Eindexamen Fries vwo 2022, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Wêr is de nije Trinus en wat as er net komt?

Trinus Riemersma wie 25 doe’t er Fryslân skokte mei syn debútroman Fabryk (1964). It boek wie der neffens Friesch Dagblad-haadredakteur Hendrik Algra sa fier by troch dat er Tiny Mulder1) har resinsje wegere te publisearjen. Mar de iene nei de oare printinge rekke útferkocht. Dat wie doe. Hjoed-de-dei “lit de jongerein it ôfwitte”, skreau Piter Boersma yn it foaropwurd fan it literêr ynternettydskrift ensafh. “It ûntbrekt de Fryske literatuer op it stuit oan oanwaaks, en nije skriuwers dy’t harren oppenearje binne meastal âlderen.” Wêr is it nije jonge talint dat de Fryske roman nij libben ynblaze kin?

(1) Dat it Fryske boek lêst hat fan in mar it literêre nivo dêrfan is neffens tebekrinnend tal lêzers is al skoften de kritiken net altiten like heech. oan ’e gong. Mar foar de leafhawwer 35 (2) Wêrom binne der de lêste tiid mar wie der yn alle gefallen wol oanbod. sa’n bytsje debutanten? Neffens

5 Dat liket no ek yn ’e bedelte te Tigchelaar, auteur en tagelyk reitsjen. Der ferskine stadichoan ynterimfoarsitter fan it Skriuwersbûn, minder nije titels en debutanten hat it ûnder mear te krijen mei de wurde wat langer wat seldsumer. Yn 40 taalfeardigens yn it skreaune Frysk. ’e poëzy mei it noch hinnebruie, mar “Net folle jongeren fiele harren

10 mei de roman hat it der wol oan. fertroud genôch mei it Frysk om it te “Renommearre skriuwers binne âld of skriuwen, ienfâldichwei omdat sy it dea”, reagearret Willem Verf dy’t oar op skoalle hast net leard hawwe. jier mei in nije roman komt. Ien fan 45 Boppedat is it tal Fryskpraters ûnder de grutsten út dy lêste kategory, de jongeren leger as ûnder âlderen, dus

15 niisneamde Trinus Riemersma, klage it fiverke om út te fiskjen wurdt yn 2007 noch dat der sáfolle lytser.” It Frysk stiet dan ek noch debutanten wiene, en dêrom de relatyf swak ûnder heger oplate lêzers it paad bjuster reitsje soene yn 50 jongeren, it segmint dêr’t skriuwers it brede oanbod. “Miskien moatte wy no ienkear út komme. Tradisjoneel

20 wat skriuwers ôfsjitte”, ornearre er hiene Fryske romanskriuwers doe. Dat hoecht ûnderwilens net opfallend faak in eftergrûn as mear. Geart Tigchelaar (2016) en skoalmaster, yn de tiid dat dat sa’n Jan Minno Rozendal (2017) wiene de 55 bytsje de heechst helbere oplieding lêste jierren de iennichsten ûnder de wie, of letter as nearlandikus. Mar de

25 fyftich jier dy’t mei in romandebút bernsbern fan dy skoalmasters binne kamen. Op âldere leeftiid universitêre studinten wurden, en de debutearren Ale S. Zandbergen bern fan de nearlandisy kieze no (2013) en Baukje Zijlstra (2018). 60 leaver in natuerwittenskiplike Geert Nauta kaam mei in oplieding mei mear prestiizje en

30 ferhalebondel (2018), mar dat is it bettere kânsen op in baan. wol sawat. Fierders wit de KFFB2) Technyske wittenskip is yn, de noch wolris nije nammen te finen, letteren binne út. Dat is gjin goed nijs

65 foar de oanwaaks fan Frysk literêr Reitsma. “Fiksjeskriuwers hawwe net talint. mear deselde maatskiplike posysje (3) Tigchelaar - syn twadde roman is as fjirtich jier lyn, doe’t it ynfloedrike op kommendewei - die syn leafde 115 opinymakkers wiene. Yn it Nederlân- foar de Fryske literatuer benammen ske taalgebiet is dat ek net mear sa.

70 op by de oplieding Frysk oan de Dy minder hege sosjale status mak- Ryksuniversiteit fan Grins. “Moai wat ket it foar jongeren minder oantreklik fan myn stúdzjegenoaten fan doe om harren hielendal op de boeke- binne op ien of oare wize belutsen by 120 skriuwerij te stoarten, wylst oaren ryk it Frysk of it literêre fjild. Mar nei ús en ferneamd wurde mei bygelyks

75 falt der in gat.” Tigchelaar sjocht in vlogs en koarte filmkes.” mooglik ferbân mei de ombou fan de (5) Foar nijelingen dy’t noch in roman stúdzje ta in Ingelsktalige oplieding skriuwe wolle, is der wol finansjele Minorities and Multilingualism mei in 125 stipe, mar de bekendheid dêrfan kin Frysk stúdzjespoar. “Jongeren soene better, fynt Tigchelaar. De provinsje

80 ek minder tiid hawwe as destiids om hat in subsydzjepotsje foar begjin- njonken it wurk noch romans te nende skriuwers yn it Frysk. “Mar it skriuwen”, ornearret Meindert potsje rekket net op. Ast noch net yn Reitsma (26), adviseur Fryske 130 it literêre fermidden sitst, witst net Literatuer fan Tresoar. “Men begjint wat der allegearre oan finansjele

85 faak pas wurk te meitsjen fan de stipe te krijen is. It is wol de bedoe- skriuwerij as de bern opgroeid binne ling om dêr mear ruchtberheid oan te en der mear tiid is. Dêrom binne jaan, bygelyks online. Mar wy kinne debutanten faak al in slach âlder.” It 135 ien net twinge om foar it Frysk te binne ek meast manlju. Dat smyt in kiezen, der moat ek yntrinsike

90 Frysk literêr klimaat op dat foar motivaasje wêze.” Sels hie froulju en foar jongerein faak net Tigchelaar dy wol. “It Frysk stiet my botte oantreklik is om jin by te jaan. nei. It is ek sa datst der makliker (4) Dat wie fan rûchwei de fyftiger 140 tusken komst as yn it Nederlânsk- oant de tachtiger jierren wol oars. talige fjild, hast in gruttere kâns om te

95 Doe hearde de Fryske literatuer mei publisearjen.” Dat dêrom ek it nivo figueren as Riemersma en Anne troch de midsmjitte leger lizze soe, Wadman ta de foarhoede fan de hoecht neffens Tigchelaar net maatskiplike beweging dy’t taboes 145 perfoarst sa te wêzen. “Benammen trochbruts en it yndividu loswrotte út de Fryske poëzy kin him echt wol

100 de ferpyldering 3) wei. De emansi- mjitte mei de Nederlânske.” paasje fan it yndividu en dy fan it (6) Yn de begelieding fan nij talint is Frysk wiene twa kanten fan deselde lykwols noch in wrâld te winnen, progressive beweging. De Fryske 150 sjocht Reitsma. “Der soe bygelyks in roman wie hip as de hippys. “It is konkrete ambysje formulearre wurde

105 sûnt dy tiid wol nueter wurden”, stelt kinne wêr’t it hinne moat mei de Tigchelaar. “Wa’t út Fryslân komt en Fryske literatuer”, ornearret er. literêre ambysjes hat, kiest miskien “Fansels moatte de skriuwers it leaver foar it brûzende Amsterdam 155 úteinlik sels wolle en dwaan, mar en foar it Nederlânsk en miskien wol men soe wol in ambysje stelle kinne

110 foar it Ingelsk.” Mar in bredere fan sáfolle jonge proazadebutanten maatskiplike trend spilet ek mei, seit yn 2040. Dan kin men dêr op ta

wurkje: hoe kinne wy dat berikke? ferskaat fan Frysktalige weblogs en

160 moat der in Fryske skriuwersskoalle 205 oare online publikaasjes. opset wurde? is der mear (9) De útdaging wurdt, wat him redaksjebegelieding nedich? en sa oanbelanget, om bûten de fierder.” fergriizjende Fryske literêre rûnte (7) Wat no as der úteinliks dochs gjin ferbiningen te sykjen mei nije

165 jonge Wadmannen en Riemersma’s 210 doelgroepen en oare keunstfoarmen. foar it ljocht komme? Hoe slim is dat “Ik soe fan dy sirkwytsjes ôf wolle, dan? “Ik tink eins net dat it ien fan de der is krúsbestowing nedich, ek mei slimste dingen is”, seit Reitsma, “al klups dy’t benammen Nederlânsk- wol ik útsoarte graach dat der nije talich binne. Dichtersgroepen,

170 debutanten komme. Yn de op papier 215 spoken word-foardragers, neam it rjochte kultuer sa’t wy dy koene, is it mar. Wy moatte inoar ynspirearje, fansels in teken fan fitaliteit as der ynstee fan yn ús eigen klykje sitten romans ferskine. It jout status oan de bliuwe.” As foarbyld neamt er dat de taal. Mar no is de digitale kultuer Obe Postmapriis foar oersettingen yn

175 hurd yn opkomst en dy hat net folle 220 of út it Frysk foar it earst útrikt wurde op mei pakken papier. Soest sizze sil op it festival Explore the North. kinne dat it no net de roman, mar “As wy de priis lykas oars útrikke yn foto’s, vlogs, koarte online teksten of Tresoar, dan komt itselde ploechje as lytse live-optredens binne dy’t tekens altiten derop ôf. Op sa’n festival komt

180 binne fan in fitale kultuer. Op dat mêd 225 ek hiel oar publyk dermei yn moat it Frysk de oansluting net oanrekking.” Foarich jier wie der fûle misse.” krityk dat Explore the North te min (8) Efkes in vlog besjen is dochs in oan Frysktalige kultuer dwaan soe. oarsoartige ûnderfining as jin “Dit is in manier om Frysktalige

185 oerenlang ferpleatse yn de 230 kultuer sichtberder en normaal te ûntwikkeling fan romanfigueren, fynt meitsjen bûten de wenstige Reitsma ek. Mar as de Frysktalige fermiddens.” roman stikhinne ferdwine soe, dan is (10) Dat Ljouwert útroppen is ta dat neffens him like slim of net Unesco City of Literature sjogge

190 slimmer as it út de moade reitsjen fan 235 Reitsma en Tigchelaar beide as in de klassike romanfoarm as sadanich. kâns om it skriuwersklimaat te “Der is in bredere trend sichtber dy’t ferbetterjen. De organisaasje fan dat lytse talen as earste rekket, mar ek evenemint is noch yn ûntwikkeling, Nederlânske romans ferkeapje mar der komt yn alle gefallen in

195 minder as earder. Tagelyk leau ik 240 skriuwersprogramma, in ynternasjo- beslist dat der ferlet bliuwt fan tekst naal útwikselingsplatfoarm en in en fan ferhalen.” En dy wurde yn it lêsbefoarderingstrajekt. Frysk, Frysk ek noch altiten skreaun, al is it Nederlânsk en Fryske streektalen net mear sa faak as roman. Reitsma sille dêr allegearre in plak yn krije.

200 wiist op it literêr tydskrift ensafh, dêr’t 245 “Hjir jildt ek wer: it wurdt net gauris nije nammen debutearje mei in eksklusyf Frysk en dat is foar guon gedicht of in koart ferhaal en op it spannend, mar it jout mooglikheden

om nije soerstof yn it literêre fjild te soe wolris kinne, dat sa’nen har of blazen.” En wa wit, komt der dan in him manifestearret as vlogger.

250 nije Trinus (m/f) foar it ljocht. Mar it

naar: Jan Ybema, Friesch Dagblad, 1 augustus 2020

noot 1 Tiny Mulder (1921-2010) wie skriuwster, dichteres en sjoernaliste. Foar it Friesch Dagblad skreau sy ûnder oare resinsjes, ek oer de debútroman Fabryk fan Trinus Riemersma. noot 2 De KFFB, de Kristlik Fryske Folks Bibleteek is in Fryske feriening dy’t ûnder oare útjouwer is fan Frysktalige literatuer. noot 3 Ferpyldering is in maatskiplike yndieling op grûn fan libbensbeskôging. Sa wiene der yn Nederlân bygelyks protestantsk-kristlike, roomsk-katolike en sosjalistyske pylders, elk mei ûnder oare eigen kranten, omroppen, politike partijen, sportklups ensafuorthinne.

Siik fan stress

De minske hat it brein fan in fisk as it op stress oankomt: hy is net taret op de moderne tiid. Gefolch is it tanimmen fan burn-outs en depresjes. Wy wurde massaal siik fan wurkdruk, prikels en min nijs.

(1) “Te folle ynformaasje is min foar nea earder sa drok hân hiene en de de sûnens” stie der yn de Volkskrant 40 dagen nea sa ôfjakkere wiene, fan 15 oktober 1996. Neffens in allinne mar om de boel oan ’e kant te ûndersyk fan Britske psychologen, krijen.

5 útfierd op inisjatyf fan it ynternasjo- (2) No in fearnsiuw nei Popcorn har nale parseburo Reuters, soenen in boek kinst twa dingen fêststelle: 1. It protte managers lije oan it 45 is dus alhielendal net de skuld fan de ‘ynformaasjewurgenssyndroom’. iPhone, sa as men noch wolris lêst, “Managers reitsje betize yn de want dy bestiet noch mar tsien jier; 2.

10 stream oan ynformaasje dy’t sy De situaasje is der wol hopeleazer op deistich krije yn dit tiidrek fan faksen, wurden (en ek earnstiger). Sa sit voicemail, E-mail en it Ynternet”, 50 wilens ien op de acht wurknimmers skreau NRC Handelsblad deselde tangele mei in burn-out. It giet net deis - ynternet en e-mail waarden allinne om minsken dy’t wurk

15 tweintich jier tebek noch earbiedich kombinearje mei de soarch foar in mei in haadletter skreaun. Fjouwer húshâlding, in oanwaaksjend tal fan de tsien managers neamden 55 jongeren hat lêst fan stress. In harren wurkomjouwing ‘ekstreem moanne ferlyn sloech berne- stresst’ en 94 persint woe net leauwe ombudsman Margitte Kalverboer

20 dat der ferbettering komme soe yn dy alarm oer de wurkdruk by jongerein, situaasje. Ta de symptomen fan dy’t yn tanimmende mjitte ta mentale ynformaasjewurgens hearden ûnder 60 problemen liedt. Ein desimber 2016 mear ferlamming fan it analytysk hat de Sosjaal Ekonomyske Rie yn fermogen, eangstoanfallen, tekoart syn advys Een werkende combinatie

25 oan selsbetrouwen en de oanstriid al fêststeld dat it gefoel fan opjage om oaren de skuld te jaan. Fiif jier wurde in ferskynsel is dat yn earder, yn 1991 en noch fóár de 65 ûnderskate libbensfazen in rol spilet. brede ynfiering fan de e-mail, hie de “De oarsaken binne ferskillend: it kin Amerikaanske trendwatcher Faith komme trochdat minsken tefolle

30 Popcorn yn har boek The Popcorn ballen yn de loft hâlde moatte en Report al warskôge foar de algeduerigen ferskillende rollen en rampsillige gefolgen fan de nije 70 taken kombinearje moatte, mar ek technology dy’t it libben ‘bûtenmjittich troch prestaasjetwang en karstress.” yngewikkeld en ferriederlik slopend’ Fiks omheech gien is ek it tal

35 makke: “Wêr binne de lytse, tankbere diagnoazen fan depresjes troch amerijkes dat men efkes wachtsje húsdokters: it binne twa kear safolle moast ear’t men wist wêr’t men hinne 75 as tweintich jier ferlyn. soe?” Popcorn fersuchte dat wy it

(3) Stress hat de namme eat fan oan it stresssysteem fan libbene dizze tiid te wêzen, mar neat is organismen net sa’n soad mear minder wier: stress hat der altiten 125 taheakke. By de sûchbisten, dy’t nei west en sil der altiten wêze. Stress de fisk op ierde kamen, waard, dat is

80 leit net allinne oan de basis fan wier, noch it ‘limbysk systeem’ yn de aaklike klachten en ferfelende harsens fierder ûntwikkele. Dêrtroch gefoelens. Stress leit oan de basis koene emoasjes mear by de fan in hiele protte: fan it libben op 130 stressrespons belutsen wurde. Fan ierde en fan it ûntstean fan nije de primaten ôf kaam der ek wat mear

85 soarten, lykas fan de minske. It harsenskoars by, en sa in grutter probleem fan it wurd stress is dat it in bewustwêzen. Oars sein: wy minsken kontenerbegryp is. Elkenien mient te stappe ús moderne stressoaren yn ’e witten wat it is, mar wilens wurde der 135 mjitte mei it ynstrumintarium fan in folslein ferskillende dingen mei fisk. Hiel lang koene wy ús dêr skoan

90 bedoeld. Yn wêzen betsjut stress mei rêde. As ús fiere foarfaars efter neat: stress is it Ingelske wurd foar in strûk in bewegend stal seagen spanning. As wy sizze dat wy lêst dêr’t se in liuw yn mienden werom te hawwe fan stress, bedoele wy 140 kennen, dan sloech harren stress- winliken wat oars. Dan bedoele wy systeem daliks oan. Yn syn lea

95 dat wy lêst hawwe fan ús begûn de adrenaline te streamen en stressresponsen op bepaalde yn syn harsens de noaradrenaline. stressferoarsakers, de saneamde Hy stuts de earen op, de pupillen stressoaren. 145 giene wiid iepen en it hormoan (4) Neffens de evolúsjeteory stammet kortisol waard oanmakke. Hy

100 Homo sapiens, lykas alle oare reagearre op de stressoar mei in organismen, ôf fan de iensellige dy’t stressrespons dy’t him ree makke om likernôch tsien miljard jier nei de te fjochtsjen, te ferstiivjen of út te oerknal op ierde ûntstie. Dy iensellige 150 naaien. In prima stressrespons dy’t hie ek lêst fan stressoaren. Syn helpe koe om te oerlibjen: mei in

105 grutste stressoar wie de hjitte yn it bytsje mazzel siet er heech en fulkanyske oersop dêr’t er yn libbe. dreech yn in beam by de tiid dat de Hy ferdigene him dêr tsjin mei liuw him mei de bek wiid iepen saneamde heatshockaaiwiten, dy’t 155 besprong. der foar soargen dat syn selwand net (6) Yn de 21ste iuw hat men oan

110 raande. Yn ’e rin fan de tiid waarden soksoarte fan reaksjes net it measte. ienselligen mearselligen, ûntstiene út Ja, as in fallend stik stien jin driget te de mearselligen seewjirms en ûntstie ferpletterjen, dan wol. Mar as der in út de seewjirms de fisk. Al dy soarten 160 appke ynkomt fan de baas mei de wiene oanklaud mei harren eigen fraach oft men op syn keamer komt

115 stressoaren, lykas ynfeksjes, itens- ‘omdat er net sa’n aardige meidieling krapte en ferwûningen. Foar in part hat’ sjit men mei in hegere hertslach pakten sy dy stressoaren oan mei de en in aktivearre stresssysteem it stressresponsen fan harren foargon- 165 measte net op. Lilke tweets, gers, foar in part ûntwikkelen sy toeterjende automobilisten, einleaze

120 dêrnjonken in nije stressrespons. files: it binne gjin stressoaren dêr’tst (5) Neidat de fisk syn yntree dien hie, fan deabliede kinst, mar dochs goed fiifhûndert miljoen jier ferlyn, is feroarsaakje se yn it minsklike lichem

170 noch altiten deselde reaksjes as by in wurd ‘oandwaning’ eins in ferkeard moartsjende liuw. Sels op wurd is. Hy hat net in rare krupsje: hy stressoaren dy’t folslein psychysk wurdt yn syn dwaan en litten binne (rekket de ferkearing út? hoe 220 behindere troch stressregulearjende moat ik de nije waskmasine betelje?) rommel fan eartiids, krekt as

175 reagearret it stresssysteem lykas elkenien, al wurdt elk der net (like) libben wy noch yn de oertiid. It siik fan. Wy moatte oars tsjin dit produsearret de heatshockaaiwiten soarte fan saken oan begjinne te dy’t de iensellige 3,5 miljard jier 225 sjen. Dat is dreech, want wy minsken ferlyn útfûn, wapenet it lichem tsjin binne der oan wend om te tinken út it

180 driigjende ynfeksjes troch ferwûnin- idee fan makberens wei. Wy meitsje gen en makket ús klear om te huzen, wy meitsje skilderijen, wy fjochtsjen, te ferstiivjen of út te meitsje stamppot. Wy betinke yn it naaien. Dat binne reaksjes dêr’t wy 230 foar wat sa ûngefear it einresultaat net allinne neat mear oan hawwe, sy wurde moat (of krije der in reseptsje

185 leverje ek nochris bywurkingen op. by) en geane oan ’e slach. Wy wurkje Hertkloppingen, útbrekkend swit, fan efteren nei foaren: wy hawwe it pyntliif en oare ûnnoflike gewaar- resultaat, it doel yn ’e holle en wurkje wurdingen, om koart te kriemen: alles 235 nei dat doel ta. Sa sjogge wy ek nei wat wy omskriuwe as ‘it stressgefoel’. ússels: lykas wiene wy ‘makke’.

190 En dat stressgefoel hawwe wy alle (8) De werklikheid is dat der gjin kearen faker, omdat de moderne paskleare oplossing bestiet foar dat wrâld in oerdoasis oan nije stûkjende stresssysteem. Dat stressoaren meinimt: it aaklik 240 stresssysteem sels sil ynearsten net piipjende mobyltsje is dêr de safolste feroarje, dêrfoar ferrint de evolúsje te

195 fan. Neigeraden ús omjouwing stadich. De mannichte stressoaren keunstmjittiger wurdt, wurde dy dêr’t de minske him mei dwaande stressoaren boppedat abstrakter. Yn hâldt, sil op koarte termyn ek net it tiidrek dêr’t wy no yn libje, dat fan 245 ynkoartsje. Op ’en heechten kin men de digitale revolúsje, kinne guon stressoaren útskeakelje.

200 stressoaren ek soarch oer de Letterlik, troch jins mobyl út te setten klimaatferoaring, eangst foar of jins wurk sa yn te klaaien dat men terrorisme wêze of de hjirfoar al net bespotlik betiid fan ’t bêd moat neamde information-overload. 250 om massaal yn de file stean te gean. Paradoksaal genôch blike sels Of figuerlik troch it besef dat in protte

205 dingen dy’t krekt betocht binne as stressoaren ynbylde binne. Mar it noflike frijetiidsbesteging - útgean, wichtichste dat men dwaan kin om sport, de nijste searjes op Netflix jinsels te treasten yn tiden fan stress, byhâlde - stress feroarsaakje te 255 is dit: beseffe hoe’t wy wurden binne kinnen. wa’t wy binne. As Darwin syn

210 (7) De grutte fraach is no: hoe evolúsjeteory wat dúdlik makke hat, fierder? It bêste antwurd begjint mei dan is it dat perfeksje yn de natuer ynsicht. Elkenien dy’t lêst hat fan in net bestiet. Sjoch nei de minske: hy stressrelatearre oandwaning, soe him 260 is ta in soad by steat, mar hy is min om te begjinnen ferdjipje moatte yn ofte mear ûntstien en ‘ôf’ is er wis

215 syn evolusjonêre wurdingsskiednis. net: hy is algeduerigen oan it Om fuortdaliks fêst te stellen dat it feroarjen en dus per definysje

ûnfolmakke. By einbeslút sitte wy ’e rekken hat hoe’t wy wurden binne

265 allegearre yn itselde gammele wa’t wy binne, hat de kaai ta himsels skipke. Wa’t yn ’e rekken hat, écht yn yn ’e hannen.

naar: Wilma de Rek, Volkskrant Magazine, 4 februari 2017

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν