Eindexamen Fries vwo 2018, tijdvak 1: vragen en antwoorden

No time for losers

(1) It ronkjende parseberjocht is prangjende maatskiplike diskusjes. opsteld yn de bosken fan Zeist, troch Spaaij kin gjin bestjoerder lofsjongen fuotbalbûn KNVB, mar de tekst hie 45 hearre oer de maatskiplike wearde neffens sportsosjolooch Ramón fan sport sûnder te tinken: hoesa

5 Spaaij ek skreaun wurde kinnen yn docht de sport dat allegearre? syn ûndersyksgebiet: de koarkdrûge Effekten fan sport dy’t neffens him efterôflizzende gebieten fan komselden beljochte wurde, binne Australië. “Fuotbal is it grutste 50 der ek: útslute en ôfstompe. Mei twa sosjale netwurk fan ús lân”, stelde it kollega’s publisearre er okkerlêsten it

10 fuotbalbûn okkerlêsten. “It draacht by boek Sport and Social Exclusion in oan de maatskiplike tema’s foarming, Global Society. sûnens en ferbining.” Sport as in (3) Yn in kofjehûs yn in bûtenwyk fan heilsum middel, in wûndermiddel foar 55 Melbourne docht bliken dat de jonge maatskiplik sear. Spaaij komt dy ûndersiker in besiele sprekker is, dy’t

15 opfetting hieltyd tsjin: yn de Olym- like maklik Johan Cruijff sitearret as pyske beweging, yn de fuotballerij, de Frânske sosjolooch Pierre Bour- sels yn it Australyske gehucht dieu. Spaaij ûntkent net dat sport in Birchip, dêr’t Australian football 60 positive bydrage leverje kin oan neffens him de sosjale funksje fan de maatskiplike ûntjouwingen. Sosjale

20 tsjerke oernommen hat. In hiel soad ferbining, yntegraasje, geastlike en ynwenners teagen út dat plattelâns- lichaamlike sûnens: al dy begripen doarp dat Spaaij twa en in heal jier hawwe harren net sûnder reden set bestudearre hat. De befolking rûn yn 65 yn sportnota’s. Spaaij freget him koarte tiid tebek fan 1100 nei 800 lykwols ôf wêr’t it sûne ferstân

25 minsken. Efterbliuwers fertelden oergiet yn dogmatyske driuwerij: Spaaij dat football ‘de siel fan de “Binne netwurken altyd heilsum en mienskip’ foarme. Sy foarseinen dat deugdsum? Of binne se ek wolris it doarp ‘dea’ wêze soe sûnder de 70 pervers? Wa hat tagong ta sport. “Yn in mikrokosmos sjochst dêr ferieningen en wa ûnderfynt der krekt

30 in hillich leauwen yn de wearde fan neidielen fan? Ik bin huverich foar in sport foar de maatskippij.” generalisearre byld. Oer wa giet it (2) Dat bline leauwen sinniget de 35- krekt? Wat binne presys de jierrige Spaaij net alhiel. Hy is 75 effekten?” bysûnder heechlearaar sportsosjo- (4) Neffens Spaaij slút sport nau oan

35 logy oan de Universiteit van Amster- by it neoliberale gedachtegoed. It is dam en universitêr haaddosint oan de meritokrasy1) yn in nutedop, is it de Victoria University yn Melbourne. betinken: elkenien hat in gelikense Hy is oplaat yn de krityske tradysje 80 kâns. Wa’t hurd wurkje wol, kin op fan ferneamde Amsterdamske eigen krêft slagje. Komôf liket der net

40 sosjologen as Schuyt, De Swaan en ta te dwaan. De Olympyske Goudsblom, publike yntellektuelen beweging ferspriedt dat idee as it dy’t harren oppenearren yn evangeelje. De sosjolooch: “Op de

85 100 meter sprint begjint elkenien by Gouden Iuw. Australië is in betreklik nul. As Usain Bolt wint, is it syn eigen jonge mienskip. Sport is in kearn- fertsjinste. Syn talint hat him safier elemint yn de nasjonale identiteits- brocht, de maatskippij stiet dêr los 135 foarming fan it lân, lykas de Earste fan. Dy myte bestiet. It is in gedachte en de Twadde Wrâldoarloch.”

90 dy’t net te wjerstean is, mar dy’t echt (7) Gjin sport is foar dy identiteit ûnsin is. In Australyske tennisser hat wichtiger as Australian football, in mear kâns as in Nederlânske, omdat rûge fariant fan rugby. Blanken dy’t it opliedingssysteem yn Australië 140 dy sport beoefenje, tinke dat de sport better is.” Britske woartels hat, Aboriginals2)

95 (5) Sporten en sportklups hawwe beweare dat de spulregels tebek faak in twingende kultuer mei sterke geane op tradysjonele gebrûken. ideeën oer komôf, hûdskleur, Twa jier lyn late in ynsidint mei seksueel aard en slachte. Om dy 145 topspiler Adam Goodes ta in reden sporte homoseksuelen en nasjonale diskusje oer rasisme.

100 migranten soms leaver yn harren Goodes, dy’t foar in part Aboriginal eigen rûnte, yn eigen ferieningen en is, waard yn in wedstryd fan syn kompetysjes. Hja wolle sporte yn in Sydney Swans tsjin Collingwood feilige omjouwing. “Koartlyn toande 150 Football Club troch in famke fan ûndersyk oan dat acht fan de tsien trettjin jier útmakke foar aap. Goodes

105 sporters dy’t harren identifisearje as bleau stean en spruts har oan op har homo- of transseksueel, regelmjittich gedrach. Sy waard fuortfierd. Letter te krijen hân hawwe mei homofoob sei Goodes dat hy har neat kwea ôf taalgebrûk. Der wurdt dan al gau sein 155 naam en dat har omjouwing ferant- dat soks bart ‘in the spirit of the wurdlik wie foar har gedrach. Mar

110 game’, mar it kin minsken likegoed dêrmei wie de saak noch net útiten. hiel sear dwaan. Yn sokke gefallen is De foarsitter fan Collingwood, Eddie sport net goed foar dy, mar kin dy McGuire, notabene lid fan in nasjo- negative gefolgen hawwe foar dyn 160 nale kommisje ta befoardering fan eigenwearde. Ik fyn it gjin probleem yntegraasje, sei dat it famke net

115 dat der aparte kompetysjes bestean, witten hie dat ‘aap’ in rasistyske term al is dat eins segregaasje. It is in wie en hy ferlike dêrnei Goodes mei reaksje op it útslettenwêzen dat filmgorilla King Kong. minsken reëel ûnderfine. Mar hat de 165 (8) Spaaij: “It wie miskien ûnbewust, sport yn sokke gefallen in maatskiplik ûnbedoeld rasisme. Mar likegoed ek

120 probleem oplost? Winliken net.” hiel fout. It idee dat rasisme bestiet (6) Spaaij is yn Melbourne te witten yn it Australian football, dêr is hast kommen dat it ferlet om de net oer te praten. Kom net oan dy maatskiplike wearde fan sport yn 170 sport. Der wurdt sein dat it net sa besprek te jaan yn Australië noch bedoeld is en dat it better is as

125 lytser is as yn Nederlân. “Sport stiet tweintich jier lyn. Dat is ek sa, mar it sintraal yn de Australyske identiteit. It probleem wurdt gau ûnder it kleed lân hat al twa kear de Olympyske fage. Men kin it ferlykje mei de Spelen organisearre, yn Melbourne 175 diskusje oer Swarte Pyt yn Nederlân. yn 1956 en yn Sidney yn 2000. De Nimmen wurdt graach konfrontearre

130 oerheid stekt in soad jild yn sport. Yn mei syn eigen demoanen.” Nederlân kinne we weromgripe op de

(9) De Olympyske propaganda ropt 225 omgong mei migranten freget om in hieltyd faker protest op. Yn München iepen each. De sosjolooch bestu-

180 en Oslo wie der net genôch draach- dearre yn Melbourne de betizing flak om mei te dwaan oan de race tusken Australiërs en Somalyske foar de Winterspelen fan 2022. Yn nijkommelingen. “It sportbûn sei: ‘Wy Boston waard protestearre tsjin de 230 moatte harren leare hoe wichtich oft kandidatuer foar de Simmerspelen sport is’. Kinst ek tinke: faaks moatte

185 fan 2024. Yn Rio de Janeiro wie der wy harkje nei wat foar Somaliërs ûnfrede oer de Simmerspelen fan wichtich is. Foar harren wie sport gjin 2016. Utsein in hege skuld is de prioriteit. Te iten en te drinken neilittenskip fan de Olympyske 235 hawwe, mei acht bern oerlibje yn in Spelen en WK’s hiel lyts, sa toane sosjale hierwenning sûnder

190 neffens Spaaij de ûndersiken oan. De oerheidsstipe: dat wie wichtich. Moat befolking wurdt net duorjend gelok- men sport dan optwinge? Dat is in kiger, sûner, riker, sportiver of skaaimerk fan de dominante kultuer.” toleranter. 240 (12) Hoe’t it wol kin, seach Spaaij by (10) Sportbûnen moatte ek wach in Australyske cricketklup dy’t heal-

195 wêze, benammen yn grutte stêden. wei de foarige iuw oprjochte waard Neffens NOC*NSF3) is it tal leden fan troch Súd-Europeeske ymmigranten. de 75 bûnen dy’t by de organisaasje Dy seagen dat Pakistaanske studin- oansletten binne sûnt 2013 mei goed 245 ten op harren fjilden spilen en yn stee

1 prosint omleech gien. By guon fan harren fuort te jeien, fregen hja

200 bûnen wie de delgong sterker: tennis har wêrom’t de studinten gjin lid (8 prosint), swimmen (3 prosint), waarden. It die bliken dat se gjin jild kuorbal (5 prosint). Dat hat neffens of tiid hiene foar in lidmaatskip. De de sportkoepel te krijen mei besuni- 250 Pakistanen wiene wol ree om fiif gingen yn de hûshâldingen as dollar de kear te beteljen foar it

205 gefolch fan de ekonomyske malêze, brûken fan de fasiliteiten. Se sochten mar ek mei in grutter wurdend ferlet fleksibiliteit, de klup joech dy. fan minsken om yn los ferbân te (13) Soe dy tinkwize yn Nederlân sporten, yn ’e sportskoalle of mei 255 oanslaan? Lytse bûnen sette al hurdrin- of fytsgroepkes. Spaaij: “Wat foarsichtich in pear stappen yn dy

210 betsjut fergrizing foar de amateur- rjochting, sa wit Spaaij, mar hy sport? Hokker gefolgen hat migraas- ferwachtet dat it tiid kostje sil. Nef- je? Jongere generaasjes sykje fens NOC*NSF is it foar klups lesti- hieltyd mear oansluting by de net- 260 ger as foarhinne om frijwilligers te organisearre sport: fytse, hurdrinne, finen. Minsken wolle stoom ôfblaze,

215 de sportskoalle. Hoe bliuwt in de deistige realiteit ferjitte troch sportklup relevant yn in feroarjende lekker te bewegen. Sporte om de wrâld? Is dy by steat en lûk minsken sport moat kinne, fynt Spaaij, wat oan dy’t minder bûn wêze wolle? Dy 265 bestjoerders ek sizze yn harren fragen wurde steld yn Australië en yn ronkjende parseberjochten. Yn eigen

220 Nederlân.” hûs hawwe dy bestjoerders faak (11) It binne komplekse problemen, noch genôch wurk te dwaan. Spaaij neffens Spaaij miskien wol te dreech stiet in resinte bekentenis fan in foar de frijwilligers fan de trochsneed 270 NOC*NSF-topman by: “Hy seach mei sportferiening. Benammen de in lunsj ris om him hinne en seach

allinne blanke kollega’s. Doe foel it diverser wêze moatte, mar binne wy kwartsje: Wy sizze tsjin bûnen dat sy 275 dat sels?”

naar: Mark van Driel, de Volkskrant, 8 april 2015

noot 1 Meritokrasy is in maatskippijmodel dêr’t de sosjaal-ekonomyske posysje fan elk yndividu yn basearre is op syn fertsjinsten. Dêrby giet it dus net drekst om jins talinten, mar wat men dêrmei docht. Oare faktoaren lykas komôf, ras en geslacht meie dêr yn prinsipe gjin rol by spylje. noot 2 De Aboriginals binne de earste bewenners fan it Australyske kontinint. Harren ôfstammelingen binne troch de blanke befolking lange tiid as minderweardich beskôge. noot 3 It NOC*NSF is in Nederlânske sportorganisaasje dy’t in koepel foarmet foar in tal lanlike sportorganisaasjes en as doel hat om (top)sport yn Nederlân te befoarderjen.

It rûge ferline fan streektaalmuzyk

(1) Ynteressant oan bepaalde heidestreek libbe hawwe soe, is streektaalmuzyk is de fassinaasje harren úteinlik foarbyld. foar de rûge, proletaryske en (4) Ofgeand op it lânskip kin men subversive kanten fan it eigen lokale 45 Fryslân ferdiele yn twaen: in part dat

5 ferline. By Rowwen Hèze sit him dat op de see wûn waard en in stik dat drekst al yn de namme. De Limburch- der al folle langer wie. De Wâlden ske dialektband ferneamde himsels hearre by dat lêste part. Se besteane nei in histoarysk figuer: Christiaan

• lykas de Peel
• út sân- en Hesen (1853-1947), in kluzener en in 50 feangrûnen en it byld fan de streek

10 ôfgryslike ferskining yn America, it wurdt oan hjoed-de-dei ta bepaald Noard-Limburchske doarp yn de troch de eardere earmoede. En dy Peel. Syn bynamme wie ‘Rowwen earmoede wurdt wer by útstek Hèze’, wat frij fertaald ‘rûge Hesen’ belicheme yn de figuer fan de betsjut. De bandleden fûnen dat de 55 ‘heidebewenner’, de antyboarger pur

15 namme lekker bekke, mar learden de sang, de Christiaan Hesen fan De man dêrefter pas kennen doe’t Wâlden en fan Fryslân. sjoernalisten ûndersyk nei him dien (5) De byldfoarming om de heide- hiene. bewenner hinne hat in lange (2) Fan dyselde fassinaasje foar it 60 skiednis. Al fan de lette achttjinde

20 rûge ferline fan in earme streek as de iuw ôf ûntstiene op de heidefjilden Peel wurkje ik hjir in Frysk foarbyld út oan de grinzen fan de boargerlike fan in oantal muzykgroepen. De gemeenten yn De Wâlden de muzykgroepen Strawelte, De Hûne- delsettingen fan earme lju. De kop en De Doelleazen binne mei- 65 wenomstannichheden wiene werklik

25 inoar dwaande om de kultuer fan beroerd. De minsken libben dêr

• harren bertestreek, De Wâlden, (op lykas de histoaryske Rowwen Hèze
• ’e nij) út te finen. De kultuer dy’t se mei it fee heal yn de grûn útgroeven, útdrage, fynt men (foar in part) ek by heal fan heideseadden opboude oare groepen, bygelyks by Meindert 70 spitketen. It oansjen dêrfan makke by

30 Talma of Nyk de Vries yn de mear de stedsboargerij in net te stuitsjen literêre hoeke en hielendal yn it driuw los ta ûntginning en beskaving, sjenre fan de smartlappen. mar ek in fassinaasje foar dat ‘oare’, (3) Yn de teksten fan dy bands spilet foar it net-boargerlike, dat sa tichteby de fassinaasje foar de antyboarger- 75 om de hoeke op de heide libbe.

35 like, proletaryske en subversive (6) By safolle ellinde en earmoede kanten fan harren lokale identiteit in fertsjinne dy

• romantysk oan- beskiedende rol. Ornaris sjonge se dwaande
• oanlûkingskrêft dy’t de yn it Wâldfryske dialekt oer de rûge heidebewenner útoefene wol wat ûnderkant fan de maatskippij yn De 80 útlis. Dy fine wy bygelyks yn it wurk

40 Wâlden. De antyboargerlike frijbûtser fan de sjoernalist Jacob Hepkema dy’t ea op de wyldlannen fan de (1845-1919). Hy bereizge om 1900 hinne de Fryske heide, ynterviewde

de minsken dêr en sketste it byld fan literatuer ea; ien op de fyftjin Friezen

85 ‘de eksoat yn eigen lân’: “In heide- en kocht it en dat lit sjen hoe werkenber huttebesite kin de frjemdling oft dy figuer fan de antyboargerlike oanrekkomandearre wurde. It is like ‘heidebewenner’ wie en hoe’t krekt fernuverjend as learsum. Hjir is om 135 hy yn Fryslân ek de nei-oarlochske samar te sizzen in stikje natuer en oergong fan in lânbou- nei in

90 libben fan foar tûzen jier te finen.” Yn yndustriële en tsjinste-ekonomy de eagen fan Hepkema en syn belichemje koe. tiidgenoaten libbe middenmank it (8) Sa waard de kultuer fan de eigen boargerlike, moderne Fryslân op 140 streek útfergrutte as in soarte efterôflizzende heidefjilden, yn de tsjinwicht tsjin de grutskalige oergong

95 figuer fan de heidebewenner, dus in nei oare, nije omstannichheden fan soarte fan primitive wylde, in folslein libjen, wenjen en wurkjen. It ‘oaren’ as hysels. De fassinaasje ‘efterlikste’ (yn de sin fan: yn de tiid dêrfoar waard fersterke trochdat oan 145 efterrinnend) út de streek waard de ein fan de njoggentjinde iuw de kompensaasje foar de ûnwissich-

100 heidedelsettingen diel begûnen út te heden dy’t maatskiplike feroaringen meitsjen fan de boargerlike maatskip- feroarsaken foar de takomst fan it pij. Der waarden tsjerken en skoallen yndividu. Dit ‘efterlike’ is lykwols gjin stifte yn wat ‘de heidedoarpen yn De 150 ûnderdiel fan it ‘echte’, wurksume Noardlike Wâlden’ kaam te hjitten. It libben dêr’t jild fertsjinne wurdt, mar

105 ûnlân waard greidlân en de fan frijetiidsbesteging en ûntspanning bewenners feroaren fan los folk yn

• dêr’t jild útjûn wurdt. En krekt dat benammen yn ploegen wurkjende
• makket ek it ferskil út tusken de grûn-, lân- of strjitarbeiders. En 155 hurde realiteit en de romantyske alhoewol’t de spitkeet leech kaam te fassinaasje.

110 stean, bleau de byldfoarming en dy (9) De streektaalmuzyk fan de trije gie oer op de arbeiders út dy bands út De Wâlden makket folop doarpen. gebrûk fan datselde byld fan de (7) Nei de Twadde Wrâldoarloch 160 rûchhouwerige, frijfochten arbeider waard de frijfochten, opljeppene, fan de heidedoarpen. En ek no kinne

115 earbewuste en gewelddiedige wy dat sjen as in reaksje op in heidebewenner haadfiguer yn feroaring, nammentlik dy fan de alderhande wittenskiplike literatuer gearhingjende prosessen fan en ek yn fiksje en films. Guon witten- 165 globalisearring en digitalisearring skippers mienden dat de frijfochten sûnt de jierren njoggentich fan de

120 mentaliteit fan de heidebewenner it foarige iuw. Ek Wâldfriezen reizgje wêzen fan de heidedoarpen útmakke. en ferhúzje mear, hawwe by it finen Rink van der Velde syn roman fan in baan mear konkurrinsje te Feroaring fan lucht fan 1971 gie oer 170 duchtsjen fan binnen- en no ek sa’n frijbûtser, ien dy’t by Philips yn bûtenlânske generaasjegenoaten en

125 Drachten te wurkjen gie, yn in se binne dêr troch de ûnbidige rychjeshûs wenje moast, mar dy’t it ynternettichtens ek goed fan op ’e ferpofte om tenei yn in porsleinen hichte. húskepot te pisjen. Mei 35.000 175 (10) De ûnwissichheid en stress dy’t ferkochte eksimplaren wie it boek it dat opleveret, wurdt kompensearre

130 grutste ferkeapsúkses út de Fryske yn in konsumptive frijetiidskultuer dy’t

wrâldwiid is, mar lokaal ynfolle wurdt. Doelleazen makken, skoarde mear Yn de streektaalkultuer en as 30.000 hits op YouTube en wurdt

180 streektaalmuzyk is mei tank oan nei fiif jier noch hieltyd wykliks troch bygelyks smartphones en YouTube 220 mear as tûzen minsken besjoen en de relaasje tusken de fysike lokale troch de bulte fans bekommenta- mienskip fan de konsertseal en de riearre. firtuele community fan fans folle mear (12) Guon bands dogge der

• en se

185 komplisearre, hechter en foaral ek soene dit ôfsjoen hawwe kinnen fan massaler wurden as earder. Filmkes 225 Rowwen Hèze

• ek fan alles oan om fan Strawelte, de Hûnekop of de fia websites harren muzyk en de remixen troch de Doelleazen wurde kultuer dy’t derby heart sels te hûnderttûzenen kearen besjoen. marketen. De superpopulêre

190 (11) Dy ferfrisseling fan ynternet en Hûnekop docht dat yn in webshop, popmuzyk is in wrâldwiid fenomeen, 230 dêr’t bygelyks klompen te keap de lokale kant fan dat proses is folle binne, dêr’t it publyk inoar de harsens nijsgjirriger. De kar fan ûnderwerpen mei ynslaan kin

• yn de byldfoarming yn dy heiderockmuzyk, de spesifike de klassike manier om op ’e heide in

195 wurden en útdrukkingen, klankfari- skeel te besljochtsjen. ‘Ik bin in aasjes en stereotipen bepale de 235 âlderwetske wâldpyk en ik hou dy op spesifike kleur. In moai, net al te ’e bek’, sjonge se. Dat rûge, oplein foarbyld fan dit alles is de frijfochten imago is it hannelsmerk remix troch de Doelleazen fan it wurden: ‘Rûch as tou’, sa

200 lietsje ‘Strjitlizzer’ fan Bricquebec. presintearje sawol Hûnekop as Ofwiksele troch Ingelsktalige yells 240 Strawelte harren. Yn harren lietsjes (‘Listen to this track’, of ‘Where’s the (bygelyks ‘Ik bin in rûchhouwer’) breakbeat’) sjongt sjongeres Else yn sjogge wy hieltyd de trekken werom ûnferfalske Wâldfrysk oer in kuier dy’t Hepkema mear as in iuw lyn al

205 troch it heidedoarp Kollumersweach taskreau oan de heidebewenner: it en oer de opwining dy’t se fielt as se 245 wantrouwen oer de boargerlike sa’n strjitlizzer, in typysk berop foar maatskippij, it ferhearlikjen fan arbeiders út heidedoarpen, mei in geweld en drankgebrûk en de moai bosk hier oant healwei de rêch frijfochten hâlding foar elk gesach

210 (se binne rûch, dy arbeiders) en oer. stielblauwe eagen (en se binne ek 250 (13) En sa binne wy ek werom by earlik en hurd) klinkerts lizzen sjocht: Rowwen Hèze, en by de ferhearliking ‘Hee strjitlizzer, lis dyn klinkerts no fan it rûge ferline dêr’t dit stikje mei ris del en klopje mei dyn rubberham- begûn.

215 mer tsjin myn waarme fel’. De fideo fan de remix dy’t de dj’s fan de

naar: Goffe Jensma, www.skanomodu.nl van 8 juli 2015

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν