Eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo 2019, tijdvak 1: vragen en antwoorden

• drie van de volgende: − meubels (tafel) − schilderijen / kartons − (edel)smeedwerk / (een) schaal − vazen (keramiek, smeedwerk) − stoffen − beeldhouwwerk (een reliëf) per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − Lodewijk XIV kon door zijn actieve bemoeienis de inhoud bepalen van de (kunst)werken en daarmee propaganda (voor zijn macht) voeren / de glorie van Frankrijk uitdragen (in binnen- en buitenland). − Lodewijk XIV onderstreept hiermee zijn positie als absolute vorst / dat de volledige macht bij hem ligt. − Lodewijk XIV kon zich op deze manier positioneren als beschermheer van de kunsten / als een ontwikkeld / verlicht vorst. per juist antwoord (1) (2)

• De hoge status van wandtapijten blijkt uit het feit dat (drie van de volgende): − de koning een 'Manufacture des Gobelins' / een speciale werkplaats heeft (en die onder ministerieel toezicht stelt) voor het maken van wandtapijten. − de koning zelf een bezoek brengt aan de 'Manufacture des Gobelins'. − de koning het bezoek aan de werkplaats laat opnemen als onderwerp in de serie over zijn regeerperiode (waaruit je kunt afleiden dat dit een belangrijke gebeurtenis is). − de koning zijn hofschilder de tapijten laat ontwerpen. − deze wandtapijten een plek kregen in belangrijke paleizen van de koning (zoals Versailles). − de wandtapijten bijzonder groot zijn / het formaat hebben van historieschilderijen. per juist antwoord (1) (3)

• Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Door de keuze voor het voorbeeld van Alexander de Grote vergelijkt Lodewijk zijn eigen leven met dat van deze grote vorst en positioneert hij zichzelf tussen de grote vorsten uit de geschiedenis. (Hij presenteerde zichzelf graag als de nieuwe Alexander.) (1)

• twee van de volgende: − De stukken tapijt zijn rafelig, alsof ze zijn beschadigd of deels vergaan, en worden hier weer afgestikt of vastgezet. − De collage lijkt (in eerste instantie) een voorstelling met 'gaten' (die nog gerepareerd/ingevuld moeten worden). / De fragmenten tapijt suggereren een doorgaande voorstelling (met het wit als de ontbrekende delen). − De collage is een applicatie (stof op stof genaaid). / De collage bestaat uit oude fragmenten met daarachter een lap stof om ze bij elkaar te houden / te verstevigen. − De kleine rechthoek linksonder lijkt op een slordige reparatie van stof. per juist antwoord (1) (2)

• twee van de volgende: − Het werk bevat een motief (de spin) / een citaat uit een ander kunstwerk (dat qua stijl/vorm afwijkt van de vormgeving van het tapijt), waardoor het werk een nieuwe betekenis krijgt. − Het werk is gesigneerd, de initialen van Louise Bourgeois (LB) staan rechtsonder in het werk. − Het werk heeft een sterk fragmentarisch karakter. Als het herstelwerk zou zijn, dan zou je meer samenhang of invulling verwachten / dan zou (het hoofd van) een figuur niet ondersteboven worden geplaatst. − Het werk verwijst met zijn ogenschijnlijke abstractie, raadselachtige voorstelling en lege plekken naar (andere) kunst waarin het onderbewuste en toeval een grote rol spelen, zoals surrealisme, dada en abstract expressionisme. per juist antwoord (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeeld van een interpretatie van afbeelding 3: De spin staat centraal in het werk, en verbindt verschillende resten tapijt met elkaar. Deze resten zouden symbool kunnen staan voor (fragmenten uit) het verleden / de gevoelens van schuld. De spin is zelf een maker van verbindingen / een reparateur van 'gaten' (weeft draden van punt naar punt / dicht gaten) en dit zou kunnen verwijzen naar Bourgeois als reparateur van tapijten / als iemand die door haar kunst (symbolische handeling) gaten in het verleden probeert te herstellen.

Voorbeeld van een interpretatie van figuur 2: De spin omvat de kooi met daarin de resten tapijt. Deze resten zouden symbool kunnen staan voor (fragmenten uit) het verleden / de gevoelens van schuld die in het door de spin gemaakte web (de kooi) bij elkaar zijn gebracht en/of die in het door de spin gemaakte web worden beschermd of bewaakt.

• Een juist antwoord heeft de volgende strekking (drie van de volgende): − citeren: Scholte citeert in zijn werk het copyrightteken (het gebruiken van beeldcitaten (uit 'andere' culturen, in dit geval de massacultuur) is kenmerkend voor postmoderne kunst.) − originaliteit als thema: Door het copyright als motief te kiezen vormt originaliteit een van de thema's van het kunstwerk (originaliteit was een van de 'eisen' aan kunst of kunstenaars die ter discussie werd gesteld ten tijde van het postmodernisme). − de aandacht voor media- of massacultuur: Deze blijkt uit de keuze voor het beeldmerk of copyrightteken (elementen uit media- en massacultuur waren geliefde onderwerpen in het postmodernisme als reactie op de aandacht voor het verhevene). − ironie / humor / spel: Dit blijkt uit de grap die Scholte uithaalt door zaken om te draaien. Het 'onbeduidende' copyrightteken wordt hoofdmotief van zijn werk en zijn geschilderde portret wordt voetnoot. − ironie / humor / spel: Dit blijkt uit het met de hand schilderen (het uniek maken) van het copyrightteken, terwijl dit teken een veel gebruikt standaardteken is in massaproductie en massaconsumptie. − ironie / humor / spel: Dit blijkt uit het kopiëren of toe-eigenen van het verbod op kopiëren (de slang die in zijn eigen staart bijt). − deconstructie: Dit blijkt uit de ongebruikelijke, omgekeerde positie van het copyrightteken (namelijk hoofdmotief) en/of het weergeven van het copyrightteken als beeld in plaats van 'tekst'. − reactie op het modernisme / reactie op 'het einde van de schilderkunst': Het werk van Scholte lijkt te reageren op de kwestie van het einde van de schilderkunst (na het fundamentele/formele modernistische onderzoek, geen nieuwe stap meer te zetten). Hij keert terug naar een vorm van figuratieve schilderkunst (het kleine zelfportretje en/of de weergaven van het copyrightteken). per juist antwoord (1) (3)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

De antwoorden moeten de volgende strekking hebben:

• Scholte is kritisch over originaliteit in de kunst (een van de volgende): (1p)
  • Door het (overbekende) copyrightteken in zijn schilderij te citeren / kopiëren laat Scholte nadrukkelijk zien dat hij niet origineel is, en dat hij zich net als veel andere kunstenaars baseert op andermans werk / bestaand werk/ontwerp.
  • Door het copyrightteken te schilderen / als basis te nemen voor zijn zelfportret stelt hij de kwestie van auteursrecht aan de orde, en daarmee de discussie over originaliteit.

• Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende): − Het zichtbare 'handschrift' maakt het levendiger: aan de achterzijde heeft het borduurwerk een 'losse toets' (grof of fijn, maar minder gestructureerd dan de voorzijde), waardoor de voorstelling levendiger wordt. − Expressiviteit / de maker wordt zichtbaar: aan de achterzijde is te zien of de maker een snelle, precieze, slordige of ruwe manier van werken heeft. Hierdoor komt het persoonlijke, de 'maker' of 'het leven' naar voren. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Het antwoord moet de volgende strekking hebben:

• wetenschapper (een van de volgende): (1p)
  • Scholte verzamelt gegevens (borduursels), analyseert en groepeert/classificeert ze, en dat is een wetenschappelijke praktijk.
  • Scholte borduurt, net als wetenschappers, voort op vondsten/kennis van voorgangers (beroemde meesterwerken, variaties daarop in de vorm van borduurwerken en vervolgens zijn eigen inzicht/interpretatie).

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• twee van de volgende voorbeelden: (2p)
  • Zowel het Tempietto als de mens van Vitruvius is opgebouwd uit vierkant en cirkel, zuivere wiskundige vormen.
  • Het Tempietto is symmetrisch, evenals De mens van Vitruvius.
  • De onderdelen van het Tempietto vertonen harmonische verhoudingen (1 : 2, 2 : 3, 3 : 4), evenals De mens van Vitruvius.

• argument voor: Het gebouw is stevig, heeft de tijden doorstaan / is gebouwd uit duurzame materialen, het is nuttig, weliswaar een kleine kerk, maar geschikt als plek van herdenking en 'schoon' in zijn streven naar harmonie (1)
• argument tegen: Het streven was vooral gericht op venustas, het creëren van ideale schoonheid en het streven naar de idee van een ideale kerk. De bruikbaarheid was ondergeschikt aan dit streven. Het gebouwtje is te klein om als een echte kerk te dienen (voor het uitvoeren van liturgische vieringen) (1)

• drie van de volgende: − De gebouwen en/of de fonteinen aan de linker- en rechterzijde van het plein zijn (grotendeels) symmetrisch geordend ten opzichte van elkaar. − De ordening is gebaseerd op een streng geometrisch grondvlak. − De gebouwen (aan weerszijden) staan precies op één lijn (rooilijn) (of na een verspringing vervolgens weer precies op één lijn). − De gebouwen vertonen qua indeling van de gevel / daklijsten doorlopende lijnen. − Het belangrijkste gebouw wordt centraal, in precies het midden geplaatst. − Er is sprake van een duidelijke scheiding tussen vierkante/rechthoekige gebouwen (aan de zijdes van het plein) en een gebouw met een cirkelvormige plattegrond in het midden. per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − Net als een machine bestaat de stad van Le Corbusier uit verschillende onderdelen met verschillende functies (wonen, werken, vervoer en recreëren), die efficiënt samenwerken. − Net als bij een puur functionele machine is de ordening volkomen rationeel. Deze rationaliteit blijkt uit de strakke geometrische structuur die Le Corbusier hanteerde in zijn ontwerpen. − Net zoals standaard- of prefab-onderdelen van een machine bevatten de ontwerpen gelijkvormige gebouwen die op verschillende manieren zijn gecombineerd. per juist antwoord (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Wijze waarop de architectuur het leven van de mens moest verbeteren (een van de volgende): (1p)
  • Functionele architectuur en ruimtelijke inrichting moesten de mens helpen om een rationeel en hygiënisch leven vorm te geven.
  • Licht, lucht en ruimte in de architectuur moesten zorgen voor een gezonde en aangename omgeving.
• twee van de volgende (voorbeelden met toelichting): (2p)
  • Een goed georganiseerde indeling van de stad zorgt ervoor dat mensen sneller op de plaatsen van bestemming zoals werk of winkels zijn en in hun behoeftes kunnen worden voorzien.
  • Rechte en ruime straten zijn beter geschikt voor auto's en stimuleren de mobiliteit van de nieuwe mens/zorgen voor een goede circulatie.
  • Door de strakke vormgeving zijn de gebouwen en de omgeving gemakkelijk schoon te houden.
  • In de stadsplannen is veel openbare ruimte en groen, hier kan de mens vrijuit (samen) bewegen en recreëren.
  • De ruime opzet van de woonblokken en/of de toepassing van grote raamoppervlaktes zorgt voor meer licht en lucht in de woningen en dat is gezonder voor de mens.
  • Gemeenschappelijke voorzieningen en openbare groenvoorzieningen zorgen voor een gevoel van verbondenheid tussen de bewoners.

• figuur 7: Deze modulor is een instrument om te komen tot ideale / universele, op de menselijke maat gebaseerde verhoudingen / is een van het menselijk lichaam afgeleid wiskundig systeem om alle maten en verhoudingen te bepalen (1)
• figuur 8: Deze modulor is een praktisch maatsysteem om maten van enkel woningen en/of meubilair te bepalen. Zo wordt bijvoorbeeld de hoogte van een ruimte bepaald door de lengte van een mens die zijn armen naar boven strekt en/of zo zijn de hoogtes van zitmeubels om te lezen, te werken of te eten vastgelegd (1)

• twee van de volgende: − De gebouwen van Krier zijn minder streng en minder symmetrisch geordend ten opzichte van elkaar (Kriers visie is 'organisch', minder rationeel). − Krier toont in zijn ontwerpen veel meer verschillende typen gebouwen (Krier denkt vanuit variatie en herkenbaarheid van functies voor de bewoners). − De gebouwen van Krier zijn eclectischer van stijl, er zijn naast klassieke elementen ook andere (Italiaanse/Spaanse/of barokke) invloeden zichtbaar. − Krier neemt in zijn ontwerpen ook mensen op, hieruit kan afgeleid worden dat de mens centraal staat / dat de mens zich prettig moet voelen (het zijn niet de architectonische principes die leidend zijn). per juist antwoord (1) (2)

• De antwoorden moeten de volgende strekking hebben: • schaal: (1) Bij Krier is kleinschaligheid de maatstaf in tegenstelling tot grootschaligheid bij Le Corbusier (enorme woondichtheid/verticale stad). of schaal: (1) Bij Krier is een kleinschalig traditioneel dorp of stadje het uitgangspunt, met een centraal gelegen plein. Bij Le Corbusier is de stad van de toekomst/grootschaligheid het uitgangspunt, met een verdeling van de stad in hiërarchisch geordende zones zonder centrum. • ordening van functies: (1) Bij Krier zijn de verschillende functies (wonen, werken en recreëren) evenwichtig gedistribueerd / 'organisch' met elkaar verweven. Bij Le Corbusier is sprake van een strenge scheiding van de verschillende functies • vervoer: (1) Bij Krier is de stad vooral bedoeld voor voetgangers, er zijn minder of geen auto's in de stad (alle functies liggen op loopafstand van elkaar). Bij Le Corbusier krijgen auto's en andere snelle vervoermiddelen ruim baan (3)

• drie van de volgende: − Het is een 'gated city' die alleen bereikbaar is voor mensen die het kunnen betalen. Arme mensen blijven wonen in getto's. − Kriers gebouwen zijn relatief kleinschalig en dat maakt de woningen / ruimtes te kostbaar. Grond is schaars in grote steden en er moeten juist veel mensen worden gehuisvest. − Er lijkt geen aandacht voor moderne/hedendaagse problematiek van bijvoorbeeld grote vervoersstromen. − Het lijkt een organisch gegroeide stad, maar in werkelijkheid is het een tekentafelmodel zonder ruimte voor individuele inbreng van de bewoners. − Het beantwoordt niet echt aan de vraag naar authenticiteit, het lijkt een stad met een verleden, maar dat is slechts een façade. Het is een imitatie van een historische stad en biedt alleen ogenschijnlijk een vertrouwd/veilig beeld. per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − zuivere contouren − schaduwen aan de binnenkant van de contouren die zorgen voor een plastisch effect − zachte kleurovergangen − een evenwichtige compositie − licht: een gelijkmatige en natuurgetrouwe lichtval per juist antwoord (1) (2)

• Het onderwerp toont een klassiek mythologisch thema (de godin Venus) dat een traditie heeft in de kunstgeschiedenis. (1)

• drie van de volgende: − De vrouwen keren de schilderijen de rug toe, ze lopen weg (en de mannen kijken wel). − De gezichtsuitdrukkingen en houdingen van de vrouwen tonen ontzetting (ze trekken een lelijk gezicht/opgeheven handen). − De vrouwen zijn (overdreven) realistisch / karikaturaal weergegeven (met al hun 'oneffenheden'), dit in tegenstelling tot de geïdealiseerde naakten die in enkele vloeiende lijnen zijn getekend. − De vrouwen gaan gebukt onder het ideaal, ze staan lager en/of dragen in tegenstelling tot de Venussen veel kleding. per juist antwoord (1) (3)

• drie van de volgende: − (alledaags) De weergave van de blote vrouw (temidden van de twee geheel geklede mannen) in Le Déjeuner sur l'Herbe werd beschouwd als ongepast, omdat het bij Manet een alledaags onderwerp betreft ('lunch op het gras') en niet een allegorische voorstelling met personificaties, zoals bij Le Concert champêtre. − (vulgair) Le Déjeuner sur l'Herbe werd als obsceen/vulgair beschouwd, omdat de vrouw de beschouwer aankijkt en/of omdat er geen interactie is tussen haar en de twee mannen, terwijl de naakten in Titiaans werk de beschouwer niet aankijken en/of deze interactie er wel is in het werk van Titiaan. − (formaat) Het alledaagse en eigentijdse onderwerp ('lunch op het gras') paste niet bij het pretentieuze formaat van een historiestuk, Le Concert champêtre heeft een bescheidener formaat. − (contrast) De harde belichting / het ontbreken van licht- donkermodellering / het ontbreken van plasticiteit bij de naakte vrouw links vooraan maakt het té realistisch / te weinig geïdealiseerd. Bij Le Concert champêtre zijn verschillen tussen licht en donker genuanceerd uitgewerkt. − (maatverhoudingen) De verhoudingen tussen de figuren op de voorgrond en de 'grote' baadster op de achtergrond passen niet bij het gewenste streven naar kloppende verhoudingen / een natuurgetrouwe / natuurlijke plaatsing van figuren in de omgeving en ten opzichte van elkaar. Bij Le Concert champêtre doet de plaatsing van de figuren ten opzichte van elkaar en in het landschap harmonisch/natuurlijk aan. − (schoonheidsideaal) De vrouw in Le Déjeuner sur l'Herbe voldeed niet aan het negentiende-eeuwse schoonheidsideaal, terwijl de vrouwen in Le Concert champêtre wel voldoen aan het schoonheidsideaal van de renaissance. per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − Schilderijen moeten de waarheid / de ware natuur tonen (realisme) (Manet en Zola waren tegen het gelikte / opgepoetste werk, zoals dat van Cabanel). De harde contrasten en/of de zichtbare, levendige penseelstreken passen daarbij. − Schilderijen moeten passen in hun tijd / kunst moet 'van haar tijd' zijn (realisme). De weergave van de heren in een eigentijds kostuum en in een alledaagse omgeving (een park) past daarbij. (Sommigen herkennen in het schilderij een verwijzing naar praktijken van prostitutie in Parijse parken.) − Het werk van Manet staat met de weergave van een tafereel met baadsters in een kunsthistorische traditie (van grote renaissance kunstenaars, zoals de Venetiaanse meesters en Rafael), die ook door de academische Salonkunstenaars / door de jury van de Salon nastrevenswaardig werd geacht. per juist antwoord (1) (2)

• twee van de volgende: − Manet wilde in de traditie staan van de grote historische kunstenaars vóór hem. − Manet wilde de academische traditie vernieuwen/verder brengen. / Hij wilde het systeem van binnenuit veranderen. − Manet had de Salon nodig voor zijn economische positie. − De Salon was dé (enige) plek waar officiële erkenning behaald kon worden, er was geen alternatief. per juist antwoord (1) (2)

• drie van de volgende: − (omkeren van rollen / posities) Rivers maakt bestaande, racistische maatschappelijke verhoudingen zichtbaar door deze om te draaien: Olympia wordt een vrouw met een donkere huidskleur en de bediende maakt hij blank (of roze/rood gekleurd). − (doorwerken van beelden) Rivers laat door het omkeren van rollen en huidskleuren in een beroemd kunstwerk zien hoe bepalend beelden zijn voor het bevestigen / in stand houden van verhoudingen. − (toepassen van racistische praktijk in ongebruikelijke context) Rivers toont door het toepassen van 'blackface' (hier het bruin/zwart schilderen van Olympia en/of het rood/blank schilderen van de bediende) het opmerkelijke/vreemde/belachelijke van deze praktijk. − (veranderen van stereotypen) Rivers verandert de blanke prostituee Olympia in een donkere vrouw en vervangt daarmee het negentiende- eeuwse stereotype. − (werking van stereotypen) Rivers keert de situatie niet alleen om, maar zet origineel en omkering bij elkaar, waarmee hij extra benadrukt hoe stereotypen werken. − (letterlijk maken van het denken in groepen/stereotypen in plaats van in individuen) Rivers geeft alleen de donkere bediende (rechtsachter) een echt gezicht, de andere figuren hebben schematische gezichten (in gevallen van discriminatie komt het vaak voor dat juist het individuele wordt genegeerd en geoordeeld wordt op zogenaamde groepskenmerken). per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − Rivers speelt, veel radicaler dan Manet, met oppervlak/vlakheid en diepte in het kunstwerk. − Rivers kopieert het werk van Manet niet alleen, maar verdubbelt het en/of maakt er twee varianten op, waardoor hij Manet in verwijzingen / in complexiteit probeert te overtreffen. − Rivers kiest (meer nog dan Manet) expliciet voor een zeer gevoelig / provocerend onderwerp / Rivers ent zijn werk (meer nog dan Manet) op de eigentijdse realiteit en geeft een scherp commentaar. − Rivers' schilderstijl is nog losser/grover/meer 'onaf' dan die van Manet. per juist antwoord (1) (2)