Eindexamen Fries vmbo-gl/tl 2025, tijdvak 1: vragen en antwoorden

De Alvestêdetocht: in musical of in tocht?

Net klimaatferoaring, mar massahystery is de grutste bedriging foar de Alvestêdetocht. Inisjativen as musical De Tocht moatte ek it sobere ferhaal fertelle kinne.

(1) Elfstedentocht gaat door! Festijn (3) De Alvestêdetocht wie net mear of fiasco is de titel fan it boek dat de 40 allinnich in reedrydtocht. De tradysje Ljouwerter publisist Fenno Schoustra dy’t oan ’e ein fan de njoggentjinde skreau yn 1982. Yn dat jier wie it iuw ûntstie en generaasjes (fitte)

5 hast tweintich jier lyn dat der in jonge Friezen útdage om by goede Alvestêdetocht holden waard (1963). waarsomstannichheden troch de Troch de miljeufersmoarging en 45 alve stêden te riden, hat yn ’e rin fan mylde winters leauden in soad de iuwen in protte oare eleminten minsken net mear dat der ea wer in krigen. De Alvestêdetocht waard in

10 Alvestêdetocht holden wurde kinne organisearre barren, in Frysk eks- soe. Nettsjinsteande it ûntbrekken portprodukt, in pylgertocht troch alve fan alvestêdewinters wie de 50 stêden, in hillich ritueel dêr’t gefoel belangstelling foar de Alvestêdetocht en eare wichtiger yn waarden as grif net minder. En dat lêste joech ferstân. Nei de Alvestêdetocht yn

15 Fenno Schoustra grutte soargen: in 1985 waarden toerriders op grutte Alvestêdetocht soe in gigantysk skaal huldige troch gemeenten en festival wurde, of in ferskriklik fiasko. 55 iisklups troch it hiele lân foar it (2) Doe’t trije jier letter op finishen fan de tocht. Foar it finishen moandeitejûn 18 febrewaris 1985 fan de tocht jilden folslein oare

20 Alvestêdetochtfoarsitter Jan wetten as foar it ôfmeitsjen fan Sipkema yn it NOS-nijs “It sil heve” bygelyks de Fjouwerdagerintocht fan útspruts, moat Schoustra de azem 60 Nijmegen. In Alvestêdekrúske wie ynholden hawwe. De Alvestêdetocht wat om troch karakterisearre te fan 1985 wie in grut sukses. Al hie it wurden, mei eare en fitaliteit. Foar

25 allegear hiel oars útpakke kind troch guon waard it sels in relikwy foar it it teiwaar op de dei fan de neiteam. Alvestêdetocht. Wy hawwe dy dei 65 (4) Evert van Benthem wie yn de Fryslân op syn bêst sjoen, in moaie simmer fan 1985 ferbjustere doe’t er Alvestêdetocht mei in wedstriid- en busladingen mei toeristen by syn

30 toertocht. Hiel Nederlân koe de hiele pleats yn Sint Jansklooster lânskom- dei live tsjûge wêze fan in spontaan men seach, allinnich mar om de folksfeest fol sportiviteit en mienskip. 70 winner fan de Alvestêdetocht te sjen. Yn 1985 wie der noch in frije Doe folge it alvestêdemonumint It sil oanmelding foar dielnimmen oan de heve yn 2001, de erkenning fan it

35 tocht en wie der gjin sprake fan Alvestêdetochtkrúske as draach- iepenbiere waansin. De folgjende teken1) yn 2012 en de spylfilm De tochten, yn 1986 en 1987, wiene 75 Hel van ’63 yn 2013, dêr’t feit en oars. fiksje trochinoar hinne spilen. Dit jier

komt De Tocht dêrby, in musical oer goed oft it ek bedoeld is, en oare de Alvestêdetocht. alvestêde-inisjativen moatte rekken (5) Wy hawwe no 26 jier wachte op hâlde mei de dilemma’s en ek it

80 de sechstjinde Alvestêdetocht. De sobere ferhaal oer de Alvestêdetocht winsk foar in Alvestêdetocht is 100 fertelle kinne. De Alvestêdetocht is grutter wurden as de realiteit miskien in prachtich sportevenemint, in hurde wiermeitsje kin. Net allinnich is de reedrydtocht fan 200 kilometer, neat kâns op in folgjende Alvestêdetocht mear en neat minder. In tocht dêr’t

85 lyts, it is ek de fraach oft it barren men yn topfoarm foar wêze moat om noch organisearre wurde kin troch 105 mei te dwaan, mar dêr’t ek de tiid fan alle gekte dy’t om de Alvestêdetocht komt om jins startkaart beskikber te hinne ûntstien is. Net klimaatferoa- stellen foar de jeugd as de jierren ring, mar massahystery is de grutste begjinne te tellen. Ek as it om de

90 bedriging foar de Alvestêdetocht. Alvestêdetocht giet, soe it sûne Minsken dogge gekke dingen as it 110 ferstân oerwinne moatte, yn stee fan giet om de Alvestêdetocht. fage romantyske bedoelingen. Sa’t (6) Elfstedentocht gaat door! Festijn Anneke Douma it al song: ‘ast it net of fiasco fan Schoustra is wer hellest hindert neat!’

95 aktueel. De musical De Tocht, hoe Mark Hilberts, Leeuwarder Courant, 23 februari 2023

noot 1 Sûnt 2012 is it Alvestêdetochtkrúske in offisjele Nederlânske ûnderskieding en meie minsken dy’t de tocht útriden hawwe dat krúske oan in lintsje drage.

It swartbûnte Fryske fee

Fryslân en melkkij binne suver ien. It melkfee hat de lêste fiif desennia al in yngripende feroaring trochmakke. De kij dy’t tsjintwurdich yn it Fryske lânskip weidzje, sjogge der hiel oars út as de kij fan fyftich jier lyn. It Frysk stamboekfee fan doe wie lytser, wrâldferneamd en hie wat mear fleis op ’e bonken. De lêste jierren makket de âlde Frysk-Hollânske ko in foarsichtige comeback.

(1) Grutsk wiene de Fryske boeren 10 Rundvee Stamboek brochten wrâld- yn de jierren fyftich op harren swart- wiid flink jild op. Fee dat yn it stam- bûnt fee. Sterk, sûn, stevich op ’e boek opnommen wie, wie foar de poaten en mei de molkeproduksje bûtenlânske keapers it bewiis dat sy

5 siet it ek wol goed. De hiele wrâld te krijen hiene mei in rassuver bist. seach op tsjin de swartbûnte kij út 15 (2) Nei de Twadde Wrâldoarloch Fryslân. It waard sjoen as it bêste berikte de populariteit fan de Fryske dat der op de ierde omrûn. Bisten ko syn hichtepunt. Tûzenen leaf- dy’t opnommen wiene yn it Fries hawwers út binnen- en bûtenlân

kamen ien kear yn de fiif jier by de selektearre poer op de molkepro-

20 jubileumkeuringen fan it stamboek. duksje. It waard gau dúdlik dat de Under grutte belangstelling waarden Amerikaanske Holstein Friesians de stamboekkij fan de melkfeehâl- 70 mear molke joegen as it Fryske ders troch eksperts beoardiele, mei stamboekfee. De Fryske boeren as hichtepunt de bollekeuring. De hiene it oer ‘bonkerakken’, ‘kuier-

25 hannelers gobberen op de Fryske jende kapstokken’ of oer ‘út de klu- topbollen mei nammen lykas: ten woeksen geiten’ as men it oer ‘Blitsaerd Keimpe’, ‘Aagjes Adema’, 75 de Holsteiners hie. Dochs gie de ‘Súdhoekster Piet Eduard’ of iene nei de oare oerstaach en krús- ‘Bûtenmoark Juwiel’. Dat wiene de ten melkfeehâlders harren favorite

30 kampioenen fan doe dy’t somtiden Fryske kij mei de Holsteiners. Op dy tonnen opbrochten. wize waard de efterstân op molk- (3) Om mei te dwaan mei de keu- 80 jefte gau ynhelle, mei as gefolch dat ringen moasten de bisten yn it stam- it âlde type Frysk stamboekfee fan boek opnommen wurde. De keuring de Fryske greiden ferdwûn. De

35 bestie út in puntesysteem dêr’t it swartbûnte Fryske ko, dy’t lange tiid uterlik fan de ko swier by meitelde. de helte fan de Nederlânske fee- In swart plak op ’e skonken ûnder 85 steapel útmakke, waard yn koarte de hakke of foarknibbel, grutter as tiid in bedrige en seldsum koweras. in muntstik lykas in ryksdaalder1), (6) Gelokkich binne der guon dy’t

40 wie ferbean. Dat soe in skaaimerk fêstholden hawwe oan de âlde wêze fan in ras dat net suver wêze bloedlinen fan de Fryske kij en de soe, as gefolch fan eardere krusin- 90 lêste jierren makket de âlde Frysk- gen mei oare rassen. In ko mei in Hollânske ko in foarsichtige come- flekje te folle foel bûten de boat en back. Wypkje van Dam en Sytze

45 waard net opnommen yn it stam- Faber út Wyns hawwe nea oer- boek, ek al wie it fierder in prima woegen om oer te stappen op de produksjebist. 95 Holsteiners. Net omdat se Holstei- (4) Der kaam hieltyd mear krityk op ners ôfwize, mar omdat de Fryske it fokbelied fan it Frysk stamboek. kij gewoanwei better by harren

50 Wie de Fryske ko wol sa goed as de bedriuwsfiering passe. Wypkje: “Us hearen fan it Frysk stamboek ús heit komt út Súd-Hollân en hat yn leauwe litte woene en die it bûtenlân 100 syn staazje by ferskate Fryske it wol sa min as wy tochten? Ferska- boeren ús mem kennen leard. De te ûndersiken kamen mei deselde suster fan ús beppe wie troud mei

55 konklúzje: de Fryske fokkerij fan it Sjoerd Brandsma fan Lekkum. De swartbûnte fee wie op de ferkearde man fan de Biltsaerd-stâl mei de wei en de soarchfâldich opboude 105 ferneamde bolle Biltsaerd Keimpe. goede namme fan it Fryske fee stie Troch op de bedriuwen fan beide ûnder grutte druk. sweagers de jonge bollen te brûken,

60 (5) Yn de santiger jierren begûnen waard de fokkerij ferbettere. Net sa ús buorlannen ‘Amerikanen’ te ym- gek dat de Biltsaerds de sintrale line portearjen. Notabene neiteam fan 110 foarmje yn ús melkfeehâlderij.” Frysk fee dat om-ende-by 1900 nei (7) Yn de tachtiger jierren fan de de Feriene Steaten eksportearre foarige iuw is it bedriuw net meigien

65 wie. Yn it fiere Amearika hiene se mei de saneamde Holsteinisearring. net stilsitten en hiene se bisten “Wy kenne ús kowefamyljes fan

115 hjouwer oant grôt en dy eigenskip- pen woene wy net kwytreitsje troch ús Frysk-Hollânske kij te krusen mei Holsteiners. Wy fokke mei in oantal eigen bollen út ferskate famyljes. Sa

120 hâlde wy eventuele yntyltproblemen bûten de doar. It ferskaat en dêrmei it fuortbestean fan it alâlde en rom- rofte Frysk-Hollânske ras is dêrmei foar de takomst feilich steld.”

125 (8) Yn 2020 hat de Stichting Zeldzame Huisdierrassen (SZH) it Rasbeskriuwing Frysk-Hollânske ras útroppen ta it De Frysk-Hollânske ko hat swart- ‘Ras fan it jier’. Sytse Faber fynt dat wite plakken. De oergongen fan it er as hjoeddeiske melkfeehâlder swart nei it wyt binne skerp. De

130 him goed rêde kin mei it ras: “Us moaiste bisten hawwe in wite bles Frysk-Hollânske kij dogge it prima of kol. De poaten binne wyt sûnder op gers. Se hawwe relatyf net folle swarte plakken. De dûbelddoel ko krêftfoer nedich. Us kij jouwe al wat (fleisko en molkko) hat in minder molke as de Holsteiners, skouderhichte fan likernôch 135

135 mar men hâldt wer wat mear fleis sintimeter en in kompakte útstrie- oer. Wy hawwe neat tsjin de Holstei- ling. ners, elk syn ding. De ko moat by de boer passe en foar ús is dat it Frysk-Hollânske koweras.” Jan Smit, Friesland Post, mei 2022

noot 1 De ryksdaalder is in grutte munt dy’t brûkt waard oant de ynfiering fan de euro yn 2002, mei in wearde fan twaenheale gûne, omrekkene likernôch ien euro.

Op ’en nij berne Tet Rozendal spilet Axomama

Dea en begroeven, dat wie har karriêre op de planken. Tet Rozendal hie der resolút in punt efter set. Wer better te wurden nei in yngripende fal stie foar har op it earste plak. Dat it libben nuver rinne kin, hoegde nimmen har mear te fertel- len. No ek net, mar seis jier nei de fal dy’t har libben feroare, is se werom yn de skynwerpers. As Axomama, de Goadin fan ’e Ierappel, strielet se yn ’e haadrol yn it teaterstik mei deselde namme dat yn ’e Bildtse Aardappelweken opfierd wurdt.

(1) “Oh, ik bin in echte ierappeliter, 35 freon”

• wie se foaral dwaande mei hear! Patat, bakte ierappels, seane, better wurden. Har karriêre as aktri- stamppotten, hearlik. En ik meitsje se en sjongeres like foarby. “Dêr hie graach sop mei ierappels. Dat sit wol ik echt ôfskied fan nommen. Dat haw

5 goed!” Tet Rozendal is entûsjast. As ik echt as dreech belibbe, en dat ek ik mei har praat, is se krekt werom út 40 akseptearre. It poadium, dat siet der New York en sit se wer thús, yn foar my net mear yn.” Menaam. “Ik bin krektlyn 40 wurden. (3) Se begûn in oplieding kranio- Myn freon Ruud hie der alris west sakraalterapy1), eat dêr’t se sels

10 foar it wurk en soe my altyd nochris noch altyd in soad baat by hat. Ak- meinimme, as ik it wer oan koe. Ik 45 tearje, lykas de persoan Mata Hari 2) fielde my wer goed, dus hawwe wy dy’t se ea mei ferve delsette, wie se foar myn jierdei nei New York ta noch lang net oan ta. Mar se begûn west. Al dy prikels… Ik hie de ear- har better te fielen. En hoewol’t se it

15 doppen en de sinnebril al mei… Mar sels net opsocht, waard se ynienen it gong goed! It wie ek om te ‘toet- 50 hifke foar de haadrol yn it teaterstik sen’: wêr stean ik no? Ik haw in Axomama. “Hein Jaap Hilarides ken skofke yn Londen wenne en tocht ik noch fan de Bildtse Aardappel- dat it lykas dêr wêze soe, mar New weken yn 2012, en regisseur Theo

20 York is dochs echt wat oars. ‘The Smedes ken ik echt al hiel lang. city that never sleeps’, yndied! Mar 55 Fertroude minsken, en ik fyn It Bilt ik koe it oan.” fantastysk, ik wenje der neist. Ik wie (2) As men New York oankin, dan wol echt ferrast troch it fersyk. Ik moat It Bilt ek slagje. Seker ien dy’t, woe wer ûnder de minsken wêze, it

25 sa’t se sels seit, ‘safolle mooglik yn it gong better, mar ik miste it sosjale. no’ libbet. Dat motto kin somtiden 60 En doe wie it letterlik”

• docht doar- slydsk oerkomme, mar it is it bewûn- bel nei
• “ding dong, wolst yn it stik derjen wurdich hoe’t Rozendal spylje? Ik wist it daliks: dit moat (1983) der neffens libbet. Want se wêze. Sa’n beslút nim ik út it hert.”

30 moast fan fier komme. Nei it ûngelok (4) Yn april, koart nei de oankundi- yn 2017

• troch in fal op ’e efterholle 65 ging fan it stik, melde se op sosjale rûn se in harsentrauma op en koe se media grutsk: “Ik slach De Nije neat mear ferneare, gjin ljocht, gjin Bildtse Post iepen en sjoch myn lûd, “sels net it sykheljen fan myn eigen namme stean. As aktrise by de

foarstelling.” De oanrin nei de prem- 90 wrakselet mei har gefoelens. Sy fielt

70 jêre is ien grut hichtepunt, seit se. “Ik har ek minske, wylst se in godlik bin noch net dwaande mei hoe’t it wêzen is. Theo Smedes is in hiel aanst wêze sil, op de planken. It giet moai minske, hy lit my frij om it yn te om it no. Ik bin hiel oanwêzich mei it foljen sa’t ik it dwaan wol. It moaie oefenjen fan de tekst, ik sûgje alles 95 oan Axomama binne al har lagen

75 op, en wy hawwe och sa’n wille mei- dy’t ik spyljendewei útbyldzje kin: de inoar. Ik genietsje fan elk momint. Ik iene kear is se in âld bepke, de oare moat foaral in ôfgryslik soad laitsje, kear in stoere, seksy frou. Gjinien is sa’n protte wille hawwe wy mei de allinnich swart of wyt, in goadin repetysjes. Earlik sein: ik hie it stik 100 likemin.”

80 ek net lêzen doe’t ik ja sei. Wat (6) Rozendal realisearret har no dat moais mei-inoar meitsje, dat wie it se riker út har tsjinslach kommen is wichtichste foar my.” as se tocht. “Ik tocht dat ik nei it (5) Rozendal spilet Axomama, de ûngemak alles ferlern hie, dat ik wat Goadin fan ’e Ierappel. “Hoe om- 105 kwyt rekke wie. Mar dat is net sa. Ik

85 skreau ik it lêsten ek mar wer? Oh haw neat ferleard, ik haw der krekt ja. Axomama: in boartlike, mearke- mear ûnderfining by krigen.” Se fielt eftige foarstelling mei humor en gjin druk, ek net fan harsels, oer de muzyk; de romte fan It Bilt jout it oansteande rige opfieringen. publyk romte foar fantasy! Axomama

De Nije Bildtse Post, 14 juni 2023

noot 1 Kraniosakraal-terapy is in alternative behanneling dêr’t fia sêfte oanrekking in berop by dien wurdt op it fermogen fan it lichem om himsels wer better te meitsjen. noot 2 Mata Hari (1876-1917), wie in Fryske eksoatyske dûnseres. Yn de Earste Wrâldoarloch waard se fan spionaazje beskuldige en eksekutearre.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν