Eindexamen Fries vmbo-gl/tl 2021, tijdvak 1: vragen en antwoorden

It Fryslân fan eartiids

Gjin better ambassadeur foar de greidefûgels as Harry Wijbrands. De boeresoan út Molkwar (27) wurket al wer fiif jier by It Fryske Gea1), de lêste jierren as greidefûgelkoördinator. As bern al strúnde er troch de greiden, doe in polderlân fol sjongende fûgels. Hy kin him gjin Fryslân yntinke sûnder it lûd fan de skries, tjirk en ljip. “It is no yslik stil op in protte plakken.” Tiid om it tij te kearen. Crowdfunding2) moat It Fryske Gea oan jild helpe om de greidefûgel te rêden.

(1) Yn ’e hjerst begjint it wurk yn de prachtich.” By it weromtinken dêroan reservaten yn de Warkumerwaard, kriget Harry wer pikefel. “Ik kin my fertelt Harry. “De wetterpeilen bringe Fryslân net foarstelle sûnder dy wy fan desimber ôf omheech, sadat it maitiidsmuzyk. De skries fielt as myn

5 lân fochtiger wurdt.” Fanwegen de 40 fûgel. Dêr moat ik op passe.” hegere wetterstân siket it boaiem- (3) Mei de boeren dy’t grûn yn de libben it heger op. As it foarjier Warkumerwaard pachtsje fan It begjint, dan fine de greidefûgels Fryske Gea is ôfpraat dat sy net makliker fretten, lykas wjirms. “Sy earder as fan 1 july ôf meane, of it

10 moatte it fretten mei de snaffel 45 moat wêze dat der gjin fûgels mei pakke.” In legere wetterstân is dêrom jongen yn it gebiet sitte. “Wy meitsje funest. Yn it polderlân binne guon dêr per boer ôfspraken oer sadat net stikken lân dy’t ûnder wetter set alles yn ien kear meand wurdt.” wurde om fûgels oan te lûken. Sa Troch it mozayk dat ûntstiet, hâlde de

15 kinne de piken yn de slykrânen de 50 fûgels, hazzen en reeën beskutting. miggen opfrette. Moaie wiete Dêrneist soargje Harry en syn kollega omstannichheden binne fan wêzentlik Tjerk Kunst derfoar dat de solar- belang om te oerlibjen. De maat- pompen op ’e tiid yn it fjild steane. regels binne nedich. “Yn ús gebieten Dêrtroch hâldt it wetter út de sleatten

20 bliuwt de greidefûgelstân gelokkich 55 de plassen wiet, ek by in lange tiid noch aardich stabyl.” fan drûchte. It maatwurk docht (2) Tweintich jier lyn lei it lân der fertuten. Dochs moat der mear barre, noch hiel oars by, heucht Harry him, konstatearret Harry. “De efterútgong “as lyts jonkje rûn ik by it meanen yn de rest fan it lânbougebiet is in

25 foar heit syn trekker út om de piken 60 griis. Us gebietsjes binne postsegels. te sammeljen en letter wer út te As wy dy grutter meitsje kinne, dan setten yn it lân fan de buorlju”, fertelt nimt de kâns op sukses ta, ek foar de er entûsjast. “Ik hie samar in amerfol langere termyn.” Crowdfunding stelt piken. Geweldich fûn ik dat. De piken It Fryske Gea yn steat om greidefû-

30 fan skries en tjirk ferskûlen harren it 65 gels in moai plak te bieden. leafst yn it lange gers. Der sieten (4) Op dit momint rinne noch hiele oeral fûgels, net allinne yn de greiden stikken lânbougrûn leech. Greidefû- om Molkwar hinne, mar ek by Warns, gels kieze de moaiste perselen. De Starum en Koudum. Dat lûd fan swierrichheid is dat sy briedsukses

35 sjongende fûgels yn it foarjier wie 70 hawwe moatte. “Yn ús gebieten giet

dat aardich. Hjir klinkt it noch moai yn rekke dêr’t sy dreech út komme it foarjier, mar it tinnet rap út. As der kinne. Boeren wize al gau nei rôvers gjin jonge oanwaaks is, dan komt de lykas in foks of murd, mar úteinlik is it sloai deryn. Ast sjochst hoe’t it de yndustriële lânbou dy’t de

75 lânskip yn koarte tiid feroare is. Dat 100 greidefûgels skea ta bringt, mient docht sear.” Harry. (5) Doe’t er jong wie, stiene de fjilden (7) Yn de Warkumerwaard is der mei op de klaaigrûn noch fol seeën fan help fan it agrarysk kollektyf en bûterblommen, hynsteblommen en frijwilligers in fokseroaster pleatst.

80 soerstâlen. “Ik kin it lûd fan in 105 Mei-inoar is der sa’n 150 hektare mei sjongende skries yn it fjild of de ûngefear 20 kilometer ôftriedde. De melody fan ljurken en tjirken net kamera’s dy’t yn it gebiet pleatst misse. It is dochs skande dat wy dat binne, hawwe de ôfrûne jierren gjin net mear hearre. As der in kâns is om foksen mear op de foto set. Marter-

85 de delgong te kearen, dan moatte jo 110 eftige bisten kinne der noch wol dêrfoar gean. Gelokkich kleuret de troch. “Wy besykje om der alles oan Warkumerwaard yn it foarjier noch te dwaan, mar ferwachtsje der net in altyd giel fan de rinkelblom en rôs fan soad fan.” De greidefûgel hat neffens de orchideeën.” him dochs wol it measte foardiel fan

90 (6) As boeresoan makket hy de 115 in oare wize fan produsearjen troch boeren oars gjin ferwiten. Dy kinne de boer. “Dan kin it iepen Fryske der neffens him ek net folle oan lânskip wer ta bloei komme. It is dwaan. Troch it hjoeddeistige aksint dochs treurich dat skoalbern net op effisjinsje en hege molkeproduk- mear witte hoe’t de maitiid klinkt. Dat

95 sje binne de feehâlders yn in patroan 120 Fryslân wol ik werom hawwe.”

naar: Fokko Bosker, It Fryske Gea, winter 2018-2019

noot 1 It Fryske Gea is in provinsjale feriening en hat as doel: de beskerming, it behâld en de ûntjouwing fan natuer, lânskip en kultureel erfgoed. noot 2 It idee fan crowdfunding is dat in protte minsken in lyts bedrach ynvestearje yn in projekt en dat dy ynvestearringen byinoar it projekt finansierje.

Fersierde feestweinen as kultureel erfgoed yn Noardeast-Fryslân

(1) Doarpsoptochten mei prachtich minsken yn ’e húskeamer, yn in hok, fersierde feestweinen yn de eardere in keet of kroech. It idee dat út dy gemeente Dongeradiel, tsjintwurdich 45 gearkomsten nei foaren komt, liedt ta Noardeast-Fryslân, hawwe al in in ûntwerp en in wein. Der moat boud

5 lange tradysje. Aant Jelle Soepboer wurde, timmere, laske en gean sa (29) út Nijewier wit dêr alles fan. De mar troch. Jonges dy’t twa linkerhan- ierdrykskunde- en skiednislearaar hie nen hawwe, wurde der ek by belut- wol safolle histoarysk besef om mei 50 sen, dy kinne wol fervje. Ald helpt de jongerein út syn doarp yn aksje te jong en oarsom. Sa komt in hiel

10 kommen, doe’t de regels oanskerpe doarp yn beweging foar in wein”, leit waarden en it der op like dat de Aant Jelle Soepboer út. fersierde weinen net mear oer de (3) Net allinne yn Nijewier wurde provinsjale diken ride mochten. Dat 55 feestweinen boud, yn de omlizzende spile allegearre yn de hjerst fan doarpen is it jongfolk ek aktyf om de

15 2018. Underwilens is de loft klearre tradysje yn stân te hâlden. Yn en meie de feestweinen trochride yn Eanjum komme der samar 3.500 Noardeast-Fryslân. besikers nei it doarp ta om de (2) “Kultureel erfgoed, yndied. Foar in 60 fersierde weinen te besjen. Neist de bûtensteander liket it miskien hiel ferskate buertweinen bout de jeugd

20 oerflakkich, dy fersierde weinen by in ek syn eigen kreaasjes. Soepboer lit doarpsoptocht mei in groep jongeren in âlde foto sjen mei dêrop in derop dy’t stiet te springen mei in pot feestwein fol mei froulju. De froulju bier yn ’e hân as fertier. Mar der sit in 65 binne ferklaaid yn wite jurken en folle djippere gedachte efter. Yn in hawwe in kroantsje op ’e holle. De

25 doarpke as Nijewier mei amper 400 palmblêden ûntbrekke ek net. ynwenners, is noch genôch jeugd dy’t Neffens Soepboer datearret de foto him ynsette wol foar sa’n feestwein. fan foar 1920. Foar him it bewiis dat Yn sa’n doarp is der in bepaalde 70 de tradysje al in iuw âld is. sosjale koheezje en likegoed yn de (4) Wat yn de rest fan Fryslân net

30 doarpen om Nijewier hinne, krimp- bart, is dat de jongeren yn doarpen faaks dêr’t gjin foarsjen- Noardeast-Fryslân harren pronk- ningen mear binne. Wy hawwe yn ús stikken oan de oare doarpen toane. doarp ek gjin supermerk mear, gjin 75 “De grutte produkten binne de kafee, gjin bakker en gjin slachter. En jongereinweinen, dêr’t aardich wat

35 dochs bliuwt de jeugd yn sa’n doarp jild yn stutsen wurdt. De buertweinen te wenjen. Dat hat te krijen mei de ride by it doarpsfeest allinne troch koheezje by in doarpsfeest en alles Nijewier, de weinen fan de jongerein wat dêrmei anneks is. Dy fersierde 80 geane nei de oare doarpen om sjen weinen ek. In jier yn it foar wurdt in te litten wat sy foar moais makke

40 tema bekend makke, der wurdt oer hawwe. Oarsom, jongeren út oare praat, de jeugd komt byinoar te doarpen dy’t harren wein yn Nijewier harsenskrabjen. Sy komme by sjen litte, bart ek; in sûne kompetysje

85 fan kreativiteit ûnder it jongfolk. 115 brede stipe! Dat de regels oanskerpe Troch strangere regels woe de binne, is gjin probleem foar Soep- gemeente dy tochten mei de boer. Feiligens foar alles! “En net yn jeugdweinen ferbiede. ‘Jimme meie ’e buorren pisje, mar bûtenút”, fertelt net oer de provinsjale diken ride, de Nijewierster mei in brede laits.

90 allinne oerstekke. Takom jier wurde 120 (6) “Fansels binne wy der wiis mei aparte jeugdrûten net mear tastien’, dat wy no gewoan trochgean kinne wie in briefke dat wy krigen. Eins mei it weinbouwen. As de jeugd- woene sy de tochten mei de doarpsweinen der net mear wêze jeugdweinen gewoan ferbiede. Doe soene, dan wurdt sa’n doarpsfeest in

95 hawwe wy in iepen brief opsteld dêr’t 125 simpel feest. De weinen dy’t bygelyks wy yn dúdlik makken dat wy soks yn Eanjum boud wurde, kostje oer de spitich fûnen. Nei oerlis mei de tsientûzen euro en by ús weinen yn bestjoerders is it ferbod no fan ’e Nijewier moatst ek tinke oan in pear baan en kinne wy gelokkich ús gong tûzen euro. Dat jild drage wy as

100 wer gean.” 130 jongerein sels by, omdat wy it sa (5) Dat de fersierde weinen yn moai fine om oan sa’n wein te Noardeast-Fryslân in hot item wiene, bouwen. Wy wolle ek in feilige wein die wol bliken by de gemeenterieds- bouwe, mei hikken derom hinne. Der ferkiezingen. Aant Jelle Soepboer moat in lûdsynstallaasje op, in

105 waard op it lêste stuit op de 135 trekker foar en gean sa mar troch. kandidatelist fan de FNP1) set op in Wy binne der eins ek in jier mei oan ûnferkiesber sechstjinde plak, mar ’e gong. As it allinne foar in tochtsje stoarme de ried yn mei mar leafst troch it eigen doarp wêze soe, dan

584 foarkarsstimmen. Dêrnei wie ien die gjin jongere mear mei oan it

110 fan de earste punten dy’t hy yn de 140 weinbouwen. Der bouwe sa’n man of nije ried oan ’e oarder stelde, it tweintich, tritich mei oan de behâld fan de tradysje om mei de feestwein. Wy hawwe ienkear yn de fersierde jeugdweinen troch de oare trije jier sa’n doarpsfeest mei doarpen te riden. Syn oprop krige fersierde weinen. Prachtich dochs?!”

naar: Henk van der Veer, Friesland Post, juni 2019

noot 1 De FNP (Fryske Nasjonale Partij) is in politike partij yn Fryslân sûnt 1962.

Skriuwe is de reis oangean

Tsead Bruinja is krapoan tweintich jier profesjoneel dichter. Dat fan syn bondels meast mar 300 of 400 eksimplaren ferkocht wurde, deart him net echt. “Us heit wie waskmasinereparateur. Soe dy mear klanten hân hawwe?” Syn lêste bondel Hingje net alle klean op deselde kapstôk leit sûnt 2018 yn ’e winkel.

(1) Wa hie ea tinke kinnen dat dy dichter troch wurden. Myn gedichten faak wat depressive jonge út krigen mear betsjutting. Ik ûntduts de Rinsumageast útgroeie soe ta in 40 ferhalen út myn jeugd en fan de fa- dichter dy’t him op de nasjonale en mylje, dat kommunisearre mear mei

5 ynternasjonale poadia like thús liket myn lêzers as de gedichten dy’t ik yn te fielen as thús op syn wurkkeamer? it Nederlânsk skreau.” Hysels yn alle gefallen net. “Ien dy’t (4) No’t er Frysk skreau, publisearre wat depressyf fan aard is, tinkt

• as 45 er ynienen yn in offisjeel literêr er jong is
• net hiel bot nei oer de tydskrift as Hjir. Dêrfoar ferskynde

10 takomst. Dreamen oer in glânzgjende syn wurk allinne yn in oantal karriêre of in prachtich hûs haw ik kopiearre tydskriften dy’t yn eigen nea hân.” behear útjûn waarden. Mar dat soe (2) Ien fan syn earste ynterviews 50 gau feroarje. Hy die itselde wat joech er jierren lyn yn Grins, op it generaasjegenoaten as Jaap Krol,

15 studintekeammerke dêr’t er nei syn Meindert Talma en Nyk de Vries

• heal ôfmakke stúdzje Ingelsk en net allegearre studint en Frysk skriuwer ôfmakke stúdzje Frysk hingjen yn Grins
• ek diene. Hy socht in bleaun wie. Dêr fertelde er dat er in 55 ienfâldich baantsje dat it him mooglik pear jier earder besocht hie om makke om rûn te kommen en tagelyk

20 Ingelske lietteksten te skriuwen, mar de kop frij te hâlden. Hy wie in skoft dat dy

• om’t sy alle kanten útgiene
• skjinmakker by útjouwer Wolters- net botte sjongber wiene. Dêr ek hie Noordhoff en hy ferkocht twa jier lang er ûntdutsen dat it skriuwen fan 60 klassike cd’s yn in muzykwinkel. poëzy him better ôfgie as it skriuwen Benammen dat lêste wie poer geskikt

25 fan popsongs. foar it doel dat er him steld hie: (3) Mei’t er de lietteksten ynruile foar tusken de klanten troch hold er tiid de poëzy, ruile er it Ingelsk yn foar it oer om te lêzen en te skriuwen. Nederlânsk. Yn dy taal skreau er syn 65 (5) Mei it publisearjen fan syn earste earste serieuze gedichten. Om dy bondel kaam er yn ’e beneaming foar

30 fierder te bringen as syn keamer, in oanfoljende finansjele fergoeding. organisearre er de earste ôflevering Der kamen mooglikheden om fan it fan it noch altyd besteande festival skriuwen fan poëzy, en fan alles dat Dichters in de Prinsentuin yn Grins. 70 dêr oan fêstklibbet, mear te meitsjen Koart dêrnei krige er kontakt mei it as in frijetiidsbesteging. Dichter /

35 Fryske literêre tydskrift Hjir en skreau keunstner Hein Walter neamde er syn earste Fryske gedichten. “Dat Tsead Bruinja ea in ‘kultureel ûnder- wie belangryk, dêr bin ik in bettere nimmer’. En heakke dêr oan ta: “Syn

75 hannel is poëzy.” Walter hie neffens moat altyd ‘ja’ sizze as men earne Bruinja net ûngelyk. “In keapmantsje foar frege wurdt. Potinsjele út de Wâlden, dat bin ik wol wat. Ik opdrachtjouwers moatte witte: by haw, doe’t myn earste bondel 120 Tsead kinne wy terjochte. It dichter- útkaam, daliks besocht om myn skip is gjin elitêre beuzichheid, it is

80 eigen ûndernimming op te bouwen. wurk. Dat wol net sizze dat ik myn Adressebestân oanlein, myn eigen siel en sillichheid net yn sokke parseberjochten skreaun en fer- opdrachten lis. Wat dat oanbelanget stjoerd, festivals organisearre en 125 is der gjin ferskil tusken in opdracht presintearre. Optrede en alles wat en frij wurk. It is wurk, mar it is gjin

85 dêromhinne sit, hat fan it begjin ôf in maklik wurk.” grut part fan myn wurk útmakke. (7) Der wurdt op it heden wakker Safolle mooglik minsken berikke. klage oer alle fleksibele kontrakten (6) Sa’t de ferkeap fan cd’s foar 130 foar wurknimmers en oer it hege tal muzikanten minder belangryk wurden lytse selsstannigen tsjin wil en tank.

90 is, sa draacht de ferkeap fan bondels Noch wiffer as it bestean fan in amper by oan it ynkommen fan in boufakker of pakjebesoarger liket it dichter. Somtiden hat Bruinja in bestean fan in dichter. Tsead Bruinja bestseller foar poëzybegripen. Sa 135 is him dêr bewust fan. “Mar dy jonge rekke de earste printinge fan 400 út de jierren njoggentich, dy’t amper

95 eksimplaren fan Stofsûgersjongers - foarút tocht, is eins net folle feroare. Stofzuigerzangers yn koarte tiid Ik libje yn it momint en dat giet my útferkocht en is der in twadde tsjintwurdich suver better ôf as doe. It printinge op ’e merk brocht. Yn de 140 heart by it âlder wurden. Dat depres- measte gefallen bliuwt it by ien sive út myn jeugd is net fuort, mar ik

100 printinge. Dochs slagget it Tsead haw it wol better ûnder kontrôle. Yn Bruinja al jierren om fan syn poëzy dit wurk kinst eins nea fierder foarút- en wat dêrom hinne hinget rûn te sjen as in jier. Dat hoecht ek net. It kommen. Hy hat in wurkbeurs fan it 145 wurk is it doel. In pensjoen haw ik Nederlands Letterenfonds, hy jout ien net. Ik bin wolris benaud dat it

105 dei yn ’e wike les yn kreatyf skriuwen ophâldt, mar dêr stean ik net alle oan Hogeschool voor de Kunsten dagen by stil. Ik wol gewoan ArtEZ yn Arnhem, hy is oersetter en trochwurkje. It skriuwen leveret my presintator, treedt op en hy makket 150 geastlik safolle op. Kinst ien freegje: yn ’e mande mei typografen keunst tink dêr ris oer nei. Ast it net by

110 foar de iepenbiere romte. Yn Ljou- tinken litst, mar it opskriuwst, dat giet wert bygelyks binne teksten fan him safolle djipper. Ik bin alle kearen wer oanbrocht op de oerkapingen fan it benijd wat it skriuwen mei my docht. NS-stasjon en yn Utrecht binne oan 155 Kinst neitinke oer in reis dy’tst meit- de bûtenkant fan flatgebou De sje silst, mar kinst de reis ek oan-

115 Verkenner tegels oanbrocht mei gean. Skriuwe is de reis oangean.” koarte gedichten fan Bruinja. “Men

naar: Sietse de Vries, Leeuwarder Courant, 23 februari 2018

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν