Eindexamen Fries vmbo-gl/tl 2022, tijdvak 1: vragen en antwoorden

It gefoel fan Astrid Lindgren

(1) De wrâldferneamde skriuwster mei Karlsson en syn jonge freontsje Astrid Lindgren (1907-2002) groeide Erik. op yn it idyllyske Sweedske doarpke 45 (4) Karlsson is in lyts, grou mantsje Näs. Lindgren skreau op jonge mei in propeller op de rêch. Hy kin

5 leeftiid al ferhalen mar debutearre net fleane as de bêste en wennet yn in earder as berneboekeskriuwster as lyts húske op it dak, earne yn yn 1944. Sy wie doe 37 jier en Stockholm. Karlsson wurdt ek wol de benammen drok mei de soarch foar 50 manlike Pippi neamd: hy is krekt sa har twa bern. Yn 1945 bruts Lindgren unyk en eigenwiis as sy. Karlsson

10 troch mei Pippi Langkous, basearre docht wat Karlsson wol. Net ien hâldt op in ferhaal dat se foar har dochter him tsjin, want famylje en freonen betocht. liket er net te hawwen. Karlsson is o (2) Pippi Langkous wie in 55 sa wis fan himsels, soms yrritant, revolúsjonêr wurk foar dy tiid. Foar kiezzich en opskepperich, mar ek hiel

15 dy tiid hiene Sweedske berneboeke- grappich. Karlsson spilet op in net nei skriuwers foaral in pedagogysk doel. te folgjen wize mei taal en argumin- Sy wiene faak sterk moralistysk. ten. It is hast ûnfoarstelber dat er Lindgren kaam op foar in hiel oar 60 echt bestiet… Op in dei fljocht soarte fan jeugdliteratuer. Sy pleite Karlsson binnen by de jonge bleue

20 foar in respektfolle oanpak fan it Erik. Erik syn deagewoane libbentsje bern, troch syn gefoelens en sil dêrnei nea wer itselde wêze. langstmen serieus te nimmen. Yn (5) In soad fan Lindgren har ferhalen Lindgren har ferbyldingsrike boeken 65 strielje de waarmte en it boarger- wurdt de belibbingswrâld fan bern fan wêzen út dy’t se yn har betide jeugd

25 binnenút beskreaun sûnder folwoek- field hat. Tagelyk sprekt út har sen kommentaar. Weromkommende oeuvre de driuw nei aventoer en tema’s binne: ferlet fan freonskip, frijheid. Sûnder ferbylding is it libben loyaliteit en leafde. Lindgren har wurk 70 kleurleas, liket Lindgren sizze te is dêrom universeel en tiidleas. wollen. Sy jout har personaazjes de

30 (3) Al tal fan generaasjes yn Neder- moed en krêft om harren eigen paad lân hawwe Lindgren har sterke, te kiezen, krekt as sysels die. gekke en fleurige personaazjes Karlsson fan it dak befettet dy omearme. Elkenien ken Pippi, Ronja 75 kombinaasje fan eleminten ek dy’t it en de bruorren Liuwehert. Folle ferhaal ûnwjersteanber meitsje foar

35 minder bekend is it boek Karlsson jong en âld. fan it dak. Dat is opmerklik want yn oare lannen is de atypyske held út It boek Karlsson fan it dak is dat boek hiel populêr. Yn Ruslân is koartlyn ferskynd yn Fryske Karlsson sels bekender as Pippi. 80 oersetting

40 Toanielploech Tryater lit foar it earst (6) Martje de Jong wurke oan de yn de Nederlânske teaterskiednis it Fryske oersetting fan it boek Fryske publyk yn de kunde komme Karlsson fan it dak yn opdracht fan

de Afûk. “Ik mocht Karlsson på taket berneboeken, want in boek komt folle

85 oersette nei it Frysk ta. Geweldich tichterby ast it yn dyn eigen taal lêze fansels, want foar my heart Astrid kinst, of foarlêzen krigest. It fielt Lindgren by de absolute top fan echter. Elk bern hat rjocht op boeken berneboekeskriuwers. Har boeken 135 yn ’e memmetaal en ik fyn it hearlik binne tiidleas en sitte fol mei humor. dat ik dêr op dizze wize oan bydrage

90 Astrid Lindgren hie it fermogen om mei.” tinken en dwaan fan bern op papier te krijen. Fansels, de boeken sitte fol Astrid Lindgren mei dingen dêr’t wy as grutte (9) Astrid Lindgren waard yn 1907 as minsken fan fine dat se net kinne. 140 Astrid Ericsson berne yn it Súd-

95 Mar sy wit it sa del te setten dat it wól Sweedske Småland. Mei har âlden, kin. Want yn de fantasy fan bern kin broer, suskes en it personiel wenne ommers alles noch, it binne de grutte se op in readferve pleats. Sy moast minsken dy’t oan dat fermogen in ein faak meihelpe op it lân, mar koe ek meitsje mei harren hokjes en fakjes. 145 útlitten boartsje yn dy prachtige

100 It lekkere ûndogenske, dwerse, boere-omjouwing. “Wy boarten sa gekke en grappige, suver anargis- yntinsyf dat it in wûnder is dat wy it tyske, makket Astrid Lindgren foar oerlibbe hawwe”, skreau se letter oer my in held, en Karlsson, dy’t eins dizze perioade. Lindgren stie yn har neat oars kin as fleane en geweldich 150 jeugd bekend as rebelsk. Sy mocht

105 ophakje en dêr hielendal gelokkich graach op stap gean en dûnsje en mei is, is ek sa’n held.” knipte it hier koart, neffens de lêste (7) “Ik haw har boek oerset út it moade. Op 18-jierrige leeftiid kaam Sweedsk wei en earlik sein foel my ynienen in ein oan Lindgren har dat net ta. Ik ken de basis, mar net 155 lokkige jeugd, doe’t se net-pland

110 de útdrukkingen en de siswizen dy’t swier rekke. De heit fan har Sweedsk-eigen binne. As ik soks bûtenechtlike bern joech lieding oan tsjinkaam, pakte ik de Nederlânske de pleatslike krante dêr’t Lindgren oersetting fan Marit Törnqvist der foar skreau. Unkonvinsjoneel as se wolris by. Dochs haw ik dat safolle 160 wie, keas Lindgren derfoar om net

115 mooglik besocht te mijen en ek mei de heit te trouwen. Om de gauris myn kunde yn Sweden frege doarpsrabberijen te mijen, ferhuze se om oplossingen. It wurd ‘lagom’ nei Stockholm en brocht har soantsje bygelyks, is no krekt as it Fryske ûnder by in pleechmem yn Denemar- ‘smûk’ sa’n wurd dat him net yn ien 165 ken. Nei har houlik mei Sture

120 wurd oersette lit. It wurd ‘lagom’ is in Lindgren koe se soan Lasse yn ’e gefoel, in moedstasân, in oanfielen hûs nimme. fan in situaasje. It betsjut safolle as (10) Mei de berte fan dochter Karin ‘presys goed genôch, tefreden, yn wie it lok kompleet. Mei troch dat balâns’ en mear fan dat soarte 170 foarfal hat Lindgren yn har boeken

125 omskriuwingen. De ultime útfiering altyd omtinken foar it bernlike ferlet fan ‘zen en mindfulness’ yn ien fan feilichheid en boargerwêzen. wurd.” Tagelyk binne tal fan personaazjes (8) “Frysk is in prachtige, rike, yn har boeken like ûnkonvinsjoneel sjongsume taal dy’t poergeskikt is 175 en aventoerlik as sy. Krekt as

130 foar watfoar boek ek. Krekt ek foar Lindgren boartsje en fantasearje sy

oft har libben derfân ôfhinget. Dêrneist fûn se tiid om te reizgjen en Lindgren har karriêre as berneboeke- har op alderhande wizen polityk út te skriuwster naam in flecht doe’t har sprekken. Lindgren wie nea benaud

180 bern al âlder wiene. Nei it ferskinen 190 om har miening te jaan. Yn 1992 fan Pippi Langkous wie Lindgren op kundige Lindgren oan dat se ophold slach ferneamd. Yn de jierren ’40 en mei skriuwen om’t de eagen te min ’50 produsearre se in hiel soad waarden. Tsien jier letter stoar se yn berneboeken yn de moarnsoeren. de âldens fan 94 jier yn har

185 Middeis wurke se as berneboeke- 195 appartemint yn Stockholm. redakteur foar har útjouwerij.

naar: Nina Thunnissen, Tryater magazine, 2019

De fjirtich jier binne omflein

Minsken en harren ferhalen, dat is eins de reade tried yn it wurk fan Otto Kuipers (1959). Hy hat syn fjirtichjierrich jubileum by Tresoar1) hân, dêr’t er as stazjêre yn

1979 begûn.

(1) “It kontakt mei en it helpen fan 25 “Myn staazje-opdracht bestie út it minsken haw ik altyd moai oan myn ynventarisearjen fan it argyf fan de wurk fûn. Oft dat no op de stúdzje- famylje Van Heloma, in foarname seal wie, sa’t ik jierren dien haw, of famylje dy’t by De Knipe Huize

5 oer de mail, ik besykje minsken te Voormeer hie. Krigest in doaze fol helpen mei harren syktocht nei it 30 papieren dokuminten en dy moatst ferline. De grutte en moaie útdaging besjen, ûntleedzje en beskriuwe. Der by elke fraach is om dy te fertalen nei wiene gjin kompjûters doe, dus dat de TresoarkolIeksjes of kolleksjes by beskriuwen barde mei de hân. De

10 oare ynstellingen.” fysjes kamen yn in kaartebak dy’tst (2) Nei de havo op It Hearrenfean 35 wer oarderje moast. Dêr koene André keas er foar de middelbere argyf- en ik oeren oer diskusjearje, want skoalle. “Mei tank oan frou Voerman, wêr bringst bygelyks de stikken oer dy’t sa moai skiednislessen joech.” de ôfwikkeling fan in neilittenskip

15 Ien dei yn ’e wike, earst nei Utert, ûnder, by de persoan dy’t stoarn is of letter nei Den Haach, reizge er mei 40 by de persoan dy’t dy neilittenskip André van Dalfsen mei de trein op en beoarderet en/of rjocht hie op in part del. De oare fjouwer dagen rûn er fan de erfenis?” staazje by, doe noch, it Ryksargyf. (4) Nei syn eksamen bleau er yn

20 Hy keas op praktyske grûnen foar in Ljouwert, dêr’t er mei stúdzjegenoat plak tichteby hûs. 45 André syn earste baan dielde: elk (3) It oarderjen en it beskriuwen fan it tweintich oeren wyks. Oant 1985 argyf learde er op de oplieding en dat wurke er op de ôfdieling Ynventari- koe er fuort yn ’e praktyk bringe. saasje, dêr’t er tal fan nijsgjirrige

argiven beskriuwe mocht, lykas de dêr’t se komme koene mei fragen oer

50 samling fan fersetsman Pieter foarâlden. Dat wie in grut sukses. Wijbenga, fan wa’t de ynventaris yn Der binne hiel wat kopyen fan akten

1986 publisearre is. “Sa krige ik út de Boargerlike Stân makke. It wie hieltyd mear belangstelling foar de 100 ek moai as minsken harren ferhaal Twadde Wrâldoarloch yn Fryslân.” diele woene.”

55 Dêrnei wurke er jierrenlang op de (7) Neist syn stúdzjesealwurk wie er stúdzjeseal. “Dat wie hiel goed om de dwaande om de argiven en kolleksjes kennen te learen. Neat wie dokumintaasjesamling fan de noch digitaal fansels. Soms hellen wy 105 Vereniging Friesland 1940-1945 te

400 oant 500 stikken deis út it argyf, beskriuwen, yn totaal sa’n sân meter

60 benammen akten en bylagen fan de oan materiaal. “Dan krigest wol mei Boargerlike Stân. Minsken sieten yn wat de gefolgen fan de oarloch wiene de finsterbanken, sa drok wie it en noch altiten binne foar de ynwen- bytiden.” 110 ners fan Fryslân.” De oarloch rint as (5) “Under lieding fan Piet Nieuwland in reade tried troch syn fierdere

65 en letter yn de Tresoartiid ek ûnder wurksume libben. Nei de jierren op Neeltje van der Weide, wiene wy as de stúdzjeseal gie Otto oan it wurk team kontinu dwaande om de tsjinst- om by it kluster publyksprojekten de ferliening te ferbetterjen. Sa die de 115 kolleksje fan Tresoar op alderhande ynformant, dy’t de begjinnende wizen nei bûten ta te bringen, mar ek

70 genealooch op ’en paad holp, syn dêr hat er as WOll-spesjalist noch yntree. Mei de net-genealogen geregeld kontakt mei minsken dy’t holden wy, as se dêr mei ynstimden mei fragen komme oer de Twadde fansels, in soarte fan yntake-petear, 120 Wrâldoarloch of materiaal oer dy tiid dêr’t wy harren yn fregen wêr’t se oanbiede. It trochjaan fan ferhalen

75 mei dwaande wiene, it doel fan it fynt Otto belangryk. “Dêrmei ûndersyk, harren foarkennis fergruttest dyn kennis en learst om ensafuorthinne. Sa koene wy de klant dy te ferpleatsen yn de situaasje fan faak better fierder helpe en tagelyk 125 doe.” learden wy der sels ek fan, (8) Kuipers hat ek in passy foar

80 benammen oer boarnen dy’t se al motoaren. “As jonkje fan tsien jier gie bestudearre hiene. Wat my ek noch ik foar it earst nei it motorfestival TT goed heucht, binne de reiskes dy’t yn Assen.” Hy hat dêr wilens al 48 wy as team makken nei kollega- 130 kear west. Wat him sa yn de ynstellingen yn it hiele lân. Wy motorsport oanlûkt? “De leafde foar

85 seagen hoe’t se saken dêr de sport, ik fyn dy snelheid oanpakten, mei as doel om ús eigen fassinearjend, om’t ik dat sels net tsjinstferliening fierder te ferbetterjen. doar, mar ek it lûd en de rook fan de Moaie tiden wiene dat.” 135 motoroalje. Ik bin hielendal net (6) Ien fan de hichtepunten yn dy tiid technysk, it giet my foaral om de TT

90 wie Simmer 2000, doe’t tûzenen as evenemint, der komme mear as Friezen om utens werom nei Fryslân hûnderttûzen minsken op ôf. Wy kamen foar in grutte reüny. “Dêr hawwe altyd in fêst plak en treffe alle woene wy wat mei dwaan. Yn skou- 140 jierren in ploechje út Jobbegea. It is boarch De Harmonie hiene wy in ek in bytsje in reüny.” Hy hat ek

95 stand mei in tal kompjûters ynrjochte ûndersyk dien nei de TT. “Al yn de

foarige iuw gie ik yn it skoft nei de Tresoar. “Der leit sa’n tweintich oant Provinsjale Biblioteek om dêr yn tritich meter argyf oer de Twadde

145 kranten te sykjen om Friezen dy’t Wrâldoarloch dat de lêste jierren meidien hiene. Ik fûn fansels in ynbrocht is. Dêr is sa’n trije meter fan Fryske rider dy’t de TT yn 1927 wûn 165 beskreaun. De rest is net tagonklik, hie.” dêr wol ik graach mei oan ’e slach. (9) Dy passy wie de oanlieding foar De fjirtich jier binne omflein. En nei

150 de webside mei alle B-nûmers 2) dy’t myn pensjoen gean ik grif troch mei it tusken 1906 en 1950 yn Fryslân sneupen yn de argiven. It is in part takend binne oan eigeners fan auto’s 170 fan myn libben wurden. Der sitte en motoaren. “Op de webside stean safolle nijsgjirrige aspekten oan dy’t alle fjirtichtûzen kentekens dy’t útjûn de muoite fan it ûndersykjen wurdich

155 binne, mei de oprop om ferhalen en binne. Ik soe it moai fine om bygelyks foto’s ta te heakjen.” De moaiste fer- de rol fan de hûn yn de Twadde halen binne sammele yn it boek Pake 175 Wrâldoarloch te ûndersykjen, syn wein, dat yn 2019 útkaam. bygelyks oer de foardering fan hûnen (10) De argivaris makket syn jierren en harren ynset om minen op te

160 oant syn pensjoen noch wol fol by spoaren.”

naar: Marijke de Boer, Letterhoeke 2, 2020

noot 1 Tresoar is it Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum, fêstige yn Ljouwert. noot 2 B-nûmers binne nûmerbewizen fan auto’s en motoaren, dy’t wetlik ferplichte wiene fan

1906 oant en mei 1950. De Fryske nûmerbewizen (op de kentekenplaten) begûnen allegearre mei in B.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν