wie altyd al drok, 60 (4) “Ik bin sels absolút gjin dichter, mar as men dat altyd is, fynt men dat mar ik besykje de bern wol oan it

25 normaal: men is sa’t men is. Ut in dichtsjen te krijen. Ik doch ek test op de legere skoalle wie nei oefeningen om de fantasy te foaren kaam dat ik it gymnasium wol stimulearjen, mar ik hâld der wol dwaan koe, mar dat ik dêr eins te 65 altyd rekken mei dat der ek saakliker ‘boartlik’ foar wie. Sa neamden se ynstelde bern binne, dy’t leaver wat

30 dat yn dy tiid.” Haadpersoan Marike tichter by de feiten bliuwe. In kwestje nimt yn Trettjin dagen om in fan de linker- en de rjochterhelte fan spetterjend feest te organisearjen de harsens. Ik lit se bygelyks in ympulsyf de taak op har om in grut 70 paspoart meitsje mei dêryn harren feest foar de fjirtichste jierdei fan har eigen libbensrin. Dan jou ik earst trije

35 mem te organisearjen; dêrnei pas foarbylden fan myn eigen libbensrin.” freget se har ôf oft se dat wol oankin. (5) “Bern fine it moai om in ferhaal te Hanneke de Jong: “Dat ympulsive betinken. As se noch beukers binne,

75 hawwe se dêr ek gjin inkelde muoite 110 lêstendeis de opdracht jûn foar sa’n mei, dan betinke se fan alles. As se ferhaal. Mar nei in oantal minuten âlder wurde, giet dat fuort om’t se haw ik de boel stilset, de teksten hiel oare dingen leare. As der nea omruile mei de opdracht om it ferhaal mear in berop op de fantasy fan in fan in oar ôf te meitsjen. Mei sokke

80 bern dien wurdt, bliuwt dêr hieltyd 115 opdrachten hellest se efkes, sa’t dat minder fan oer. Ik wol it hiele bern tsjintwurdich hjit, út de komfortsône. hawwe, ik wol dat se alles brûke wat Folwoeksenen binne it net mear se oan talinten hawwe, makket net út wend om samar wat op te skriuwen.” oft dat op it saaklike flak leit of yn de (8) Hanneke de Jong krige yn de

85 fantasy.” 120 Petrustsjerke fan Twizel foar de (6) As skoalskriuwer wol De Jong twadde kear de Simke foaral it moaie fan taal sjen litte, de Kloostermanpriis. It idee foar Trettjin bern fernimme litte hoe’t moaie taal dagen om in spetterjend feest te helpe kin by it ferwurkjen fan organisearjen krige se nei’t in kollega

90 bepaalde gefoelens. Se hat foar alle 125 har frege oft se net ris in wat leeftiden in oantal Fryske en positiver boek oer ADHD skriuwe Nederlânske boeken útsocht dy’t oan koe. Ear’t se begjinne koe, krige se in har eigen kwaliteitskritearia foldogge. ûngemak dat har fjouwer jier fan it Hanneke de Jong: “Bygelyks it fertriet skriuwen ôfhold. Doe’t se wer by

95 oproppe troch gewoane dingen te 130 steat wie om har tinzen te oarderjen beskriuwen, dat is moai. Fan dy skreau se Dertien dagen om een soarte lessen krij ik nocht om sels ek spetterend feest te organiseren, yn it wer in boek te skriuwen.” Nederlânsk dus. It wie net goed. Pas (7) As bern op fakânsje of doe’t se in twadde ferzje makke –

100 skoalreiske west hawwe, krije se de 135 diskear yn it Frysk

• krige it ferhaal oare deis faak de opdracht fan de humor en de skerpe rântsjes dy’t master of juffer om dêr in opstel oer sear diene. “Doe kaam it folle tichter te skriuwen. Hanneke de Jong soe by myn gefoel. Ik wie sa bliid dat it de bern leaver de opdracht jaan om my nei al dy jierren slagge wie om

105 in ferhaal te skriuwen mei it 140 wer in boek te skriuwen. En ik bin skoalreiske as dekôr en it fierder sels ekstra bliid dat it no ek nochris mei yn te foljen mei harren fantasy. “As de Simke Kloostermanpriis beleanne skoalskriuwer mei ik ek ien kear mei wurdt.” de leararen oan it wurk. Dy haw ik

naar: Sietse de Vries, Leeuwarder Courant, 20 mei 2016

noot 1 ADHD is de ôfkoarting fan it Ingelske ‘Attention Deficit Hyperactivity Disorder’. Minsken mei ADHD fine it ûnder oare dreech om harren oandacht earne by te hâlden en/of binne faak tige drok (hyperaktyf). Der binne ferskate foarmen fan ADHD.

Ferbûn oan Fryslân

(1) Ik bin Tjitske Kommerie en ik kom Fryslân en it Frysk ûnskiedber mei- út Fryslân. Sa stel ik mysels altyd inoar ferbûn, ja mei-inoar yn myn hert foar. Se hearre dochs wol dat ik in 45 ferbûn. aksint haw en dan bin ik wol sa (3) Ik fyn it moai om oare minsken

5 freonlik om sels daliks mar te sizzen mei it Frysk plat te smiten. Wannear’t wêr’t ik wei kom. Dat besparret in ik yn Grinslân bin en ik hear minsken soad gedoch. Net dat ik it slim fyn dat sizzen dat der neat boppe Grinslân ik in aksint haw, hielendal net. Ik fyn 50 giet, dan is myn reaksje altyd: “Der it sels wol wat hawwen. It makket my giet wol wat boppe Grinslân,

10 oars en dêr bin ik grutsk op. Hoefolle nammentlik Skiermûntseach en by minsken kinne sizze dat se mei it myn witten heart dat noch altyd by Frysk grutbrocht binne en it Frysk as Fryslân”. Dan hawwe se net folle earste taal hawwe. Wannear’tst 55 mear te sizzen. Dat Grinslanners it neigiest dat sa’n 350 tûzen minsken oer it algemien net sa op Fryslân

15 Frysk as memmetaal hawwe, liket it hawwe, sil foar de measte Friezen net sa bysûnder, mar op de hast 7,5 gjin nijs wêze. Wat ik wol aardich fyn, miljard minsken dy’t der op ’e ierde is dat wat fierder oft minsken fan binne, is dat net safolle. Ik kin dan 60 Fryslân ôf wenje, wat nijsgjirriger oft sizze dat ik by dy 0,005 persint hear, se it Frysk meastentiids fine.

20 dy’t Frysk as memmetaal hat. Dat fyn Wannear’t wy nei it suden fan ik wol bysûnder. Nederlân op fakânsje giene en we (2) Ik wit ek wol dat ik der neat oan krigen wat kontakt mei oare minsken, dwaan kin, dat ik yn Fryslân berne 65 dan wie ien fan de earste fragen dy’t bin, mei in heit en mem, dy’t beide steld waarden, nei’t se derefter

25 Frysk prate. Foar itselde jild wie ik kamen dat wy Friezen binne: “Zeg earne yn in hutsje op Papoea-Nij- eens wat in het Fries” wat folge Guinea berne en hie ik nea witten dat waard troch: “Hoe zeg je … in het der ek minsken binne dy’t Frysk prate 70 Fries?”. It moaiste wie wol doe’t wy in en skriuwe. Ik moat sizze dat ik bliid pear jier ferlyn yn Dútslân op

30 ta bin dat ik net yn Papoea-Nij- fakânsje wiene en de hiele camping Guinea berne bin, mar yn Fryslân. Ik mei it follybaljen “Meppe mei dy bin mâl mei it Fryske lânskip, mei yn beppe” rôp. It hie net sa hiel folle de simmers fan dat moaie griene 75 betsjutting, mar it wie in spreuk om gers en in strakblauwe himel. Ik hâld krêft by te setten en sa de bal oer it

35 fan de winter wannear’t ik yn it iepen net te krijen. It wie ien fan de pear lânskip de snieloft al oankommen kearen dat ik meidwaan mei sjoch. Ik hâld derfan wannear’t it follybaljen aardich fûn en by myn friest en alle sleatsjes en iisbanen 80 witten hat it ek de lêste kear west dat mei minsken folstreame, dy’t ik aktyf meidie mei sporten wannear’t

40 allegearre reedride wolle. Dat fyn ik it net ferplichte wie. Net dat it no fan allegearre sa by de Fryske taal en dy spreuk kaam, mar it makke wol kultuer passen. Foar my binne

dat ik my mei myn aksint akseptearre soene we it Frysk Frysker meitsje

85 fielde en dat wie al hiel wat. moatte. De Nederlânske ynfloeden (4) Sa liket it wol dat ik hiel Frysk- 115 moatte dan troch besteande of nije nasjonalistysk bin, mar dat falt wol Fryske wurden ferfongen wurde. Op wat ta. Ja, ik hâld fan de Fryske taal, skoallen soe it dan better wêze dat kultuer en it lânskip, mar dêr is ek bern allinnich yn it Frysk les krigen

90 hast alles wol mei sein. Wannear’tst en dat it Nederlânsk ôfskaft waard. Frysk-nasjonalistysk bist, haw ik 120 Dat liket allegearre moai en aardich, foaral it idee, datst wolst dat Fryslân mar is it ek te realisearjen? Ik tink fan ûnôfhinklik wurdt. Dan falt it mei my net, om’t der dan in soad noch wol wat ta, want safier is it by partisipaasje fan de boargers frege

95 my nea kaam. Sokke útspraken fan wurde moat. De Friezen moatte dan ûnôfhinklikheid geane my te fier. Ik 125 sels aktiver mei de taal oan ’e gong bliuw nochter, ik bin ommers in Fries. en dêr stiet de holle fan de Friezen Ik tink dat soks neat wurde kin. net nei. Hjoed-de-dei libje minsken, Fryslân is ekonomysk net krêftich ek Friezen, hast allinnich noch mar

100 genôch om sels foar foldwaande foar harsels; se kinne en wolle har ynkomsten te soargjen, miskien op 130 net mear mei-inoar foar eat ynsette. koarte termyn wol, mar langduorjend (6) Mar om’t Fryslân as lân net te net. Fryslân rint no al stadichoan realisearjen is, kinne we net sizze dat leech, op lange termyn al hielendal it net wichtich is om oan it Fryske

105 en dan is Fryslân as lân net mear fol taalgebrûk te wurkjen. Want wat te hâlden. 135 better ast in taal brûke kinst, wat (5) Ik tink ek dat de kleau tusken better ast dyn tinzen oan oare Hollanners en Friezen te lyts is. Ja, minsken trochjaan kinst. Dan wurde we hawwe in oare taal, mar dat is ek we wer mear oan ús taal, inoar en de

110 alles. En sels dy taal wurdt sterk provinsje ferbûn, sadat it Frysk ek troch it Nederlânsk beynfloede. Om 140 foar kommende generaasjes de ferskillen dan grutter te meitsjen, beholden wurdt.

naar: Tjitske Kommerie, Skanomudu.nl, 15 april 2016

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν