Eindexamen Fries vwo 2021, tijdvak 1: vragen en antwoorden

De takomst fan Fryske kultuer

De millennials, de nije generaasje Friezen, berne tusken 1975 en 2000, sille yn de kommende desennia it kultuerbelied oernimme en de ‘mienskip’ foarmjaan. Hoe kinne sy it Fryskeigene keppelje oan in iepen hâlding nei de bûtenwrâld ta?

(1) Yn 1960 wie Fryslân noch in (3) Krekt dat is ien fan de redenen frijwat statyske plattelânsmaatskippij. dat it taalbelied foar it Frysk oer nei It selsbyld fan de Friezen wie 2000 feroare fan in ientalich nei in komplemintêr en tagelyk tsjinsteld 35 twatalich perspektyf. Dat wie yngri-

5 oan dat fan de Hollanner. Selfing and pend. Net langer waard it Frysk sjoen othering wie frij simpel: plattelân foar as in kollektyf kapitaal fan Fryslân, stêd oer, Fries foar Hollanner oer. It dêr’t men foar stride moast. Dy Fryskeigene foel fierhinne gear mei folsleine twataligens waard no it de Fryske taal, it talich oerurven 40 yndividuele kapitaal fan elke Fries.

10 kapitaal fan Fryslân. It iuwenlang (4) Yn dyselde tiid feroare troch driigjen mei ûndergongsprofesijen hie globalisearring en digitalisearring it fertuten dien: hieltyd mear minsken binêre Hollânsk-Fryske perspektyf wiene harren bewust wurden dat men ek. Dêroerhinne kaam no in globale, it Fryskeigene en it Frysk pro-aktyf 45 ynternasjonale skyl te lizzen.

15 helpe moast troch it te praten en it te Njonken Nederlânsk kaam no it skriuwen - om it mar net kwyt te Ingelsk as tredde taal op, bygelyks reitsjen. op trijetalige skoallen of by ús op de (2) De botsing mei dizze en allegear universiteit. Meartaligens waard oare oerlevere wearden smiet yn de 50 polityk sjoen úteinlik in hotspot op de

20 jierren sechtich en santich grutte kennisaginda fan de provinsje kulturele bloei op yn Fryslân, mei Fryslân en waard liedend by de fernijers as Anne Wadman en Hessel ynrjochting fan it ûnderwiis. Miedema. Fryske literatuer waard ek (5) It ferskil yn wurdearring tusken it echt literatuer en minsken stoden nei 55 heechnoarmearre skreaune Frysk en

25 de boekwinkel ta as der wer in boek de sprutsen farianten is lang net sa fan Riemersma of Wadman útkom- grut mear as earder. De talige men wie. Tagelyk ferruilen hieltyd werklikheid is dêrmei floeiberder mear Friezen de lânbou foar de wurden, in proses dat troch de komst tsjinstferliening en begûnen se te 60 fan sosjale media nochris hiel bot

30 pindeljen tusken stêd en doarp. Alle fuortsterke is. Friezen waarden folslein twatalich. (6) Belangriker noch is de feroar- jende opfetting oer kultuer dy’t nei

1990 foar master opsloech. Der taal: ‘húske’, stiet der op ’e wc, mar

65 kaam in neoliberaal rezjym op, dat dêr bliuwt it sawat by. Men soe jin ek kultuer sjen wol as in frijemerkpro- yntinke kinne dat toeristen it krekt dukt en dat ôfjage is op winst, prachtich fine soene as alle útlis ek efficiency en accountability. Der hat 115 konsekwint yn dat ûnbegryplike, dêrtroch yn it tinken oer wat Fryslân eksoatyske Frysk beskikber wêze

70 is in ferskowing plakfûn fan kennis soe, mar blykber hat dat wat (fan eigen skiednis en taal) nei beskamsums. belibbing, of experience. Frysk stie (9) Dat pessimistyske ûndergongs- wat langer wat minder foar de 120 tinken strykt nammers net mei de selsrepresintaasje fan in mienskip en feitlike tastân fan it Frysk. De

75 namste mear foar presintaasje fan behearsking fan it Frysk rint ek ûnder stereotypen yn in toeristyske of de jongerein amper tebek, docht evenemintsjele kontekst. Sa kaam hieltyd wer bliken út de ûndersiken bygelyks it lânskip nei foaren as in 125 dy’t yn de lêste tsien jier troch de belangrike identitymarker, belangri- provinsje en de Fryske Akademy dien

80 ker as taal. binne. De millennials wike net ôf fan (7) Sa’t ik dernei sjoch, is der op dit de rest. Kulturele beliedsmakkers dy’t stuit yn it Fryske kultuerbelied sprake sizze dat it Frysk as ynstrumintele fan in twastreamelân. De kenniskant 130 taal ‘foarby’ is en wol ta kin mei in

bygelyks kennis fan skiednis, symboalyske funksje, hawwe dus net

85 literatuer en taal

• leit benammen samar gelyk. ferankere by it ûnderwiis, de belib- (10) As posityf ferskynsel is mear- bing is by de kultuer te finen. De talichheid útsoarte hiel goed te provinsje wol dy twa byinoar bringe. 135 ferdigenjen en moat it ek oanmoe- Dat liket my ek mear as winsklik. It dige wurde: it is sosjaal en kognityf

90 liket wol as binne de kulturele goed foar minsken om mear as ien beliedsmakkers te uzes noch hieltyd taal te praten. Lit ús foaral mei krêft yn de besnijing fan alâlde ûnder- en faasje trochgean mei ús súkses- gongsprofesijen. It Frysk wurdt as in 140 folle meartalichheidsbelied. Mar as probleem sjoen, in probleem dat negatyf argumint doocht it net.

95 oplost wurde moat, mar no langer net Súksesfol meartalichheidsbelied kin troch it rêde te wollen, mar troch der net it plak ynnimme fan it belied mar net te folle omtinken oan te jaan. oangeande Frysk, de taal dy’t (8) Bûtenlânske studinten út myn 145 meartaligens yn Fryslân unyk mak- eigen oplieding fernuverje harren alle ket. Lokale talen, sa lit ûndersyk

100 jierren wer oer it feit dat meartaligens sjen, binne goed om sosjale koheezje yn Fryslân skynber net op lokaal, mar en geastlike sûnens op in heger peil op frjemd kapitaal basearre is: te hâlden. meartalich Ingelsk/Nederlânsk. Yn it 150 (11) Iepenheid nei de wrâld ta hoecht Fries Museum falt harren alle kearen net stridich te wêzen mei funksjoneel

105 wer de paradoksale spanningsbôge en ynstruminteel gebrûk fan it Frysk fan dat museum op dat ynzoomt op as omgongs- en as skriuw- en Fryske kultuer

• ‘it ferhaal fan literatuertaal. It moat yn alle gefallen Fryslân’, sa’t dat tsjintwurdich hjit
• 155 net oarsom, dat om in op toeristen krekt troch der ôfstân fan te nimmen. rjochte evenemintekultuer de bining

110 It Frysk is dêr feroare yn in sinjaal- mei it lokale ferdwynt. De experience

economy is paradoksaal: dy kreëarret Kulturele Haadstêd lykas de Under experiences dy’t faak sa flechtich de toerprojekten, yn dat wat op

160 binne dat de bining mei it lokale 170 fytsôfstân leit, yn libbene minsken: weirekket, sadat it lokale as kategory dêr leit yn ús tiid fan heale wierheden syn wearde ferliest. en fake news de ferbining, de (12) Foar my persoanlik leit de ferwûndering en miskien ek wol in wearde fan Fryske ‘kultuer’, fan stikje fan de wierheid dêr’t de

165 ‘Fryskens’, krekt yn dat lokale, yn dat 175 millennial-mienskip sa hurd nei op ’e wat troch elkenien oanrekke wurde syk is. kin, yn bottom-up ûnderdielen fan

naar: een artikel uit het Friesch Dagblad, 2018

Meartaligens begraaft Frysktalige kultuer

(1) It wie in opfallende lêzing dy’t meartaligens, fêstlein yn tûzenen Goffe Jensma okkerdeis yn Ljouwert 30 sichtbere en ûnsichtbere regels en joech. Fryske kultuer, sei Jensma, gewoanten, no krekt in tema wêze hat foar him syn wearde ‘yn dat wat dat yn Fryslân eins nea oan ’e oarder

5 op fytsôfstân leit’. Fryske skriuwers komt. ‘Meartaligens’ sa’t it by Jensma en dichters sille dêr lykwols net gau brûkt wurdt, is in yn feite neoliberaal yn meigean kinne

• ommers, watfoar 35 begryp dat talige machtsferhâldingen skriuwer wol yn ’e boeken komme as oerslacht en de besteande diglossy de kronikeur fan it lokale fytsehok? (koartwei: taalrasisme) inkeld mar

10 (2) Lit ús foar even dat tinken beet- fierder normalisearret en ynstitúsjo- hâlde. Wêr komt it wei? It siedsje is nalisearret. de ponearre tsjinstelling tusken twa 40 (4) Diglossy yn Fryslân toant him yn nochal ûnlyksoartige saken: it ‘Frysk- ’e folsleine oerhearsking fan it eigene’ (foaral de Fryske taal) en Nederlânsk yn politike, bestjoerlike,

15 ‘iepen hâlding nei de bûtenwrâld ta’. ekonomyske en kulturele sirkwys oan It plantsje dat dêr yn Jensma syn ’e iene, en yn reduksje fan it Frysk lêzing út opwaakst, is it boadskip oan 45 nei it fytsehok oan ’e oare kant. De in nije generaasje bestjoerders, fyzje op Frysktalige kultuer dy’t nammentlik dat dy twa saken Jensma yn syn lêzing liket foar te

20 kombinearre wurde kinne. stean, is net fan hjoed of juster: it is it (3) Yn Jensma syn sosjologyske iuwenâlde lietsje wer op ’e nij. De beneiering wurdt meartaligens ‘it 50 Nederlânske steat marzjinalisearret it yndividuele kapitaal fan elke Fries’. Frysk ommers al sûnt de stichting fan No wol it gefal dat te uzes neist it keninkryk yn 1815. Dat proses is

25 yndividuele ek sokssawat bestiet as yndied yn in streamfersnelling kaam sosjale meartaligens. Want net inkeld mei de opkomst fan it neoliberalisme it yndividu is meartalich, de Fryske 55 yn de tachtiger en njoggentiger maatskippij is dat ek. En lit dy sosjale jierren fan ’e foarige iuw, net troch

ien of oare natuerwet, mar mei as doe’t it Nederlânske leger ûnderwiis resultaat fan bewuste politike be- 105 better op poaten kaam te stean. sluten (en besluten om neat te Bygelyks it ferhaal dat goed

60 besluten). ûnderwiis yn jins memmetaal in (5) Men hoecht inkeld mar nei it minskerjocht is en dat steaten lykas ûnderwiis te sjen. Nei it súkses fan Nederlân dy’t dêr neat of fierstente 1980, doe’t it Frysk einlings, nei in 110 min oan dogge, harren minderheids- striid fan sa’n tachtich jier, in ferplicht talige sprekkers diskriminearje en

65 fak waard yn it basisûnderwiis, is dat kognityf op achterstân sette. Sa’t de nije fak al gau yn it ferjittersboek Ried fan Europa ek altyd wer konsta- rekke. Leardoelen blieken neat om ’e tearje moat. Bygelyks it ferhaal dat hakken te hawwen, lesmetoaden wie 115 de histoaryske striid foar it Frysk in net mei te wurkjen, kwalifisearre striid wie foar emansipaasje en

70 personiel bliek net nedich te wêzen, lykberjochtiging. En bygelyks it de ynspeksje bliek neat kontrolearje ferhaal dat krekt Fryslân mei syn te kinnen, de skoalkoepels blieken prachtige taal foarop rinne kinne soe der gjin nocht oan te hawwen, en 120 yn it behâld en de befrijing fan gean sa mar fierder. It iene nei it minderheidstalen út ’e ferdrukking

75 oare kolleezje fan Deputearre wei. Steaten stie derby te sjen. Dêrneist (8) In taal is net inkeld in wize fan yn waard bygelyks troch politike karren ’e wrâld te stean

• yn taal foarmet it wykblêd Frysk en Frij opheft en it 125 men jins wrâld, taal ís jins wrâld. literêre tydskrift Trotwaer ôfskaft. Frysktaligen kinne it net helpe dat

80 Boppedat ferdwûnen alle universitêre oarstaligen harren net ferstean en stúdzjes Frysk yn Nederlân. harren taal net lêze kinne en wolle. (6) Men kin soks min oars sjen as de Likegoed skynt krekt dat harren útkomst fan belied. De lêste tritich 130 misdied te wêzen. En de rûnom jier binne de Fryske kultuer en it praktisearre, ferstikkende diglossy te

85 Frysk ûnderwiis, letterlik, ûnthalze uzes hat as resultaat dat net te min mei it samûraiswurd fan ‘meartali- Frysktaligen sels ek noch leauwe dat gens’. In stúdzje Minorities & se yndied yn it taalgefang thúshearre Multilingualism sa’t dy no yn Grins 135 (of yn it fytsehok). bestiet, mei inkeld noch in byfakje (9) De takomst fan de Fryske kultuer

90 Frysk, hat gjin ôfdieling Taalferneati- leit yn better Frysk ûnderwiis, yn ging en -ferdrukking, en dat seit striid foar minskerjochten, yn Fryske genôch. Leaver wurdt spekulatyf funksje-easken foar oerheidsbanen. oantoand dat meartalige bern hiel 140 Yn provinsjale en steatsstipe, net gelokkige minsken wurde sille, as dat inkeld foar eveneminten, festivals,

95 men de algeduerige belegering fan ’e feestjes en alderhande oare idel- en minderheidstaal bestudearret en oan tafallichheden, mar foar in kulturele de kaak stelt. ynfrastruktuer dy’t bliuwt en derta (7) Mar der soene hiel oare ferhalen 145 docht. En dy takomst leit ek yn it

• ferteld wurde moatte oer Fryske taal byneed bytsje by bytsje
• taheakjen

100 en kultuer. Bygelyks it ferhaal dat fan programma’s oan Jensma syn Friezen net krekt sûnt it jier 2000 mar Grinzer stúdzjerjochting. Op sa’n al op syn minst sûnt 1498 ‘mearta- wize dat de Fryske taal en kultuer net lich’ binne. Of, fuort mar, sûnt 1806, 150 inkeld wer folweardich bestudearre

wurde, mar dat harren maatskiplike (10) It neoliberale tiidrek hat west. It deprivaasje ek serieus omtinken 155 wurdt tiid dat de polityk him dat kriget. realisearret. It wurdt tiid om Frysktaligen rjocht te dwaan.

naar: een artikel uit het Friesch Dagblad, 2019

Wy binne beide Fries. Dat is de basis

Philippus Breuker en Obe Postma, dat twatal tsjut op in fassinaasje fan in heale iuw. Yn 2018 ferskynde Dreaun fan ierde’ dream, in biografy, in slútstik, in ferantwurding. ‘Ik kin myn libben net begripe sûnder in transindinte diminsje.’

(1) Breuker (1939), emearitus heech- komt dat troch wat ik neamd haw ‘it learaar Frysk, hat mear Fryske sublime wjerfarren’1) yn syn gedich- skiednis en literatuer bestudearre as ten. Dêr bin ik gefoelich foar. Dat diel wa ek. Ien fan syn mannichte oan ik mei him. En hoe kin men in

5 spesjalismen is de bekende Fryske 35 biografy oer immen skriuwe as dy dichter en lânbouhistoarikus Obe persoan en syn wurk jin net sympatyk Postma (1868-1963), dêr’t er earder binne?” ûnder mear in blomlêzing (1997) en (3) “Ja, wat is de sin fan in biografy? in nije útjefte fan Samle fersen (2005) It is wol goed dat men net mear hiel

10 fan besoarge. No leit der de mânske 40 jong is as men soks skriuwt, tink ik. biografy Dreaun fan ierde’ dream. It Jongere minsken sjogge oeral is yn koarte tiid de twadde biografy mooglikheden, âlderen tinke wat oer Postma; yn 2017 ferskynde Al mear nei oer de beheiningen. Dy wat ik skriuw, dat is wier bard fan kenne se earder werom. Wat min-

15 Tineke Steenmeijer-Wielenga. 45 sken dogge, is gauris oars as wat se (2) Wy prate oer de biograaf. Oer syn woene en dreamd hiene. Men krijt fassinaasje foar Postma. Wêr’t dy mear each foar it breklike yn alle weikomt. Wêrom’t men sa’n biografy bestean. It libben is ommers yn skriuwe wol. Breuker, dy’t hieltyd wer essinsje in ferlerne striid.”

20 it each gean lit oer de hjerstgreiden 50 (4) “It giet der net om hóe’t it libben de kant fan Dearsum út, draait him sa ferrûn is, mar wêróm’t it sa ferrûn is. út en troch ris nei my ta. “In fassi- Dat is tink ik it grutte ferskil mei de naasje foar Postma? Nee, dy is der biografy fan Tineke Steenmeijer. Yn by my eins net. It is net sa dat er myn in soad biografyen wurdt ôfwizend

25 heal libben yn beslach nommen hat. 55 dien oer psychologisearjen: men Ja, sa sjogge oaren miskien nei my. hâldt him dan benammen by de Myn belangstelling hat, algemien uterlikheden. Dat wol ik net. Ik jou steld, yn ’e grûn te krijen mei dat wy wol ta: der is altyd it gefaar dat men beide Fries binne. Dat is de basis. As jinsels yn de persoan werom ken. En

30 der al wat fan identifikaasje is, dan

60 watfoar gefolgen hat dat foar it byld drukt syn wêzen út, sa’t er it oanfielt. dat men sketst?” It giet allinnich oer himsels.” (5) “Yn 1978 siet ik mei de triennen (8) “Doe’t er jong wie, hie er ambysje. yn ’e eagen yn ’e keamer doe’t ik de 105 Hy hat dreamd fan in grutte karriêre gedichten fan Postma lies. Dat wit ik yn de wittenskip, en sokke ferwach-

65 noch wol. Ik haw sels altyd yn twa tingen libben ek by syn âlden. Dêr is wrâlden libbe. Ik kin myn libben net úteinlik yn syn eigen eagen net folle begripe sûnder in transindinte fan telâne kaam. En syn gedichten, diminsje. Sûnder dat dualisme. By 110 bleaune dy net beheind ta Fryslân? my sit dêr in mankelyk aspekt oan. It Ik haw him ferlike mei de mytolo-

70 besef dat jin hjir wat fan de ivichheid gyske figuer Ikarus; hy dy’t nei it meidield wurdt. Doe’t ik 65 waard, heechste stribbe, is úteinlik in minske haw ik myn bernedoop befêstigje yn al syn beheindens.” litten en my oan de herfoarme tsjerke 115 (9) “Ik fertink him ek wolris fan in hjir ferbûn. Mear as fjirtich jier hie ik tekoart oan moed, mar it sit dochs

75 mysels as ateïst sjoen.” oars. By syn tanimmend kristlike (6) “Postma is yn myn eagen in formulearringen socht er it kompro- fertsjintwurdiger fan de Hege mis, in stânpunt boppe de partijen. Romantyk út de tiid doe’t ferstân en 120 Hy woe foar elk fersteanber wêze. gefoel beide harren gerak krigen. Sa Dêr hat er literêr oars wol ynfloed mei

80 sjoch ik mysels ek. Dat soe myn hân. De Fryske dichteres Rixt libbensgefoel op syn bêst útdrukke, bygelyks hat suver alles oer it hegere tink ik. Postma heart by de filoso- by Postma wei. By publisist en fyske dichtersgeneraasje om 1890 125 folkskundige Dam Jaarsma komst hinne. It sosjale aspekt komt minder him ek tsjin. Dêr hie ik noch wol wat

85 nei foaren, ja, ik neam wol dat er mear oer skriuwe wollen.” liberaal wie. Hy wie bepaald anty- (10) “Ik haw tsjin dy sein dat dit myn sosjalistysk, dêr wie er tefolle in lêste grut projekt wie. Wat nijs, dêr’t hyperyndividualist foar.” 130 ik wer de argiven foar yn moat, kin ik (7) “Yn syn wurk is er in filosofysk, net mear. Dêr komt by, ik bin no op in

90 mar ek in persoanlik dichter, yn dy leeftyd dat men wat sinniger wêze sin dat er oer eigen ûnderfiningen mei mei wat men noch skriuwe sil. skriuwt. Dy benaudens om de ik- Oer de Gouden Iuw yn Fryslân wol ik figuer yn teksten lyk te skeakeljen 135 noch al wat dwaan. Dêr haw ik faker mei de persoan fan de skriuwer, dat oer skreaun, mar dy stikken binne

95 is wol hiel teoretysk en men moat net maklik werom te finen. Hoe koe soks foaral net oerdriuwe. In dichter de maatskippij doe sa ta bloei kin úteinlik oer neat oars skriuwe as komme? En hoe wie it yn Fryslân oer wat him dwaande hâldt. Postma 140 oars as yn Hollân, wat binne de skreau net persoanlik yn oerflakkige eigenaardichheden fan de Fryske

100 sin, net oer wederwarichheden en Gouden Iuw?” lotgefallen út syn deistich libben. Hy

naar: een artikel uit het Friesch Dagblad, 2018

noot 1 Postma wurdt rekkene ta de saneamde sublime dichters. Skaaimerken fan sokke dichters: se sette yn harren gedichten de lytse dingen yn it libben neist grutte dingen, it bewustwêzen fan de minske is in tema yn harren gedichten en se sykje nei de grinzen fan it kenbere, it ûneinige en it riedsel fan libben en dea.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν