Eindexamen Fries vwo 2024, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Moatst harkje nei watst net ferstiest

Yn in soad hjoeddeiske debatten sjochst dat in berop dien wurdt op ús taalgefoelichheid, net allinnich yn diversiteitskwestjes, mar ek om’t it korrekte wurd yn it deistige, digitale libben in foaroansteande rol spilet. De tanimmende ynternasjonalisearring fan ûnderwiis en ekonomy liket in goed momint om profesjonele oersetters it wurd te jaan oer de fraach wat it proses fan oersetten dwaan kin mei betsjutting. Oan it wurd komme twa priiswinnende oersetters.

oanheltekens om hinne, mar dat Bas Belleman (1978) is dichter, moatst no krekt net dwaan; Shake- essayist, kritikus en oersetter fan speare boartet mei de betizing.” Shakespeare. (3) “Yn Shakespeare syn lêste 28

35 sonnetten, oer de donkere dame, (1) Is oersetten mear in moatst wach wêze op histoaryske ambachtlike kwestje? Leart it en kulturele taljochtingen. Faak wurkjen oan in klassike tekst dy wurdt dêroer sein: swart waard yn ek wat oer minske en kultuer? dy tiid as ûnsjoch beskôge, dus dat

5 “Minsken kinne de oanstriid hawwe 40 docht hy ek. Dat wurdt dan sjoen as om deterministysk oer ús kultuer te in gegeven. Mar dan giest der oan praten, krekt as soene wy folslein foarby dat dy gedichten foaral ek bepaald wurde troch de kultuer en geane oer seksuele oanlûkingskrêft de taal dêr’t wy yn grutbrocht binne.

• kinst net sizze: Shakespeare fûn

10 Elkenien hat syn eigen kultuer, mar 45 swart ek net moai.” net ien falt der hielendal mei gear. (4) Hoe moatte wy dy donkere En guon minsken geane harren dame neffens dy dan sjen? eigen kultuer te boppe. Dat jildt wis “It nuvere is dat wy dêr yn ús tiid foar ien as Shakespeare, foar in miskien wol mear each foar hawwe

15 sjeny

• sa’nent kinst net redusearje 50 as earder. De lêste tiid lêze wy in ta syn kultuer, want oars soe elk- soad ferhalen oer transgenders, oer enien yn dy kultuer wol geniaal wê- minsken dy’t net gearfalle mei ze. Do kinst dus net licht sizze: sa harren biologysk geslacht, of dy’t tochten de minsken doe, dus hy ek.” har miskien wol yn gjin inkeld hokje

20 (2) Hoe oertreft Shakespeare syn 55 noflik fiele. En dêr skriuwt Shake- tiid? speare ek oer. Dy donkere dame hat “Hy wie bygelyks in eksperiminteel allerhande manlike skaaimerken, dichter. Dat is by it oersetten be- mar dêr hat nea in soad omtinken langryk om yn it each te hâlden. Yn foar west. De dame waard dochs

25 it twadde sonnet boartet Shake- 60 altyd as frou beskôge, nei alle speare mei de direkte en yndirekte gedachten om derfoar te soargjen rede: do witst hieltiten net wa’t oan it dat fêstholden wurde koe oan it byld wurd is, oant it lêste wurd fan de fan Shakespeare as hetero. Wylst rigel. De redaksje fan myn útjouwerij wy no, better as lêzers yn de

30 set dêr nei syn bêste ynsjoch 65 njoggentjinde iuw, de ôfstân oer-

brêgje kinne dy’t ús fan Shake- (7) Tagelyk hast earder sketst hoe speare skiedt.” presys ast te wurk giest ast (5) Wy diele wat mei Shakespeare, Shakespeare oersetst: do sitst giet Belleman fierder: ús minsklik- mei allerhande neislachwurken

70 heid. “Dy minsklikheid sit ek yn de 115 efter dyn buro dy’tst gauris poëzij fan fjouwerhûndert jier ferlyn. rieplachtest; do makkest ferskate It is as mei in drum dy’tst hearst, en oersettingen fan in sonnet, om út dan yn dyn lichem fielst. En út te finen hokker foarm oft it bêste watfoar rjochting oft it lûd fan de is. Is dy presizens net bedoeld om

75 drum ek komt: Afrika, Australië of 120 foar te kommen datst yn dy Azië

• do fielst wat se spylje. Som- falkûle stapst? tiden fernaam ik by it oersetten dat “Dat is al de bedoeling, ja. En dy drum yn myn Nederlânske ferzje moatst altyd besykje om goed te noch altyd net goed klonk. Mar it harkjen nei wat er allegearre seit

80 probleem is dan net, lykas faak 125 datst net fuortdaliks ferstiest. Moatst suggerearre wurdt, dat dy oare derom tinke datst syn poëzij oer- kultuer te fier fan ús ôf stiet. Te faak setst, en net allinnich mar dyn ynter- hearst as oersetter, mar ek as min- pretaasje fan syn poëzij werjoust. ske: fansels klinkt dy oare kultuer Moatst dy bewust wêze fan dyn

85 stoffich en datearre, mar wat wolst 130 eigen perspektyf, mar ek fan de ek, dy tekst is fjouwerhûndert jier perspektiven yn de neislachwurken. âld. Mar by Shakespeare kinst dat Uteinlik kinst de ôfstân fansels nea mar better omdraaie. As syn poëzij hielendal oerbrêgje, mar dat besef efterhelle liket, dan hat de oersetter biedt no krekt de mooglikheid om

90 syn wurk net goed dien.” 135 dochs wer wat tichterby te kommen. (6) Hast it gefoel datst Shake- Twifels biede romte foar nuânse, en speare as minske better kennen dêrmei ek foar in grutter begryp foar leard hast? ien út in hiel oare tiid en kultuer. It “Do moatst der betrouwen yn hawwe sjeny fan Shakespeare is nammers

95 datst de oar kennen leare kinst, al 140 ek dat er it begripen fan syn sit dy yn in oare tiid of oare kultuer. gedichten mooglik makket foar in Sûnder dat betrouwen kinst net oer- hjoeddeisk lêzerspublyk en net te’n sette. En Shakespeare nûget dy ek ûnder giet yn ferâldere tinkbylden en út om hieltiten tichter by him te feroarjende taal.”

100 kommen

• net fuortdaliks, mar stapke foar stapke kringst fierder Jabik Veenbaas (1959) is dichter, troch yn syn poëzij. Ik besef ek wol skriuwer, oersetter en filosoof. Hy dat it gefoel fan werkenning krekt by sette ûnder oaren trije krityske Shakespeare in falkûle wêze kin. In haadwurken fan Immanuel Kant oer.

105 soad minsken projektearje harren- Kant (1724-1804) wie in Dútsk sels op him, wa’t ynteresse hat yn filosoof yn de tiid fan de polityk ken syn politike foarkar yn Ferljochting. him werom. En ik, as leafhawwer fan Lucebert1), sjoch graach in 145 (8) Neffens dy draacht oersetten

110 avant-gardistysk 2) dichter yn him.” by oan in ferriking fan dyn eigen kultuer. Wêrom setsto âldere filosofyske teksten oer?

“Dat is in gedachte dy’t ûnder mear 190 Ferljochting woene de skriuwers en

150 yn de Renêssânse ûnder wurden de filosofen it sels én better dwaan. brocht waard: hiest de trijeslach It bysûndere is dat yn dy perioade translatio-imitatio-aemulatio. Earst ús geastlik spylfjild ûntstien is. De settest de wurken oer, dan be- minsken wrakselen mei deselde sochtst te imitearjen, om dêrnei te 195 problemen as wy, harren antwurden

155 rivalisearjen

• woest it likegoed ûntstiene yn itselde troebele wetter dwaan as dejinge dy’tst oerset dêr’t wy no noch altiten yn sitte.” hiest.” (11) Wat is dat foar troebel (9) “Troch sa te wurkjen, bringst dyn wetter? eigen kultuer op in heger plan. 200 “Nim as foarbyld de figuer fan

160 Boppedat bringst mei in oersetting Hume3). Hy wie geastlik yn ûnstjoer nije begripen en nije bylden yn dyn omdat er gjin hâldfêst mear fûn yn it eigen taal. En soargest derfoar dat leauwen fan de foarfaars en yn de talen mear kâns hawwe om te tradysje. Foar de tinkers fan de oerlibjen

• dat is wat dêr’t ik my as 205 Ferljochting wie de fraach hoe’t sy

165 twatalich skriuwer en oersetter hiel yn in wrâld sûnder God, in wrâld bewust fan bin. It Frysk, myn earste dêr’t it nihilisme yn taslaan koe, taal

• Nederlânsk learde ik pas doe’t dochs in goed libben hawwe koene. ik fjouwer jier wie
• driget dochs alle Dêr joegen se allegearre harren kearen by it Nederlânsk ûnder de 210 eigen antwurden op.”

170 fuotten te reitsjen. Troch oer te set- (12) Wat is dyn bysûndere rol as ten fergruttest de rykdom fan de taal oersetter yn it tagonklik meitsjen en dêrmei de fitaliteit.” fan dy gedachten? (10) It idee datst dy ynspirearje “Yn it foarste plak behearskje wy it litst troch oer te setten, kinst ek 215 Dútsk, mar ek it Ingelsk folle minder

175 wolris by moderne dichters en goed as ús eigen taal. Troch it wurk skriuwers lêze. Mar it idee datst yn in oersetting te lêzen sjochst pas ek mei de teksten rivalisearrest de rykdom fan dat soart gedachten. liket minder hjoeddeisk. As oersetter bringst begripen, “Dat rivalisearjen hoechst net altiten 220 gedachtegongen en bylden oer yn in

180 letterlik te nimmen. It giet der foaral oare taal, dy’t wer troch oaren brûkt om datst earst de bêste foarbylden wurde. Sa wurdt wat frjemds sta- yn dy opnimst en ferwurkest, om dy dichoan fertrouder

• of miskien foarbylden dêrnei efter dy te litten moatst it sa sizze: it frjemde begjint om sels wichtich wurk te meitsjen. 225 diel út te meitsjen fan dyn eigen

185 De Ferljochting is wat dat oangiet in kultuer.” nijsgjirrige perioade. De Renês- sânse woe mei klam de skriuwers naar: Florentijn van Rootselaar, en filosofen út de klassike âldheid Filosofie Magazine, 24 september wer ta libben bringe, mar yn de 2021

noot 1 Lucebert (1924-1994) wie in Nederlânsk eksperiminteel dichter en skilder. noot 2 In avant-gardistysk dichter heart ta de avant-garde. Mei de avant-garde wurdt in jonge generaasje keunstners bedoeld dy’t mei nije foarmen eksperimintearret. Avant-garde is Frânsk foar ‘foarhoede’. noot 3 David Hume (1711-1776) wie in Skotsk filosoof en skiedskriuwer.

Ludditen doe en no

(1) Ambachtslju wiene it

• mar al earmoede, de gefolgen fan de ambachtslju mei slopershammers. yndustrialisearring
• it systeem dat Oan it begjin fan de njoggentjinde 45 technologyen produsearre. It wiene iuw teheisteren hûnderten tekstyl- hooligans2)
• mar dan al ‘politike’

5 wurkers it Britske plattelân. hooligans. Ludditen 1) waarden se neamd, de (6) No is der wat nijsgjirrichs oan de manlju dy’t nachts op ’en paad hân mei dy ludditen. Want njonken giene en der omraak op los sloegen. 50 in skelwurd is it ek in geuzenamme, Se hiene it foarsjoen op weef- dy’t in pear fan de bekendere tech-

10 masines en oare apparaten. De nologykritisy fan hjoed-de-dei striid fan de ludditen draaide om de graach drage meie. nije technology dy’t harren wurk en (7) Sy hawwe krityk op Big Tech, bestean bedrige. 55 surveillânsetechnology, ferslaav- (2) De opstân fan de ludditen hie jende apps en apparaten, mar foar

15 Grut-Brittannië yn dy jierren yn ’e de 'neo-ludditen' jildt ek dat sy net ban oant dy, nei in yntinsive lobby de technology sels bestride

• of fan de fluchgroeiende Britske tek- Apple, Google of Facebook
• mar it stylyndustry, yn 1816 spikerhurd 60 polityk-ekonomyske systeem der- delslein waard troch it Britske leger. efter. It punt is dat in soad techno-

20 It proses fan meganisearjen gie logy net yn it foardiel fan de mien- troch. Fan de ludditen bleau neat skip of it yndividu is

• krekt oarsom oer.
• mar foaral in ynstrumint foar (3) Utsein dan: in skelwurd. Ik haw it 65 eigeners en oandielhâlders. Dy nije ek wolris nei de holle krige. Foar dy ludditen wolle dat feroarje en bringe

25 skellers is in luddyt ien dy’t tsjin de grûnslaggen dêrfan yn diskusje. technology is, tsjin ynnovaasje, tsjin Sy pleitsje foar alternative foarmen de foarútgong! In konservatyf mei in fan eigendom en kontrôle, foar healwize eangst foar de ûnûntkom- 70 technology dy’t yn tsjinst fan de bere takomst. mienskip boud wurdt.

30 (4) Mar dan dogge wy de njoggen- (8) My sprekke se oan omdat se tjinde-iuwske wevers slim tekoart. fierder geane dêr’t in soad kritisy De ludditen wiene net anty-techno- ophâlde. Lilk wêze op Big Tech is logy, krekt oarsom: se brûkten sels 75 hjoed-de-dei populêr, mar harren avansearre apparaten om it wurk krityk is faak net al te ferrassend.

35 dwaan te kinnen. Se wiene tsjin dy Dan giet it oer problemen lykas technologyen dy’t harren bazen yn- privacy, nepnijs, manipulaasje, setten om harren te ferfangen. machtsmisbrûk. Of oer oplossingen (5) Sy rjochten de slopershammers 80 as miljardeboeten, konkurrinsje- op de technology dy’t harren wurk rjocht, regulearring en nije wetten.

40 oernaam of harren lean ferlege. Se Wichtich, mar se binne foaral rjochte foelen de masines oan, mar op de fraach hoe’t it hjoeddeiske befochten de wurkleazens en de systeem better wurkje kin. De nije

85 ludditen derfoaroer freegje: kin it ek arbeiders yn de tekstylfabriken oars? Mei twa hie ik in fraachpetear. feroaren. It waard monotoaner, (9) Yn syn boek sjongt Gavin effisjinter en transparanter foar de Mueller (1982) in lofliet op de lud- 135 fabrykseigeners. Wat de weefma- diten. De striid fan de Britske we- sines wiene foar de yndustriëlen fan

90 vers kin in ljochtsjend foarbyld wêze de njoggentjinde iuw, dat binne no foar ús tiid, fynt Mueller, dosint de digitale technologyen fan be- Media Studies oan de Universiteit driuwen lykas Uber dy’t fytsers oan fan Amsterdam. “Der binne no ek in 140 ien tried wei yn ’e gaten hâlde en soad minsken ûntefreden oer de rol stjoere; dat is de software dy’t de

95 fan technology yn libben en wurk.” meiwurkers fan Amazon yn ’e gaten (10) “In protte wolle in ienfâldiger hâldt en harren wurkprestaasjes libben mei minder prikkels. Sy wolle optimalisearret; it binne de appli- útlogge, digitaal ûntgiftigje en pe- 145 kaasjes dy’t de hûnderten miljoenen tearen fiere sûnder dat de telefoan thúswurkers in pear jier brûke

100 yn it sicht leit. Moai, lit ús erkenne moasten en dy’t, seit Mueller, it dat dat ferlet der is, mar wat is hjir it deistich wurk fûneminteel “op ’en nij echte probleem? Dat is net de tele- strukturearren” en dat wurk faak ek foan sels, mar dat wy in telefoan 150 “gewoan minder aardich makken”. hawwe moatte om funksjonearje te (13) Yn it plak fan soksoarte by-

105 kinnen. As wy wier de problemen effekten as ûnûntkomber te be- oplosse wolle dy’t minsken oan skôgjen, seit Mueller, dy’t himsels technology taskriuwe, dan moatte luddyt én marxist3) neamt, kinst dy wy technology beskôgje as ûnder- 155 technologyen ek besjen as in ‘striid’ diel fan it kapitalistyske systeem dat tusken dejingen dy’t de tech oplizze

110 ús twingt om dy telefoan te brûken.” en dejingen dy’t de tech brûke (11) Der falt Mueller noch wat op moatte. Wa’t dy striid wint, leit net oan it ûngemak mei technology: it is fêst. De ludditen ferlearen harren wakkere nostalgysk fan aard. “As 160 striid, mar lieten mei de nachtlike myn studinten in filmke út de njog- rôftochten sjen dat technology en de

115 gentiger jierren sjogge, dan sizze bywurkingen derfan net ûnûntkom- se: oh wat hearlik, net ien hie in te- ber binne. Kínst dy dertsjin fersette. lefoan, elk siet gewoan yn it momint. (14) Foar Jathan Sadowski (1989), No kin ik my de njoggentiger jierren 165 akademysk ûndersiker en presen- noch yn it sin bringe en ik fûn se tator fan de podcast This Machine

120 nochal saai. Der sit in falske roman- Kills, sit de oanlûkingskrêft fan de tyk yn ús ûnbehagen mei technology ludditen yn harren begryp fan tech- en sosjale media, as soene se ús nology. Hy neamt himsels ek luddyt. ferfrjemdzje fan in soart minsklike 170 “Ik draach harren namme út omdat essinsje. Myn ynteresse giet út nei sy begriepen dat technology gjin hil-

125 wat oars, nammentlik hoe’t tech- lige saak is. Technology stiet net los nology de doelen fan it kapitalisme fan de krêften dy’t it produsearret, befoarderet. Bygelyks troch ús te yn behear hat en draaiende hâldt.” twingen om produktiver te wêzen en 175 (15) Tsjintwurdich, seit Sadowski, mear te wurkjen.” feroarje nije technologyen ús lib-

130 (12) Mueller beskriuwt yn syn boek bens, mienskippen en wurkom- hoe’t nije masines it wurk fan de stannichheden minstens sa fûne-

minteel as dat de masines dat diene 225 bedriuwen oan te pakken, rjochtsje

180 yn de tiid fan de ludditen. De ekses- harren op it yn stikken dielen fan Big sen fan Big Tech freegje neffens Tech, mar dat is no krekt gjin lud- him om in neo-luddityske oplibbing. disme; it hâldt it systeem yn stân. “Neo-luddisme erkent dat it meitsjen Want dan hast miskien wol mear fan technology in foarm fan polityk 230 konkurrinsje en minder grutte tech-

185 is, en krekt sa’t wy ferwachtsje dat bedriuwen, mar oan de logika fan de wy ynfloed hawwe op it belied dat merk en it kapitalisme feroaret net ús libbens beynfloedet, sa soene wy folle

• en neffens Sadowski en ek de macht hawwe moatte om te kollega-ludditen is dat no krekt de besluten oft in technology feroare of 235 oarsaak fan it probleem. “Us foarstel

190 ôfskaft wurde moat.” komt fuort út de oertsjûging dat data (16) Wa’t it neo-luddisme yn aksje foar dy bedriuwen in foarm fan sjen wol, moat nei Barseloana sjen. kapitaal binne, dat sy beheare en Dêr besleat boargemaster Ada dêr’t sy fan bepale wa’t der by kin. Colau tegearre mei har CTO4) 240 In wiere luddyt falt it kapitaal oan”,

195 Francesca Bria dat digitale tech- seit Sadowski, dy’t himsels ék mar- nology yn tsjinst komme moat te xist neamt, “en dêrom moatte wy de stean fan de stêd en syn boargers. kontrôle oer dy data krije.” Sy beëinige kontrakten mei grutte (19) De tiid is ryp foar nij luddisme, technologybedriuwen en ferordo- 245 seit Sadowski. “De macht en ryk-

200 nearre dat de data fan Barselo- dom fan in pear techbedriuwen is nezen net yn private hannen kaam, gigantysk. Wurknimmers wurde mar oan de stêd jûn waard. Dêr hieltyd mear bleatsteld oan surveil- waard dy feilich opslein en brûkt lânse-technology. In tapassing as foar publike tsjinsten foar de boar- 250 bitcoin draacht by oan it opwaarm-

205 gers. “Dat giet fierder as gewoan jen fan de ierde ta wille fan hielen- nee sizze”, seit Sadowski. “Se stel- dal neat. Us smart apparaten sitte le ek de fraach: Hoe kinne wy dy fol mei seldsume mineralen dy’t technologyen foar radikaal oare opgroeven wurde en in pear jier doelen ynsette?” 255 letter op in jiskebult dumpt wurde.”

210 (17) Begjin july die Sadowski mei (20) “Alle dagen ûnderfine wy de twa kollega's sels in radikaal útstel. negative gefolgen fan dat digitale Sy stelden út om techbedriuwen te kapitalisme. De mienskip en de pla- twingen om alle data dy’t sy fan brû- neet kinne it harren domwei net per- kers sammelje ôf te stean en dy da- 260 mittearje om sa troch te gean. In

215 ta te behanneljen as publyk besit, yn soad minsken binne de lêste fiif jier it behear fan publike ynstituten lykas kritysk en skeptysk wurden oer de biblioteken. Sadat de gegevens techyndustry en nije technology. Dat brûkt wurde koene foar ûndersyk is goed nijs. Tsjin harren sis ik: it is dêr’t de mienskip wat oan hat, yn 265 okee om útskolden te wurden foar

220 plak fan de private bedriuwen te luddyt. Bist net de iennige!” tsjinjen. (18) It is in idee dat ynspirearre is naar: Maurits Martijn, De op de ludditen, seit Sadowski. De Correspondent, 23 oktober 2021 measte plannen om de tech-

noot 1 De namme komt fan de ynspirator fan de Ludditen, Ned Ludd, in Britske wever en mytyske figuer dy’t neffens de oerlevering oan de ein fan achttjinde iuw apparaten begûn te slopen. noot 2 In hooligan is in fandaal, bygelyks in fuotbalfandaal. noot 3 Oanhinger fan it marksisme, in politike streaming en libbensbeskôging ûntstien yn de njoggentjinde iuw, doe't de yndustriële revolúsje foar in tanimmende twadieling yn de maatskippij soarge hie. It marksisme is de grûnslach foar withoefolle moderne sosjale ideeën en is basearre op de ideeën en tinkbylden fan Karl Marx (1818-1883). noot 4 CTO is de ôfkoarting foar Chief Technology Officer. De CTO is spesifyk ferantwurdlik foar it technyske en technologyske faset fan in organisaasje.

De teksten die voor dit examen gebruikt zijn, zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en), raadplege de vermelde bronnen. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen.

►►► ν