Eindexamen Fries vmbo-gl/tl 2023, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Lânskipslûd

Yn har liet Your Ancestor krûpt Nynke Laverman (41) yn de hûd fan ‘foarâlder’ dy’t oan takomstige generaasjes útleit wêrom’t der net goed op ’e wrâld past is. It nûmer is ûnderdiel fan har nij album Plant dat se makke mei har man Sytze Pruiksma. Fia spoken word sprekt se har út oer klimaatfersteuring. Wa wolle wy wêze as minske?

(1) “Myn ynteresse foar natuer is net En alles wat ik sizze kin minimaal, ik fiel krekt in grutte leafde Is dat leafde net stikken kin foar alles om my hinne. It is net sa En dat alles lyts leaf jonkje dat dat der as lyts famke al yn siet. Alles alles wat der is

5 Fansels, natuer spile in rol doe’t ik 40 En alles watsto bist lyts wie; ik waard grut yn Weidum, Fan leafde makke is boarte in protte yn it lân en wie ek in (Ut: Sabearelân) soad op in pleats te finen. Mar in opfallende ynteresse, nee dat kin ik It nûmer giet oer de wrakseling dy’t

10 net sizze. It wie fanselssprekkend om men as mem fiele kin. Ik bin mem fan bûten te wêzen, dat hearde by it 45 twa jonges fan 9 en 6. Echte bûten- doarpslibben, sa’t ik ek oan keatsen jonges, gek op de natuer, de fûgels, en majorette die. It sjongen en dûn- in hobby dy’t se fan harren heit sjen spile wol fan begjin ôf oan in oernommen hawwe. Fansels wurdt

15 grutte rol. Ik die mei oan foardracht- de natuerproblematyk hjir thús ek wedstriden, toaniel en iepenloft- 50 bepraat. Dan freegje se nei Greta spullen.” Thunberg1), wa is dat en wat wol se? (2) “Tsjintwurdich is de relaasje Ja, wat seit men dan as mem? tusken minske en natuer in reade Fertelst wat der te rêden is of is dat

20 tried yn myn wurk. Ik freegje my ôf fierstente heftich? As âlder wolst wêrom’t wy ûnderskied meitsje 55 sizze dat alles goed komt, mar is dat tusken dy beide. Dat begûn doe’t ik wol sa? De wrâld stiet der oars foar… by de nomaden yn Mongoalië wie, Wat ik al sizze kin, is dat leafde dêr seach ik dat it oars kin. Ik learde bliuwt. Dy kin fan foarm feroarje, mar

25 dat alles syn eigen enerzjy en siel kin net stikken. Dat wie it iennige hat, dat alles lykweardich is, want it 60 antwurd dêr’t ik op út kaam, dat is oaninoar ferbûn. In minske kin dus leafde net stikken kin.” net better wêze as in stien of in rivier. (4) “Wy wolle ús bern graach meijaan Nomadyske folken fiele har diel fan in dat besit net belangryk is. Sterker

30 gehiel, wylst wy westerlingen de noch, ik leau dat it net bestiet. Yn it minske boppe-oan sette. De minske 65 Westen is alles hiel bot ûnderferdield. as kening oan ’e top. Dêr giet myn Elk ding, elk stikje grûn is fan ien. liet Neighbours oer.” Dêr begrypt in Yndiaan al neat fan, (3) “It lêste nûmer dat ik skreau foar dy seit dat de ierde fan de ierde sels

35 Plant giet sa: is. Dat prinsipe, dat eins neat fan dy

70 is, mar datst it brûke meist en it

dêrnei wer trochjaan kinst, besykje libje, dat is net te dwaan, mar it is wy de jonges mei te jaan.” 100 gewoan in kwestje fan it omlizzen fan (5) “Troch de koroanapandemy rûtines en gewoanten. Ik gean alle koene myn albumpresintaasje en wiken nei de freedsmerk foar

75 teätertoer net trochgean. Yn in Slow boadskippen en folje myn lege Album Release2) lansearje ik no oer flessen en potsjes by biologyske de perioade fan in jier alle moannen 105 supermerken. Sûnder tiid dêrfoar te in nûmer, mei in byhearrende nimmen, wie dat net slagge.” podcast. Dat pakt goed út, foar

80 mysels en foar it publyk. Ik belibje it (7) Ik haw in thús, sizze se projekt better om’t ik foar elke Ik hear by de minsken podcast wer yn ’e boeken dûke mei. Ik hear by de minsken It publyk krijt it album yn parten mei 110 Sizze se, do bist hjir thús mear ferdjipping oanbean. Dêrtroch (Ut: Betonblom)

85 lânet it better as wannear’tst it hiele pakket yn ien jûn oer dy hinne krijst. “Ik fiel my net altyd thús, fiel wjerstân Sa sjochst mar wer dat stilstean tsjin de wrâld dy’t wy westerlingen kreativiteit opropt. Dat stilstean net kreëarre hawwe. Wy binne de efterútgong is. Troch stil te stean 115 iennige soart dy’t net meidraait yn

90 joust dysels de kâns om in nij paad te natuerlike prosessen. Dêrom ek dat finen.” ynheemske en nomadyske folken my (6) “Yn 2019 namen Sytze en ik in sa fassinearje. Hoe’t sy nei de wrâld sabbatical. Dat joech my de tiid om sjogge, past better by my. Ik bin hjir myn libbenswize oan te passen, in 120 grut wurden, myn foarâlden wennen

95 winsk dy’t ik al langer hie. Ik fierde in, hjir en dochs fielt it soms as sitte myn sa’t ik it neam, húshâldlike revolúsje woartels hjir net yn ’e grûn. Dan soe troch en libje no safolle mooglik ik it leafst in plant wêze wolle, mar plestikfrij. Earst tinkst, sûnder plestik hoe sjit ik woartel yn beton?”

naar: Marrit de Schiffart, magazine LETTER, juli 2021

noot 1 Greta Thunberg (Stockholm, 3 jannewaris 2003) is in Sweedske klimaataktiviste. Se waard bekend doe’t se nei de simmerfakânsje alle skoaldagen oant de Sweedske parlemintsferkiezingen op 9 septimber 2018 staakte mei in protestboerd bûten it Sweedske parlemint. Dêrmei woe se oandacht freegje foar de driigjende klimaatferoaring. noot 2 Mei de Slow Album Release lit Nynke Laverman oer de perioade fan in jier har nij album Plant groeie troch it nûmer foar nûmer út te bringen.

Fielst dy in Fries, Nederlanner of Europeaan?

Identiteit: wa bisto? Safolle minsken, safolle identiteiten. Faktoaren dy’t ús bine en skiede. Op ’e syk nei de betsjutting fan de (Fryske) identiteit gie ik yn petear mei Fryske jongelju oer harren identiteit en oft dy beynfloede wurdt troch harren bân mei Fryslân én oare lannen.

(1) In echte Fries is fansels ien dy’t eigenheid fan myn identiteit waard Frysk praat, yn Fryslân wennet en my pas dúdlik doe’t ik begûn te him of har dwaande hâldt mei Fryske 40 ferlykjen, doe’t der kontrast ûntstie.” saken, sa as skûtsjesilen en aai- Troch it wenjen en wurkjen yn oare

5 sykjen. Dêrneist is in echte Fries kultueren is Mart derefter kaam wat fansels yn it spier foar de oranje- of eigen is foar him. “Ik haw wol dat oare doarpsferiening. Net te ferjitten rêstige en stûfe yn my, dat wol typysk hâldt in echte Fries fan it Fryske 45 Frysk is. Mar ek it direkte en it lânskip: de seediken, de marren, de punktuele dat typysk Nederlânsk is.

10 doarpen, stêden, eilannen. In echte Yn Spanje is it bygelyks net slim om Fries sjocht nei Omrop Fryslân, is te let te kommen, mar ik fûn dat mar nochter en gean sa mar troch. Of neat. It liet my sjen hoe punktueel oft dochs net? Ik praat deroer mei Mart 50 ik bin en dat ik dat wurdearje.” de Vries (26) en Sieuwke Leenstra (3) Identiteit wurdt mei beynfloede

15 (25). troch ien syn karakter, troch opfie- (2) Mart komt fan Starum, mar ding, omjouwing en dingen dy’tst wennet hjoed-de-dei by syn mem yn meimakkest. Mart: “Ik bin opgroeid yn Folsgeare. Hy is ôfstudearre oan it 55 Starum, dat hat my foarme. Ik praat hbo en wurket op it stuit yn Ljouwert Frysk en Starumersk en dat ferbynt

20 by de Rabobank. Mar foardat er dêr my mei minsken en harren gewoan- kaam te wurkjen, hat er in protte ten. De oerienkomsten dy’t ik haw lannen besocht. “Myn earste reis gie mei dy minsken is wat my mei harren nei Dútslân, foar in staazje fan tsien 60 bynt, sa as de taal, mar der binne wike. Dêrnei gie ik nei Sweden, ferskillen. Doe’t ik weromkaam nei in

25 Spanje, Australië en noch even nei jier reizgjen, moast ik der wol even Fjetnam. Oeral wie ik foar langere ynkomme. Dochs fielde Fryslân hiel tiid, útsein Fjetnam.” Fansels bin ik gau wer fertroud. It is hiel relaxed om tige benijd oft syn ûnderfining yn it 65 hjir te wêzen, ik hoech my namment- bûtenlân syn identiteit beynfloede lik net oan te passen, omdat ik alle

30 hat. As ik him freegje om syn iden- gewoanten ken. It is myn basis, it titeit te omskriuwen, reitsje wy yn in fûnemint dêr’t ik mei grut wurden nijsgjirrich petear oer wat dat no eins bin.” Neffens Mart jout dat in protte is. “Wat in drege fraach”, laket Mart. 70 rêst, mar nei in pear dagen yn “Ik kin as stûfe Fries wol antwurd Starum, ûntstiet it ferlet om fierder te

35 jaan dat ik gewoan bin wa’t ik bin, gean. Syn grut oanpassingsfermogen mar sa wurket it fansels net. Ik bin en syn ferlet fan ôfwikseling hawwe bot beynfloede troch it reizgjen. De dêr in protte mei út te stean. “Ik haw

75 ferskillende freonen troch Fryslân By ús thús waarden der altyd in dêr’t ik mei omgean. Mei de iene protte dingen dien omdat it sa hearre groep bin ik mear oan it sporten, soe. Oan ’e bûtenkant moast it lykje wylst ik mei in oare groep mear oft alles goed gie. Dêr hâld ik net fan, feestjes hâldt en wer mei in oare 120 mar it is wol tekenjend foar it doarp-

80 groep ûndernim ik mear aktiviteiten. ske libben. Elkenien moat yn ’e pas Ik haw net ien manier fan wêzen. rinne, oars wurdt der oer dy praat. Ik Mart de reizger is oars as Mart dy’t bin it dêr net mei iens. Ik fyn dat op syn wurk is. Myn wearden bliuwe elkenien dingen dwaan moat op syn wol gelyk, mar ik fernim gau de 125 eigen manier en dêr hoege oaren gjin

85 sosjale noarms yn in groep en dêr oardiel oer te hawwen, want sy pas ik my by oan. Ik genietsje fan dy dogge it op harren eigen manier.” Sa frijheid en ôfwikseling.” blykt mar dat de gewoanten dêr’t (4) It docht bliken dat de betsjutting men grut mei wurdt, ynfloed hawwe fan ien syn identiteit him net maklik 130 op jins noarms en wearden. It set jin

90 fange en ûnder wurden bringe lit, oan it tinken en dêr kin in oar him om’t der safolle faktoaren by belutsen tsjin ôfsette. binne. Mart: “Ik tink dat ik myn identi- (6) Sieuwke hat ûnder har stúdzje ta teit útdraach en sichtber meitsje troch fysioterapeut in wykmannich op Sint gewoan te dwaan wat ik doch, troch 135 Maarten west. Dêr fielde se har tige

95 te wêzen.” As ik him freegje mei hok- thús. Dochs bliuwt Fryslân (en dan ker plak oft er him it meast ferbûn benammen De Gaastmar en Lang- fielt, dan komt der in dúdlike war) de feilige thúshaven. “It fielde folchoarder út. Mart: “Ik fiel my it hiel fertroud op Sint Maarten, om’t meast in Súdwesthoekske Fries, 140 elkenien dêr wolkom is. Krekt as

100 dêrnei in Fries, dan in Nederlanner thús. By ús yn it doarp wurdt mei in en dan in Europeaan. De dokter likegoed in praatsje makke as Súdwesthoeke, dat is thúskommen.” mei in postrinner. Op Sint Maarten (5) In protte oerienkomsten mar ek ûnderfûn ik itselde gefoel.” Op Sint ferskillen krij ik te hearren as ik it 145 Maarten wie de sosjale kontrôle folle

105 petear oangean mei Sieuwke, minder, neffens Sieuwke. “De oardie- opbrocht yn De Gaastmar, mar sûnt len foelen wei, om’t elkenien dêr’t ik in pear jier wennet sy yn Langwar. mei omgie, nij wie op it eilân.” As ik Sieuwke: “Ik kom fan De Gaastmar, freegje oft Sieuwke har in Friezinne dat is in lyts doarp. It is myn thús. Ik 150 fielt, krij ik in dúdlik ‘ja’ te hearren.

110 bin bekend mei de gewoanten en de “Mar”, seit sy, “ik fiel my ek in minsken. Der hearsket in echte ons- Nederlanner en in Europeaan. It is kent-ons-mentaliteit.” Loovjende mar krekt wêr’t ik bin, ik bin wol wurden foar Sieuwke har thúsgrûn, fleksibel. Om’t ik it meast yn Fryslân mar der sit ek in kearside oan in 155 bin, fiel ik my it meast Fries.”

115 doarp. “De sosjale kontrôle is grut.

naar: Joyce Folkertsma, De Nije, november 2020

Sinte Lucia yn Fryslân

Alle jierren om sinteklaasdei hinne spûket op ynternet it ferhaal om, dat Sinteklaas eartiids in húshâlding hie. Syn frou hiet fan Sintele Sij, de beide bern wiene dan Sintele Soan en Sintele Suster. Wêr komt sa’n ferhaal wei?

(1) Dêrfoar moatte wy nei de Fryske 35 Dykstra hat dit ferske heard, net op folksskriuwer Waling Dykstra (1821- skrift fûn. It wie in folksrymke. Yn dat 1914). Dy jout yn syn bestseller Uit rymke sil Sintelesij klonken hawwe as Friesland’s Volksleven it folgjende ien wurd, krekt as Sinteklaas. It is

5 ferske (yn it Hollânsk oerset): folle logysker om te lêzen fan ‘Sinte

40 Lesij’. Want ‘Lesij’ is de goeie Fryske Sinte Klaas Die speelt in alle foarm foar Lucia, krekt as ‘Merij’ foar huizen den baas. Maria. En Sinte Lucia har feest wurdt Sintele Zij Gaat alle huizen fierd ... in goed wike nei Sinteklaas! voorbij. Sintele Zoon Gaat in alle (4) Wa wie Sinte Lucia1), of yn it

10 huizen aan (binnen), 45 Frysk: Sinte Lesij? Hja moat libbe Sintele Zuster Vindt het in alle hawwe om it jier 300 hinne op it huizen duister. Italiaanske eilân Sisilië. Har heit woe har úthoulikje oan in heidenske It is net sa’n toer om dêr wer Frysk pommerant, mar Lucia ferpofte it: se fan te meitsjen, sa’t Waling Dykstra it 50 woe faam bliuwe en har libben oan

15 yn syn dagen heard hawwe moat. Kristus wije. Heit, breugeman en mienskip waarden sa lulk, dat se har Sinteklaas spilet yn alle huzen wreed fermoarden. Al by har baas, Sintelesij giet alle huzen tamtearjen barden der de nedige foarby, Sintelesoan giet yn alle 55 wûnders, en nei har dea kamen der huzen oan, Sintelesuster fynt it yn kloften pylgers om by har grêf te

20 alle huzen tsjuster. bidden. Se waard binnen de koartste kearen ien fan ’e populêrste hilligen (2) In moai rymke, mar wêr slacht it fan ’e tsjerke. Har feestdei waard 13 op? Waling seit net wêr’t er it wei hat, 60 desimber. mar hy jout al in ferklearring: Sij, (5) Krekt as by alle hilligen ûntstiene Soan en Suster binne Sinteklaas syn der allegear ferhalen. Sa wurdt se

25 húshâlding, en as Sinteklaas by de wol oanroppen as spesjale helper fan bern west hat, dan sjogge dy trije bline minsken, omdat har boalen jûnenlang oft de bern wol leaf oan it 65 besochten om har de eagen út te boartsjen binne. Subsydzje mei stekken. Sjogge jo in hilligebyld mei neikontrôle, sis mar. twa eagen op in pantsje, dan is dat

30 (3) Mar kloppet dy ferklearring wol? Lesij. It slagge net: de eagen Neffens my hat Waling dit sels waarden wol útstutsen, mar Lesij koe betocht, by wize fan mooglikheid. Yn 70 noch likegoed sjen. alle gefallen leau ik neat fan Sintele (6) Yn it noarden fan Italië hat Lucia Sij as frou fan Sinteklaas. Waling de rol fan Sinteklaas krige. Se rydt op

har ezel nachts by de huzen lâns, en is dêr foaral in feest fan ljocht bringt de bern lekkers. De bern lizze wurden, omdat yn ’e âlde

75 wat hea foar it bistje klear, en moatte tiidrekkening nei 13 desimber de har dan deljaan. Se meie net wekker dagen wer langer waarden. Mei Lesij bliuwe, want as se Lesij te sjen krije, 90 kaam it ljocht wer op ’en nij! dan struit dy harren jiske yn ’e eagen (8) Sintelesij dy’t ‘alle huzen foarby’ en dan wurde se blyn. giet, soe dus wolris in oanwizing

80 (7) It bekendste is it Lucia-feest út wêze kinne dat der fanâlds ek sa’n Skandinavië. Dêr kriget ien famke in ljochtfeest yn Fryslân west hat. En krâns fan kearsen op ’e holle. Dy is 95 omdat it feest út Skandinavië oer- dan dat jiers Lucia en rint yn it wyt waaid is nei Amearika, en dêr hiel- oan it haad fan in hiele optocht mei titen populêrder wurdt, kin it hjir dus

85 oare fammen troch it doarp. Sintelesij ek noch wolris weromkomme.

in frou ferklaaid as Sinte Lucia

naar: Liuwe H. Westra, Friesch Dagblad, december 2020

noot 1 Sinte Lucia is, krekt lykas Sinteklaas, in hillige. Dat betsjut dat hja

• nei har ferstjerren
• in titel krigen hat dy’t yn it kristendom betsjut dat hja tige rjochtskepen en leauwich libbe hat en dat hja wûnders ferrjochte hat.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν