Eindexamen Fries vmbo-gl/tl 2024, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Hans Jouta hie it byld fan Johan Cruijff fergees ek makke

(1) Keunster Hans Jouta (1966) sei tsjin Kuperus dat ik in hiel makke earder bylden fan ûnder geskikt skaalmodel fan Litmanen hie oaren skriuwster Nienke van 45 te stean. Dat wie net wier. Past Hichtum, keatser Hotze Schuil en miskien net sa by my, dat bluffe,

5 âlvestêdetochtswimmer Maarten van mar ast oan de bak wolst, dan der Weijden. It byld fan Cruijff is foar moatst it wolris wat taktysk oan- him de kroan op it wurk. Hy is der pakke. Geert sei: ‘Kom begjin nije aardich foar betelle, mar hie it fer- 50 wike mar eefkes del mei dat gees ek wol meitsje wollen. skaalmodel.’ Doe moast ik yn ien

10 (2) Cruijff en Ajax sitte yn syn wykein in model boetsearje… Dat alderearste ûnthâld. Hy learde as slagge en Geert fûn it prachtich. Hy lyts jonkje al it liet ‘Ajax heeft de hat it yn it Ajaxfermidden oankaarte, wereldcup’ fan syn oerbeppe 55 mar Ajax spile gjin rol by dat stân- Geartsje. “Heit wie mear op it byld yn Finlân

• dus dat is neat

15 keatsen rjochte, mar dy fûn Cruijff wurden. Mar Geert sei: ‘Ik wol dat om syn útspraken geniaal. Sûnder byldsje al yn myn lounge hawwe.’ heit hie ik Cruijff net makke. Hy hat Sa is it begûn, goed tsien jier lyn.” my altyd yn alles stimulearre: nei de 60 (4) “Doe’t Sjaak Swart 2) santich Keunstakademy, romte by him yn de waard, sei Geert: ‘Oars makkest ek

20 wurkpleats, ik mocht syn ark brûke. in byldsje fan Sjaak. Fynt Sjaak Hy wie myn bêste maat. Begjin dit moai.’ Dat haw ik dien. Sjaak Swart jier is er spitigernôch stoarn.” Nei de wie yn it moed troffen en der kaam Keunstakademy yn Grins skreau 65 in foto fan yn it Ajax-blêd en doe Hans him yn foar de stúdzje Keunst- krigen se der nocht oan. Der steane

25 skiednis oan de Universiteit fan no in stik of tsien bylden fan my yn Amsterdam. De stúdzje wie gjin de skybox. Van Basten, de bruorren súkses, de stêd fûn er ge-wel-dich. De Boer, Koeman en ek fan Cruijff.” Dat frijfochtene. Ajax waard syn 70 Sa stie Hans by ûnthullingen gauris klup, Johan Cruijff syn held

• ek al tusken de goadesoannen en oare

30 hie er him noait yn it echt fuotbaljen miljonêrs yn de Champions Lounge. sjoen. Earst wat ûnwennich. “Mar it went (3) Doete, de frou fan Hans, lies yn ek wol wer gau. Ik tocht: dizze man- in krante dat se yn Finlân in stân- 75 lju komme ek earne wei, dy binne ek byld fan Jari Litmanen1) hawwe net yn in Armanipak berne.”

35 woene. Dat soe krekt wat foar him (5) En doe stoar Johan Cruijff yn wêze, tocht Hans. Hy socht kontakt 2016. Doe’t de namme fan de ArenA mei Geert Kuperus, de man dy’t yn yn 2018 feroare waard yn Johan de ArenA de grutste skybox eksploi- 80 Cruijff ArenA naam de supporters- tearret, de Champions Lounge. feriening it inisjatyf foar in stânbyld.

40 Telefyzjeminsken, Michelinstjerre- Mar der wie ek al kontakt lein mei in koks, artysten… alles wat pomme- oare keunster. Hans tocht: blikstien- ranterich is, komt yn dy lounge. “Ik ders, ík wol it byld meitsje. “Ik siet

85 yn it stadion en frege my ôf: hoefolle 125 binnen. En jierren letter is er de byldzjend keunstners soene hjir earste Nederlânske superstjer. sitte? Miskien bin ik de iennichste Sjoch, hy hat in geweldige ûntwikke- wol. En doe hat Hans dy troef spile: ling trochmakke, mar Geert hat in ‘Ik bin supporter, ik sit al jierren op shirt fan him yn de Champions

90 in telefoantsje te wachtsjen’, haw ik 130 Lounge mei syn hantekening derop sein. En dat wie eins ek wol sa.” en ‘Bedankt Geerd’. En dan skriuwt (6) “Wy wiene nei de hektyk fan in er ‘Geerd’ mei in d. Dat is Cruijff, drokke tiid krekt in pear dagen oan it masterlik. Ik bin wol reedlik lyk- bykommen op fakânsje yn Spanje, moedich, mar as it om Cruijff giet

95 doe’t der telefoan út Amsterdam 135 net. Dan tink ik: gewoan en nochter kaam: ‘Hans, do sitst by de lêste dwaan, dat kin altyd noch wol.” fjouwer, wy wolle nije wike in pitch.’ (9) “Ik haw wekker lein fan it byld. Ik Ik moast in skaalmodel meitsje, mar begûn ek oan mysels te twiveljen, ik siet yn Spanje! Ik woe daliks wol oft ik it noch wol koe. Wat skriuwers

100 wer werom. De fakânsje wie be- 140 dan hawwe: sa’n soarte fan writers doarn. Nei de pitch haw ik it skaal- block. Soe it my wol slagje? Dy druk model efterlitten yn Amsterdam. Dat moast fuortsakje

• dat naam tiid. Ast wie taktyk: as de oare keunstners in byld makkest, dan krijst dy tiid, sketsûntwerpen efterlitte en ik in want der sit in hiel soad gewoan

105 skaalmodel, dan krijt myn wurk mear 145 wurk yn. In frame meitsje, laskje, de oandacht. In skaalmodel kinst net maten nimme, skaalmodel útfergrut- ûnderoan in steapel lizze.” sje, en mei pur en pikegaas oan de (7) “Doe’t ik de opdracht krige, haw gong

• dat is gewoan wurk. Dan ik flokt en gûld. Wy moasten alle- stadichoan nei it finetunen ta en dan

110 gearre gûle, it hiele gesin hie dêr sa 150 wurdt it Cruijff. Dan is it model klear nei ta libbe. Ik hie letter wol sa’n en kin it nei de brûnsjitter.” gefoel fan: as dit fout giet, hoe moat (10) “Immen frege my: ‘Foar wa hast ik dan noch fierder? Dan hat it gjin it byld no eins makke? Foar Cruijff, sin mear om bylden te meitsjen. 25 dyn ego of jimme heit?’ En

• earlik

115 jier lyn skyn ik al sein te hawwen dat 155 is earlik

• seker ek foar myn ego, it myn grutte dream wie om in stân- mar miskien dochs yn it foarste plak byld fan Cruijff te meitsjen. En no foar ús heit. Je kinne it sa net kaam dy dream út.” regissearje, mar ús heit is de man (8) “Wêrom’t Cruijff my sa rekket? dy’t it fan de beukerskoalle ôf op de

120 Fanwege syn ûnneifolchber fuotbal 160 rit set hat. Hy hat it noch meikrige en fanwege it trajekt dat er ôflein dat ik it byld fan Cruijff meitsje hat. Hy hat syn heit jong ferlern en mocht, mar de ûntbleating net mear. syn mem makke de klaaiboksen Spitich.” skjin by Ajax. Sa kaam er dêr naar: Ate de Jong, de Moanne, maart 2020

noot 1 Jari Litmanen wie proffuotballer by Ajax tusken 1992 en 1999. noot 2 Sjaak Swart wie proffuotballer by Ajax tusken 1956 en 1973 en klubikoan.

Natuer en lânbou botse

“It liket tsjintwurdich wol sa dat it allegearre botse moat”, dat sei Yde Wierda (43) yn in telefyzjeprogramma. Wat bedoelt dy boer fan Damwâld en wat is syn ferhaal?

(1) Boer Yde Wierda pachtet sa’n draaien, moasten wy lân oan de na- trije jier it natuergebiet Sippen- 40 tuer weromjaan of op oare wize na- finnen, dat likernôch 90 hektare grut tuerlân oan it bedriuw keppelje. Dat is, fan It Fryske Gea. “Hearst wol dogge wy no dus mei it natuergebiet.

5 gauris dat soks net kin, dat agrariërs Al ús kij stean bûten, it jongfee, de en natuerbehearders net mei-inoar melkkij en de drûge kij.” kinne om’t se ferskillende belangen 45 (5) In part fan syn fee, sa’n fjirtich hawwe. No, ik kin dy út eigen ûnder- kalve kij, giet nei it natuergebiet, fining fertelle dat it krekt hiel goed dêr’t se frij omrinne. As proef koe er

10 giet”, fertelt er wylst er mei de it eilantsje Sippen-finnen ûnder Hur- trekker oan it meanen is. degaryp pachtsje fan It Fryske Gea. (2) “Se binne skjin, moai drûch op de 50 “Dat wie earder in agrarysk gebiet, poaten en glânzje deroer”, seit mar net mear nei’t de lêste boer yn Wierda. “It is machtich om te sjen de jierren sechtich fuortgie, om’t der

15 hoe’t se harren hjir ûntwikkelje.” It is troch it gebiet in dyk fan Ljouwert nei in prachtich gesicht as er syn kij út Grins oanlein wurde soe. Dy dyk is de feewein loslit yn it natuergebiet. 55 der noait kommen en sa waard ik De bisten springe deroer. Yn it foar wer de earste boer dêr.” wie er benaud dat it fee it dêr net (6) By tafal learde er dat gebiet

20 rêde soe, om’t it op guon plakken kennen. “Ik sit by de frijwillige brân- hiel sompich is. “Wy hawwe mar ien wacht yn Damwâld en wy dogge kear in bist út de sompe helje 60 geregeld oefeningen. Sa fûnen wy moatten. Dat wie yn it earste jier.” dat wy ris foar in natuerbrân oefenje (3) Wierda hat in bedriuw fan goed moasten om te sjen hoe’t men soks

25 300 kij. As jonkje woe er al boer oanpakt. Doe kamen wy by de wurde, al rûn it oars as pland. “Ik Sippen-finnen.” kaam der tweintich jier lyn ynienen 65 (7) Al langer wie Wierda op ’e syk allinnich foar te stean, doe’t ús heit nei grûn om te pachtsjen. “Ik bin net op 52-jierrige leeftiid stoar. Earlik de iennige boer yn Fryslân dy’t lân

30 sein wist ik doe net goed wêr’t ik oan pachtet fan de natuerorganisaasje. begûn. As jonkje tocht ik dat it sim- By bûtendyks lân komt it faker foar. peler wie as dat it by eintsjebeslút 70 Ik hie my dêrfoar oanmeld, mar der wie. Mar, it rint sa’t it rint.” wie gjin romte mear. En doe kaam (4) Hy leveret de molke oan super- dit foarby.” De proef is wûnderlik

35 merken en docht mei oan it projekt goed útpakt. “It is dêr allegear ‘Beter voor Koe, Natuur & Boer’. rûchte. Der groeie ferskillende soar- “Dêr is omtinken yn foar wolwêzen 75 ten gers, mar net it bekende be- fan fee en natuer. Om dêr yn mei te donge finneraai. Wy stiene der

fersteld fan hoe goed oft de bisten it (9) De kombinaasje fan natuer en dêr dogge. Se kinne sels fretten fine lânbou pakt goed út. “Beide partijen dat goed foar harren is, der binne tal 100 binne hiel entûsjast oer wat wy foar-

80 fan ferskillende soarten. De bisten inoar krige hawwe. Wy nimme de hawwe de romte en binne dêr de natuerbehearder ek wurk út hannen. hiele simmer, salang’t it waar moai Sa sjochst mar: it hoecht hielendal bliuwt. Der is genôch beskûl mei net te botsen.” strûken en beammen om skaad te 105 (10) Neffens Wierda wurdt de agra-

85 sykjen en út fûle rein en wyn te ryske sektor yn de media net altyd bliuwen.” goed delset. “Dan krijst dat groepen (8) “Yn it begjin tochten wy dat de foarinoaroer komme te stean. Min- bisten wolris ferwylderje koene, mar sken dy’t oars tinke en der minder se binne altyd like rêstich as wat. Ik 110 doel oer hawwe, roppe fan alles.

90 wit net oft dat no komt om’t der Saken dy’t ferkeard wêze soene, minsken komme of gewoan om’t se it wurde breed útmetten. Dat hat faak sa bêst hawwe.” Bûten it bried- mei lobbys, belangen en jild te seizoen is it natuergebiet tagonklik krijen. Dat wurdt wolris wat te hurd foar rekreanten. Mei in lûkpontsje 115 spile, dat fyn ik spitich. Hjir yn de

95 kinne se op it eilân komme. “Se Sippen-finnen sjochst hoe’t it ek oars rinne dan tusken myn kij en de kin.” ponnys fan It Fryske Gea om.” naar: Omrop Fryslân, 5 oktober 2021

Frysk heart der gewoan by

De iene skriuwt boeken foar bern, de oare makket flochs foar bern. Beide dogge se dat yn it Frysk en beide binne se sljocht op ferhalen dy’t se graach diele wolle. Hoe sjogge Lida Dykstra en Tiffany van der Wal

• better bekend als Tjits
• nei inoars wurk?

(1) “O sjoch, wat moai!” ropt Tjits, skoallen. Ik lês foar, fertel oer “oer dat boek haw ik wolris in floch boeken en meitsje by elk boek les- makke”, en dûkt yn it kofferke dat 40 brieven mei tal fan opdrachten dy’t Lida Dykstra by har hat en hellet de learkrêften brûke kinne. De op-

5 Omke Ule past op derút. De Lês- drachten binne foar ferskillende koffer heart, krekt as it offisjele amts- leeftiden, en ek geskikt foar thús.” ketting, by de trije jier duorjende (4) Mei har wyklikse boekefloch is funksje fan de skriuwster as 45 Tjits eins ek in lêsambassadeur. “Ik Berneboeke-ambassadeur. “Dêrmei lês myn bern alle jûnen foar. In koart

10 gean ik by skoallen del om foar te stikje dêrfan komt yn de floch en it lêzen en te fertellen. Foar elke leef- hiele foarlêzen boek komt op myn tiid haw ik ien of mear moaie Fryske YouTube-kanaal, sadat oaren it foar- boeken by my, fan It Spûkskip oant 50 lêzen boek besjen kinne. Dêrmei wol Kening en Kening en fan Dingeman ik sjen litte dat Frysk foarlêzen moai

15 krijt wjukken oant Super.” De skriuw- is. Ik wol gewoan in floch oer foar- ster hat yn tritich jier hûndert titels lêzen yn it Frysk meitsje.” útbrocht; de flochster is yn maart (5) “Ast in boek lêst, dan kinst tinke

2021 begûn mei har deistige famylje- 55 mei de harsens fan in oar, sis ik altyd floch oer har libben mei man Jelke en tsjin de bern”, fertelt de skriuwster.

20 bern Sake en Yldau. De froulju hiene “Sjochst nije dingen, learst nije al fan inoar heard, mar treffe inoar wurden, moatst soms neitinke. Dêr foar it earst. Hoewol’t se elk in oar wurdst hiel tûk fan.” Se fynt it moai medium brûke, is der in soad 60 om minder gongbere wurden te werkenning en entûsjasme. brûken, dy’t faak nij foar de bern

25 (2) “Yn myn flochs lit ik sjen dat it binne. “In wurd as ‘breinroer’ past Frysk gewoan is”, fertelt Tjits. “It is prachtich by in ferhaal oer skûtsje- okee om it te brûken, en ek moai.” skippers. Bern begripe út it ferhaal “En dat fyn ik no krekt sa moai om te 65 wat it betsjut of soms stiet de Neder- sjen”, reagearret Lida. “Datst it Frysk lânske tekst derby, lykas by de

30 deistich brûke kinst: by de iterstafel, Sipke-rigeboeken.” ast oan it sporten bist. Dat it der ge- (6) By har eigen dochter seach Lida woan by heart yn in jonge, moderne hoe’t bern nije wurden learden. “Se húshâlding.” 70 wie noch in hummeltsje doe’t ik har (3) As Berneboeke-ambassadeur giet ynienen ‘brânwacht’ sizzen hearde.

35 Lida Dykstra op toernee troch Frys- Dat komt út myn boek Dideldeintsje. lân. “Der binne gemeenten dy jouwe It is wittenskiplik bewiisd dat har- in lêskoffer mei boeken kado oan senssellen harren ûntwikkelje. Ast

75 mear lêst, trainst dyn harsens ek omdraaie wolle? “As skriuwer moatst mear. By it lêzen tinkst aktyf nei en tsjintwurdich sichtber wêze. In soad makkest bylden yn de holle.” Dat publisiteit giet fia sosjale media. Ik fernimt Tjits ek. “Ik sjoch dat by Sake bin dus ek wakker aktyf op Insta- ek wol. Lêzen prikkelet syn fantasy. 90 gram, mar in flochkamera sil ik net sa

80 Komt ‘Omke Ule’ ynienen foarby as gau oppakke”, laket Lida. “As ik mear er oan it boartsjen is. ‘Omke Ule’, dy’t tiid haw, dan soe ik wolris in berne- earst neat doart en letter al.” boek skriuwe wolle”, seit Tjits. “Ik (7) It is al dúdlik dat beide froulju de skriuw al ferskes en toaniel, dus wa passy foar boeken en de leafde foar 95 wit.”

85 it Frysk diele. Soene se de rollen

naar: Kom fierder krante, Omrop Fryslân, 2021

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν