Eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo 2023, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Opmerking Scorepunten alleen toekennen aan gebeurtenissen die gebruikelijk zijn in voorstellingen van het Laatste oordeel.

• Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Belangrijkste boodschap: het Laatste oordeel was bedoeld om de mensen aan te sporen om te leven volgens de Christelijke leer / naar het voorbeeld van Christus / te kiezen voor het goede en niet voor het kwade en/of om mensen te waarschuwen dat hun daden in het leven gevolgen zouden hebben voor het leven in het hiernamaals. (1)

• drie van de volgende: − weergave van complexe houdingen, met draaiingen in het lichaam − weergave in verkortingen (zoals de figuren linksboven die het kruis en de doornenkroon vasthouden) − nauwkeurige en nadrukkelijke weergave van de anatomie (met sterke plasticiteit en/of lijnvoering) − weergave van heftige emoties / heftige gezichtsuitdrukkingen (zoals angst en woede) − weergave van een figuur (een vermeend zelfportret van Michelangelo) in de vorm van een afgestroopte huid per juist antwoord (1) (3)

• De eenheid van de katholieke kerk werd bedreigd door de reformatie / opkomst van het protestantisme (vanuit Noord-Europa). (1)

• Hauser bespreekt / verklaart (een (stijl)verandering in) de kunst vanuit veranderende maatschappelijke of religieuze verhoudingen. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• voorbeelden (twee van de volgende): (2p)
  • (perspectiefwerking) Veel figuren (zoals Christus) bevinden zich hoog boven de beschouwer, maar zijn frontaal en niet van onderen weergegeven.
  • (perspectiefwerking) Frontale aanzichten (figuren rondom Christus) worden gecombineerd met aanzichten van onderen (bijvoorbeeld de figuren die opstijgen naar de hemel).
  • (perspectiefwerking) De laag met figuren vlak boven Christus lijkt in elkaar geperst doordat de figuren sterk verkort zijn weergegeven en achter elkaar geplaatst zijn. (Dit klopt niet met de ruimteweergave van de lagen erboven en eronder.)
  • (verhouding tussen de figuren / verkleining) Het formaat van de figuren volgt niet de wetmatigheid van het perspectief / figuren op de achtergrond zijn niet altijd kleiner dan figuren op de voorgrond (Bijvoorbeeld: de figuren naast Christus zijn veel groter dan de figuren vlak boven hem. / De figuren in de buurt van Christus zijn veel groter dan de figuren op de wolk rechts die door overlapping zich meer op de voorgrond lijken te bevinden. / De figuren (rechtsonder) zijn in verhouding te groot voor de boot).
  • (ordening in de diepte) De meeste figuurgroepen lijken zich op hetzelfde plan te bevinden in de voorgrond en/of de figuurgroepen zijn boven elkaar gestapeld.
  • (ordening in de ruimte) De ordening van de figuurgroepen in de ruimte in de vorm van een spiraal of ellips (hoewel symmetrisch in de basis) maakt de ruimte dynamisch (in plaats van harmonisch geordend of statisch).
  • In de hoge renaissance stonden figuren meestal in perspectivisch geconstrueerde ruimten zoals kamers of pleinen, terwijl Michelangelo de ruimtelijke omgeving/context hier beperkte tot wat landschap op de lage achtergrond.

• Het antwoord moet de volgende strekking hebben: (In de iconologie wordt de (iconografische) interpretatie of betekenis in de bredere context van de tijd geplaatst.) In deze interpretatie / beschrijving geeft Vasari de figuren / de slaven / de gevangenen een betekenis die past in de tijd van paus Julius II: Het zijn de door Julius II onderworpen provincies. (1)

• De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (twee van de volgende): − (autonome kunstenaar) Volgens Janson gaat Michelangelo niet uit van bestaande regels, maar gaat hij alleen af op zijn eigen oordeel. Dit is een romantisch beeld van het kunstenaarschap: de autonoom opererende kunstenaar die wars is van conventies en vertrouwt op zijn eigen, individuele (geniale) oordeel. − (verhevigd gevoel) Janson legt in zijn interpretatie van de beelden de nadruk op 'de immense psychische energie' / het sterke gevoel / de emotie / de expressie. Hieruit spreekt een romantisch beeld van het kunstenaarschap: Het gaat de romantische kunstenaar om het uitdrukking geven aan (eigen) hevige gevoelens / emoties. − (kunstenaar als schepper, vergelijkbaar met God) Janson beweert dat Michelangelo het maken van beelden vergelijkt met de scheppende kracht van God. Dit is (ook) een romantische interpretatie van het kunstenaarschap: de kunstenaar als scheppend genie (vergelijkbaar met God). per juist antwoord (1) (2)

• De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (drie van de volgende): − Michelangelo is alleen afgebeeld / Michelangelo zit alleen in zijn atelier (tussen zijn werk), dit past bij het beeld van de romantische kunstenaar die vrij / autonoom werkt. − Michelangelo zit in gedachten verzonken te midden van zijn werk, dit past bij het beeld van de romantische kunstenaar van wie het werk ontspruit aan zijn ziel / geest. − Michelangelo is niet werkend afgebeeld (gereedschap op de vloer), maar peinzend, nadenkend / wachtend op inspiratie, waaruit blijkt dat romanticus Delacroix de inspiratie belangrijker vond dan het ambacht. − Michelangelo zit in een vergelijkbare pose als een van de beelden achter hem in het atelier, dit past bij het beeld van de romantische kunstenaar wiens artistieke productie gezien kan worden als een directe expressie van zijn innerlijke gemoedsgesteldheid. − Michelangelo heeft een bijzondere rode mantel aan / hij draagt een bijzondere hoofddoek, dit past bij het beeld van de romantische kunstenaar als onconventioneel / als bohemien / als filosoof (geen ambachtsman). per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − Er werd ambachtelijk gewerkt / (verschillende oude) ambachten staan centraal. − Het atelier volgt het middeleeuwse (organisatie)model van meester - gezel - leerling (gericht op specialisatie in verschillende disciplines). − Er werd onder één dak samengewerkt om de disciplines architectuur, beeldende kunst en kunstnijverheid te verenigen. per juist antwoord (1) (2)

• drie van de volgende: − (werkgever) Cuypers was werkgever van de werknemers in het Atelier (hij moest salaris betalen). − (leermeester) Cuypers was verantwoordelijk voor de scholing/opleiding van werknemers. − (ambachtelijke en artistieke kwaliteit) Cuypers moest de kwaliteit (van de productie) van ornamentiek waarborgen. − (zakelijk) Cuypers moest contact leggen / onderhouden met (nieuwe) opdrachtgevers en/of afnemers. − (productie) Cuypers was verantwoordelijk voor het op peil houden / brengen van de productie (leveranciers, fabrieken). − (facilitair) Cuypers was verantwoordelijk voor de uitrusting/outillage van de werkplaats (gereedschap, materiaal). per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − hoge / grote ramen (aan de rechterzijde van de voorgevel en in de zijgevel) − hoge dakconstructies / kappen − vlakke gevels (met weinig ornamentiek) − een (grote / gesloten) schuur − de plaatsing van vleugels/bijgebouwen − het totale volume van het gebouw − de hoge deur van het atelier / de hoge entree van het atelier per juist antwoord (1) (2)

• twee van de volgende: − de entree met trappen − het ruime portaal (ontvangst) − de (versierende / niet-functionele) trapgevels − de twee erkers − de plaatsing en het formaat van de raampartijen aan de voorzijde / linkerhelft (dit wijst op indeling van een woning met diverse kamers) per juist antwoord (1) (2)

• drie van de volgende: − De gevel heeft een overwegend horizontaal karakter. − De structuur van de gevel wordt gevormd door architraven en pilasters. − De dakramen zijn en/of de top van de centrale gevel is bekroond met frontons. − Er wordt gebruik gemaakt van rondbogen. − De plaatsing van cirkelvormige ornamenten op de gevel / de cirkelvormige sierlijsten / de guirlandes rond de portretten op de gevel. − De toepassing van de trapgevel (als verwijzing naar de renaissance- architectuur in Nederland). per juist antwoord (1) (3)

• drie van de volgende: − In de gevel ligt de nadruk op de verticale assen. − De structuur van de gevel wordt gevormd door steunberen/pijlers met daartussen vensters of muren / het oogt als skeletbouw. − Er wordt gebruikgemaakt van spitsbogen. − Het centrale deel bevat een grote raampartij / veel glasoppervlak. − De vensterpartijen bevatten traceerwerk. − Op de hoeken en/of dakpunten zijn pinakels geplaatst. − In de nissen zijn galerijbeelden geplaatst. per juist antwoord (1) (3)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

De antwoorden moeten de volgende strekking hebben:

• verklaring waarom het renaissancistische ontwerp wel passend werd gevonden (een van de volgende): (1p)
  • Het renaissancistische ontwerp vond de jury qua stijl passend voor de functie van het gebouw: een museum met kunstschatten.
  • Het renaissancistische ontwerp vond de jury qua stijl / stijlperiode passend bij de collectie die het museum zou gaan herbergen (met het accent op hoogtepunten uit de kunst van de zestiende en zeventiende eeuw).
• verklaring waarom het gotische ontwerp niet passend werd gevonden (een van de volgende): (1p)
  • Het gotische ontwerp vond de jury niet passend, want die stijl reserveerde zij (eerder of liever) voor religieuze architectuur.
  • Het gotische ontwerp vond de jury niet passend, want die stijl vond men 'katholiek', terwijl het hier ging om een nationaal museum (het ontwerp moest seculier van karakter zijn en/of (ook) passend zijn voor een land met een sterke protestantse traditie).

• De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (drie van de volgende): − Less is more: decoraties / decoratieve patronen zijn witgepleisterd / de wanden en plafonds zijn zoveel mogelijk egaal en wit gemaakt ("white cube") en/of beelden op sokkels en zitjes zijn verwijderd. − Form follows function: de 'toegevoegde' decoratie is verdwenen, alleen de functionele vormen blijven zichtbaar, zoals de zuilen/pilaren, de dragende balken en de bogen. − Licht: de gordijnen zijn verwijderd en/of de muren zijn wit geverfd, zodat er zoveel mogelijk (dag)licht de ruimte kan binnenvallen. − Open ruimte: afscheidingen in de vorm van lange gordijnen zijn verwijderd en/of elementen, als beelden op sokkels en zitjes zijn verwijderd. − Evenwicht tussen vlak en lijn: met het wit pleisteren van de wanden ontstaan egale vlakken die een contrast vormen met de donkere lijnen van de dragende balk. per juist antwoord (1) (3)

• De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (drie van de volgende): − (herwaardering van het ambacht) Er is aan het begin van de 21e eeuw onder architecten en kunstenaars sprake van een herwaardering van het ambachtelijke. − (herwaardering van ornamentiek) Net als bij Cuypers (maar nu als reactie op het 'anonieme' modernisme) is er aan het begin van de 21e eeuw aandacht voor versiering / symboliek in architectuur. − (herwaardering van nationaal erfgoed) Cuypers wordt inmiddels tot het Nederlands cultureel erfgoed gerekend / het Rijksmuseum is zelf onderdeel van de nationale geschiedenis (waarvoor meer aandacht is sinds het begin van de 21e eeuw). − (herwaardering van dienende architectuur) Er is aan het begin van de 21e eeuw sprake van een tendens waarin architecten zich nadrukkelijk opstellen in dienst van de samenleving, net als Cuypers deed. − (waardering voor het authentieke / oorspronkelijke) Er is aan het begin van de 21e eeuw sprake van een trend waarin authentieke / oorspronkelijke ontwerpen en producten (vintage) worden gewaardeerd. − (erkenning van geschiedenis als 'een verhaal') De (postmoderne) erkenning dat zoiets als een "neutrale" presentatie, zoals het modernisme dat met de "white cube" pretendeerde, eigenlijk niet mogelijk is. per juist antwoord (1) (3)

• drie van de volgende: − Elementen lijken verplaatsbaar / elementen ogen alsof je ze omhoog of omlaag / erin en eruit kunt/mag bewegen / de kleine kubus steekt uit de structuur van de grote kubus. − Er is sprake van een afwisseling tussen gesloten en open volumes. / In de kubus zijn kleine blokjes geplaatst die (het strenge ritme van de kubus doorbreken en) zorgen voor een speels effect. − De kleuraccenten maken het werk speels. − De latten eindigen allemaal op verschillende hoogtes. − De latten lijken zonder ordening in de kubus te zijn geplaatst (ze staan op onregelmatige afstand van elkaar). − Op de latten van Promise IV zijn verscheidene kleine details zichtbaar (spijkertjes, stof), die de strakke/gladde structuur doorbreken of afwisselen. per juist antwoord (1) (3)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Promise IV leent zich voor deze benadering, want (een van de volgende): (1p)
  • het werk is non-figuratief / een voorstelling ontbreekt / het werk is abstract.
  • het werkt gaat niet over nabootsen van de zichtbare werkelijkheid.
  • de zeggingskracht is (voornamelijk) gebaseerd op vorm en niet op een voorstelling.

Opmerking Als de kandidaat meer dan 150 woorden gebruikt, een scorepunt aftrekken.

• drie van de volgende: − (combineren van stijlen / eclectisch) Het combineren van verschillende stijlen (De Stijl, geometrie van Marrons, minimal art) uit de kunstgeschiedenis in een werk is een kenmerk van postmoderne kunst. − (deconstructie / reconstructie) Het opnieuw ordenen van elementen uit de geschiedenis (De Stijl, elementen uit de Marroncultuur, elementen uit Jungermans eigen leven en herinnering) en daarmee een nieuwe kijk op de geschiedenis geven / tonen dat de geschiedenis een construct is / een (persoonlijk) verhaal is/kan zijn, is postmodernistisch te noemen. − (het speelse element / humor) De speelse omgang met overduidelijke referenties aan De Stijl, zoals de 'strenge' kubus waaruit de latten omhoog springen, is postmodern te noemen / is te beschouwen als een ironisch commentaar op het modernisme. − (reactie op modernisme) Jungerman maakt een abstract werk dat in eerste instantie lijkt op een modernistisch werk, maar dat is doordrongen van nieuwe betekenissen / van betekenissen uit zijn culturele achtergrond, wat in het modernisme niet gebeurde. − (hoge – lage kunst) Het werk van kunstenaars van De Stijl wordt gezien als museumkunst, terwijl de patronen van de Marrons gezien worden als een uiting van volkskunst/folklore. Het combineren van die twee in een kunstwerk is postmodern te noemen. per juist antwoord (1) (3)

• drie van de volgende: − (geometrie, rechthoeken) De basisvorm van Visiting Deities: Kabra Tafra is geometrisch/rechthoekig, dit sluit aan bij de vormgeving van het Rietveld Paviljoen. − (harmonie tussen vlak en lijn en/of open en dicht) Visiting Deities: Kabra Tafra bestaat uit een afgewogen afwisseling van vlakken en lijnen / van gesloten vlakken en open ruimtes, net zoals het Rietveld Paviljoen bestaat uit muurvlakken en glaswanden / uit een open ruimte met dwarswanden. − (licht, lucht, ruimte) De open structuur die kenmerkend is voor Visiting Deities: Kabra Tafra past bij de openheid / de doorgaande ruimte (met veel glas) die Rietveld nastreefde in zijn ontwerp. − (spel van horizontalen en verticalen) Visiting Deities: Kabra Tafra is horizontaal georiënteerd met verticale accenten, net zoals de ruimte van het Rietveld Paviljoen gekenmerkt wordt door een afwisseling van horizontale en verticale lijnen / vlakken. − (beperkt kleurgebruik) De witte bovenkant van de tafel van Visiting Deities: Kabra Tafra sluit aan bij de witte vlakken in de ruimte (vloer, muren, plafond). / Wit, zwart en accenten van primaire kleuren spelen een belangrijke rol in Visiting Deities: Kabra Tafra en dit sluit aan op het ontwerp van Rietveld waarin ook sprake is van een bewust beperkt kleurenpalet (in deze ruimte is alleen wit zichtbaar). per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − Het interieur van het paviljoen bestaat uit witte muren, plafonds en vloeren, die een steriele uitstraling geven. Visiting Deities: Kabra Tafra vormt een contrast door de vloer van klei onder de tafel/de aardsheid van de grond van het kunstwerk. − De grillige/complexe structuur (met veel details) van de zwevende objecten boven de tafel vormen een contrast met de strakke vormgeving van de ruimte. − In het paviljoen is de verticaal dominant, in Visiting Deities: Kabra Tafra is de horizontaal dominant. − In de vormgeving van het paviljoen is de functie leidend, terwijl in Visiting Deities: Kabra Tafra de vormgeving gericht is op het beeld / de inhoud en niet afhangt van de functie (bijvoorbeeld de 58 'poten'). per juist antwoord (1) (2)

• twee van de volgende: − verkoop van (autonoom of 'voor de markt gemaakt') werk (via de kunsthandel / galerie / direct aan particulieren vanuit het atelier) − het uitvoeren van opdrachten (van de overheid en/of particulieren) − financiële ondersteuning vanuit een mecenas / verzamelaar (die op voorhand de kunstenaar financieel ondersteunt en/of een vaste afnemer is van het werk van de kunstenaar) per juist antwoord (1) (2)

• Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw spelen subsidies vanuit de Nederlandse overheid een rol in de ondersteuning van vernieuwende kunstenaars. (1)

Opmerkingen Voor een beschrijving van het beeld van de kunstenaar zonder kenmerken van de foto, geen scorepunten toekennen. Voor een juiste beschrijving aan de hand van één kenmerk, 1 scorepunt toekennen. Voor een juiste beschrijving aan de hand van twee kenmerken, 2 scorepunten toekennen.

Opmerkingen Voor een beschrijving van het beeld van de kunstenaar zonder kenmerken van de foto, geen scorepunten toekennen. Voor een juiste beschrijving aan de hand van één kenmerk, 1 scorepunt toekennen. Voor een juiste beschrijving aan de hand van twee kenmerken, 2 scorepunten toekennen.