Eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo 2025, tijdvak 1: vragen en antwoorden

• drie van de volgende: − spitsbogen − kruisribgewelven − steunberen − pinakels − luchtbogen − bundelpijlers / samengestelde zuilen per juist antwoord (1) (3)

• een van de volgende: − Het (gekleurde) licht symboliseerde het goddelijke / hemelse licht (God is licht, het hemels Jeruzalem). − De (gebrandschilderde) ramen vermengen door hun transparantie / flonkering de stoffelijke wereld met de bovennatuurlijke / geestelijke wereld. (1)

• De koning en de koningin zijn de opdrachtgevers / schenkers van het raam. Dit kun je zien aan het model van het raam dat ze in hun handen houden. (1)
• Ze zijn in het onderste gedeelte van het raam afgebeeld, omdat ze op deze manier hun nederigheid / dienstbaarheid ten aanzien van God / Christus tonen en/of omdat hun wereldse status lager is dan die van heiligen en/of Christus. (1)

• drie van de volgende: − opleiding van leerlingen (het meester-gezel-leerlingsysteem) − de vereiste kwaliteit van de producten − de arbeidsomstandigheden (in de ateliers) − opvang bij ziekte / overlijden (financiële vergoeding / pensioen voor nabestaanden van overleden kunstenaar) − het exclusieve recht op uitoefening van het ambacht / bescherming tegen concurrentie − eisen voor toelating tot het gilde − verdeling van werk / afstemming van verschillende taken op elkaar per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − Het werk, met zijn religieuze betekenis of functie stond centraal, niet de maker / het was werk ter ere van God. Het verbinden van je / een naam aan een kunstwerk was niet gepast, zodoende is de naam van de maker vaak niet bekend. − De maker/kunstenaar had in de middeleeuwen veelal de status van ambachtsman en de namen van betrokken ambachtslieden bleven (en blijven nog altijd) vaak onbekend. (Pas vanaf de renaissance werden vaker namen aan kunstwerken verbonden, vooral daar waar het goede, nieuwe ideeën betrof (inventio) en/of daar waar het een uitzonderlijke vaardigheid betrof.) − Er werd in de ateliers door ambachtslieden veel samengewerkt aan objecten / onderdelen van de kathedraal, er was dus geen sprake van één maker / het is dus vaak niet te zeggen wie dé maker is. − Er is een beperkte hoeveelheid gegevens overgeleverd uit deze periode van de geschiedenis en/of de studie naar makers is (nog) beperkt. Om die reden is de naam van de maker vaak niet bekend. per juist antwoord (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Van Doesburg bedoelde hiermee dat hij streefde naar (een van de volgende): (1p)
  • een universele vormentaal voor de kunsten.
  • een vormentaal die gebaseerd is op zuivere, geometrische vormen.
  • een kleurkeuze gebaseerd op de primaire kleuren.
  • een (zuivere) functionele vormgeving.
  • een (gelijkwaardige) samenwerking tussen de verschillende kunstdisciplines.
• Het tijdschrift kon hieraan een bijdrage leveren door (twee van de volgende manieren): (2p)
  • beeldend kunstenaars, vormgevers en architecten een podium te bieden voor het uitwisselen van hun ideeën (over samenwerking en/of universele vormentaal).
  • concrete voorbeelden te tonen van de 'universele vormentaal' die De Stijl nastreefde (zoals het logo op de omslag, of de voorbeelden uit de bijlage laten zien).
  • het verspreiden van het gedachtegoed van De Stijl onder een (internationaal) publiek.

Opmerking Per juiste manier 1 scorepunt toekennen.

• In een juist antwoord wordt zowel de verbinding als de zelfstandigheid van de schilderkunst in relatie tot de architectonische ruimte benoemd. Verschillende combinaties zijn mogelijk. Voorbeelden van juiste antwoorden zijn (twee van de volgende): − De kleurvlakken gaan een verbinding aan met de architectonische ruimte doordat ze op de wand / het plafond zijn aangebracht, toch blijven de vlakken ook zelfstandige elementen omdat ze zijn aangebracht op een paneel / verhoging / reliëf. − De (kleur)vlakken gaan een verbinding aan met de architectonische ruimte door hun grote formaat (ze zijn qua maat vergelijkbaar met onderdelen van de architectuur zoals deuren / vensters), toch blijven ze zelfstandig door hun egale kleuren. − De kleurvlakken gaan een verbinding aan met de architectonische ruimte doordat ze soms worden onderbroken door architectonische elementen (zoals een hoek, een deur of een trap met galerij), toch behoudt de kleurencompositie haar zelfstandigheid omdat de vlakken doorlopen (bij de trap of galerij) / omdat het formaat / de vorm van de vlakken niet wordt gedicteerd door de architectuur (bijvoorbeeld de afmetingen van een wand). per juist antwoord (1) (2)

• drie van de volgende: − (neo)gotiek, zoals de spitsbogen / het kruisribgewelf / straalkapellen − (neo)romaans, zoals de ronde straalkapellen / de vensters met rondbogen / gesloten muurvlakken / stereometrische grondvlakken − byzantijnse/oosterse/oriëntaalse bouwkunst, zoals de vele puntige torentjes / de kegelvormige, spitse koepel / de vele ramen in de tamboer van de koepel − (neo)renaissance, zoals de tamboer / de lantaarn op de koepel. − (neo)barok, zoals de parabolische boog van de koepel / de spiraalvormige lijnen op de koepel − art-nouveau / jugendstil, zoals de slingerende / golvende / organische lijnen op de koepel per juist antwoord (1) (3)

• drie van de volgende: − (inhoudelijk) Het betreft een mozaïek met een religieus thema / religieuze voorstelling en dat past bij een kerk. − (inhoudelijk) Via licht en flonkering van het mozaïek wordt een (symbolische) overgang van het materiële (de kerk) naar het immateriële bewerkstelligd. / Het mozaïek met zijn gekleurde schittering is op te vatten als een openbaring van het goddelijke (God is licht). − (ruimtelijk) De (grillige) vorm van het mozaïek is afgestemd op / ingepast in die van het muurvlak (tussen de hoeken en tussen de bogen en de ramen). − (ruimtelijk) Frieling laat het landschap in zijn mozaïek meegolven over en tussen de bogen in de architectuur. − (ruimtelijk) Frieling gebruikt een vlakke / decoratieve stijl die past bij een wandkunstwerk / die de vlakheid van de wand benadrukt − (ruimtelijk) Frieling gebruikt een decoratieve stijl die past bij de overige kunstwerken in de kerk. − (ruimtelijk) Het mozaïek (van gekleurd glas) maakt gebruik van het licht in de ruimte dat door de vensters valt. − (ruimtelijk / inhoudelijk) Het mozaïek is door de plaatsing / richting van de figuren, met Mozes voorop, als een verhaal te lezen (van links naar rechts). per juist antwoord (1) (3)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Uitwerking van de iconologische interpretatie: Een juist antwoord bestaat uit een interpretatie van het werk vanuit de bredere context van de tijd waarin het werk is gemaakt. (1) Bijvoorbeeld (een van de volgende):
  • Frieling geeft Mozes weer als een jonge, eigentijds geklede persoon (sneakers) en trekt zo een parallel tussen de opdracht die Mozes had en de vragen / opgave waar (jonge) mensen zich nu voor gesteld zien en/of suggereert dat die opdracht/opgave misschien dezelfde is of vergelijkbaar zou kunnen zijn.
  • Frieling kiest voor de weergave van eigenwijze / zoekende geiten (en van een geit die in een gat valt) in plaats van schapen. Dit kan geïnterpreteerd worden als een uitspraak over een veranderende (geloofs)cultuur / als een verwijzing naar de hedendaagse mens / de hedendaagse cultuur waarin sprake is van individualisme / pluralisme / zoekende mensen.

• drie van de volgende: − Frieling werkt in opdracht van de Kerk (in de middeleeuwen een belangrijke opdrachtgever voor kunst). − De keuze voor (glas)mozaïek staat in de traditie van de (vroeg)christelijke en/of Byzantijnse kunst. − De keuze van vormen(taal) en/of motieven staat in de traditie van de (vroeg)christelijke en/of Byzantijnse kunst. − Het werken op locatie, doet denken aan het werken in bouwloodsen naast/bij de kerken in aanbouw in de tijd van de middeleeuwen. − Frieling is te zien als een soort meester van een werkplaats, die samenwerkt met assistenten / verschillende vakmensen (zoals ook in middeleeuwse werkplaats of bouwloods). − Het werk heeft een sterk ambachtelijk karakter. − Het werk sluit qua onderwerp/thema/motief aan op de middeleeuwse, christelijke traditie. − Het uiteindelijke werk is het resultaat van een gezamenlijke inspanning. (De individuele kunstenaar staat in de middeleeuwen minder centraal dan in de renaissance, de romantiek of het modernisme.) per juist antwoord (1) (3)

• drie van de volgende: − (positionering en omlijsting) De behangsels geven door hun positionering op de wand, boven een rand/lambrisering / door de kaders/lijsten, het idee dat je door een raam/venster kijkt. − (lage horizon) Door een lage horizon / grote luchtpartij ontstaat een sterke ruimtesuggestie / ontstaat een sterke dieptewerking / ontstaat de indruk van een vergezicht. − (verkleining / perspectiefwerking) Naarmate de voorstelling zich verder naar achteren afspeelt, wordt deze kleiner afgebeeld (voorgrond, middenstuk, achtergrond), hierdoor ontstaat een sterke ruimtesuggestie. − (afsnijding) Door het gebruik van afsnijding lijkt het alsof het landschap buiten de randen van de schildering / 'het venster' doorloopt. − (atmosferisch perspectief) Door toepassing van atmosferisch perspectief wordt de ruimtewerking versterkt / ontstaat de indruk van een (realistisch) vergezicht. − (doorlopende voorstelling) Door de weergave van een doorlopende (lage) horizon / soortgelijke (grote) wolkenluchten, ontstaat de suggestie van een blik op één doorlopend landschap. per juist antwoord (1) (3)

• drie van de volgende: − Er zijn koeien weergegeven, een populair onderwerp (en een symbool voor Nederland) uit de zeventiende-eeuwse Nederlandse schilderkunst. − Er is een (Hollands aandoend) vlak / laag rivierlandschap weergegeven (met een stad), een populair onderwerp uit de zeventiende-eeuwse Nederlandse schilderkunst. − Er is gekozen voor opvallende wolkenluchten en/of een lage horizon, in lijn met het werk van landschapsschilders uit de zeventiende eeuw (zoals Ruysdael). − De keuze voor een stadsgezicht, met een huis met trapgevel / voor een havengezicht, past in de Hollandse traditie van stadsgezichten / 'straatjes'. − De keuze voor een 's zomers, heuvelachtig landschap past in de zeventiende-eeuwse traditie van Italianiserende landschappen. − De kleding, zoals het rode jasje, is vergelijkbaar met de kleding die ook te zien is op zeventiende-eeuwse schilderijen. per juist antwoord (1) (3)

• een van de volgende: − (kunstmarkt) Aan het begin van de negentiende eeuw bloeide de presentatie van en handel in kunst van 'levende meesters' op (salons, kunsthandel / kunstzalen), de kleinere schilderijen waren makkelijker te (her)plaatsen en (dus) ook te verhandelen, de groeiende vraag leidde tot een groeiend aanbod. − (nationalisme) In de eerste helft van de negentiende eeuw was er sprake van groeiend nationalisme en dit betekende in de kunst(markt) een voorliefde voor de 'zeventiende-eeuwse gloriedagen van de kunst', en daarmee een voorkeur voor vergelijkbare schilderijen op paneel of doek. (1)

• drie van de volgende: − Ze werken met verf op doek of papier dat op een frame wordt bevestigd. − Ze plaatsen (sommige) behangsels in een (wand)betimmering / boven een lambrisering. − Ze gaan uit van een specifieke locatie. − Ze werken / ontwerpen (voornamelijk) in een atelier / niet op locatie. − Ze putten hun inspiratie uit beeldend bronmateriaal / voorbeelden en niet uit directe, eigen natuurstudie in de buitenlucht. − Ze stellen voorstellingen vrijelijk samen uit verschillende bronnen (het betreft geen weergave van een specifieke, reële locatie). − Ze grijpen qua techniek en effecten terug op voorgangers / op de traditie. per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − (plans / verkleining) Deze werken van Snijder&CO hebben vooral (of alleen) een voorgrond / hebben geen sterke verkleining / geen verre diepte / geen (verre) achtergrond. − (verkorting, perspectief) In deze werken van Snijder&CO is er nauwelijks sprake van verkorting / zijn er nauwelijks perspectivische lijnen de diepte in. − (compositie) Deze werken van Snijder&CO zijn enigszins patroonmatig / decoratief / er is sprake van een bepaalde mate van herhaling over het gehele vlak (en daardoor zijn de werken vlakker). − (overlap, afsnijding) Deze werken van Snijder&CO worden gekenmerkt door vormen / vlakken die veelal naast elkaar staan, in plaats van overlap. − (lijn, plasticiteit) Deze werken van Snijder&CO zijn tekenachtig / minder schilderachtig (veelal scherp) en hebben daardoor wat minder plasticiteit. − (atmosferisch perspectief) Deze werken van Snijder&CO zijn tekenachtig / minder schilderachtig en hebben daardoor minder atmosferisch perspectief / dieptesuggestie. per juist antwoord (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• argumenten (twee van de volgende): (2p)
  • (ambachtelijke locatie / verheerlijken van het metier) Ze presenteren zichzelf in het (werk)atelier.
  • (ambachtelijke houding / verheerlijken van het metier) Ze presenteren zichzelf alsof ze het werk even kort hebben onderbroken voor een foto, te midden van potten verf en kwasten, de bril nog op de neus (en een op tafel) en/of materiaal nog in hun handen.
  • (ambachtelijke kleding / verheerlijken van het metier) Ze presenteren zichzelf in werkkleding (vol verfvlekken).
  • (ambachtelijke attributen en materialen / hechten aan kennis, studie en traditie) Ze presenteren hun ambachtelijke / traditionele werkwijze, met voorbeeldboeken en verschillende materiaal.
  • (ambachtelijke werkstukken / hechten aan traditie) Ze presenteren zichzelf met op de achtergrond hun unieke, ambachtelijke / kundig vervaardigde / traditionele behangsels.

Opmerking Per juist argument 1 scorepunt toekennen.

• De overheid stimuleert dat kunstenaars zich opstellen als cultureel ondernemers / zoveel mogelijk zelf inkomsten genereren / dichtbij de samenleving staan. (1)
• Gimenes en Snijder voldoen daaraan doordat ze werken in opdracht / ook workshops geven en daarmee inkomsten genereren met hun kunstpraktijk en/of daarmee dicht bij de samenleving staan. (1)

• Het idee van de 'autonome kunstenaar' / de kunstenaar die niet werkt voor de markt of in opdracht, maar vanuit het idee van kunst als zelfexpressie / kunst om de kunst / de visie van de kunstenaar als enige norm. (1)
• De kritiek was dat kunstenaars door de subsidies werk maakten dat (te) ver van de maatschappij afstond / dat kunstenaars te sterk afhankelijk waren van subsidies. (1)

• twee van de volgende: − Door een reeks momenten consequent / met regelmaat vast te leggen door middel van de prikklok. − Door zichzelf vast te leggen op een reeks foto's, waarbij veel hetzelfde is (telkens in dezelfde kleding / met dezelfde pose / gezichtsuitdrukking en op dezelfde plek) en alleen de tijd zichtbaar verstrijkt, zoals te zien is aan de fysieke verandering van Hsieh, zoals zijn haar dat langer wordt en/of aan de tijd op de klok. − Door zichzelf te filmen, waarmee het verstrijken van de tijd zichtbaar wordt. per juist antwoord (1) (2)

• Lichamelijke tijd gaat over de persoonlijke / menselijke / subjectieve / geestelijke ervaring van tijd. (1)
• Kloktijd verwijst naar de objectieve (onpersoonlijke) / technische / natuurkundige tijd zoals een klok die registreert / aangeeft. (1)
• Het antwoord moet de volgende strekking hebben: De gemiste tijden tonen aan dat Hsieh er is / leeft, want de gemiste momenten tonen aan dat de opdracht die Hsieh zichzelf oplegt (ieder uur van de dag klokken) menselijkerwijs (fysiek en geestelijk) niet haalbaar is en/of dat de mens feilbaar is / dat de mens geen machine is. (1)

• Een juist antwoord bestaat uit een interpretatie waarin een relatie wordt gelegd tussen de persoonlijke omstandigheden / de biografie van Hsieh en een kenmerk of doel van zijn project. Voorbeelden van juist antwoord zijn (een van de volgende): − Als illegale vluchteling had Hsieh beperkte mogelijkheden in het openbare bestaan in de Verenigde Staten en zat hij in zekere zin gevangen. Dit werk is te zien als symbool van deze situatie: leven in beperkende omstandigheden en/of kunst biedt de ruimte / vrijheid om naar eigen inzicht vorm te geven aan het leven / aan de tijd, daar is geen officiële instantie / is geen officiële erkenning voor nodig. − Als illegale vluchteling bestaat Hsieh officieel niet in de Verenigde Staten, maar met dit kunstwerk kan hij zijn leven / zijn aanwezigheid vormgeven / zijn leven zichtbaar maken en zijn bestaan aantonen / zorgt hij zelf voor erkenning. − Doordat Hsieh veertien jaar lang een illegale vluchteling was, zal hij het leven hebben ervaren als ingeperkt / niet-vrij of zelfs een gevange (vanwege de dreiging opgepakt / uitgezet te worden), dit is weerspiegeld in Time Clock Piece, waar hij in een uniform zich als ‘een gevangene’ ieder uur trouw voor de camera meldt (hij gedraagt zich als een gevangene van de tijd). − Als vluchteling vond Hsieh een (veilige) plek in de Verenigde Staten. Dit werk kan gezien worden als een boetedoening / als een dankbetuiging voor het kunnen of mogen leven in een ander, veilig land / voor het vinden van een thuis in een andere cultuur. (1)

• drie van de volgende: − Bij een conceptueel kunstwerk staat het idee centraal / vormt het idee het uitgangspunt en doel, en niet het beeld. Het gaat in dit kunstwerk om het tonen van tijd / leven, en niet zozeer om de esthetiek van het beeld / de installatie (de presentatie had ook een andere vorm kunnen krijgen). − Bij een conceptueel kunstwerk worden het uitgangspunt en/of de te volgen werkwijze vaak van tevoren geformuleerd. Bij dit kunstwerk is er (ook) sprake van een tevoren opgesteld plan met een begin- en einddatum en te volgen werkwijze. − Bij conceptuele kunst wordt vaak sterk afgeweken van de traditionele vormen (zoals een beeld of schilderij) en/of wordt soms gekozen voor een vorm die direct ingrijpt in de omgeving / het leven (het past vaak niet eenvoudig op een sokkel of aan de muur). Dit kunstwerk bestaat uit een project dat uitgaat van / uitgevoerd wordt in het dagelijks leven. − Bij een conceptueel kunstwerk staat in de uitvoering de kunstenaar zelf niet of minder centraal. Dit kunstwerk kan in principe opnieuw en/of door anderen (ook) worden uitgevoerd. per juist antwoord (1) (3)

• Time Clock Piece: Hsieh gebruikt zijn leven als materiaal voor het kunstwerk. / Hsieh heeft nauwelijks nog tijd om te leven naast / vanwege dit kunstwerk. Er is nauwelijks ruimte meer voor levenstijd want bijna alles wordt ingenomen door kunsttijd. (Zijn 'gewone leven' wordt steeds onderbroken, hij kan bijvoorbeeld nooit doorslapen.) (1)
• Thirteen Year Plan: Het verschil (of de verhouding) tussen kunst- en levenstijd is onduidelijk: Hsieh laat dertien jaar lang niets aan de buitenwereld van zijn kunstwerk zien (hij legt geen ‘verantwoording’ af, zoals in Time Clock Piece) en aan het einde van de dertien jaar blijkt dat zijn leven zelf (of: het in leven blijven) het kunstwerk is. Daarmee suggereert Hsieh (achteraf) eigenlijk dat overleven / in leven blijven de kunst is / het leven kunst is. (1)

• drie van de volgende: − Het innemen van medicijnen wijst op het jezelf dwingen (controleren) om in een andere (in dit geval oncontroleerbare) toestand te komen (de 'normale' toestand loslaten). − Het (proberen te) bedwingen van spiertrekkingen wijst op controle over jezelf houden. (Het lijkt erop dat Abramović de controle probeert vast te houden, ze blijft op haar stoel zitten, ondanks het samentrekken van spieren.) − Het gebruiken van medicatie om 'gedragsstoornissen te kalmeren' wijst op het streven om controle te hebben / om het effect ongedaan te maken van de medicijnen die haar controle deden verliezen. − Het volhouden van het plan van de performance wijst op controle over jezelf / wijst op discipline. − Het wachten tot de controle terugkomt / het hervinden van een stabiele lichamelijke toestand zonder medicatie wijst op controle over jezelf. per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − (intens staren) Het voortdurend, de hele dag lang, ondergaan van (onderzoekende / peilende) blikken / confrontaties / het bekeken worden / bekeken/onderzocht worden door de deelnemers (en daarop niet anders reageren dan door zwijgend terugkijken) vergt discipline / controle / mentale kracht en was voor Abramović intens / uitputtend. − (heftige emoties) Veel deelnemers waren geëmotioneerd (ze gingen bijvoorbeeld huilen). Deze sterke emoties hadden hun weerslag op de emoties van Abramović en dat maakte de performance intens voor haar. − (onverwachte reacties) Sommige deelnemers reageerden verrassend / onverwacht. Het anticiperen / (niet) reageren op verschillende situaties / het schakelen tussen verschillende situaties en/of emoties is intens / uitputtend. − (afleidingen) Het omringend publiek praatte, maakte foto’s, liep heen en weer enzovoort, en daarom was het voor Abramović moeilijk om geconcentreerd te blijven. per juist antwoord (1) (2)