Eindexamen Fries vmbo-gl/tl 2019, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Heit fan ús mem

Yn de simmer fan 2016 wie der in grutte oersjocheksposysje fan Gerhardus Adema, byldhouwer en skilder. Dêrby wurke Tresoar1) gear mei it Frysk Lânboumuseum en it Histoarysk Sintrum Ljouwert.

(1) Gerhardus Jan Adema (1898- fan syn libben yn Ljouwert oan de 1981) is benammen bekend wurden 40 Huzumerleane. Yn syn wurkpleats as de makker fan Us Mem, nei alle wie net allinne it ferversbedriuw gedachten it bekendste stânbyld fan fêstige, mar dêr waard ek it artistike

5 Fryslân. Dat byld stiet tsjintwurdich skilder- en byldhouwurk dien. As der oan it begjin fan de Harnzerstrjitwei snie lei yn de Huzumerleane stiene yn Ljouwert. Adema waard berne yn 45 dêr soms hiel keunstsinnige snie- Frjentsjer. Syn talint foar it skilderjen poppen. en byldhouwen manifestearre him al (3) It bekendste wurk fan Adema is it

10 op jonge leeftiid, mar syn heit, dy’t stânbyld fan Us Mem. Adema hie al skuonmakker wie, stjoerde him nei yn 1949 it idee om in stânbyld te de ambachtsskoalle om it skildersfak 50 meitsjen fan de ideale Fryske ko. “Yn te learen. Hy gie yn Ljouwert oan it Rio de Janeiro stiet in stânbyld fan in wurk as ferversfeint en begûn letter ko. En no soe ik sa graach sa’n byld

15 in eigen bedriuw. Njonken syn ge- meitsje fan in ideale Fryske ko. woan wurk as hûsferver gong er Wêrom soene wy yn ús feeprovinsje, fierder mei skilderjen en byldhouwen. 55 op it Stasjonsplein yn de haadstêd Hy makke nochal wat bylden foar soks net delsette? Ik haw sa’n ideaal roomske tsjerken yn Fryslân. Hy hat eksimplaar op it each en ik haw fan

20 lykwols nea de stap set nei in fulltime mynhear Wassenaar (fan it Stam- keunstnerskip. boek) al tastimming krigen om dy (2) Adema skildere in soad portretten 60 ôfmjittingen te nimmen. Wannear’t en lânskippen, mar hy waard spesja- der ris in opdracht komt om dy ko del list yn it skilderjen fan hynders. Fan te setten... Ja dat moast dochs eins

25 dat sjenre hat hy hûnderten makke. mooglik wêze.” Adema restaurearre ek in soad âlde (4) Yn 1954 waard de dream fan en skansearre skilderijen. Wassen- 65 Adema werklikheid. In groep bergh, de eardere direkteur fan it feefokkers en feehannelers naam it Fries Museum, besoarge him in inisjatyf om oan it jubilearjende

30 protte opdrachten. De bylden dy’t er Friesch Rundvee Stamboek (F.R.S.), makke, binne tige ferskillend fan aard dat 75 jier bestie, in stânbyld oan te en ûnderwerp. Sa makke hy in 70 bieden. It F.R.S. wie doe noch fêstige plakette fan Geert Aeilco Wumkes, oan it Suderplein en dêr hat it byld fan 1924 oant 1940 de direkteur fan oant 1989 stien. Fanwegen it

35 de Provinsjale Biblioteek, fan pryster tanimmende autoferkear moast it en heechlearaar Titus Brandsma en ferhúzje. fan renêssânseskriuwer Gysbert 75 (5) By it meitsjen fan Us Mem wiene Japicx. Adema wenne it grutste part de opdrachtjouwers hiel belutsen en

se priizgen benammen harren eigen mei syn skepping. As Us Mem ko oan as model. De kij Evertje 45 en bekladde waard

• en dat barde Atke 13 fan feehanneler Haije Nicolai 100 geregeld
• gie er der hinne mei

80 stiene model. Adema moast foar dit doeken en terpentyn om it skjin te karwei in gruttere wurkpleats hiere. meitsjen. Hy wurke mei klaai fan de (7) Us Mem fertsjintwurdiget de stienbakkerij Schenkenschans by bloeiperioade fan it klassike Ljouwert. De klaai waard plakt op in 105 swartbûnte Fryske fee. Dit type ko

85 bonkerak fan balken en hinnegaas. It wie yn earste ynstânsje fokt foar de te flugge útdrûgjen fan de klaai wie in molkeproduksje, mar wie dêrnjonken probleem dat opfongen waard troch ek in goede fleisleveransier. Tsjint- de bern fan Adema, dy’t it byld yn wurdich kenne wy in oar type ko, de wurding mei de blommespuit wiet 110 Frisian Holsteins. Dy binne net

90 hâlde moasten. allinne grutter fan uterlik, mar harren (6) Nettsjinsteande dy assistinsje wie molkeproduksje is ek flink grutter. It it hâlden en kearen om it byld yntakt byld krige al gau de namme Us Mem. te hâlden. Der foelen wolris stikken Dy namme wie ôflaat fan in oar ôf. Ta beslút is fan it byld yn klaai in 115 stânbyld, fan steedhâlder Willem

95 brûnzen ôfjitsel makke. It byld is 125 Lodewijk by it stedhûs fan Ljouwert, prosint grutter as de kij werklik dat al de namme Us Heit hie. wiene. Adema fielde him bot ferbûn

naar: Siem van der Woude, Letterhoeke 2016-1

noot 1 Tresoar is it Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum, fêstige yn Ljouwert.

De seefrou

In doarp dat moardzjen yn ’t sin kriget as in seemearmin yn in fisknet fertize rekket, in man dy’t tsjûge is fan syn eigen begraffenis, in foks dy’t him skammet en mei in hongerige mage op pylgerreis nei Rome ta giet. It binne in pear fan de ûnderwerpen dy’t oan de oarder komme yn De seefrou.

(1) Mindert Wijnstra fan Warns is al wurden brûkst en it ferhaal op dyn jierren warber as ferhaleferteller. Yn eigen manier opboust, kinst it

1997 kaam der ûnder de titel It 40 hielendal nei dyn eigen hân sette. Ik kweade wiif fan Hylpen al ris in boek stean it leafst tusken de minsken. Ik

5 mei folksferhalen fan syn hân út. sjoch se oan en sprek se oan.” Dêryn hie er sechstich ferhalen by (4) It repertoire fan Wijnstra waard elkoar brocht dy’t op ien of oare linkendewei grutter, hy ferdjippe him manier wer werom te finen binne yn it 45 ek mear yn de eftergrûnen fan it lânskip of yn in doarp. Yn 2014 wie it folksferhaal. Ien fan de dingen dy’t er

10 Dam Jaarsmajier

• it wie hûndert jier learde, wie dat ferhalen dy’t yn earste lyn dat de ferneamde samler fan ynstânsje typysk Frysk lykje, faak ek folksferhalen út Eastermar berne yn oare lannen foarkomme. “Nim It waard
• en waard Wijnstra troch 50 pealtsje fan Easterlittens, oer in Tresoar frege om as kadoboek in skuonmakker dy’t yn in dream te

15 soartgelikense samling te meitsjen. hearren kriget dat er nei Amsterdam By eintsjebeslút is it oars útpakt. ta moat om it lok te sykjen. Dêr kriget (2) It folksferhaal kaam yn 1979 op er fan in swalker te hearren dat it lok Wijnstra syn paad. Ferhalesamler 55 yn Easterlittens leit. Dat ferhaal is net Ype Poortinga frege him oft er by de allinne bekend út Noard-Dútslân, mar

20 presintaasje fan De ring fan it ljocht

• ek as Joadske, as Japanske en sels it earste yn in rige fan sân mânske as Yndiaanske fertelling.” boeken mei folksferhalen
• wat (5) It is neffens Wijnstra net foarlêze woe. In jier letter
• by de 60 wierskynlik dat sa’n ferhaal de hiele presintaasje fan It gouden skaakspul wrâld oer gien is. Wat mear yn ’e

25

• frege Poortinga him om gjin reden leit is dat sokke ferhalen op ferhalen foar te lêzen, mar om se te ûnderskate plakken ûntsteane om’t fertellen. It wie it begjin fan in se in utering foarmje fan in universeel karriêre as ferhaleferteller dy’t oant 65 ferlet fan treast en fertrouwen of om’t de dei fan hjoed duorret. se it ûnbegryplike ferklearje.

30 (3) Dy kear learde er de ferhalen fol- “Ferhalen joegen de minsken fet op slein út ’e holle, wat er die wie mear in wrâld dy’t se net begriepen. Dat deklamearje as fertelle. Mar doe jildt ek foar de grutte religieuze fernaam er wol al daliks dat fertellen 70 ferhalen, dy’t faak yn mear mear mooglikheden jout as foarlêzen. godstsjinsten opdûke. Yn dy

35 “Kinst de hannen en fuotten, it hiele folksferhalen sitte in protte eleminten lichem brûke om dy út te drukken. En

• demoanen, heksen, reuzen, ast echt fertelst, ast dyn eigen wûnderdokters en de dea as persoan

75

• dy’t de tsjerke op in stuit ôfsward folksferhalen kinst net skriuwe
• in hat, mar dy’t noch wol yn it 100 folksferhaal is oraal oerlevere
• mar folksleauwen hingjen bleaun binne.” nije ferhalen skriuwe mei eleminten (6) Mar de folksferhalen wiene der ek út folksferhalen kin wol. Ik haw in om de minsken te fermeitsjen en om oantal fan dy eleminten nommen –

80 se efkes fan de deistige ellinde fan demoanen, wite wiven, trije bruorren earmoede en bealgjen te befrijen. 105 mei in opdracht, bisten, ensafuort- Neffens Wijnstra hie it dêrmei hinne

• en my ôffrege: hoe kin men deselde funksjes as it kabaret fan dêr in hjoeddeisk ferhaal fan meitsje? hjoed-de-dei. “Efkes laitsje om de Hoe kin ik de duvel yngripe litte yn it

85 dominy, de kastielhear en de oare libben fan minsken fan no? Wat soe gesachsdragers. Efkes sjen litte dat 110 der barre as no in seemearmin oan- dat ek gewoane minsken binne mei spielt op in eilân?” deselde tekoartkommingen as (8) Dat hjoeddeiske karakter hat er elkenien. In folksferhaal rint altyd lykwols net konsekwint tapast. Yn it

90 goed ôf en as in heareboer en in feint foarste plak om’t folksferhalen meast it tsjin elkoar opnimme dan lûkt de 115 tiidleas binne, mar ek om’t de moder- feint altyd oan it langste ein.” ne tiid en it folksferhaal net altyd (7) Doe’t Tresoar him frege om in likegoed by elkoar passe. “In ferfolch op It kweade wiif fan Hylpen seemearmin dy’t oanspielt soe

95 te skriuwen, hat er dat wol efkes yn fuortendaliks nei Naturalis brocht him omgean litten, mar by 120 wurde en der soenen daliks filmkes eintsjebeslút hat er in hiel oar boek op Youtube ferskine.” makke mei eigen ferhalen. “Nije

naar: Sietse de Vries, Leeuwarder Courant, 12 september 2014

Elektryske fyts

(1) Ik haw twa hynders. In hiel moaie gefolch dat se no leaver op in leave pony en in prachtich Frysk elektryske fyts sitte. hynder. Dat hâldt my wol dwaande, (3) Ik kaam fan ’e wike wer in pear mar ik kom eins mear froulju tsjin op tsjin: jonge keardels op in elektryske

5 de hynstesport as manlju en dat fyn 45 fyts. En wier, it is gjin gesicht. Ik haw ik nuver. Ik sjoch graach nei searjes alris sein dat ik net safolle op haw as Vikings en Outlander. No wit ik mei hurdfytsers, mar dat komt troch fansels wol dat soks bot romanti- harren arrogânsje. Sokken kinne de searre is, mar manlju sieten doe al dyk sa klaime en binne altyd hastich,

10 mear op hynders as tsjintwurdich. Yn 50 mar se fytse yn alle gefallen wol sels, in kilt of in harnas en dat mei ik wol yn waar en wyn. Soene dat dan de lije. Yn ’e midsiuwen dronken se in ridders en Fikingen fan eartiids west protte bier omdat it wetter faak sa’n hawwe? Mar no mei in stielen minne kwaliteit hie en wat dat oanbe- hynder? Ik frege it my ôf doe’t ik mei

15 langet wie in hynder as ferfiermiddel 55 de hûnen rûn en dy suertsjes op dy grif handich. Ast smoar op sa’n bist elektryske fytsen tsjinkaam. Moaie sitten giest en it oprêde koest om der fytstaskes efterop en dêr giene se ûnderweis net ôf te kukeljen, dan wie hinne. Neat foar my. Ik soe graach ris de kâns grut dat er út himsels wol nei in stoere keardel op in Frysk hynder

20 hûs ta rûn. 60 tsjinkomme wolle, mar dy treft men (2) Hynders binne net mear nedich ornaris allinnich noch mar op Netflix. as ferfiermiddel, mar mear foar de (4) Net alle midsiuwske tradysjes hobby en de wille. Dochs giet de bân binne ferlern gien, want bier sûpe, tusken minske en hynder safier tebek dat kinne de measten noch wol! It

25 dat it net sa nuver is dat wy der gjin 65 bier smakket noch altyd as fan âlds, ôfstân fan dwaan kinne. Sy sprekke al liket dronken fytse my dreger ta as bliuwend oan en men is nea útleard. dronken op in hynder sitte. De fyts Mar ik begryp net wêrom’t men slingeret omraak wylst sa’n hynder amper mear in man op in hynder der neat om jout. Mar in fyts skyt net

30 tsjinkomt en ik tink dat ik lang om let 70 alle dagen in kroade fol en hat ek gjin wit hoe’t dat komt. Se hawwe fansels eigen wil… alhoewol’t der al huzen yn it ferline safolle kilometers op dy ôfbrând binne omdat de akku’s ûnder bisten makke om te reizgjen of te it opladen yn de brân flein binne. fjochtsjen dat se der no wol klear mei Histoaryske figueren lyk as Lancelot

35 binne. Sjoch, yn sokke tiden wiene 75 kamen grif net mear by as se yn ús de froulju meastal thús by de bern tiid telâne komme soene. Mar wylst de manlju skoften op ’en paad mannen mei elektryske fytsen... lûk wiene yn waar en wyn. En ik tink dat jim neat fan my oan en fyts de wide dat stikje noch yn it DNA sit, dat wrâld yn! Ik bin ek mar in skriuwster

40 hawwe se noch net fergetten mei as 80 mei in grutte fantasy..., en gelokkich haw ik in abonnemint op Netflix. naar: Hilda Talsma, www.omropfryslan.nl, 30 juni 2017

Altyd foar de wyn

(1) Minsken op in e-bike fynt se mar dingen dêr’t ik fan genietsje kin. As suertsjes, foaral manlju op sa’n ding automobilist giet men der oan foarby. dêr knapt se sa op ôf! Dy wurden lies Ik fyn it hearlik sa lekker yn de frisse ik in skoftke lyn yn in column fan in 25 bûtenlucht te wêzen en de wyn troch

5 bekende Fries. No bin ik gjin man, it hier te fielen. Meditaasjeskursus- mar ik fielde my wol in bytsje oan- sen, yoga of mindfulness, ik haw der sprutsen. Ik bin nammentlik sa’n gjin ferlet fan. Lit my mar lekker ‘suertsje’ op in e-bike, mar earlik sein traapje. Ik fyts my de kop leech. ken ik my hielendal net werom yn dat 30 Boppedat, alles wat ik fytsendewei

10 profyl. Ik fyn mysels bêst stoer en dwaan kin, dêr lit ik tsjintwurdich de skamje my net foar myn elektryske auto foar stean en dat is no wer foarkar! Krekt oarsom: ik fyn e-fytsen hartstikke goed foar it miljeu. machtich moai. (3) Ik fyn dan ek dat ik hiel goed (2) Waarmte, kjeld, hurde wyn of in 35 dwaande bin! Al fytsendewei ferbrûk

15 snjitterke rein, ik maal der net mear ik gjin fossile brânstof en stjit dus ek om! Ik flean de wrâld út en ik haw gjin skealike gassen út. Yn stee fan altiten foar de wyn. Underweis sjoch my in suertsje te neamen fyn ik dat ik ik fan alles, fûgels dy’t sweve op ’e eins wol in skouderklopke fertsjinne termyk, moaie wolkeloften, berms fol 40 haw. Minsken dy’t foar eltse

20 mei wylde blommen of in mûske dat hoannestap de auto pakke dat binne de dyk oerstekt, dat binne fan dy pas suertsjes!

naar: Ypie Haitsma-Bakker, ypieblogt.blogspot.com, 7 augustus 2017

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν