Eindexamen Fries vwo 2025, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Hiel de wrâld yn dyn memmetaal

Troch selslearende taalmodellen komt in takomst tichterby dêr’t kompjûters yn wurkje as it minsklik brein en alle minsken inoar ferstean kinne, watfoar taal oft se ek prate. Mar sit dêr ek in gefaar yn?

(1) It is ien fan de grutte techno- fier is it noch net, mar spraak- logyske takomstdreamen: in wrâld 40 oersetting fan bygelyks Nederlânsk dêr’t elkenien mei-inoar yn prate kin nei Frânsk slagget al aardich. Sa troch it brûken fan direkte spraak- kinst op dyn smartphone yn Google

5 oersetting. Dy dream kin neffens Translate op in mikrofoantsje klikke Meta, it memmebedriuw fan en in pear sinnen ynsprekke. Klikst Facebook, noch dizze iuw werklik- 45 dêrnei op it lûdsprekker-ikoantsje, heid wurde. It techbedriuw melde dan jout Google in sprutsen Frânske earder al dat it wurket oan in oersetting.

10 Universal Speech Translator (UST). (4) Wylst spraakoersetting noch yn Dy koe neffens Meta doe al 200 de berneskuon stiet, is oersetting fan talen oersette, en in pear moanne 50 skreaune tekst al fierder. “Techno- letter lansearre it bedriuw in fideo logy om oer te setten hat de lêste dêr’t Mark Zuckerberg in petear yn jierren gigantyske sprongen makke”,

15 fiert mei Meta-programmeur Peng- seit taalkundige Eva Vanmassen- Jen Chen dy’t Hokkyn praat. Hokkyn hove fan de Universiteit Tilburg, is in fariëteit fan it Sineesk dy’t hast 55 spesjalisearre yn oersetmasinen.

50 miljoen minsken yn Azië prate, “Dat komt omdat se tsjintwurdich mei mar dy’t ek allinnich mar praat wurdt. selslearende, neurale netwurken

20 (2) “Hi Mark”, seit Chen yn it Hokkyn. wurkje, of systemen fan keunstmjit- “Witst dat ús team it earste oerset- tige yntelliginsje dy’t harrensels oan systeem ûntwikkele hat foar in taal 60 ien tried wei ferbetterje.” dy’t allinnich mar praat wurdt?” En (5) In neidiel fan sokke systemen is dan lêst de kompjûterstim de In- dat se biases, foaroardielen, repro-

25 gelske oersetting foar. “Yeah”, seit dusearje. “Sa’n taalmodel wit faak Zuckerberg, “this is great!” net better as de data dy’t wy him (3) De fideo slút oan op in earderen- 65 fuorre hawwe”, seit Vanmassen- ien, dêr’t Meta syn plannen yn maart hove, “en dy data sitte faak fol

2021 mei presintearre. Doe waard foaroardielen. In oersetmasine sil

30 der in fisioen sjen litten fan de ta- oanstriid hawwe om it Ingelske wurd komst mei twa Afrikaanske froulju op ‘nurse’ yn it Frânsk oer te setten as in merk yn Kenia, praters fan ferskil- 70 ‘infirmière’, omdat de froulike foarm lende net-skreaune minderheidstalen faker foarkomt, wylst de ferpleger ek dy’t mei-inoar prate kinne troch in in man wêze kin.”

35 universele spraakoersetter. Troch de (6) Sokke foaroardielen hawwe in UST, sa is de ambysje, sille skielk soad te krijen mei de technology dy’t alle wrâldboargers mei-inoar prate 75 by oersetmasinen ûnder de kinne, wat harren komôf ek is. Sa motorkap sit. Sawol foar

oersettapassingen as foar searje. Wat moatte wy mei sokke spraakwerkenning en chatbots 125 gigantyske AI-systemen, sa is de wurkje se tsjintwurdich mei sa- krityk, as wy net iens witte hoe’t se

80 neamde Large Language Models krekt wurkje en mei hokker data oft (LLM). Dy LLM’s binne reuseftige se traind binne? It bekendste foar- taalmodellen dy’t miljoenen teksten byld fan in mislearjend taalmodel is ‘lêzen’ hawwe en op grûn fan dy 130 nei alle gedachten it AI-systeem dat kennis de meast útienrinnende Amazon brûkte om CV’s1) te scan-

85 taaltaken útfiere kinne: oersette, nen. It ynstrumint bliek in foarkar kommunisearje, gedichten skriuwe. foar ‘manlike taal’ yn CV’s te haw- (7) In LLM kin like maklik oersette as wen en stelde froulju dus op efter- nije tekst generearje. Dat lykje twa 135 stân. ferskillende dingen, mar dat ûnder- (10) Soks jildt ek foar spraakwer-

90 skied is foar in LLM net sa grut. It kenning (ek in tapassing fan taal- prinsipe is nammentlik dat it op grûn modellen), seit heechlearaar taal en fan in einleaze berch data de keunstmjittige yntelliginsje Antal van wierskynlikheid fan in beskate 140 den Bosch fan de Universiteit útkomst berekkenet

• oft dat no in Utrecht. “Dy wurket minder foar

95 oersetting is of in antwurd op in minsken mei in Surinaamsk aksint as fraach, of in hiele nije tekst. En foar ABN-praters. Wat mear oftst neigeraden dat de LLM’s grutter ôfwykst fan de noarm, wat mear wurde en méar data ferwurke haw- 145 kâns oftst hast op in systeemflater: we, docht bliken dat se út harrensels misklassifikaasje, net begrepen

100 dingen leare dêr’t harren skeppers wurde, útfiltere wurde.” se nea op traind hiene. Dat ferskyn- (11) “It grutste probleem mei sel neame se ‘emergence’: it taal- oersetmasinen op it stuit is dat se model blykt bygelyks, as it mar grut 150 hiel flotte oersettingen produsearje genôch wurdt, ek wiskunde- en minsken fertrouwe dy oersetting

105 problemen oplosse te kinnen. al gau, wylst se lang net altiten kor- (8) “Der bart in ôfgryslik soad op it rekt binne”, seit Zuidema, “en dat mêd fan LLM's”, seit taalkundige giet dan oer seksistyske en rasis- Jelle Zuidema fan de Universiteit van 155 tyske foaroardielen, mar ek oare Amsterdam. LLM’s binne neffens flaters. Dat is ûnder oare problema-

110 Zuidema op dit stuit dé foarm fan tysk om’t se no al in hiel soad nijs keunstmjittige yntelliginsje (AI) oan it oersette fia oersetmasinen. As dat wurden, ek foar net-talige ferkeard giet, dan kin dat dus ta fake tapassingen. Zuidema: “LLM’s 160 news of yn alle gefallen ûnkrektich- steane no al in skoftke sintraal yn de heden yn it nijs liede.”

115 AI. Dat komt foaral, omdat wy sjogge (12) Neffens kritisy is Big Tech2) blyn dat hjir in foarm fan keunstmjittige foar de ‘tûke tekoartkommingen’ fan yntelliginsje ûntstiet dy’t lykas it LLM’s lykas harren “oanstriid om minsklik brein fan alles kin, fan 165 foaroardielen te reprodusearjen en skake en fuotbalje oant rekkenje en ûnkrektichheden te presintearjen as

120 briefskriuwe.” feiten”. Twa wike nei de lansearring (9) Mar kritisy beskôgje LLM’s as fan Google PaLM, kaam Meta ek mei ûntrochsichtige en ûnkontrolearbere in ‘iepen’ model. Minder grut as masinen dy’t foaroardielen reprodu- 170 PaLM, mar neffens Meta mei it grutte

foardiel fan transparânsje. It ‘iepenjen fan de blackbox’. Wy sille iepenstellen fan harren LLM soe yn de takomst ek easken stelle kinne helpe kinne om de foaroardielen en moatte oan hoe’t LLM’s traind wurde, oare gebrekken derút te heljen: 195 op sa’n wize dat se biases mjitte en

175 elkenien soe ommers meihelpe kinne ferminderje kinne.” om it taalmodel fierder te ûntwikkel- (14) As it oan Mark Zuckerberg leit, jen. Mar neffens kritisy stuitet dy dan sille aanst alle wrâldboargers claim op it probleem dat LLM's sa mei-inoar prate kinne, yn de fysike grut binne dat allinnich Big Tech se 200 wrâld en yn de metaverse. Yn de

180 traine kin. presintaasjefideo fan de UST sjocht (13) No’t it regulearjen fan AI ek op Meta in takomst foar him dêr’t alle de politike aginda stiet, fynt Zuidema minsken naadleas mei-inoar yn prate dat ek it tsjingean fan foaroardielen kinne yn harren eigen memmetaal. yn taaltechnology wichtich is. “De 205 En dan docht wer ris bliken dat net

185 Europeeske Uny is wol dwaande mei alles draait om de werklike techno- in AI-wet dy’t giet oer risiko’s fan logyske foarútgong. Yn Silicon ferskate AI-tapassingen. Mar ik fyn Valley, de techhaadstêd fan de dat de mienskip ek folle mear yn- wrâld, is keunstmjittige yntelliginsje floed hawwe moatte soe op de 210 ek in wedstriid yn wa’t de moaiste ta-

190 ûntwikkeling fan AI. In wichtich komstmuzyk skriuwe kin. ûndersyksspearpunt is foar my it Colin van Heezik, NRC,

5 december 2022

noot 1 CV stiet foar curriculum vitae. In dokumint dêr’t sollisitanten harren wurkûnderfining, opliedingen, feardigens en oare kwalifikaasjes yn beskriuwe. noot 2 Big Tech stiet foar in lyts oantal technologybedriuwen dy’t liedend binne yn de brâns.

Jou it Fryske ferline takomst

De Fryske skiednis wurdt marzjinalisearre, de ynwenners fan Fryslân hawwe gjin stim en witte amper wat fan de eigen skiednis. Skriuwer Willem Schoorstra ropt de steat én de Friezen op om it Fryske ferhaal te fertellen. Want ferhalen jouwe it libben wearde.

(1) Ferhalen binne like fûneminteel Nederlânske identiteit net bestiet. foar de minske as iten en drinken. Dy moast en moat noch hieltyd Miskien noch fûneminteler, want iten 40 konstruearre wurde om in fielen fan en drinken hâlde ús yn libben, mar nasjonalens op te roppen. Alles

5 ferhalen jouwe dat libben wearde. wurdt út de kast helle om op himsels Dy meitsje ús ta wa’t wy binne, steande foarfallen om te smeien ta foarmje ús identiteit troch ús in in gehiel dat fan foar nei efter in eftergrûn te jaan, in skiednis. Op dy 45 doel tsjinnet. Tink oan it fertellen fan wize krije wy as yndividu en as in ferhaal fan oarloch, fan striid, fan

10 mienskip besteansrjocht. helden en fan útblinkers. (2) Hoe wichtich oft soks is, docht (5) Sintraal yn dit essay stiet de bygelyks bliken út it sukses fan Het fraach: “Hoe kin it dat Friezen sa’n Verhaal van Nederland1), in histoa- 50 bytsje, of sels hielendal neat, fan de ryske telefyzjesearje. Dat de searje eigen skiednis witte? Spilet opfie-

15 sa’n klapper wie, lit sjen hoe graach ding dêr in rol yn, it ûnderwiis oft de minske witte wol wêr’t hy of faaks? Hat it te meitsjen mei it sy weikomt, wat him of har foarme ferkringen fan de taal, it Frysk, dat hat en hoe’t it lânskip dêr’t hy of sy 55 yn amtlike en bestjoerlike rûnten yn yn wennet foarme is. Soks witte, de midsiuwen troch it Nederdútsk

20 skept in mienskiplike identiteit. ferfongen waard?” (3) Benammen foar Nederlanners is (6) Doe’t de Nederlânske Steat yn dat wichtich. De Nederlânske identi- 2005 de Friezen as folk en nasjo- teit is ommers net eat dat Nederlan- 60 nale minderheid erkende 2) , wie dat ners fan natuere hawwe, mar fynt in bysûnder momint. Dêrmei waard

25 syn basis yn de Nederlânske steat. oanjûn dat it plak dat Fryslân en syn Dy steat krige pas foarm fan de ein ynwenners ynnimme oars is as dat fan de achttjinde iuw ôf. Ynstitúsjes fan oare gewesten. Dochs hat sa’n lykas it ûnderwiis, de soarch en poli- 65 erkenning twa kanten. Want wat is tike ynstellingen foarmje in fansels- krekt in minderheid? Wat en wa

30 sprekkend ramt dêr’t de Neder- bepaalt hoe’t minderheden presin- lânske identiteit yn foarme wurdt. It tearre wurde yn de skiedskriuwing is noch mar de fraach hoe sterk oft fan in lân. Wat betsjut dat foar de dy identiteit stiet sûnder de stipe fan 70 takomst? de fanselssprekkendheid fan de (7) Hoe’t men it ek draait of keart: it

35 macht. begryp minderheid hat inkeld nega- (4) Soks ûnderstreket ek noch mar tive konnotaasjes. De Latynske ris dat wolris ornearre is dat de woartel fan it wurd ‘minor’ is:

75 minder, lyts of ynferieur. De ferdwûn út it nasjonaal ferhaal of Latynske woartel fan mearderheid is waard marzjinalisearre. It ferhaal ‘major’: grut, wichtich, superieur. Yn fan de minderheid waard as yrre- de byldfoarming spilet soks ûnmis- 125 levant sjoen, as net neffens de kenber in rol. In minderheid yn in noarm en as ûnwinsklik yn de

80 naasjesteat is kwetsber yn relaasje foarming en konsolidaasje fan de ta in machtige en legitime mearder- nasjonale steat. Sels oarspronklike heid. Foardat wy dêr fierder op yn- bewenners fan ferskillende lannen gean, moat de fraach wat in minder- 130 waarden (wurde) net sjoen as heid is en wa’t dat bepaalt beänt- ûnderdiel fan it nasjonale aventoer.

85 wurde wurde. Yn ’e praktyk blykt dat Tink bygelyks oan de lânseigen noch net ienfâldich te wêzen. De befolking fan Australië, de meast brûkte definysje is lykwols dy Aboriginals, en oan de Samy fan it fan in kommisje fan de Feriene 135 noardlik healrûn. Naasjes3): in minderheidsgroep is in (11) Sadwaande is ek de fraach

90 lytse groep steatsboargers, dy’t beäntwurde: wat en wa bepaalt bygelyks unike kulturele karakteris- hoe’t minderheden presintearre tiken hat en him ynset om syn iden- wurde yn de skiedskriuwing fan in titeit te bewarjen. 140 lân? Dat wurdt dien troch de naasje- (8) Oan de hân fan boppesteande steat. Dat binne de minsken dy’t

95 definysje binne de Friezen yndied in hannen en fuotten jouwe oan it minderheid, en as sadanich troch de ûnderwiis, oan politike en maat- steat erkend. De mearderheid sjocht skiplike ynstellingen. de Friezen as in minderheid, de 145 (12) It is de fanselssprekkendheid Friezen sjogge harrensels ek as in fan de macht, dy’t útmakket oft der

100 aparte groep binnen de lânsgrinzen. in ferhaal fan Fryslân yn it ferhaal Oant safier is alles dúdlik. fan Nederlân past. Om út te finen (9) De rjochten fan minderheden hoe’t dat sit, moatte wy nei de me- waarden troch de ynternasjonale 150 toaden sjen dy’t yn it lanlik skiednis- mienskip fêstlein, en yn 1980 ta in ûnderwiis brûkt wurde. Idealiter soe

105 yntegraal part fan de Universele de histoarje fan Fryslân dêr rom yn Ferklearring fan de Rjochten fan de behannele wurde moatte. It stiet Minske makke. Dat lêste wie in skoallen frij om op tiidrekken en wichtige stap. It hie nammentlik 155 foarfallen yn te zoomen, mar yn de bliken dien dat it dêrfoar mei de basisstof dy’t oanbean wurdt, is it

110 rjochten fan de minderheden net sa ferhaal fan Fryslân net werom te nau naam waard. Oer it generaal finen. Yn de dokudramasearje fan wie der sprake fan ekonomyske de NTR wie it omtinken foar de rol efterstelling, diskriminaasje, in 160 fan Fryslân like minimaal en, bewust negative assimilaasjepolityk en it of net, inkeld negatyf.

115 oars wêzen fan de minderheid as in (13) It hat derfan dat it foarbyld fan bedriging foar de ienheid fan de assimilaasjepolityk ek foar de nasjo- naasjesteat. nale minderheid fan Nederlân jildt: (10) In foarbyld fan negative assimi- 165 Fryske skiednis wurdt marzjinali- laasjepolityk wie it sa goed as searre, de ynwenners hawwe gjin

120 ferdwine litten fan de skiednis fan stim en binne amper sichtber. Dat sa’n minderheid. Harren ferhaal sjogge wy bygelyks ek yn musea. In

moai foarbyld is Archeon yn Alphen 215 (17) Histoaryske mienskippen lykas

170 aan den Rijn, dêr’t op in nijsgjirrige de Fryske, binne sels lyksa ferant- wize de skiednis fan Nederlân fer- wurdlik foar it foarmjen fan de eigen bylde wurdt. Fia de prehistoarje en kulturele identiteit. As men by it de Romeinske tiid makket Archeon ferstriken fan de tiid in konstante in sprong nei de saneamde 220 faktor behâlde wol, dan moat men

175 Vikingtiid. Doarestêd, it grutste han- beskikke oer in nukleus fan oantin- nelsplak fan de sande en achtste kens dy’t oantsjutte wêr’t men wei- iuw yn Noardwest-Europa, wurdt komt en hoe’t men wurden is wat werjûn yn it jier 801. Hoewol’t dat men is. Sa besjoen falt identiteit plak tige wichtich west hat yn de 225 gear mei ûnthâld. Das Wesen ist

180 perioade fan Magna Frisia 4) , wurdt das Gewesene. Oftewol it ferline is der net in wurd oan Fryslân en de altyd oanwêzich yn it no. It besef Friezen bestege. Neffens in buord- dêrfan is ien ding, de needsaak om sje is Doarestêd it haadplak fan ‘de it oandacht te jaan in twadden. lage landen’. 230 (18) It latinte gefoel fan bestindigens

185 (14) Ferhalen meitsje ús ta wa’t wy dat elke kultuer hat, giet oars lykop binne, foarmje ús identiteit troch ús mei de eask fan fernijing. De eigen in eftergrûn te jaan, in skiednis, in identiteit is ferheljend fan karakter histoarje. Op dy wize krijt in mien- en ferbûn mei it kollektive ûnthâld: skip besteansrjocht. As men jins 235 elk folk komt der efter dat it yn

190 histoarje net ken, dan is men in blêd wêzen in ‘ferbylde mienskip’ is, in dat net beseft dat it part fan in beam narrative konstruksje dy’t alle kea- is. As sokke ferhalen deaswijd ren net allinnich befêstige, mar ek wurde, dan sil in mienskip net mear op ’en nij útfûn wurde moat. witte dat er bestiet. 240 (19) Dat it Fryske narratyf net be-

195 (15) It sil dúdlik wêze dat de steat stiet yn it ferhaal fan Nederlân is in mei ferantwurdlik is foar de sicht- omisje fan de steat. Bewust of berens en it wolwêzen fan de Frie- ûnbewust, ôfspraken moatte nei- zen as minderheid. Nederlân is kommen wurde. Net allinnich op it derta ferplichte om politike en sosja- 245 mêd fan de taal, mar benammen ek

200 le kondysjes te skeppen, dêr’t min- oer de rol fan Fryslân yn de skied- derheid en mearderheid op mien- nis. Dy moat yntegraal part fan it skiplike basis yn ta harren rjocht nasjonale skiednisûnderwiis wurde. komme kinne. Wat jouwe wy de Fryske bern mei (16) Gearfetsjend: it konstruearjen 250 as it oer taal en kultuer giet? Wy

205 fan in nasjonale identiteit liket ta sille folle mear dwaan moatte yn it skea fan Fryslân gien te wêzen. De trochjaan fan ús ferhaal. Dêrnei steat sjit tekoart yn de opdracht dy’t binne de skoallen en de politike en er hat om ta in lykwichtige, earlike maatskiplike ynstellingen oan bar. en yntegrearre maatskippij te 255 Hoe yntegrearre en ynklusyf wolle

210 kommen. Dat fêststeld hawwend: dy wêze? De hiele mienskip sil him hoe sit it mei Fryslân en de Friezen ynspanne moatte om it ferhaal fan sels? Hoefolle enerzjy stekke wy Fryslân te fertellen, yn alle foarmen sels yn it trochjaan fan de ferhalen dy’t men betinke kin. In âld en ivich dy’t ús identiteit foarme hawwe? 260 feroarjend ferhaal. Dêr kinne wy no mei begjinne.

Willem Schoorstra in opdracht van Arcadia, www.arcadia.frl,

23 juli 2022

noot 1 Het Verhaal van Nederland is in histoaryske telefyzjesearje dy’t produsearre en útstjoerd wurdt troch de publike omrop NTR. noot 2 De erkenning fan de Friezen as folk en nasjonale minderheid troch de Nederlânske Steat kaam op 1 juny 2005 mei de ratifikaasje fan it ‘Ramtferdrach oangeande de beskerming fan nasjonale minderheden’ fan de Ried fan Europa. noot 3 De Feriene Naasjes binne in mondiale organisaasje fan oerheden dy’t gearwurkje op it mêd fan ynternasjonaal rjocht, mondiale feiligens, behâld fan humanitêre rjochten, ûntwikkeling fan de wrâldekonomy en it ûndersyk nei sosjaal-maatskiplike en kulturele ûntwikkelingen. noot 4 Magna Frisia is de beneaming foar de perioade dat it Fryske Ryk op syn grutst wie (650-734).

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν