Eindexamen Fries vwo 2019, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Neoliberalisme: de ideale sûndebok

(1) Noch nea hawwe wy sa’n soad Wa’t syn betooch fierder lêst, sil mei wolfeart kend en dochs hawwe wy tanimmende fernuvering nei de nea sa ûngelokkich west. Wy wurde 45 oanbelangjende passaazje werom- siik troch prestaasjetwang en blêdzje. Mei deselde fûleindigens

5 konkurrinsjesucht. De twang om te dêr’t Verhaeghe ôfweeft mei de genietsjen makket dat wy ús kultuerpessimisten (“ôfwaaid praat, depressyf, útblust en fan hûs en hiem koartsichtich”) folget yn it ferfolch fan ferdreaun fiele. De sosjale weefsels 50 syn boek in jammerklacht sûnder ein falle útinoar, ús identiteit wurdt dize- tsjin de moderne maatskippij.

10 nich. Us jongerein is balstjurrich en Verhaeghe is dan ek in libjende wol net om lyk. De krisis wreidet him paradoks. Wat gystener as er him út, it tal minsken dat himsels fan kant ôfset tsjin de kultuerpessimisten, wat makket, wurdt grutter. De swakken 55 mear oft er syn affiniteit mei harren wurde fertrape troch de sterken, ferriedt. Syn betooch tsjin it sûnde-

15 wylst harren de depresjes en burn- boktinken yn syn eigen boek is krekt outs oermânsk wurde. Wêr komt dat it dúdlikste foarbyld dêrfan. ûnheil yn de maatskippij allegear (4) De bok fan tsjinst hyt by wei? Hokker bok kin de skuld fan 60 Verhaeghe ‘neoliberalisme’, in alles sa’n soad sûnden drage? ferneatigjende ideology dy’t neffens

20 (2) De Gentske heechlearaar en him trochkrongen is yn alle dielen fan psycho-analytikus Paul Verhaeghe de maatskippij. Mar wat hâldt dat rekkenet yn syn boek Identiteit ôf mei neoliberalisme krekt yn? In dúdlik de pessimisten en de sûndeboktin- 65 antwurd bliuwt Verhaeghe ús kers. Us tiid is, sa skriuwt er, “in skuldich.

25 konstante heechmis foar ûnheilspro- (5) De pylders fan it neoliberalisme feten en populistyske politisy”, dy’t binne yndividuële kompetitiviteit, frije stomme graach krimmenearje oer de hannel en desintralisaasje. De kwalen fan de moderne maatskippij. 70 ideeën dêroer binne yn de jierren Sy wenje, hiel nostalgysk, yn in tachtich fan de foarige ieu yn in

30 ferline dêr’t de noarmen en wearden oantal lannen yn praktyk brocht. noch yn triomfearren, doe’t de Dêrfoar wie der in tiidrek fan sterke mienskip noch hecht wie en de oerheden en fan in sintralisearre minsken respekt foar inoar hienen. 75 ekonomy, dat oan de ein fan de Neffens Verhaeghe fine sokke jierren santich laat hie ta in stagnear-

35 pessimisten altyd wol in sûndebok jende groei, hege wurkleazens en dy’t opdraaie kin foar al it moderne ynflaasje. Troch allerhanne regels ôf kwea. te skaffen soarge it neoliberalisme (3) In dúdlike feroardieling fan 80 oan de ein fan de tweintichste ieu sûndeboktinken en maklik kultuer- foar in tal belangrike frijhannelsak-

40 pessimisme: ik kin net oars as it dêr koarten en foar in frije merk. Dy fan herte mei iens wêze. Dochs docht deregulearring late op syn bar ta út dy gjalp fan Verhaeghe iroanysk oan. de hân rinnende spekulaasje, in

85 almar oangroeiende sjippebel, dy’t yn en sosjale mobiliteit, mar tagelyk foar

2008 lang om let útinoar spatte. in ‘statyske klassemaatskippij’ mei in (6) Yn it ljocht fan de hjoeddeistige net te berikken elite. Us neoliberale ekonomyske krisis wurdt mei de term 135 maatskippij makket fan kriminelen ‘neoliberalisme’ ornaris doeld op de psychiatryske pasjinten, mar tagelyk

90 ûntspoaringen fan de ekstreme makket dy fan minsken mei frijemerk-ideology. Opposysje tsjin it psychyske kwalen kriminelen, fynt neoliberalisme komt sawol út de Verhaeghe. Wêr moat dat hinne? loftse hoeke as út dy fan populistysk 140 (9) Foar wa’t mei in hammer swaait, rjochts. Klassike liberalen fine it sjocht alles der út as in spiker.

95 neoliberalisme dan wer in syklike Dêrmei is net sein dat Verhaeghe ôfwiking fan it oarspronklik liberalis- gjin inkelde spiker op de kop slacht. me, omdat it de frije merk en de Mar elke anekdoate wurdt útfergrutte yndividuële kompetysje ferhearliket 145 ta in generalisaasje oer de hiele ta skea fan liberale grûnwearden as maatskippij. In toanbyld fan dat

100 rjochtfeardichheid en solidariteit. soarte fan wietefingerwurk is syn (7) Wa’t striidt tsjin it neoliberalisme, argumint dat ‘loser’ hjoed-de-dei it striidt sûnder tsjinstanner. Oars as by wichtichste skelwurd op it boarters- ideologyen as sosjalisme en nasjona- 150 plak is. It ûnderwiis is dus ferjûn fan lisme hat it neoliberalisme gjin neoliberalisme en prestaasjetwang.

105 selsferklearre oanhingers. Fijannen Op hoefolle pleinen hat Verhaeghe hat it lykwols by de rûs. De term soks by learlingen heard en oer ‘neoliberalisme’ hat hjoed-de-dei in hoefolle generaasjes? Hoe wit er dat net út te wiskjen negatyf bylûd. It 155 it net de safolste anglofile rite is? Hat foarheaksel ‘neo’ suggerearret yn ‘e er itselde ûndersyk dien nei wurden

110 regel dat in efterhelle tinkwize yn in as ‘sucker’ (hiel gewoan yn myn tiid), oar foarkommen opdûkt, of dat it giet ‘sokses’, ‘slemyl’ (in 19de-ieusk om in ferbastering fan de oarspronk- Jiddysk wurd), ‘suffert’, ‘sloppeling’? like en suvere foarm. Neoliberalisme 160 Espeltsjes bern foarmje sûnt tiden in is dus âlde, of, sa’t men wol, sosjale mikrokosmos, in somtiden

115 fersuorre wyn yn in flesse mei in hurde learskoalle foar wat harren yn moai, nij etiket. it folwoeksen libben te wachtsjen (8) It neoliberalisme hinget neffens stiet. Wa’t tinkt dat rivaliteit, pestge- Verhaeghe de yllúzje oan fan de 165 drach en sosjale pikoarder by bern folsleine maakberheid fan it yndividu, betinksels binne fan ús neoliberale

120 mar it wol tagelyk werom nei in bestel, hat benammen lêst fan in ‘natuersteat’, dêr’t elkenien striidt mei swak ûnthâld. Lit ús pestgedrach elkenien. It kultivearret de oanpakke, mar lit ús alderearst de ‘slachtofferrol’ en wol de minske 170 krekte diagnoaze stelle. frijpleitsje fan alle skuld (it sit yn myn (10) In oar âld sear dêr’t Verhaeghe

125 DNA, ik kin der neat oan dwaan), mar op hammeret, is dat wolfeart net it stelt ús tagelyk hielendal needsaaklik liedt ta gelok. Mar dat de ferantwurdlik foar ús eigen dieden en westerske minske him noch nea sa prestaasjes. Neoliberalisme stiet foar 175 striemin field hat, lykas er hawwe in ‘kontrôlesysteem’ sûnder wjergea wol, is der fier by troch. Dat wurdt

130 mar ek foar in siikmeitsjende frijheid. tsjinsprutsen troch ynternasjonale It stiet foar ‘oanhâldende feroaring’ statistiken oer gelok en tefredenheid.

Dochs komme wolfeart en gelok net begearte yn it bankwêzen oanpakke

180 alhiel mei inoar oerien. In earste en de ferdoarne keppeling fan ferklearring is de ekonomyske wet bonussen oan koartetermyndoelstel- fan it minder tanimmende grinsnut: 220 lingen teneate dwaan. De problemen as dyn rykdom grutter wurdt, wurdt it binne reëel, mar hawwe se wat mei subjektive surplus fan noch mear inoar út te stean? De ferlieding is

185 rykdom minder. De psychologyske grut om se op de rêch fan de mearwearde fan in leanopslach fan sûndebok te laden. Dat is te maklik

200 euro is folle grutter as men 1500 225 en besparret ús lestige nuânsen. euro fertsjinnet as dat it gefal is by (12) By elk nij boek fan Paul

4000 euro. Miskenning fan soksoarte Verhaeghe skimeret Freud1) der op

190 effekten kin in grutte ôfdijer foar de eftergrûn wol hieltyd minder troch- immen wêze: mear wolfeart bringt net hinne. Dochs kin de ûndergeande de ferwachte geloksilligens mei. 230 sinne in lang skaad smite. Yn Das Twad witte wy dat de keppeling fan Unbehagen in der Kultur út 1929 wolfeart en gelok foar in grut part makke Freud bekend wêrom’t de

195 sosjaal bepaald wurdt. De moderne minske neffens him ûnge- Amerikaanske essayist Menckens lokkich is: syn seksuële en agressive omskreau rykdom sa: “Elk ynkommen 235 driften wurde aloan ûnderdrukt troch dat op syn minst hûndert dollar heger de maatskippij, dy’t him twingt ta is as it ynkommen fan de man fan de seedlikheid. Anno 2012 sit de minske

200 suster fan jins frou.” Wy mjitte ús noch hieltyd net lekker yn it fel, ek al libbensstandert ôf neffens dy fan is it biologysk determinisme fan buorlju, freonen of kollega’s. Dat is 240 Freud út de moade. By Verhaeghe gjin útfynst fan it neoliberalisme, mar komme siikmeitsjende driften yn it in ferspijde eigenskip fan ús sosjale plak fan ûnsichtbere krêften. O tem-

205 diersoart: slij nei status wêze, komt pora, o mores! Oftewol: O tiden, ek foar by primitive mienskippen. o seden!, lykas Cicero yn de Aldheid Grutte ynkommensûngelikensens 245 ek al plachte te sizzen. fiert nei sosjale ûnrêst en makket (13) Yn al dy yntellektuële minsken ûngelokkich. tinkgewoanten, mar ek yn syn

210 (11) De litany fan Verhaeghe tsjin wurchmeitsjend kultuerpessimisme, syn neoliberale sûndebok is sa lit Verhaeghe him kenne as in wiere sûnder ein dat dy krekt yn syn 250 erfgenamt fan Freud. Yn de Bibel stie tsjindiel keart. Fan de weromstuit it al: de sûnden fan de heiten wurde begûn ik hast te ferjitten dat ik dochs ferhelle op de soannen. Of meitsje

215 wier wol guon fan syn soargen diel. wy no fan Paul Verhaeghe ús Lit ús bygelyks de ynklaukultuer en sûndebok?

naar: Maarten Boudry, Trouw, 8 december 2012

noot 1 Sigmund Freud (1856-1939) is de grûnlizzer fan de psycho-analyze.

De myte fan it eigenbelang

Mark van Vugt, evolusjonêr psycholooch en heechlearaar oan de Vrije Universiteit Amsterdam, wol hawwe dat de resinte krisis in gefolch is fan in ferkeard minskbyld. De minske wurdt net allinnich dreaun troch eigenbelang mar ek troch sosjale ynstinkten.

(1) Hy mocht de jierlikse bonussen gefolch fan in ferkeard, of alteast útkeare. It wie yn de finansjele ûnfolslein, minskbyld dat spitigernôch gloarjejierren, begjin dizze ieu, doe’t 40 yn stân hâlden wurdt troch belieds- de banken harren omfoarmen fan makkers en harren ekonomyske

5 plakken dêr’t men feilich jins sparjild adviseurs. It toanoanjouwende model bewarje litte koe ta ynvestearrings- is dat fan de homo economicus, de banken mei nuodlike portefúljes fan minske dy’t beslissingen nimt op oandielen, derivaten, obligaasjes en 45 basis fan it rasjonele eigenbelang. ûnreplik goed. De nije lichting (3) Stjoerd troch in ûnsichtbere hân –

10 bankiers fertsjinne tonnen jild troch te dy fan de merk

• soe it neistribjen fan spekulearjen mei it jild fan jo en gâns eigenbelang automatysk ta de bêste oaren. In kollega-psycholooch fan my resultaten foar elkenien liede. De wurke as personielsmanager yn it 50 Britske filosoof Adam Smith skreau Nederlânske bankwêzen. In bonus dat yn 1759 sa: “De riken wurde laat

15 fan meardere jiersalarissen wie gjin troch in ûnsichtbere hân, dy’t soarget útsûndering. Nea krige er in betankje foar sawat deselde ferdieling fan as er de bonussen ferparte. It iennige libbensbehoeften as de ferdieling dy’t dat de bankiers fregen, wie hoefolle 55 der wêze soe yn it gefal dat de ierde oft oaren krigen. Slim teloarsteld yn gelikense partsjes ûnder alle

20 troch dy mentaliteit wurket er no op bewenners opdield west hie om ús ôfdieling psychology oan de Vrije sadwaande

• sûnder opsetsin en Universiteit yn Amsterdam en jout er sûnder erch
• it bêste foar de ûnderwiis oer bedriuwsetyk. 60 maatskippij as gehiel op te smiten.” (2) It is yntiid al wer mear as fiif jier As wy mei de kennis fan no sjogge

25 lyn dat de wrâldwide ekonomyske nei de resinte finansjele krisis, is dat krisis yn de Feriene Steaten begûn. idee net langer út te hâlden. Dy hat him ferspraat nei alle Wannear’t egoïsme en ynklauwerij úthoeken fan de wrâld. Benammen 65 oerhearskje, hat lang om let de hiele ek yn Europa wurde de effekten troch maatskippij dêr fan te lijen.

30 hast elkenien field. Der wurdt wakker (4) Dat is gjin ferrassing foar kenners besocht om ekonomyske konklúzjes fan wurk fan in oare Britske út de krisis te lûken, mar op syn wittenskipper, de evolúsjebiolooch minst sa wichtich binne de 70 Charles Darwin. It is nammentlik de psychologyske lessen oer hoe’t hân fan Darwin dy’t de merk bestjoert

35 merken en bedriuwen wurkje en hoe’t en net dy fan Smith. Wy binne minsken dêryn funksjonearje. Of biologyske organismen ynstee fan krekt net funksjonearje. De krisis is it ekonomyske. Earder as in

75 kompetysje tusken ferskillende ynternasjonaal team fan evolusjonêre eigenbelangen is de ekonomy in wittenskippers, mei ekonomen, darwinistyske striid dêr’t organisaas- biologen en psychologen, ûnder jes, krekt as dieren en planten, mei 125 lieding fan biolooch David Sloan inoar yn konkurrearje en allinnich de Wilson, haw ik de lêste jierren wurke

80 sterksten oerlibje, de survival of the oan in model dat ekonomysk gedrach fittest. better foarseit as dat dêr’t ekonomen (5) Dy fyzje wurdt ek ûnderskreaun ornaris mei wurkje. Yn dat nije model troch ekonomyske wittenskippers út 130 stiet homo sapiens sintraal ynstee de tweintichste ieu lykas de fan homo economicus.

85 Amerikaanske neoliberaal Milton (8) Us útgongspunt is dat de minske Friedman en de Britske histoarikus net allinne dreaun wurdt troch Niall Ferguson: “De natuerlike eigenbelang, mar ek troch sosjale seleksje sil hiel hurd ôfweve mei de 135 ynstinkten. Dy binne yn de minsklike swakste ynstellingen yn de merk dy’t, evolúsje foarme doe’t ús foarâlden as

90 sa’t it klisjee hawwe wol, opfretten jager-samlers yn lytse egalitêre wurde troch de sterksten.” Dy striid groepen libben op de savanne yn om it bestean wurdt soms sichtber. Afrika. (Dat tiidrek beslacht 99 Sa beloofde Steve Jobs neat minder 140 prosint fan de tiid dy’t de minske op as in ‘termonukleêre oarloch’ doe’t ierde trochbrocht hat; mar 1 prosint

95 Google Android, software foar fan dy tiid libje wij yn doarpen en mobyltsjes, op de merk brocht. stêden.) De bêste oerlibbingsstrategy Android like neffens him op de yn dy omjouwing wie om gear te software fan Apples iPhone en hy 145 wurkjen en om de krapte oan middels soe alles dwaan om de konkurrinsje te ferdielen. Ynklauwerij en

100 te ferneatigjen. machtsferskillen waarden ûnderdrukt, (6) De moderne evolusjonêre omdat dy skealik wienen foar it wittenskip jout in mear nuansearre fuortbestean fan de groep, dus foar byld oer ekonomysk gedrach. De 150 alle leden. De minske funksjonearret merk is nammentlik net op it foarste dus fan natuere yn groepsferbân.

105 plak it resultaat fan striid tusken (9) As ekonomen, politisy en analitisy yndividuën mar tusken groepen. By beweare dat de minske yn oanlis eintsjebeslút binne it de bêst rjochts oriïntearre is, dan binne sy organisearre groepen dy’t oerlibje - 155 dêr mis mei. De minsklike skiednis lit de rest giet telider. Dat wurdt yn de sjen dat de minske fan natuere

110 biology ek wol groepsseleksje earder links is. Pas neidat de sosjale neamd, de idee dat de darwinistyske struktueren ferdwûn binne, krijt it kompetysje him boppedat ôfspilet op eigenbelang de oerhân. Undersyk it nivo fan groepen, dêr’t groepen mei 160 toant oan dat minsken yn oanlis de bêste gearwurkers en bêste lie- wend binne om gear te wurkjen. Wy

115 ders de bêste resultaten by opsmite. litte twa minsken in Dy sille it lang om let better dwaan as ûnderhannelingsspul spylje. De iene groepen dy’t besteane út in soad dielnimmer moat 10 euro ferdiele talintearre, mar ikkige yndividuën. 165 tusken himsels en de oare. Dy oare (7) De kennis oer groepsseleksje hat persoan is anonym en dy kin it

120 ek wichtige konsekwinsjes foar it oanbod akseptearje of wegerje. Mar tinken oer ekonomy. As lid fan in as er wegeret, krijt net ien fan beiden

wat. Wat soenen jo yn sa’n gefal ynlibbingsfermogen. It personiels-

170 dwaan? It rasjonele oanbod is 1 belied wie net minder desastreus. euro, mar de tsjinpartij wegeret dat Foar de krisis waarden foar topfunk- bod eins altyd omdat er dat uteraard sjes stelselmjittich minsken (lês: net earlik fynt. De útkomst is meastal 220 manlju) selektearre mei narsistyske in ferdieling yn 6-4 of 5-5. Rjochtfear- en soms sels psychopatyske trekjes.

175 dichheid en earlik dielen binne dus Dy ‘Snakes in Suits’ moasten harren wichtiger motiven as finansjeel organisaasjes konkurrearjender eigenbelang. meitsje, mar faak jagen se dy de (10) En dan is der noch oar 225 grûn yn troch net-tastiene finansjele psychologysk ûndersyk, dat sjen lit risiko’s en mispleatste bonussen.

180 dat machtsferskillen it empatysk (12) Enerzjybedriuw Enron is it bêste, fermogen ûnderdrukke. De baas kin of eins it minste, foarbyld. Ynspirear- him domwei net ynlibje yn de re troch de homo economicus en op situaasje fan de ûnderskikte. “Tink 230 oanstean fan foaroansteande buro’s oan in situaasje dêr’tsto de macht oer as McKinsey stie Enron bekend om

185 oaren yn hiest. Skriuw no mei in stift syn ferneamde talintedagen, dêr’t it de letter E op dyn eigen foarholle.” besocht om de bêste en meast Der binne twa manieren om dy letter kompetitive studinten fan op dat plak op te skriuwen: út de oar 235 prestisjeuze MBA-programma’s wei sjoen of út dysels wei besjoen, binnen te heljen. Nei yntegriteit of

190 dus yn spegelbyld foar de oar, mar gearwurkingsfeardichheden waard yn dat lêste gefal kin de oar de letter net sjoen. Dat wurdt ek wol de net lêze. No docht bliken dat minsken talintemyte neamd: de idee dat it in de E faker ferkeard op ’e foarholle 240 organisaasje fansels goed giet as dy skriuwe as men har tinke lit oan foltroppe wurdt mei talinten. De wrâld

195 macht. Konklúzje: macht ferminderet fan wittenskip en dy fan sport litte it it fermogen om jin yn te libjen yn de tsjindiel sjen. Dat Enron einlings nei oar. gichem gie oan in kultuer fan list, (11) Al mei al is de ekonomyske 245 bedroch, ynklauwerij en fraude krisis it gefolch fan in belied dêr’t hoegde nimmen te fernuverjen.

200 stelselmjittich ûnderstek yn dien (13) Banken, bedriuwen, korporaas- wurdt oan de minsklike sosjale jes en oerheden binne by eintsjebe- ynstinkten. It eigenbelang fan slút ûnderútgien omdat se leauden yn yndividuën waard te wichtich, 250 de ûnsichtbere hân fan Adam Smith konkurrinsje tusken groepen waard en de myte fan it eigenbelang. It is de

205 gjin acht mear op slein. Nim de heechste tiid foar in folsleine feroa- ynkommensferskillen binnen ring yn ús ekonomysk en polityk bedriuwen. De trochsnee tinken: de minske moat sjoen wurde Amerikaanske topman (Chief 255 sa’t er is, as in sosjaal en moreel dier Executive Officer) fan in beursnotear- dat it bêst ta syn rjocht komt yn lytse,

210 re bedriuw fertsjinne yn 2006, dus relatyf egalitêre sosjale struktueren, flak foar de krisis, likernôch 180 kear dêr’t dominânsje, narsisme en it bedrach fan de trochsnee wurkjou- ynklauwerij yn neutralisearre wurde wer yn syn bedriuw. Ferskillen yn 260 kinne. Homo sapiens dus ynstee fan ynkommen fergrutsje machtsferskil- homo economicus. Dêrmei rekken

215 len en ferminderje solidariteit en hâldend hie myn kollega-psycholooch

faaks it neikommende foarstelle Elk team dat syn targets hellet, krijt in moatten oan de lieding fan de bank: bonus, dy’t earlik ferparte wurde

265 “As jimme bonussen wolle, dan moat ûnder alle meiwurkers.” moatte jimme dy mei-inoar fertsjinje.

naar: Mark van Vugt, de Volkskrant, 14 september 2013

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

VW -1017-a-19-1-b 8/8 lees verdereinde ►►► ν