Examenvragen kennisleer filosofie vwo

53 vragen over kennisleer uit 5 centrale examens van 2018 tot en met 2024.

Kort antwoord

Kennisleer komt in 5 van de 18 examens filosofie vwo voor, met 53 vragen (14% van alle examenvragen). Het meest in 2018, tijdvak 1 (14 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over kennisleer

Per examen de vragen over kennisleer, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2024, tijdvak 1: Artonauten

Opgavetekst

tekst 1

Vanaf het moment dat de ballonvaart en de fotografie samenkomen, heeft […] niet alleen God maar ook de mens toegang gekregen tot het aanschouwen van de Aarde vanaf de hemel. […] Het is hier de techniek die de wereld opnieuw ontsluit en iets toevoegt aan het menselijk waarnemingsrepertoire. Als er tegenwoordig iemand in een vergaderruimte spreekt van een zogeheten ‘helikopterblik’, dan is het goed om te beseffen dat een dergelijk denkbeeldig perspectief niet mogelijk was zonder alle foto’s, landkaarten en prenten die in de negentiende eeuw vanuit de lucht werden gemaakt en onder de, aan de grond gebonden, aardbewoners werden verspreid. Zonder de aeronaut geen vliegtuig, zonder vliegtuig geen helikopter, zonder helikopter geen ‘helikopterblik’.

bron: Ruben Jacobs, Artonauten. Op expeditie in het Antropoceen, 2018

tekst 2

Door de jaren heen heb ik muziek ontdekt in de zang van vogels, in de uitgestrektheid van de toendra, van gebergten en de zee, in rotsformaties […]. Ik heb muziek ontdekt in regen, […] in bosbranden, in watervallen en tsunami’s, in de resonerende stilte van veertig graden onder nul en in het razen en zoemen van het stadsverkeer. Ik ontdek overal en altijd om me heen muziek. […]

Wij zijn ondergedompeld in muziek. De Aarde onder ons, de lucht om ons heen en de hemel boven ons zijn gevuld met trillingen. De meeste trillingen liggen buiten het bereik van ons gehoor.

bron: Ruben Jacobs, Artonauten. Op expeditie in het Antropoceen, 2018

Vraag 14 2 punten

Een ander voorbeeld van een artonaut is componist John Adams. Met zijn muziek verkent hij de grensgebieden tussen natuur en cultuur, landschap en verbeelding. Adams zegt hierover: tekst 2. Jacobs legt uit dat voor Adams muziek een vorm van kennis is, een manier om ons ‘in contact te brengen met een realiteit die daarvoor nog ontoegankelijk was’. In de kennistheorie zijn er verschillende opvattingen over hoe kennis tot stand komt. Twee daarvan zijn het empirisme (bijvoorbeeld dat van Hume) en het constructivisme. Leg uit dat Adams’ opvatting van muziek als kennis: − niet aansluit bij het empirisme, − wel kan aansluiten bij het constructivisme.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Adams’ opvatting van muziek als kennis niet aansluit bij het empirisme, omdat Adams zich ook richt op wat buiten het zintuigelijk bereik ligt. (1p)
  • Legt uit dat Adams’ opvatting van muziek als kennis wel aansluit bij het constructivisme, omdat kennis actief door de mens wordt geconstrueerd en Adams daarbij een samenspel van zintuigen en verbeelding gebruikt. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2019, tijdvak 1: De werkelijkheid is een hallucinatie

Opgavetekst

tekst 1

Op dit moment werken miljarden neuronen in je brein samen om een bewuste ervaring te genereren − niet zomaar een ervaring, maar jouw beleving van de wereld rondom jou en van jezelf daarbinnen. Hoe gaat dit in zijn werk? Volgens neurowetenschapper Anil Seth hallucineren we allemaal voortdurend: als we het eens zijn over onze hallucinaties, noemen we die ‘realiteit’. Een verfrissend desoriënterende talk die raakt aan het wezen van je bestaan.

bron: ted.com/talks - How your brain hallucinates your conscious reality - 2017

tekst 2

Zoals cognitiewetenschapper Anil Seth in ‘Jouw brein hallucineert jouw bewuste realiteit’ beargumenteert, leeft iedereen in zijn eigen wereld. Dat wil zeggen, als we met ‘iedereen’ bedoelen ‘elk brein’, met ‘wereld’ bedoelen ‘de hele werkelijkheid’ en met ‘eigen’ bedoelen ‘die het brein voor zichzelf heeft gecreëerd’.

naar: openculture.com - Reality is nothing but a hallucination - 2017

tekst 3

Met alle signalen die het brein ontvangt van onze zintuigen en met alle eerdere ervaringen, creëert het brein verwachtingen. Elk brein construeert daarmee een coherent beeld van de realiteit − een ‘multi-zintuiglijke meeslepende en overweldigende innerlijke panoramische 3D-film’ die we kunnen bekijken. ‘Waarneming moet wel een proces van geïnformeerd gissen zijn,’ zegt het bijschrift in het TED-blog, ‘waarin zintuiglijke signalen worden samengevoegd met eerdere verwachtingen over hoe de wereld in elkaar zit, om zo de grootste kans te creëren dat het brein de oorzaken in de wereld van die signalen juist inschat.’

naar: openculture.com - Reality is nothing but a hallucination - 2017

Vraag 2 5 punten

Tekst 3 sluit een naïef realistische opvatting van de buitenwereld uit, evenals een subjectief idealistische opvatting zoals die van Berkeley. Maar de tekst laat de mogelijkheid van de indirect realistische opvatting van de buitenwereld van John Locke open.

Leg uit dat tekst 3 zowel de naïef realistische opvatting als de subjectief idealistische opvatting uitsluit.
Leg vervolgens uit dat volgens Locke kleuren wel dispositionele eigenschappen zijn en primaire kwaliteiten niet.
Leg tot slot met Lockes afleiding naar de beste verklaring uit dat tekst 3 Lockes opvatting over primaire kwaliteiten niet uitsluit.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat tekst 3 de naïef realistische opvatting van de buitenwereld uitsluit: waarnemen is constructief giswerk en geen directe weergave van de werkelijkheid. (1p)
  • Legt uit dat tekst 3 de subjectief idealistische opvatting van Berkeley uitsluit: de zintuiglijke waarnemingen hebben oorzaken, en de dingen bestaan dus niet enkel omdat we ze waarnemen. (1p)
  • Legt uit dat volgens Locke kleuren dispositionele eigenschappen zijn: kleuren zijn eigenschappen die zich slechts onder specifieke omstandigheden in de waarneming manifesteren. (1p)
  • Legt uit dat volgens Locke primaire kwaliteiten geen dispositionele eigenschappen zijn: omdat zij eigenschappen van het object zelf zijn, onafhankelijk van de waarnemer en de omstandigheden waaronder waargenomen wordt. (1p)
  • Legt met Lockes afleiding naar de beste verklaring uit dat tekst 3 Lockes opvatting over primaire kwaliteiten niet uitsluit: de beste verklaring voor de zintuiglijke ervaringen is dat de buitenwereld bestaat, en het gissen over primaire kwaliteiten kan dus juist zijn. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

tekst 4

tekst 4
tekst 4 naar: NRC - Die pop ben ikzelf - 2012

Op de foto: links een proefpersoon met een hand op tafel, rechts een onderzoeker die achter een grijs scherm met een kwastje over de rubberen hand en de echte hand strijkt.

Amerikaanse onderzoekers beschreven de ‘rubberen-hand-illusie’ in 1998, en u kunt hem thuis uitproberen met een opgevulde keukenhandschoen. Bij die truc kijkt een proefpersoon naar een nephand van rubber, die voor hem op tafel ligt. Achter een scherm naast de nephand ligt, uit het zicht, zijn echte hand. Dan strijkt iemand met een kwastje tegelijkertijd (en synchroon) over de rubberen hand en over de echte hand. Binnen tien seconden bekruipt de proefpersoon het gevoel dat de rubberen hand van hem is.

Vraag 3 2 punten

Als de onderzoeker vervolgens plotseling met een hamer op de rubberen hand slaat, trekt de proefpersoon verschrikt zijn echte hand terug. De proefpersoon heeft dus niet alleen het gevoel dat de rubberen hand van hem is, hij handelt er ook naar, zelfs als hij weet dat hij ‘genept’ wordt.

De filosofen Reid en Moore redeneren vanuit het gezond verstand. Moore gebruikt zijn handen om het bestaan van de buitenwereld te bewijzen. Je zou met de illusie van de rubberen hand kunnen beweren dat zijn bewijs niet meer overtuigend is, omdat Moore zijn hand blijkbaar ook als illusie zou kunnen ervaren.

Leg uit dat de rubberen-hand-illusie geen probleem hoeft te zijn:
− voor Reids direct realisme, en
− voor Moores bewijs voor het bestaan van de buitenwereld.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de rubberen-hand-illusie geen probleem hoeft te zijn voor het direct realisme van Reid: de illusie is een uitzondering die niet ingaat tegen de directe waarneming van objecten in de buitenwereld. (1p)
  • Legt uit dat de rubberen-hand-illusie geen probleem hoeft te zijn voor Moores bewijs voor het bestaan van dingen in de buitenwereld: ook als een van Moores handen een rubberen hand blijkt te zijn, gaat het nog om een object in de buitenwereld. (1p)

Een antwoord op de eerste deelvraag dat de rubberen-hand-illusie geen probleem is voor Reids direct realisme, omdat de illusie wetenschappelijk verklaard kan worden, kan ook goed gerekend worden.

Vraag 3 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Filosofische paradoxen

Vraag 6 2 punten

In een dorp is een kapper die alleen de mannen scheert die zichzelf niet scheren. Op een dag komt er een nieuwe man in het dorp en die vraagt uit verwondering aan de kapper of de kapper zichzelf ook scheert. De kapper weet niet wat hij moet antwoorden. Hij kan geen ‘ja’ antwoorden, want dan scheert hij niet meer alleen de mannen die zichzelf niet scheren. Hij kan echter ook geen ‘nee’ antwoorden, want dan zou hij zichzelf toch moeten scheren. Dit verhaal is bekend geworden als de Russell-paradox. Hierin wordt duidelijk dat de logica niet helpt om antwoord te geven op de vraag of de kapper zichzelf scheert. De Russell-paradox laat zien dat de logica tot tegenstrijdige conclusies kan leiden.

Russell maakt een onderscheid tussen twee soorten kennis: kennis door vertrouwdheid en kennis door beschrijving.

Leg uit welke soort kennis volgens Russell zeker is en welke soort kennis onzeker is.
Leg vervolgens uit welke van de twee soorten kennis door de Russell-paradox ter discussie kan komen te staan.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat kennis door vertrouwdheid zeker is, omdat die directe bewustzijnsinhouden bevat, terwijl kennis door beschrijving onzeker is, omdat die altijd (logische) constructies bevat. (1p)
  • Legt uit dat de Russell-paradox de kennis door beschrijving ter discussie stelt, omdat die gebruikmaakt van logica / redeneringen. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 3 punten

In een dorp is een kapper die alleen de mannen scheert die zichzelf niet scheren. Op een dag komt er een nieuwe man in het dorp en die vraagt uit verwondering aan de kapper of de kapper zichzelf ook scheert. De kapper weet niet wat hij moet antwoorden. Hij kan geen ‘ja’ antwoorden, want dan scheert hij niet meer alleen de mannen die zichzelf niet scheren. Hij kan echter ook geen ‘nee’ antwoorden, want dan zou hij zichzelf toch moeten scheren. Dit verhaal is bekend geworden als de Russell-paradox. Hierin wordt duidelijk dat de logica niet helpt om antwoord te geven op de vraag of de kapper zichzelf scheert. De Russell-paradox laat zien dat de logica tot tegenstrijdige conclusies kan leiden.

Descartes komt tot zekere kennis via de methode van de radicale twijfel. Een mogelijke kritiek op Descartes is dat hij zijn methodische twijfel niet ver genoeg heeft doorgevoerd: omdat er paradoxen zoals de Russell-paradox bestaan, had hij de logica zelf ook moeten verwerpen.

Geef de drie niveaus van Descartes’ radicale twijfel weer.
Geef vervolgens weer met welke denkstap Descartes vanuit de radicale twijfel tot zekere kennis komt.
Leg tot slot met de Russell-paradox uit dat Descartes met de radicale twijfel ook de logica had moeten verwerpen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de drie niveaus van Descartes’ radicale twijfel weer: perceptuele vergissingen, het droomargument en de kwaadaardige demon. (1p)
  • Geeft de denkstap weer waarmee Descartes vanuit de radicale twijfel tot zekere kennis komt: er moet iets zijn dat twijfelt, ik denk dus ik besta. (1p)
  • Legt met de Russell-paradox uit dat Descartes ook de logica had moeten verwerpen: door de paradox kan ook de logica worden betwijfeld. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

tekst 6

tekst 6
tekst 6 naar: Aristoteles, Fysica, Boek VI

Tekening bij de tekst: vier stappen van de wedstrijd, onder elkaar. In elke stap staat een hardloper links en een schildpad rechts, met stippellijnen die de afstand aangeven. De hardloper komt steeds op de plek waar de schildpad net was, en de schildpad is dan weer een stukje verder.

De redenering van Zeno komt hierop neer: in een achtervolgingswedstrijd kan de snelste deelnemer de langzaamste nooit inhalen, omdat de achtervolger eerst het punt moet bereiken waar de achtervolgde was. Daardoor komt de langzaamste toch weer een stukje vooruit. Dit komt er uiteindelijk op neer dat de langzaamste altijd een voorsprong blijft houden.

Vraag 8 2 punten

In tekst 6 is Achilles de snelste deelnemer en de schildpad de langzaamste. Volgens Zeno’s redenering in tekst 6 zal Achilles de schildpad nooit inhalen. Dat is volstrekt tegenstrijdig met wat we normaal gesproken in de buitenwereld denken te zien: dan halen snelle deelnemers langzame deelnemers wel in. Zeno concludeert op basis van de redenering in tekst 6 dat beweging zoals wij die waarnemen niet bestaat. Pyrronisten zouden deze conclusie van Zeno niet accepteren en hun oordeel over de vraag wat beweging is, opschorten.

Leg uit dat een pyrronist:
− met de bewegingsparadox tot opschorting van het oordeel komt, en
− met deze opschorting zijn einddoel bewerkstelligt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat een pyrronist met de bewegingsparadox tot opschorting van het oordeel komt: door isosthenie / gelijkwaardigheid tussen de waarneming van beweging en de redenering over beweging. (1p)
  • Legt uit dat de opschorting het einddoel onverstoorbaarheid bewerkstelligt, omdat je je niet meer druk hoeft te maken over of je de echte waarheid hebt gevonden. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

De bewegingsparadox uit tekst 6 is een filosofisch gedachte-experiment.

Leg uit dat dit gedachte-experiment:
− geen tegenfeitelijk gedachte-experiment is, maar
− wel een conceptueel gedachte-experiment is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de bewegingsparadox geen tegenfeitelijk gedachte-experiment is: het gaat er niet om wat er in de werkelijkheid anders zou zijn geweest. (1p)
  • Legt uit dat de bewegingsparadox wel een conceptueel gedachte-experiment is: hij analyseert het begrip ‘beweging’ en onze opvatting ervan, want het begrip ‘beweging’ wordt gebruikt om er een tegenstrijdigheid uit te halen. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

De bewegingsparadox is relevant in de discussie tussen rationalisten en empiristen. Beide stromingen zullen anders omgaan met deze paradox. Immanuel Kant, die de stromingen wil verzoenen, probeert met zijn transcendentaal idealisme het scepticisme te voorkomen.

Leg met de bewegingsparadox het verschil tussen rationalisme en empirisme uit.
Leg vervolgens uit dat Kant in zijn filosofie het rationalisme en het empirisme met elkaar verzoent.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de bewegingsparadox het verschil tussen rationalisme en empirisme uit: bij het rationalisme komt de rechtvaardiging van kennis uit het denken, de redenering over beweging; bij het empirisme komt de rechtvaardiging uit de waarneming, de waarneming van beweging. (1p)
  • Legt uit dat Kant in zijn transcendentaal-filosofie het rationalisme en empirisme heeft verzoend: voor kennis is ervaring nodig, maar die ervaring moet ook gestructureerd worden in het denken. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 3 punten

Je kunt zeggen dat Zeno met de bewegingsparadox een sceptisch alternatief geeft voor onze gangbare waarneming van beweging, een alternatief waarin beweging helemaal niet bestaat. Dit sceptische alternatief lijkt ons te dwingen een oplossing voor de tegenstelling van de bewegingsparadox te zoeken door onze kennisclaims over beweging te verwerpen. De gebruikelijke definitie van een paradox is echter ‘schijnbare tegenstelling’. Dat zou betekenen dat de tegenstelling van de beweringen in de paradox niet opgelost hoeft te worden: ze is immers maar schijnbaar. Misschien vraagt het scepticisme wel teveel als we de paradox moeten oplossen.

Het fallibilisme bekritiseert twee eisen die het scepticisme aan kennis stelt omdat deze te zwaar zouden zijn voor kennis.

Leg uit welke twee eisen dit zijn.
Beargumenteer vervolgens met het onderscheid tussen echte en artificiële twijfel of de bewegingsparadox volgens Peirce zou moeten worden opgelost.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de zekerheidseis: iemand kan alleen iets weten wanneer hij of zij daar absoluut zeker van is. (1p)
  • Noemt de onfeilbaarheidseis: iemand kan alleen iets weten wanneer hij of zij zich in dat opzicht onmogelijk kan vergissen. (1p)
  • Beargumenteert met het onderscheid tussen echte en artificiële twijfel dat de paradox niet opgelost hoeft te worden: echte twijfel is twijfel die je voelt en die effect heeft op je handelen, artificiële twijfel is papieren twijfel die je slechts bedenkt en die verder geen invloed heeft. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2019, tijdvak 1: De (on)werkelijkheid in Goodbye, Lenin!

Vraag 12 2 punten

De film Goodbye, Lenin! speelt in 1989 en 1990, in de periode van de val van de Berlijnse Muur tot en met het opheffen van de communistische dictatuur van de DDR (Oost-Duitsland). De regisseur benadrukt in een interview dat hij de absurde snelheid in beeld wilde brengen waarmee de wereld voor de Oost-Duitsers veranderde.

De hoofdpersoon van de film, Alex, groeit op in Oost-Berlijn onder het DDR-regime. Zijn moeder, Christiane, gelooft heilig in het communisme maar Alex is tegen dit regime. Als moeder Christiane ziet dat Alex wordt opgepakt tijdens een demonstratie tegen de dictatuur, krijgt ze een hartstilstand en raakt ze in coma.

Tijdens de acht maanden dat Christiane ‘slaapt’, verandert de wereld compleet: de Muur valt, de eerste vrije verkiezingen vinden plaats, het kapitalisme doet zijn intrede en Alex’ zus gaat bij de drive-in van de Burger King werken. Als Christiane uit haar coma ontwaakt, blijkt dat ze niet meer kan lopen en op bed moet blijven liggen. De arts waarschuwt dat elke vorm van opwinding haar opnieuw een hartaanval kan bezorgen, die dan waarschijnlijk fataal zal zijn.

Alex besluit daarom zijn moeder te laten geloven dat de wereld dezelfde is gebleven. Hij trekt zijn Oost-Duitse kleding weer aan en stopt de westerse producten uit de supermarkt weer in oude DDR-verpakkingen. Niets wat Christiane kan waarnemen in de kamer waar ze ligt, verraadt dat de Muur is gevallen en dat het kapitalisme zijn intrede heeft gedaan. Ze gelooft dat de buitenwereld hetzelfde is gebleven en heeft geen reden om daaraan te twijfelen.

Volgens Hume is het ‘uniformiteitsprincipe’ in psychologisch opzicht onvermijdelijk, maar in filosofisch opzicht niet te verantwoorden.

Leg uit dat het ‘uniformiteitsprincipe’ volgens Hume filosofisch niet te verantwoorden is.
Leg met het voorbeeld van Christianes waarnemingen uit dat het ‘uniformiteitsprincipe’ volgens Hume psychologisch onvermijdelijk is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het uniformiteitsprincipe volgens Hume filosofisch niet te verantwoorden is: het is niet te herleiden tot impressies / de onderbouwing ervan is inductie met inductie. (1p)
  • Legt met het voorbeeld van Christianes waarnemingen uit dat het uniformiteitsprincipe psychologisch onvermijdelijk is: haar waarnemingen komen overeen met de verwachting dat de wereld niet grillig is. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Alex slaagt er niet volledig in om alle nieuwe ontwikkelingen buiten zijn moeders waarnemingsveld te houden. Zo dringt op een bepaald moment het geluid door van de buurman die een westers televisieprogramma kijkt. Oost-Duitse programma’s worden inmiddels niet meer vertoond. Christiane hoort het geluid en denkt dat de buurman illegaal westerse televisieprogramma’s kijkt. Ze trekt onthutst de conclusie dat haar socialistische kameraad ineens van zijn geloof is gevallen.

Hume maakt een onderscheid tussen impressies en ideeën. Complexe ideeën kunnen volgens Hume niet het bestaan van de buitenwereld bewijzen. Volgens Locke kan dat wel: met een abductieve redenering.

Leg met het voorbeeld van het geluid van het westerse televisieprogramma Humes onderscheid tussen impressies en ideeën uit.
Leg vervolgens met het complexe idee ‘westers televisieprogramma’ uit dat Hume het gebruik van abductie voor het bestaan van objecten afwijst.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het voorbeeld van het geluid van het westerse televisieprogramma uit dat impressies volgens Hume zintuiglijke indrukken zijn, zoals het horen van geluiden, en dat ideeën de verwerking van die indrukken door het verstand zijn, zoals het idee ‘westers televisieprogramma’. (1p)
  • Legt met het complexe idee ‘westers televisieprogramma’ uit dat Hume het gebruik van abductie voor het bestaan van objecten afwijst: een mogelijke verklaring is niet op impressies gebaseerd. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 3 punten

Cruciaal in de film is dat Alex telkens de werkelijkheid die hij voor zijn moeder creëert geloofwaardig weet te maken. Zij heeft door Alex’ inspanningen geen idee van het − voor haar volkomen vergezochte − scenario dat het westerse kapitalisme zijn intrede heeft gedaan. Christiane denkt te weten dat het communistische regime nog de dienst uitmaakt.

Geef deze situatie van Christiane weer in de generieke vorm van de sceptische paradox.
Leg vervolgens uit dat Christiane vanuit een internalistische benadering zou kunnen weten dat het communisme nog steeds de dienst uitmaakt, terwijl dit vanuit een externalistische benadering onmogelijk is.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de situatie van Christiane weer in de generieke vorm van de sceptische paradox: 1 Christiane weet dat het communistische regime nog de dienst uitmaakt, 2 Christiane weet niet dat het westerse kapitalisme niet zijn intrede heeft gedaan, 3 als Christiane weet dat het communistische regime nog de dienst uitmaakt, dan weet ze ook dat het kapitalisme niet zijn intrede heeft gedaan. (1p)
  • Legt uit dat Christiane vanuit een internalistische benadering zou kunnen weten dat het communistische regime nog de dienst uitmaakt: vanuit haar perspectief komt het sceptische alternatief niet in beeld. (1p)
  • Legt uit dat Christiane vanuit een externalistische benadering onmogelijk kan weten dat het communistische regime nog de dienst uitmaakt: de context bepaalt dat het sceptische alternatief relevant is en moet worden uitgesloten. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Alex’ vriendin Lara vertelt − zonder dat Alex dit weet − op een bepaald moment aan Christiane de waarheid over de val van de Muur. Het blijkt niet gemakkelijk om Christiane van deze waarheid te overtuigen. Dat heeft te maken met Christianes overtuigingen over de wereld: westerse producten verwijzen voor haar naar ‘de vijand’, socialistische saamhorigheid staat voor haar voorop en het westerse individualisme is een vloek. Vanuit haar perspectief lijkt het onmogelijk dat al die dingen in minder dan een jaar ‘gewoon’ zijn geworden.

Als het gaat over waarheid, kan een onderscheid worden gemaakt tussen ‘betekenis van waarheid’ en een ‘criterium voor waarheid’.

Leg met het voorbeeld dat Christiane moeilijk is te overtuigen van de waarheid uit:
− wat correspondentie als ‘betekenis van waarheid’ inhoudt, en
− wat coherentie als ‘criterium voor waarheid’ inhoudt.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het voorbeeld uit wat correspondentie als ‘betekenis van waarheid’ inhoudt: waar is wat overeenkomt met de feiten, in dit geval dat de Muur is gevallen / het kapitalisme zijn intrede heeft gedaan. (1p)
  • Legt met het voorbeeld uit wat coherentie als ‘criterium voor waarheid’ inhoudt: Christiane kan voor de waarheid alleen vertrouwen op samenhang met wat zij al voor waar houdt, in dit geval haar overtuigingen omtrent het bestaan van het communistische regime. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Over de vraag of Goodbye, Lenin! een goede film is, lopen de meningen uiteen. Veel kijkers uit het Westen vinden de film prachtig, omdat hij laat zien hoe lastig het voor Oost-Duitsers was om na de val van de Muur de oude vertrouwde, socialistische wereld los te laten. Veel kijkers uit voormalig Oost-Duitsland vonden dat juist helemaal niet mooi aan de film: volgens hen werd het leven in de DDR veel te veel geromantiseerd. Het verschil in overtuigingen over deze film kan verklaard worden vanuit het subjectief waarheidsrelativisme. De esthetische waarde van Goodbye, Lenin! kan ook beschouwd worden als een respons-afhankelijke eigenschap.

Leg uit dat de esthetische waarde van Goodbye, Lenin! als respons-afhankelijke eigenschap kan worden beschouwd.
Beargumenteer vervolgens of het subjectief waarheidsrelativisme volgens jou aansluit bij het idee van de esthetische waarde van de film als respons-afhankelijke eigenschap.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de esthetische waarde van Goodbye, Lenin! als respons-afhankelijke eigenschap kan worden beschouwd: of de film mooi is, hangt af van welke subjecten S de film onder welke condities C mooi vinden. (1p)
  • Beargumenteert of het subjectief waarheidsrelativisme aansluit bij het idee van de esthetische waarde van de film als respons-afhankelijke eigenschap. (1p)

Beide standpunten zijn goed als de leerling het met een argument onderbouwt; het correctievoorschrift geeft een voorbeeld van een ja en van een nee.

Vraag 18 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Klimaatscepticisme

Opgavetekst

tekst 1

Het politiek gestelde doel is duidelijk: de opwarming van de aarde beperken tot 2 graden Celsius. Om daaronder te blijven mag de wereld in totaal niet meer dan ongeveer drieduizend gigaton CO2 uitstoten, stelt een prominente grafiek in het vijfde rapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC).

Het IPCC baseert zich op klimaatmodellen. Hoe goed zijn die?

Niet best. Ze overschatten de opwarming in de laatste 35 jaar al fors. Zo warmen de oceanen in de modellen bijna twee keer zo snel op als waargenomen.

Modellen simuleren forse opwarming hoog in de tropische atmosfeer, maar satellieten en weerballonnen hebben die ‘hot spot’ niet gemeten.

bron: de Volkskrant, 5 december 2015

Vraag 1 2 punten

Klimaatsceptici zetten vraagtekens bij de oorzaken voor klimaatveranderingen die wetenschappers geven. Een van de belangrijkste klimaatsceptici in Nederland is de wetenschapsjournalist Marcel Crok. Volgens hem schotelen klimaatwetenschappers ons wetenschappelijke modellen voor die aantonen dat de aarde steeds vlugger opwarmt, maar vergeten ze erbij te zeggen dat die modellen niet op absolute zekerheid berusten.
Aangezien de modellen niet op absolute zekerheid berusten, kun je je afvragen of ze wel een juiste weergave van de werkelijkheid zijn en of die ‘hot spot’ nu wel of niet in de buitenwereld bestaat. In de geschiedenis zijn er nogal wat filosofen die uitgaan van zowel het empirisme als van het idee van indirecte waarneming. De combinatie van deze twee uitgangspunten kan echter leiden tot metafysisch scepticisme.
Leg uit dat de combinatie van empirisme en indirecte waarneming tot metafysisch scepticisme kan leiden. Leg vervolgens met tekst 1 uit dat Croks klimaatscepticisme niet metafysisch maar epistemologisch van aard is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de combinatie van empirisme en indirecte waarneming tot metafysisch scepticisme kan leiden: als alle kennis uit waarneming komt en wat we waarnemen een idee of afbeelding is en niet de buitenwereld zelf, zijn we niet zeker van het bestaan van de buitenwereld (1p)
  • Legt met tekst 1 uit dat Croks klimaatscepticisme epistemologisch is: hij betwijfelt niet het bestaan van iets, maar of wetenschappelijke modellen een goede manier zijn om kennis over de opwarming van de aarde te verkrijgen (1p)

Vraag 1 in het hele examen

tekst 2

“Wat Crok doet, is exemplarisch voor de klimaatsceptici. Cherry picking noemen we dat. Een onzeker dilemma binnen de klimaatwetenschap eruit lichten en doen alsof die hele wetenschap niet deugt. Dit is gewoon kletskoek.”

bron: de Volkskrant, 7 december 2015

Vraag 2 3 punten

Klimaatsceptici zetten vraagtekens bij de oorzaken voor klimaatveranderingen die wetenschappers geven. Een van de belangrijkste klimaatsceptici in Nederland is de wetenschapsjournalist Marcel Crok. Volgens hem schotelen klimaatwetenschappers ons wetenschappelijke modellen voor die aantonen dat de aarde steeds vlugger opwarmt, maar vergeten ze erbij te zeggen dat die modellen niet op absolute zekerheid berusten.
Jan Paul van Soest, milieukundige, reageerde op Croks artikel met de woorden: (zie tekst 2). Van Soests uitspraak sluit aan bij het fallibilisme van Charles Peirce.
Leg uit dat Van Soests uitspraak aansluit bij Peirces fallibilisme. Leg vervolgens de kritiek van Peirce op sceptische twijfel uit met de zekerheidseis en de onfeilbaarheidseis. Beargumenteer ten slotte met het begrip ‘nut’ of jij deze kritiek overtuigend vindt als antwoord op sceptische twijfel.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Van Soests uitspraak aansluit bij Peirces fallibilisme: dat (klimaat)wetenschap feilbaar is, wil nog niet zeggen dat (klimaatwetenschappelijke) kennis als geheel onmogelijk is (1p)
  • Legt de kritiek van Peirce op sceptische twijfel uit met de onfeilbaarheidseis en de zekerheidseis: vergezochte sceptische scenario’s kunnen niet worden uitgesloten als absolute zekerheid en de onmogelijkheid je te vergissen vereist zijn, waardoor kennis onmogelijk wordt (1p)
  • Beargumenteert met het begrip ‘nut’ of het niet hoeven uitsluiten van vergezochte scenario’s of hij of zij de kritiek overtuigend vindt als antwoord op het scepticisme (1p)

Zowel instemming als afwijzing van de kritiek van Peirce is goed, mits onderbouwd met een argument met het begrip ‘nut’ of met het niet hoeven uitsluiten van vergezochte scenario’s.

Vraag 2 in het hele examen

tekst 3

Van Soest vindt bij de tachtigjarige Amerikaanse senator Jim Inhofe de eerste verklaring voor de stellige ontkenning: dogmatische religie. In zijn boek The Greatest Hoax - How the Global Warming Conspiracy Threatens Your Future verdedigt Inhofe de stelling dat “klimaatverandering door de mens onmogelijk is, omdat God nog steeds daarboven zit”.

Inhofe vertegenwoordigt een groep gelovigen die de invloed van de mens niet kunnen erkennen zonder van hun geloof te vallen. God gaat over het weer, niet de mens.

bron: https://decorrespondent.nl

Vraag 4 3 punten

Klimaatsceptici zetten vraagtekens bij de oorzaken voor klimaatveranderingen die wetenschappers geven. Een van de belangrijkste klimaatsceptici in Nederland is de wetenschapsjournalist Marcel Crok. Volgens hem schotelen klimaatwetenschappers ons wetenschappelijke modellen voor die aantonen dat de aarde steeds vlugger opwarmt, maar vergeten ze erbij te zeggen dat die modellen niet op absolute zekerheid berusten.
Van Soest schreef een boek over klimaatsceptici: De Twijfelbrigade. Daarin legt hij uit dat klimaatsceptici een aantal terugkerende strategieën hebben voor hun stellige ontkenning dat de opwarming van de aarde wordt veroorzaakt door de mens.
Hoewel Van Soest in zijn boek flink uithaalt naar klimaatsceptici, beschuldigt hij ze allerminst van leugen en bedrog. Pierre Bayle bestrijdt religieus dogmatisme met sceptische argumenten. Ook Sextus Empiricus zou weinig ophebben met het dogmatisme in tekst 3. Hij staat voor een sceptische levenshouding.
Leg uit hoe we volgens Bayle moeten omgaan met de religieuze opvatting van Inhofe in tekst 3. Leg vervolgens uit in welk opzicht Bayles opvatting wel past bij het beginsel van Sextus’ scepticisme, maar niet bij het einddoel ervan.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat we volgens Bayle de plicht hebben Inhofes religieus dogmatisme te tolereren, omdat zijn opvatting in overeenstemming is met zijn geweten (1p)
  • Legt uit dat Bayles opvatting dat we niet kunnen weten of onze overtuigingen absoluut waar zijn, past bij het beginsel van Sextus’ scepticisme dat tegenover elk argument altijd een gelijkwaardig ander argument staat (isosthenie) (1p)
  • Legt uit dat Bayles opvatting niet past bij het einddoel van Sextus’ scepticisme, de onverstoorbaarheid als innerlijke rust waarbij geen enkele overtuiging verdedigd hoeft te worden (1p)

Vraag 4 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Direct realisme

Opgavetekst

tekst 5

Sceptische argumenten hebben in de filosofie over het algemeen dezelfde vorm: het maakt niet uit hoeveel bewijs je hebt voor je overtuiging, je kunt je altijd vergissen. Er is een kloof tussen het bewijs en de conclusie. Daardoor weet je niet of morgen de zon weer opkomt, of andere mensen een bewustzijn hebben en of de objecten die je waarneemt echt bestaan.

naar: Searle, Seeing things as they are, 2015

Vraag 7 2 punten

Volgens de hedendaagse Amerikaanse filosoof John Searle is het volkomen duidelijk dat de buitenwereld en de objecten die zich daarin bevinden, echt bestaan. Ze bestaan volgens Searle onafhankelijk van de overtuigingen die we erover hebben; dat wil zeggen: ze bestaan objectief. Daarnaast is er een subjectieve wereld met innerlijke mentale toestanden. Die mentale toestanden zijn afhankelijk van de persoon die ze heeft; dat wil zeggen: ze zijn subjectief. Onze waarneming brengt volgens het direct realisme van Searle de objectieve buitenwereld in direct contact met de subjectieve binnenwereld. Het direct realisme is echter gevoelig voor sceptische kritiek. In zijn boek uit 2015, Dingen zien zoals ze zijn, probeert Searle zijn direct realisme tegen de verschillende vormen van scepticisme te verdedigen.
Hij begint bij het epistemologisch scepticisme: (zie tekst 5).
Geef de generieke vorm van de sceptische paradox weer. Geef vervolgens met tekst 5 een voorbeeld van deze sceptische paradox.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de generieke vorm van de sceptische paradox weer: (1) S weet dat p; (2) S weet niet dat niet q; (3) als S weet dat p, dan weet S dat niet q (1p)
  • Geeft met tekst 5 een voorbeeld van deze sceptische paradox, bijvoorbeeld: (1) ik weet dat morgen de zon opkomt; (2) ik weet niet dat niet vannacht de zon explodeert; (3) als ik weet dat morgen de zon opkomt, weet ik dat niet vannacht de zon explodeert (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Volgens de hedendaagse Amerikaanse filosoof John Searle is het volkomen duidelijk dat de buitenwereld en de objecten die zich daarin bevinden, echt bestaan. Ze bestaan volgens Searle onafhankelijk van de overtuigingen die we erover hebben; dat wil zeggen: ze bestaan objectief. Daarnaast is er een subjectieve wereld met innerlijke mentale toestanden. Die mentale toestanden zijn afhankelijk van de persoon die ze heeft; dat wil zeggen: ze zijn subjectief. Onze waarneming brengt volgens het direct realisme van Searle de objectieve buitenwereld in direct contact met de subjectieve binnenwereld. Het direct realisme is echter gevoelig voor sceptische kritiek. In zijn boek uit 2015, Dingen zien zoals ze zijn, probeert Searle zijn direct realisme tegen de verschillende vormen van scepticisme te verdedigen.
Searle gaat in zijn verdediging tegen het scepticisme in op David Hume. Volgens Hume kan de waarneming geen bewijs leveren voor een bestendig en onafhankelijk bestaan van de buitenwereld en de objecten daarin.
Leg deze opvatting van Hume uit met zijn begrip ‘impressie’ en de rol van de verbeelding.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Hume er geen impressie is van een bestendig en onafhankelijk bestaan van de buitenwereld, zodat de waarneming geen bewijs kan leveren (1p)
  • Legt uit dat de zintuigen niet voorbij de grenzen van de waarneming kunnen komen, zodat het bestendige en onafhankelijke bestaan van objecten een product van de verbeelding is (1p)

Vraag 8 in het hele examen

tekst 6

Ik ben ervan overtuigd dat het verkeerd is om te denken dat als ik naar deze tafel kijk, mijn visuele ervaring het ‘bewijs’ is dat er een tafel staat. Wat is precies de juiste manier om de relatie tussen mijn visuele ervaring en mijn weten dat er een tafel staat te beschrijven? Ik heb geen ‘bewijs’ dat er een tafel staat, en ik hoef ook geen afleiding te maken, ik kan het bureau zien. En zien is in dit geval weten. En net zo min als ik ‘bewijs’ heb dat er een tafel voor mij staat, heb ik ‘bewijs’ dat ik twee benen heb, ik ervaar ze namelijk direct. De grote fout is te denken dat zien ‘bewijs’ levert, terwijl het dat niet doet, nooit doet. Zien is zelf de manier om te weten.

naar: Searle, Seeing things as they are, 2015

Vraag 9 2 punten

Volgens de hedendaagse Amerikaanse filosoof John Searle is het volkomen duidelijk dat de buitenwereld en de objecten die zich daarin bevinden, echt bestaan. Ze bestaan volgens Searle onafhankelijk van de overtuigingen die we erover hebben; dat wil zeggen: ze bestaan objectief. Daarnaast is er een subjectieve wereld met innerlijke mentale toestanden. Die mentale toestanden zijn afhankelijk van de persoon die ze heeft; dat wil zeggen: ze zijn subjectief. Onze waarneming brengt volgens het direct realisme van Searle de objectieve buitenwereld in direct contact met de subjectieve binnenwereld. Het direct realisme is echter gevoelig voor sceptische kritiek. In zijn boek uit 2015, Dingen zien zoals ze zijn, probeert Searle zijn direct realisme tegen de verschillende vormen van scepticisme te verdedigen.
Searle is het grotendeels eens met de kritiek van Hume. Er is inderdaad een probleem om het bestaan van de buitenwereld en de objecten daarin te bewijzen. Maar dat betekent volgens Searle nog niet dat je niets zou kunnen weten. Waarnemen, zo stelt Searle, is zelf namelijk al een vorm van weten: (zie tekst 6).
Volgens Searle is er geen bewijs nodig om te weten dat hij twee benen heeft. Net als John Austin meent ook Searle dat er een verschil is tussen iets weten en iets kunnen bewijzen. George Moore formuleert drie voorwaarden waaraan een strikt bewijs moet voldoen. Met die criteria zou Searle volgens Moore wel degelijk een bewijs kunnen leveren dat hij twee benen heeft.
Leg uit in welk opzicht Searles opvatting in tekst 6 aansluit bij Austins opvatting over het verschil tussen weten en bewijzen. Geef vervolgens met behulp van de criteria van Moore weer dat Searle een strikt bewijs kan geven dat hij twee benen heeft.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Searles opvatting aansluit bij Austin: ook volgens Austin kun je iets weten zonder het te bewijzen, zonder alle kenmerken te beschrijven waarvoor geen relevant alternatief bestaat (1p)
  • Geeft met de criteria van Moore weer dat Searle een strikt bewijs kan geven dat hij twee benen heeft: de conclusie volgt logisch noodzakelijk uit een premisse die verschilt van de conclusie en waarvan je weet dat die waar is (1p)

Vraag 9 in het hele examen

tekst 7

De tafel die we zien, lijkt kleiner te worden als we er verder van af gaan staan, maar de werkelijke tafel die onafhankelijk van ons bestaat, ondergaat geen verandering. Het was daarom niet anders dan het beeld van de tafel dat in onze geest aanwezig was.

naar: Reid, Essays over de intellectuele vermogens van de mens, 1785

Vraag 10 2 punten

Volgens de hedendaagse Amerikaanse filosoof John Searle is het volkomen duidelijk dat de buitenwereld en de objecten die zich daarin bevinden, echt bestaan. Ze bestaan volgens Searle onafhankelijk van de overtuigingen die we erover hebben; dat wil zeggen: ze bestaan objectief. Daarnaast is er een subjectieve wereld met innerlijke mentale toestanden. Die mentale toestanden zijn afhankelijk van de persoon die ze heeft; dat wil zeggen: ze zijn subjectief. Onze waarneming brengt volgens het direct realisme van Searle de objectieve buitenwereld in direct contact met de subjectieve binnenwereld. Het direct realisme is echter gevoelig voor sceptische kritiek. In zijn boek uit 2015, Dingen zien zoals ze zijn, probeert Searle zijn direct realisme tegen de verschillende vormen van scepticisme te verdedigen.
Searle is niet de eerste aanhanger van het direct realisme. Al in de achttiende eeuw verdedigde Thomas Reid het direct realisme. Ook hij stelt dat we rechtstreeks toegang hebben tot externe objecten en de buitenwereld en zet zich af tegen Humes opvatting dat we slechts ideeën waarnemen. Volgens Reid heeft Hume hiervoor maar één argument, dat bovendien volgens Reid tot de tegenovergestelde conclusie zou moeten leiden. Hume schrijft: (zie tekst 7).
Leg uit dat Humes argument in tekst 7 volgens Reid niet tegen het direct realisme ingaat. Leg vervolgens uit dat Reid in dit opzicht geen naïef realist is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Humes argument volgens Reid niet tegen het direct realisme ingaat, omdat de verandering van grootte van objecten op afstand overeenkomt met de verwachting en zonder problemen te verklaren is vanuit de perspectiefleer (1p)
  • Legt uit dat Reid geen naïef realist is, omdat hij zijn realisme op dit punt verdedigt vanuit de perspectiefleer: dezelfde tafel lijkt op verschillende afstanden anders, en dat verklaart hij zonder de waargenomen eigenschappen aan het object zelf toe te kennen (1p)

Vraag 10 in het hele examen

tekst 8

Waarneming geeft een directe presentatie. We hebben geen bewijs en maken geen afleiding, we nemen de voorwerpen om ons heen direct waar. Dus het scepticisme dat betrekking had op klassieke filosofen raakt ons niet. Zij hadden een keuze tussen de representatieve theorie, zoals aangehangen door Locke en Descartes, of de idealistische theorie van Berkeley en zijn opvolgers.

naar: Searle, Seeing things as they are, 2015

Vraag 11 4 punten

Volgens de hedendaagse Amerikaanse filosoof John Searle is het volkomen duidelijk dat de buitenwereld en de objecten die zich daarin bevinden, echt bestaan. Ze bestaan volgens Searle onafhankelijk van de overtuigingen die we erover hebben; dat wil zeggen: ze bestaan objectief. Daarnaast is er een subjectieve wereld met innerlijke mentale toestanden. Die mentale toestanden zijn afhankelijk van de persoon die ze heeft; dat wil zeggen: ze zijn subjectief. Onze waarneming brengt volgens het direct realisme van Searle de objectieve buitenwereld in direct contact met de subjectieve binnenwereld. Het direct realisme is echter gevoelig voor sceptische kritiek. In zijn boek uit 2015, Dingen zien zoals ze zijn, probeert Searle zijn direct realisme tegen de verschillende vormen van scepticisme te verdedigen.
Net als Reid bekritiseert Searle het metafysisch scepticisme van filosofen als Locke en Berkeley: (zie tekst 8). Reid gebruikt het waarnemen van de zon en de maan in zijn beschrijving van het verschil in opvatting van Locke en Berkeley.
Geef met het voorbeeld van het waarnemen van de zon en de maan het verschil weer tussen de representatieve theorie van Locke en de idealistische theorie van Berkeley, en de kritiek van Reid op beide theorieën. Leg tot slot met het begrip ‘gezond verstand’ uit in hoeverre het direct realisme een beter antwoord geeft op het metafysisch scepticisme dan het indirect realisme.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de representatieve theorie van Locke weer met het voorbeeld van de zon en de maan: die bestaan in de buitenwereld, maar we nemen ze alleen waar via ideeën (1p)
  • Geeft de idealistische theorie van Berkeley weer met het voorbeeld van de zon en de maan: ze bestaan louter als ideeën in onze geest (1p)
  • Geeft de kritiek van Reid op Locke en Berkeley weer met het voorbeeld van de zon en de maan: we zijn ons niet bewust van de ideeën zon en maan, maar alleen van de objecten waar anderen het ook over hebben (1p)
  • Legt met het begrip ‘gezond verstand’ uit dat het direct realisme een beter antwoord geeft op het metafysisch scepticisme dan het indirect realisme: direct realisme gaat ervan uit dat objecten direct worden waargenomen, terwijl het indirect realisme die directe kennis uitsluit (1p)

Andere filosofische kritiek van Reid op Locke en Berkeley telt ook voor het scorepunt van de kritiek, mits daarbij het voorbeeld van de zon en de maan is gebruikt.

Vraag 11 in het hele examen

tekst 9

Als ik een man zie die net door een auto is overreden, en ik zie dat zijn been nog klem zit onder die auto en hij schreeuwt het uit, dan neem ik geen symptomen van pijn waar; maar dan is dit, zoals Wittgenstein zegt, een situatie die we een man die ‘pijn heeft’ noemen.

We zouden het mis kunnen hebben en het zou kunnen zijn dat de gebeurtenis onderdeel was van een Hollywoodfilm waarin net de scène werd opgenomen waarin iemand pijn heeft. Maar het is belangrijk om te zien dat wat er wordt uitgebeeld precies ‘iemand die pijn heeft’ is. Dat wil zeggen - zoals Wittgenstein zou doen - het taalspel van het toekennen van pijn is zo dat dit een geval is waarin het terecht is om van pijn te spreken. En zelfs in gevallen waarin we ons vergissen, is de verkeerde toekenning gebaseerd op wat pijn eigenlijk is.

Welnu, als we deze les toepassen op zien, net zoals we zouden kunnen zeggen: “dit is een geval dat we ‘een man die pijn heeft’ noemen”, zo zouden we ook kunnen zeggen: “dit is een geval dat we ‘een tafel voor ons zien’ noemen.”

naar: Searle, Seeing things as they are, 2015

Vraag 12 3 punten

Volgens de hedendaagse Amerikaanse filosoof John Searle is het volkomen duidelijk dat de buitenwereld en de objecten die zich daarin bevinden, echt bestaan. Ze bestaan volgens Searle onafhankelijk van de overtuigingen die we erover hebben; dat wil zeggen: ze bestaan objectief. Daarnaast is er een subjectieve wereld met innerlijke mentale toestanden. Die mentale toestanden zijn afhankelijk van de persoon die ze heeft; dat wil zeggen: ze zijn subjectief. Onze waarneming brengt volgens het direct realisme van Searle de objectieve buitenwereld in direct contact met de subjectieve binnenwereld. Het direct realisme is echter gevoelig voor sceptische kritiek. In zijn boek uit 2015, Dingen zien zoals ze zijn, probeert Searle zijn direct realisme tegen de verschillende vormen van scepticisme te verdedigen.
De manier waarop Searle het direct realisme verdedigt tegen metafysisch scepticisme lijkt volgens hem op de manier waarop Wittgenstein het scepticisme ten aanzien van andere geesten weerlegt vanuit zijn privétaalargument. Ook hier is volgens Searle geen sprake van bewijs of afleiding: (zie tekst 9).
In tekst 9 gebruikt Searle Wittgensteins oplossing voor het conceptueel scepticisme ten aanzien van andere geesten om zich te verdedigen tegen het metafysisch scepticisme. Het standpunt van het direct realisme over het probleem van andere geesten kan worden ondersteund door cognitiewetenschap.
Leg uit dat het standpunt van het direct realisme ten aanzien van andere geesten kan worden ondersteund door cognitiewetenschappelijke bevindingen. Geef vervolgens aan wat Wittgensteins privétaalargument inhoudt. Leg tot slot uit dat Searle de oplossing van Wittgenstein voor het conceptueel scepticisme ten aanzien van andere geesten gebruikt om zich te verdedigen tegen het metafysisch scepticisme.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het direct realisme over andere geesten ondersteund kan worden door cognitiewetenschappelijke bevindingen, zoals de universele herkenning van basisemoties of het feit dat dezelfde hersenactiviteit optreedt bij het uitvoeren van een handeling en bij het waarnemen ervan bij een ander, wat op directe toegang lijkt (1p)
  • Geeft Wittgensteins privétaalargument weer: een privétaal is onmogelijk, omdat de betekenis van woorden wordt bepaald door het gebruik ervan in een sociale context (1p)
  • Legt uit dat Searle Wittgensteins oplossing gebruikt om zich tegen het metafysisch scepticisme te verdedigen: begrippen over de buitenwereld komen, net als psychologische begrippen, tot stand in een intersubjectieve sociaal-linguïstische context, en het gaat in beide gevallen om pseudoproblemen (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Homeland

Opgavetekst

tekst 10

Carrie: Sergeant Brody komt morgen thuis. Dus we hebben minder dan 22 uur om de observatie goed te keuren, zodat we zijn telefoons kunnen afluisteren en hem kunnen volgen.
Berenson: Ik ga niet op een gevoel af.
Carrie: Maar als ik gelijk heb, en hij een terrorist is, dan moeten we Brody in de gaten houden. We hebben anders een infiltrant in ons midden.
Berenson: Gaat niet gebeuren.
Carrie: Maar….
Berenson: Vergeet het maar, Carrie.
Carrie: Prima, wat moet ik ervoor doen?
Berenson: Bewijs dat de locatie van het safehouse gelekt is.

naar: Homeland

Vraag 13 3 punten

In de Amerikaanse tv-serie Homeland werkt Carrie Mathison als CIA-agente op de afdeling ter preventie van terrorisme. Door een informant is ze ervoor gewaarschuwd dat een Amerikaanse soldaat tijdens zijn gevangenschap in Irak overgelopen is naar een terroristische organisatie. Kort daarna wordt er een Amerikaanse gevangene gered, sergeant Nicholas Brody. Het leger was Brody op het spoor gekomen door een vage tip over de locatie van een safehouse waar hij jarenlang gevangen heeft gezeten. Carrie denkt meteen dat sergeant Brody de overgelopen soldaat is op wie haar informant doelde, maar zij wordt niet geloofd binnen de CIA omdat er te weinig aanwijzingen zijn voor haar theorie.
In gesprek met haar directe baas en vriend Saul Berenson verdedigt Carrie haar idee om sergeant Brody te volgen en af te luisteren, ook al voldoet het niet aan de regels. Ze probeert het belang van de actie duidelijk te maken: (zie tekst 10).
Of een vergezocht scenario dat Brody is overgelopen serieus overwogen moet worden, kan afhangen van de epistemologische theorie die je aanhangt. Volgens relevantisme en contextualisme bepaalt de context van de kennisclaim in belangrijke mate of een scenario serieus genomen moet worden. Maar beide posities kiezen voor een andere insteek bij het evalueren van de context.
Leg met tekst 10 uit of de situatie hier bepaalt dat Carries scenario relevant is voor het contextualisme. Leg vervolgens uit dat het relevantisme op andere gronden tot dezelfde conclusie komt. Beargumenteer ten slotte of Brody volgens het utilisme gevolgd zou moeten worden.

Bekijk het antwoord
  • Legt met tekst 10 uit dat de situatie volgens het contextualisme bepaalt dat het scenario relevant is: voor Carrie staat er veel op het spel, en de belangen voor het subject zijn groot (1p)
  • Legt uit dat het relevantisme op andere gronden tot dezelfde conclusie komt: in het geval van de waarschuwing van de informant is het relevante alternatief dat Brody een overloper is, dat je moet uitsluiten (1p)
  • Beargumenteert met het greatest happiness principle en/of het no harm principle of Brody volgens het utilisme gevolgd zou moeten worden (1p)

Zowel ja als nee is goed bij het utilisme, mits het met een argument wordt onderbouwd met het greatest happiness principle en/of het no harm principle.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 3 punten

In de Amerikaanse tv-serie Homeland werkt Carrie Mathison als CIA-agente op de afdeling ter preventie van terrorisme. Door een informant is ze ervoor gewaarschuwd dat een Amerikaanse soldaat tijdens zijn gevangenschap in Irak overgelopen is naar een terroristische organisatie. Kort daarna wordt er een Amerikaanse gevangene gered, sergeant Nicholas Brody. Het leger was Brody op het spoor gekomen door een vage tip over de locatie van een safehouse waar hij jarenlang gevangen heeft gezeten. Carrie denkt meteen dat sergeant Brody de overgelopen soldaat is op wie haar informant doelde, maar zij wordt niet geloofd binnen de CIA omdat er te weinig aanwijzingen zijn voor haar theorie.
Carrie en Berenson besluiten uiteindelijk dat er gesurveilleerd gaat worden bij Brody thuis. Tijdens de surveillance blijkt dat Brody vele nachtmerries heeft. Hij heeft moeite om de draad op te pakken met zijn familie, en hij blijkt moslim te zijn geworden. Deze informatie is echter niet voldoende om hem te beschuldigen van terrorisme. Carrie probeert in haar surveillance bewijs te verzamelen, maar slaagt daar niet in. Tegelijkertijd heeft Carrie te kampen met een bipolaire stoornis die ze moeilijk onder controle krijgt. Door omstandigheden lukt het haar niet om tijdig haar medicatie te nemen, waardoor ze in een manische periode belandt. In haar manische fase is ze altijd extra scherp en doorziet ze verbanden, logische connecties en informatie waar ze normaal gesproken niet de concentratie voor heeft. Daardoor kan ze alle informatie extra goed analyseren en op juiste waarde schatten. Zo vindt ze een aanwijzing dat er een opvallend verband bestaat tussen de activiteiten van een terroristenleider, Abu Nazir, en sergeant Brody. Ze twijfelt nu helemaal niet meer aan haar theorie. Als de manische periode afloopt, volgt een depressie, waardoor ze zelf achteraf niet goed meer weet hoe ze tot dit inzicht kwam. Ze weet dus nog wel dat ze terecht inzag dat Brody gekoppeld was aan Abu Nazir, en ze weet ook dat ze in haar manische periodes altijd extra goed kan redeneren en denken. Ze weet echter niet meer hoe ze dit aantoonde, ze is dat na de periode vergeten.
Carrie claimt dat ze zeker weet dat sergeant Brody een terrorist is. Plato onderzoekt in de ‘Theaetetus’ aan de hand van een aantal voorbeelden de voorwaarden voor kennis.
Leg uit welke eis Plato toevoegt aan de analyse van kennis. Leg vervolgens uit of Carries kennisclaim voldoet aan Plato’s toegevoegde eis van kennis, en in welk soort situaties Carries kennisclaim een Gettier-geval zou zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Plato de rechtvaardigingseis toevoegt aan de analyse van kennis: ware overtuigingen zijn wel noodzakelijk voor kennis, maar niet voldoende (1p)
  • Legt uit of Carries kennisclaim aan de rechtvaardigingseis voldoet: zij is op een gerechtvaardigde wijze tot haar overtuiging gekomen, ook al weet ze achteraf niet meer hoe (1p)
  • Legt uit in welk soort situaties Carries kennisclaim een Gettier-geval kan zijn: de drie voorwaarden (waarheid, overtuiging en rechtvaardiging) zijn dan vervuld, maar de claim is een toevalstreffer en geen kennis, bijvoorbeeld als haar informatie over een andere soldaat gaat (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

In de Amerikaanse tv-serie Homeland werkt Carrie Mathison als CIA-agente op de afdeling ter preventie van terrorisme. Door een informant is ze ervoor gewaarschuwd dat een Amerikaanse soldaat tijdens zijn gevangenschap in Irak overgelopen is naar een terroristische organisatie. Kort daarna wordt er een Amerikaanse gevangene gered, sergeant Nicholas Brody. Het leger was Brody op het spoor gekomen door een vage tip over de locatie van een safehouse waar hij jarenlang gevangen heeft gezeten. Carrie denkt meteen dat sergeant Brody de overgelopen soldaat is op wie haar informant doelde, maar zij wordt niet geloofd binnen de CIA omdat er te weinig aanwijzingen zijn voor haar theorie.
Door elektroshocks kunnen verwardheid en concentratieproblemen ontstaan, waardoor je niet meer helder en duidelijk kunt denken. Carrie is daarom bang dat ze in een schijnwereld terechtkomt en niet meer weet wat echt of nep is. De toestand waarin Carrie vreest terecht te komen is vergelijkbaar met de sceptische scenario’s van het gedachte-experiment van Putnam van het ‘brein in een vat’ en met de sceptische gedachte-experimenten van Descartes. Dan geldt Carries onzekerheid echter niet alleen voor iemand die een dergelijke shocktherapie heeft ondergaan, maar voor alle mensen.
Leg een overeenkomst uit tussen enerzijds een argument van Descartes’ sceptische twijfel en anderzijds Putnams sceptische gedachte-experiment. Leg vervolgens met een verschil tussen deze argumenten uit welk argument volgens jou meer onzekerheid veroorzaakt.

Bekijk het antwoord
  • Legt een overeenkomst uit tussen Descartes’ sceptische twijfel en Putnams brein-in-een-vat: in beide gevallen kun je je waarnemingen niet vertrouwen, omdat je kunt dromen of systematisch misleid kunt worden (1p)
  • Legt met een verschil tussen de argumenten uit welk argument meer onzekerheid veroorzaakt (1p)

Bij de tweede deelvraag telt ook een antwoord dat Descartes’ argument meer onzekerheid veroorzaakt, mits dat goed beargumenteerd is op grond van een verschil tussen het gekozen argument van Descartes (droom-argument of kwaadaardige-demon-argument) en het brein-in-een-vat-gedachte-experiment.

Vraag 16 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Scepticisme en film

Vraag 1 4 punten

In de film Vanilla Sky raakt de hoofdpersoon David zwaargewond door een auto-ongeluk. Omdat hij niet kan leven met zijn verminkte gezicht laat David zich door het bedrijf ‘Life extension’ invriezen, zodat hij kan voortleven in een levensechte computersimulatie. Daarna leeft hij, zonder dit van zichzelf te weten, voort in een zelf ontworpen droomwereld, die zich vormt naar wat hij denkt en die al zijn verlangens in vervulling brengt.

Dat was althans de bedoeling. Maar de computersimulatie blijkt niet helemaal perfect te werken en David wordt geconfronteerd met de mogelijkheid dat hij, als gevangene van zijn dromen, hooguit een solipsistisch leven leidt. Daarop begint hij te twijfelen aan zijn bestaan. Volgens René Descartes kan aan alles worden getwijfeld, behalve aan de conclusie van zijn methodische twijfel, namelijk ‘ik denk dus ik ben’. Kritiek op deze zekerheid van Descartes is dat die tot solipsisme leidt.

Leg uit dat het solipsisme immuun is voor het probleem van andere geesten:

  • op metafysisch niveau,
  • op epistemologisch niveau, en
  • op conceptueel niveau.

Leg vervolgens uit of de hoofdpersoon van Vanilla Sky (in de computersimulatie) volgens Descartes wel of niet bestaat.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het solipsisme op metafysisch niveau immuun is voor het probleem van andere geesten, omdat er geen andere bewustzijnsvormen bestaan. (1p)
  • Legt uit dat het solipsisme op epistemologisch niveau immuun is voor het probleem van andere geesten, omdat er geen andere bewustzijnsinhouden bestaan die we al dan niet zouden kunnen kennen, of omdat vergissen in de eigen bewustzijnsinhoud onmogelijk is. (1p)
  • Legt uit dat het solipsisme op conceptueel niveau immuun is voor het probleem van andere geesten, omdat er geen andere bewustzijnsvormen zijn waarvan we de inhoud al dan niet zouden kunnen begrijpen. (1p)
  • Legt uit dat de hoofdpersoon van Vanilla Sky volgens Descartes bestaat, omdat hij zichzelf niet kan bedriegen in dat hij denkt, en als hij denkt dan bestaat hij. (1p)

De drie niveaus zijn elk een eigen scorepunt, met elk een uitleg waarom het solipsisme immuun is. Het vierde scorepunt is het antwoord dat de hoofdpersoon bestaat volgens Descartes, met de uitleg dat hij zichzelf niet kan bedriegen in dat hij denkt, en wie denkt bestaat. Zonder die uitleg 0 punten voor dat onderdeel.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

In de film Vanilla Sky worden de gevolgen van een leven in een computersimulatie, zonder dit te weten, getoond. De film kan op deze manier worden opgevat als een filosofisch gedachte-experiment. Gedachte-experimenten kunnen worden onderscheiden in drie soorten, namelijk tegenfeitelijke, conceptuele en evaluatieve gedachte-experimenten.

Leg uit welk soort gedachte-experiment de film Vanilla Sky toont.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de film Vanilla Sky een tegenfeitelijk gedachte-experiment toont, omdat het de mogelijke gevolgen van leven in een computersimulatie betreft. (1p)

Een conceptueel of evaluatief gedachte-experiment krijgt geen punt. Het scorepunt vraagt om de uitleg dat het een tegenfeitelijk gedachte-experiment is, omdat het de mogelijke gevolgen van leven in een computersimulatie betreft.

Vraag 2 in het hele examen

tekst 1

Film is scepticisme in bewegende beelden: het is niet alleen een redelijke mogelijkheid, het is een feit dat onze normale zintuigen tevreden zijn met de filmwerkelijkheid, terwijl die werkelijkheid niet bestaat − erger nog, omdát die niet bestaat, omdat kijken alles is dat nodig is.

naar: Stanley Cavell, The World Viewed, 1979

Vraag 3 3 punten

De werkelijkheid is volgens Cavell tegelijkertijd aanwezig en afwezig voor het filmpubliek, omdat die filmwerkelijkheid niet ‘werkelijk’ bestaat, maar alleen in de geest van de toeschouwer.
Hoewel er een verschil is in status tussen de werkelijkheid volgens Cavell en die volgens het subjectief idealisme van Berkeley, is er toch een overeenkomst aan te geven.

Geef aan wat het subjectief idealisme van Berkeley inhoudt.
Leg vervolgens uit in welk opzicht dit subjectief idealisme:

  • overeenkomt met de stelling van Cavell in tekst 1 en
  • verschilt met tekst 1 wat betreft de status van de werkelijkheid.
Bekijk het antwoord
  • Geeft een weergave van het subjectief idealisme van Berkeley: zijn is waargenomen worden, en de werkelijkheid bestaat alleen in de geest. (1p)
  • Legt uit dat het subjectief idealisme overeenkomt met Cavells stelling in tekst 1: werkelijkheid bestaat alleen in de geest van de toeschouwers, en kijken is alles wat daarvoor nodig is. (1p)
  • Legt uit dat tekst 1 verschilt wat betreft de status van de werkelijkheid: volgens Cavell zijn de zintuigen tevreden omdat de werkelijkheid niet bestaat, terwijl volgens Berkeley de werkelijkheid wel bestaat, namelijk in de waarneming. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 4 punten

Cavells opvatting over film als scepticisme in bewegende beelden is door anderen opnieuw geformuleerd als algemene opvatting over scepticisme, namelijk: een standpunt van waaruit we de wereld kunnen zien zoals die echt is, ook wel een ‘view from nowhere’ genoemd, is onmogelijk. Over de eisen die we aan kennis mogen stellen, wordt door filosofen verschillend gedacht.

Leg uit welke reactie zou worden gegeven op de onmogelijkheid van een ‘view from nowhere’ vanuit de eisen aan kennis volgens:

  • het fallibilisme,
  • het contextualisme,
  • het relevantisme en
  • het transcendentaal idealisme (Kant).
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het fallibilisme de onmogelijkheid van een ‘view from nowhere’ niet als probleem ziet: een scepticus stelt te hoge eisen aan kennis, want zekerheid of onfeilbaarheid zijn niet nodig om tot kennis te komen. (1p)
  • Legt uit dat het contextualisme de eisen aan kennis afhankelijk ziet van de context: bij lage eisen is de onmogelijkheid van een ‘view from nowhere’ geen probleem, bij hoge eisen wel. (1p)
  • Legt uit dat het relevantisme stelt dat niet alle sceptische alternatieven hoeven te worden uitgesloten om tot kennis te komen, zodat een ‘view from nowhere’ niet nodig is. (1p)
  • Legt uit dat het transcendentaal idealisme van Kant de ‘view from nowhere’ buiten de grenzen van kennis plaatst: we kunnen alleen kennen zoals de werkelijkheid aan ons verschijnt. (1p)

Vraag 4 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Wie is de ware scepticus?

Opgavetekst

tekst 2

De academische sceptici maken zelfs onderscheid in geloofwaardige voorstellingen. Wanneer bijvoorbeeld in een donker vertrek een stuk touw ligt dat op een bepaalde manier in elkaar is gedraaid, dan krijgt degene die haastig binnenloopt daar een ‘gewoon geloofwaardige’ voorstelling van alsof het een slang is.

Hij die echter nauwkeurig om zich heen kijkt en onderzoekt wat ermee aan de hand is, bijvoorbeeld dat het niet beweegt en dat de kleur zo en zo is, krijgt de ‘geloofwaardige en onderzochte voorstelling’ dat het een touw is.

De volgelingen van de Nieuwe Academie stellen de ‘geloofwaardige en onderzochte voorstelling’ boven de ‘gewoon geloofwaardige voorstelling’.

naar: Sextus Empiricus, Scepticisme, 2002

Vraag 6 3 punten

Al vroeg in de geschiedenis van het scepticisme is er discussie geweest wie nu het echte scepticisme verdedigt. Er ontstonden twee rivaliserende scholen: de academici en de pyrronisten. Sextus Empiricus, een verdediger van het pyrronisme, benoemt het verschil als volgt:

Sextus doet het vaak voorkomen alsof academische scepsis en pyrronistische scepsis heel ver uit elkaar liggen. Er zijn echter ook veel overeenkomsten te benoemen.

Geef een overeenkomst en een verschil tussen pyrronistische en academische scepsis.
Leg vervolgens met tekst 2 uit of het wetenschappelijk activistisch scepticisme meer aansluit bij het academisch of bij het pyrronistisch scepticisme.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een overeenkomst: beide stromingen trekken dogmatische overtuigingen systematisch in twijfel. (1p)
  • Noemt een verschil: academische scepsis zegt dat waarheid niet te vinden is en gaat af op geloofwaardige, onderzochte voorstellingen, terwijl pyrronistische scepsis naar de waarheid blijft zoeken en dat niet doet. Dit scorepunt wordt altijd toegekend, ongeacht het antwoord (aanvulling CvTE). (1p)
  • Legt met tekst 2 uit dat het wetenschappelijk activistisch scepticisme meer aansluit bij het academisch scepticisme, omdat het uitgaat van betrouwbaardere overtuigingen door onderzoek, zoals de ‘geloofwaardige en onderzochte voorstelling’ in tekst 2. Dit scorepunt wordt altijd toegekend, ongeacht het antwoord (aanvulling CvTE). (1p)

Aanvulling CvTE 2018-1 bij vraag 6: het tweede en het derde scorepunt (verschil, en wetenschappelijk activistisch scepticisme) krijgt de leerling altijd, ongeacht of er een antwoord is en ongeacht het antwoord. Het eerste scorepunt (overeenkomst) beoordeel je gewoon.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 3 punten

De pyrronistische sceptici, en Sextus in het bijzonder, verwijten de academische sceptici dat ze een verborgen doctrine aanhangen, namelijk die van Plato. Volgens Sextus beweren de academische sceptici, net als Plato, dat waarneming nooit tot echte kennis kan leiden.

Leg met Plato’s kennisleer uit dat waarneming volgens Plato nooit tot echte kennis kan leiden.
Leg vervolgens uit hoe we volgens Plato van een ‘geloofwaardige onderzochte voorstelling’ naar echte kennis kunnen komen.
Leg ten slotte met Agrippa’s trilemma uit dat pyrronistische sceptici het oneens zullen zijn met Plato op dit punt.

Bekijk het antwoord
  • Legt met Plato’s kennisleer uit dat waarneming volgens Plato nooit tot echte kennis leidt: de waarneming gaat over veranderlijke zaken, die geen kennis geven van de onveranderlijke Ideeën. (1p)
  • Legt uit dat we volgens Plato van een geloofwaardige onderzochte voorstelling naar echte kennis komen door met de rede inzicht te verkrijgen. (1p)
  • Legt met Agrippa’s trilemma uit dat pyrronistische sceptici het oneens zullen zijn met Plato: ook denken geeft geen onbetwijfelbare kennis, want die overtuigingen moeten weer gerechtvaardigd worden, en dan komt men terecht bij basisovertuigingen, coherentie of oneindige regressie. (1p)

Het derde scorepunt krijgt de leerling alleen als alle drie de opties van het trilemma zijn verwerkt: basisovertuigingen, coherentie en oneindige regressie.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

De sceptici en dogmatici in de oudheid discussieerden over verschillende filosofische thema’s. De kenleer was in deze discussies een belangrijk onderwerp.

Epicurus dacht bijvoorbeeld dat objecten kleine beeldjes afgeven die via onze zintuigen tot ons komen. Deze beeldjes behouden volgens Epicurus hun vorm en structuur waardoor ze in onze waarneming nog exact zijn zoals het object. Deze informatie zelf is daarom onbetwijfelbaar volgens Epicurus. Dat levert de opvatting op dat onze waarnemingen betrouwbare informatie opleveren over de buitenwereld.

Ook in de moderne epistemologie vinden we dergelijke opvattingen terug zoals in de sense-data-theorieën over de waarneming van Bertrand Russell.

De onafhankelijkheid van de waarneming wordt juist in twijfel getrokken door de Duhem-Quine-stelling.

Geef een verschil tussen de theorie van Epicurus over de waarneming en de sense-data theorie van Russell.
Leg vervolgens met de Duhem-Quine-stelling uit dat het accepteren van onafhankelijke waarnemingen discutabel is.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een verschil tussen de theorie van Epicurus en de sense-data theorie van Russell: bij Epicurus zijn de beeldjes objectief betrouwbaar, bij Russell zijn sense-data alleen subjectief betrouwbaar. (1p)
  • Legt met de Duhem-Quine-stelling uit dat waarnemingen altijd interpretaties zijn die samenhangen met de theorie, zodat ook de onafhankelijkheid van waarnemingen discutabel is. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

tekst 3

De vijfde troop is gebaseerd op posities, afstanden en plaatsen.

Want ook vanwege elk van die zaken lijken dezelfde dingen verschillend: dezelfde zuilengang lijkt bijvoorbeeld taps toe te lopen, wanneer men er vanuit een van de eindpunten naar kijkt, maar aan alle kanten symmetrisch vanuit het midden. Hetzelfde schip lijkt klein en in stilstand vanuit de verte maar van dichtbij groot en in beweging. Dezelfde toren lijkt rond vanuit de verte maar vierkant van dichtbij.

bron: Sextus Empiricus, Hoofdlijnen van het pyrronisme, 118

Vraag 9 3 punten

De filosofische stromingen in de oudheid geven vele voorbeelden van waarnemingen die onbetwijfelbaar lijken te zijn, waarmee ze proberen te bewijzen dat de waarneming betrouwbare kennis kan opleveren. Sextus Empiricus bespreekt een aantal van deze voorbeelden van waarnemingen bij het bespreken van tropen:

Sextus poogt op grond van deze troop van posities, afstanden en plaatsen tegenstellingen op te werpen om zo isothenie te kunnen bereiken. Voor een empirist zijn deze verschillen in waarneming mogelijk een probleem. Locke probeert in zijn empirisme de primaire eigenschappen die we waarnemen buiten de discussie van het scepticisme te houden. Volgens Reid maakt Locke zijn theorie juist extra kwetsbaar voor het scepticisme.

Leg uit dat Locke zich met zijn theorie over primaire eigenschappen tegen het scepticisme probeert te verdedigen.
Geef vervolgens Reids kritiek op de theorie van Locke.
Beargumenteer tot slot met een voorbeeld uit tekst 3 dat Locke zich tegen deze kritiek van Reid kan verdedigen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Locke met zijn theorie over primaire eigenschappen het scepticisme probeert tegen te gaan: bij het waarnemen van primaire eigenschappen bevestigen meerdere zintuigen elkaar, wat wijst op het bestaan van een buitenwereld. (1p)
  • Geeft Reids kritiek: door de indirecte opvatting van waarneming (de theory of ideas) te hanteren, veroorzaakt Locke juist scepticisme. (1p)
  • Beargumenteert met een voorbeeld uit tekst 3 dat Locke zich tegen Reids kritiek kan verdedigen, bijvoorbeeld met de toren die van veraf rond en van dichtbij vierkant lijkt: een waarnemingsfout die we door dichterbij te kijken kunnen corrigeren. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

tekst 4

Hij leefde zijn leven consistent met zijn opvattingen: hij ging voor niets aan de kant, trof nooit voorzorgsmaatregelen voor gevaren die hij kon tegenkomen. Of het nu wagens, afgronden, honden waren of wat nog meer.

Hij ging eigenlijk nooit af op het oordeel van zijn zintuigen. Hij werd in veiligheid gehouden door zijn vrienden, die altijd dicht bij hem bleven.

Men zegt echter dat hij zijn opschorting van het oordeel alleen gebruikte voor de filosofie en dat hij in het dagelijks leven en zijn gewone handelingen geen tekortkomingen in inzicht had.

Hij is bijna negentig jaar oud geworden.

naar: Diogenes Laertius ‘Lives of eminent philosophers’, p. 475

Vraag 10 2 punten

De volgelingen van de academie hebben de pyrronistische tegenstrevers uitvoerig bekritiseerd. Zo zeggen veel dogmatici over de pyrronistische sceptici dat ze onmogelijk in staat zijn om normaal te handelen. Zo schrijft Diogenes over Pyrro:

Volgens Sextus Empiricus kun je als pyrronistisch scepticus wel degelijk een normaal leven leiden, omdat het scepticisme niet opgevat moet worden als een echte doctrine. Toch zie je in tekst 4 dat er twijfels zijn geweest of het systematisch opschorten van je oordeel niet gewoon gevaarlijk is.

Leg met tekst 4 uit in welk opzicht een pyrronistisch scepticus wel een doctrine heeft en in welk opzicht hij geen doctrine heeft.
Beargumenteer vervolgens of volgens jou het pyrronistisch scepticisme gevaarlijk is voor het dagelijks leven. Maak in je argument gebruik van het einddoel van het pyrronistisch scepticisme.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een weergave van het opzicht waarin het pyrronistisch scepticisme wel en in welk opzicht het geen doctrine is: wel als manier van normaal leven, niet als een echt stelsel van dogma’s. (1p)
  • Beargumenteert met het einddoel van het pyrronistisch scepticisme (onverstoorbaarheid, innerlijke rust) of het pyrronistisch scepticisme gevaarlijk is voor het dagelijks leven. (1p)

Het model geeft twee standpunten als voorbeeld bij het tweede scorepunt: dat het scepticisme gevaarlijk is, en dat het niet gevaarlijk is. Beide zijn goed, mits de argumentatie het einddoel gebruikt.

Vraag 10 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Elon Musk en de simulatiehypothese

Vraag 12 3 punten

Een gedachte-experiment waar de laatste jaren steeds meer aandacht voor komt, is dat van de simulatiehypothese: wat nou, als de wereld waarin wij allemaal denken te leven, helemaal niet bestaat, maar een zeer geavanceerde computersimulatie is - gemaakt door een hogere beschaving dan die van ons?

De multimiljonair en succesvolle ondernemer Elon Musk is een aanhanger van deze simulatiehypothese. Volgens hem is de simulatiehypothese zelfs geen sceptisch gedachte-experiment, maar uiterst reëel.

Stel nu, dat ook Musks opvatting dat de ons bekende buitenwereld niet bestaat en wij in een computersimulatie leven, minder bizar blijkt dan hij klinkt?
René Descartes zette enkele honderden jaren voor Elon Musk met drie stappen van twijfel al het bestaan van de buitenwereld op losse schroeven. Vanuit het cogito komt hij vervolgens met twee argumenten tot een andere conclusie dan Musk.

Leg uit:

  • met welke stap in Descartes’ twijfelexperiment de simulatiehypothese overeenkomt en
  • met welke twee argumenten Descartes tot een andere conclusie komt dan Musk.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de simulatiehypothese overeenkomt met de derde stap in Descartes’ twijfelexperiment: door een kwade demon, zoals een hogere beschaving in de simulatiehypothese, is het bestaan van de buitenwereld onzeker. (1p)
  • Noemt het argument dat het perfecte wezen God moet bestaan, want anders zou het niet perfect zijn. (1p)
  • Noemt het argument dat een perfecte God ervoor zorgt dat de werkelijkheid overeenstemt met de zintuiglijke ervaringen, zodat de ons bekende buitenwereld bestaat. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

tekst 6

Ons universum telt waarschijnlijk een groot aantal beschavingen. Een flink deel daarvan heeft wellicht het peil bereikt waarop ze een uiterst waarheidsgetrouwe simulatie kunnen creëren. Er bestaan dus waarschijnlijk miljarden virtuele werkelijkheden – en maar één echte, de base reality. Dus is de kans zeer groot dat u zich in een van die miljarden gesimuleerde werkelijkheden bevindt.

bron: nrc.nl/nieuws

Vraag 13 3 punten

Als argument voor de overtuiging dat wij in een computersimulatie leven, redeneert Elon Musk als volgt:

Musk heeft het over waarschijnlijkheden die de meesten van ons eerder onwaarschijnlijk zullen vinden. De Belgische filosoof Maarten Boudry vindt het bijvoorbeeld veel waarschijnlijker dat wij juist in de basiswerkelijkheid leven, aangezien een wereld als computersimulatie volgens hem vele malen ingewikkelder zou zijn dan de werkelijke wereld. De eenvoudigste verklaring voor onze ervaringen is volgens hem dat er gewoon een echte wereld aan ten grondslag ligt.

Toch is het mogelijk dat Musk toevallig gelijk heeft, zoals het ook mogelijk is dat Boudry toevallig gelijk heeft en we ‘gewoon’ in de basiswerkelijkheid leven.

Om te bepalen of een opvatting werkelijke kennis bevat, kan gebruik gemaakt worden van de waarheidsgevoeligheidseis.

Leg uit:

  • of de opvattingen van Musk en Boudry voldoen aan de waarheidsgevoeligheidseis en
  • dat Boudry’s opvatting een ‘afleiding naar de beste verklaring’ is.

Beargumenteer vervolgens of jij Musks redenering in tekst 6 een ‘creatieve abductie’ vindt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de opvattingen van Musk en Boudry niet voldoen aan de waarheidsgevoeligheidseis: mocht p niet het geval zijn, dan blijven Musk en Boudry toch overtuigd dat p. (1p)
  • Legt uit dat Boudry’s opvatting een afleiding naar de beste verklaring is: de eenvoudigste verklaring, dat er een echte wereld aan ten grondslag ligt, is volgens hem de meest waarschijnlijke. (1p)
  • Beargumenteert of Musks redenering een creatieve abductie is, met het verschil tussen overgecodeerde abductie (weldoordachte denkstap) en ondergecodeerde abductie (wilde gok). (1p)

De leerling mag Musks redenering creatief of niet creatief noemen; beoordeel de onderbouwing met het verschil tussen overgecodeerde abductie (weldoordachte denkstap) en ondergecodeerde abductie (wilde gok).

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Toch zijn er gerenommeerde wetenschappers die Musks simulatiehypothese zeer serieus nemen. Aan de universiteit van Washington, bijvoorbeeld, wordt momenteel onderzocht of wij in een computersimulatie leven. Om te toetsen of dit zo is, moeten we volgens deze wetenschappers zelf een computersimulatie uitvoeren. In zo’n simulatie zouden dan sporen zichtbaar kunnen worden die erop wijzen dat wij nu ook in een computersimulatie leven. De wetenschappers formuleren verschillende hypotheses over hoe zo’n spoor eruit zou kunnen zien.

Er zijn ook wetenschappers die het onderzoek aan de universiteit van Washington ‘geen wetenschap meer’ vinden. Paul Feyerabend heeft een kritisch boek geschreven over de wetenschappelijke methode.

George Moore zou zich niet per se uitlaten over de wetenschappelijkheid van het onderzoek, maar waarschijnlijk zou hij wel zijn vraagtekens zetten bij de noodzaak van het genoemde onderzoek.

Leg met de generieke vorm van de sceptische paradox uit dat Moore het onderzoek in Washington niet nodig zou vinden.
Leg vervolgens uit wat Feyerabends reactie zou zijn op het onderzoek in Washington.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de generieke vorm van de sceptische paradox uit dat Moore het onderzoek in Washington niet nodig zou vinden: 1) S weet dat p, 2) S weet niet dat niet q, 3) als S weet dat p, dan weet S dat niet q. Moore behoudt premisse 1 en 3 en laat premisse 2 vallen, namelijk dat we niet weten dat we niet in een computersimulatie leven. (1p)
  • Legt uit dat volgens Feyerabend er niet één wetenschappelijke methode is, zodat het onderzoek in Washington best tot (nieuwe) wetenschappelijke kennis kan leiden. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

tekst 7

“We beschikken tegenwoordig over behoorlijk precieze wiskundige modellen die de evolutie van het heelal beschrijven, maar we hebben geen enkele aanwijzing dat er ook een fysieke realiteit moet beantwoorden aan deze wiskundige modellen.

Tegelijk betekent die wiskundige beschrijving dat het niet ondenkbaar is om een universum te simuleren”, aldus Hertog. “Het is tenslotte een vrij beknopte code.”

naar: nrc.nl/nieuws

Vraag 15 3 punten

In plaats van zoeken naar bewijzen voor de simulatiehypothese, zou je ook kunnen proberen deze te weerleggen. Volgens natuurkundige Thomas Hertog is dat laatste vrij moeilijk.

Reid heeft weinig op met dergelijk metafysisch scepticisme.
Volgens Kant is metafysisch scepticisme zelfs ‘het schandaal van de filosofie’. Vanuit de geschiedenis van de filosofie hebben het uitgangspunt van het empirisme en het uitgangspunt van indirecte waarneming kunnen leiden tot metafysisch scepticisme.
Reid en Kant hebben allebei een oplossing voor het metafysisch scepticisme.

Leg uit waarin de oplossing van Kant verschilt van de oplossing van Reid aan de hand van hun opvattingen over beide uitgangspunten.
Beargumenteer vervolgens wie het metafysisch scepticisme van Hertog in tekst 7 het beste kan oplossen: Kant of Reid.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Kant zowel het uitgangspunt van het empirisme als het uitgangspunt van het indirect realisme (indirecte waarneming) ontoereikend vindt. (1p)
  • Legt uit dat Reid alleen het uitgangspunt van de indirecte waarneming verwerpt, maar het uitgangspunt van het empirisme behoudt. (1p)
  • Beargumenteert wie het metafysisch scepticisme van Hertog in tekst 7 het best kan oplossen: Reid of Kant. (1p)

Beide keuzes (Kant of Reid) kunnen goed zijn, mits de keuze onderbouwd wordt.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Ondertussen zijn er ook allerlei mensen die juist kritiek hebben op Musk en zijn manier van denken. Er zijn ongelukken gebeurd met Tesla’s en velen noemen zijn SpaceX-plannen, die telkens met enkele jaren worden uitgesteld, ‘megalomane luchtfietserij’. Musk weigert volgens sommigen te zien dat zijn overtuigingen volkomen onrealistisch zijn.

Het geheel van onze overtuigingen wordt ook wel ons ‘wereldbeeld’ genoemd. Daarbij speelt het onderscheid tussen rationaliteit en integriteit een belangrijke rol.

Beargumenteer met tekst 8 en met dit onderscheid tussen rationaliteit en integriteit of jij een voorstander of tegenstander bent van Musks manier van denken.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert met tekst 8 of de leerling een voorstander of tegenstander is van Musks manier van denken. (1p)
  • Beargumenteert met het onderscheid tussen rationaliteit en integriteit van wereldbeelden. (1p)

Een argumentatie voor en een argumentatie tegen Musks manier van denken zijn beide goed. Beoordeel of de argumentatie tekst 8 gebruikt en het onderscheid tussen rationaliteit en integriteit.

Vraag 17 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Over scepsis in de rechtbank

Opgavetekst

tekst 1

Uiteindelijk gaat het om de vraag: heeft Jan Klaassen Katrijn vermoord? En dat is primair een empirische vraag, geen juridische vraag.
Als je het zo bekijkt, zijn juist de officieren van justitie, de rechters en helaas ook de advocaten niet opgeleid voor hun taak. Omdat ze geen empirisch-wetenschappelijke scholing hebben en zich wel beroepsmatig met waarheidsvinding bezighouden, doen ze dat laatste op de manier zoals ze dat in de alledaagse praktijk geleerd hebben: met behulp van cognitieve instincten, die in het alledaagse leven hun waarde hebben bewezen, maar zich ook tegen ons kunnen keren.
Ik geef twee voorbeelden van cognitieve instincten: ‘het bewijsmateriaal past bij het scenario, dus is het scenario waar’ en ‘het confirmatievooroordeel’, ook wel bekend als ‘tunnelvisie’: we zijn geneigd te geloven wat bij ons standpunt past, wat niet past nemen we niet serieus.

naar: Ton Derksen, Onterecht levenslang, in: Wijsgerig Perspectief, 2016

Vraag 1 3 punten

De zaak Lucia de B., de Schiedammerparkmoord en de Puttense moordzaak zijn allemaal voorbeelden van gerechtelijke dwalingen. In deze rechtszaken werden lange gevangenisstraffen opgelegd, maar in alle drie de gevallen werd de zaak enkele jaren later heropend en werden de vermeende daders vrijgesproken. Er bleek gerommeld met bewijs, het Openbaar Ministerie (OM) had fouten gemaakt en de schuldigen bleken onschuldig.
Volgens wetenschapsfilosoof Ton Derksen komen gerechtelijke dwalingen vaker voor dan we denken. Hij acht de kans groot dat er in Nederland veel onschuldige mensen achter de tralies zitten.
‘Redeneringen van juristen zitten vol fouten’, zegt hij. Maar in Nederland mogen rechtszaken maar zelden worden heropend, waardoor die fouten ook maar zelden aan het licht komen.
Om wat voor fouten gaat het volgens Derksen?

Derksen stuurt in tekst 1 aan op het gebruiken van de correspondentietheorie voor waarheid bij waarheidsvinding in de rechtspraak. Als je aan waarheidsvinding doet, is het van belang om te weten wanneer je iets voor waar houdt en wanneer niet.

Leg uit:

  • wat de correspondentietheorie voor waarheid inhoudt,
  • welk waarheidscriterium voor waarheid we volgens Derksen gebruiken bij onze cognitieve instincten en
  • of Derksens houding tegenover waarheid aansluit bij het wetenschappelijk scepticisme of bij het pyrronisme.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit wat de correspondentietheorie van waarheid inhoudt: een uitspraak is waar als deze in overeenstemming is met de feiten. (1p)
  • Legt uit dat Derksen bij onze cognitieve instincten coherentie als criterium voor waarheid gebruikt, omdat we iets geloven als het samenhangt met onze overtuigingen. (1p)
  • Legt uit dat Derksens houding tegenover waarheid aansluit bij het wetenschappelijk scepticisme, omdat hij suggereert dat empirisch-wetenschappelijke waarheidsvinding de juiste is, en niet bij het pyrronisme. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 3 punten

De zaak Lucia de B., de Schiedammerparkmoord en de Puttense moordzaak zijn allemaal voorbeelden van gerechtelijke dwalingen. In deze rechtszaken werden lange gevangenisstraffen opgelegd, maar in alle drie de gevallen werd de zaak enkele jaren later heropend en werden de vermeende daders vrijgesproken. Er bleek gerommeld met bewijs, het Openbaar Ministerie (OM) had fouten gemaakt en de schuldigen bleken onschuldig.
Volgens wetenschapsfilosoof Ton Derksen komen gerechtelijke dwalingen vaker voor dan we denken. Hij acht de kans groot dat er in Nederland veel onschuldige mensen achter de tralies zitten.
‘Redeneringen van juristen zitten vol fouten’, zegt hij. Maar in Nederland mogen rechtszaken maar zelden worden heropend, waardoor die fouten ook maar zelden aan het licht komen.
Om wat voor fouten gaat het volgens Derksen?

Een van de rechtszaken die Derksen analyseert is de zaak Olaf H.
Olaf H. kocht een tweedehandsauto en ging, nadat hij had betaald en de rekening door de autohandelaar had laten ondertekenen, even naar het toilet. Toen hij terugkwam, zag hij hoe de vrouw van de autohandelaar werd vermoord en ontdekte hij dat ook de autohandelaar zelf was doodgeschoten. In paniek reed Olaf H. weg in zijn net gekochte auto. Hij belde niet naar de politie, maar haalde onmiddellijk zijn Roemeense vriendin op en reed met haar naar Roemenië.
Toen Olaf H. na twee dagen terugkwam, werd hij gearresteerd. Getuigen hadden hem op de plaats delict gezien en van de onbekende schutter werden geen sporen gevonden. Olaf H. werd veroordeeld tot levenslang.
Volgens Derksen heeft het OM in deze rechtszaak vooral vanuit het eigen gelijk geredeneerd dat Olaf H. schuldig is. Het OM heeft volgens Derksen te weinig gekeken of het bewijsmateriaal ook passend kon zijn voor een sceptisch, alternatief scenario waarin er een andere dader is dan Olaf H. En daar zijn best redenen voor. Getuigen bevestigen bijvoorbeeld dat Olaf H. en zijn vriendin al maanden van plan waren om naar Roemenië te gaan omdat haar visum was verlopen. De reis was dus misschien geen vlucht. En Olaf H. belde niet naar de politie, omdat vrienden bij hem thuis een wietplantage hadden.
Derksens opvatting zou je kunnen weergeven als een sceptische paradox, waarbij de eerste bewering luidt: ‘Het OM weet dat Olaf H. de moordenaar is’.
Het contextualisme en het relevantisme hanteren verschillende methoden om vast te stellen of je iets weet. In bovenstaande context zou zowel vanuit het contexturalisme als vanuit het relevantisme de conclusie zijn dat het OM niet weet dat Olaf H. de moordenaar is.

Geef de zaak Olaf H. weer als sceptische paradox.
Leg uit dat het OM niet weet dat Olaf H. de moordenaar is:

  • volgens een contextualist en
  • volgens een relevantist.
Bekijk het antwoord
  • Geeft de zaak Olaf H. weer als sceptische paradox met de drie beweringen: (1) het OM weet dat Olaf H. de moordenaar is; (2) het OM weet niet dat de onbekende schutter niet de moordenaar is; (3) als het OM weet dat Olaf H. de moordenaar is, dan weet het OM dat de onbekende schutter niet de moordenaar is. (1p)
  • Legt uit dat het OM volgens een contextualist niet weet dat Olaf H. de moordenaar is: in een rechtszaak worden hoge eisen aan kennis gesteld omdat de belangen groot zijn, en bewering 2 blijft daarom staan. (1p)
  • Legt uit dat het OM volgens een relevantist niet weet dat Olaf H. de moordenaar is: in een rechtszaak is het sceptische alternatief, een andere moordenaar, altijd relevant. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

tekst 2

Verdediging: Olaf H. kon niet schieten. Dan lukt het je niet om deze mensen van een afstand elk met één schot door het hoofd te schieten.
OM: Olaf had geluk. (Hij moet geluk hebben, want hij heeft gemoord en kon niet schieten.)
Verdediging: Er lag een verkoopbon met zijn naam in de la van de autohandelaar. Een moordenaar afficheert zich niet op zo’n manier!
OM: Olaf was in paniek, hij heeft de bon laten liggen. (Olaf was de moordenaar. Hij heeft de bon laten liggen, dus hij moet in paniek geweest zijn).

naar: Ton Derksen, Onterecht levenslang, in: Wijsgerig Perspectief, 2016

Vraag 3 3 punten

De zaak Lucia de B., de Schiedammerparkmoord en de Puttense moordzaak zijn allemaal voorbeelden van gerechtelijke dwalingen. In deze rechtszaken werden lange gevangenisstraffen opgelegd, maar in alle drie de gevallen werd de zaak enkele jaren later heropend en werden de vermeende daders vrijgesproken. Er bleek gerommeld met bewijs, het Openbaar Ministerie (OM) had fouten gemaakt en de schuldigen bleken onschuldig.
Volgens wetenschapsfilosoof Ton Derksen komen gerechtelijke dwalingen vaker voor dan we denken. Hij acht de kans groot dat er in Nederland veel onschuldige mensen achter de tralies zitten.
‘Redeneringen van juristen zitten vol fouten’, zegt hij. Maar in Nederland mogen rechtszaken maar zelden worden heropend, waardoor die fouten ook maar zelden aan het licht komen.
Om wat voor fouten gaat het volgens Derksen?

Om te laten zien hoe het OM redeneert, beschrijft Derksen de volgende dialoog tussen de verdediging en het OM. Met de opmerkingen tussen haakjes expliciteert Derksen de vooronderstellingen van het OM.

De verdediging problematiseert in tekst 2 kennisclaims over het schuldscenario van het OM. Derksen concludeert uit deze dialoog dat zowel het onschuldscenario als het schuldscenario ‘gelijkelijk met het bewijsmateriaal overweg kunnen’ en dus niet discriminerend genoeg zijn om tot een uitspraak te komen. Kennisclaims kunnen onder andere pyrronistisch en cartesiaans worden geproblematiseerd. De ene manier is te herkennen in de benadering van de verdediging in tekst 2. De andere manier in de benadering van Derksen op basis van tekst 2.

Leg uit welke van de twee benaderingen pyrronistisch is en welke cartesiaans. Beargumenteer vervolgens of jij in het geval van deze rechtszaak de cartesiaanse manier nuttig of nadelig vindt voor de rechter.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de verdediging alternatieven biedt voor het schuldscenario en dus cartesiaans te werk gaat. (1p)
  • Legt uit dat Derksens conclusie laat zien dat er voor het onschuld- en het schuldscenario evenveel bewijs is en dat hij dus pyrronistisch is. (1p)
  • Geeft een argumentatie of de cartesiaanse manier in deze rechtszaak nuttig of nadelig is voor de rechter. (1p)

Nuttig of nadelig: beide standpunten zijn goed, mits de leerling het met een argument onderbouwt.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 6 4 punten

De zaak Lucia de B., de Schiedammerparkmoord en de Puttense moordzaak zijn allemaal voorbeelden van gerechtelijke dwalingen. In deze rechtszaken werden lange gevangenisstraffen opgelegd, maar in alle drie de gevallen werd de zaak enkele jaren later heropend en werden de vermeende daders vrijgesproken. Er bleek gerommeld met bewijs, het Openbaar Ministerie (OM) had fouten gemaakt en de schuldigen bleken onschuldig.
Volgens wetenschapsfilosoof Ton Derksen komen gerechtelijke dwalingen vaker voor dan we denken. Hij acht de kans groot dat er in Nederland veel onschuldige mensen achter de tralies zitten.
‘Redeneringen van juristen zitten vol fouten’, zegt hij. Maar in Nederland mogen rechtszaken maar zelden worden heropend, waardoor die fouten ook maar zelden aan het licht komen.
Om wat voor fouten gaat het volgens Derksen?

Omdat er vaak geen sluitend bewijs is voor een moord, komt het in het Nederlandse rechtssysteem bijna altijd aan op het overtuigd-zijn van de rechter. Volgens Derksen is het onmogelijk dat rechters hun overtuigingen zo verantwoorden dat onschuldige burgers nooit meer ten onrechte worden veroordeeld. Agrippa zou het met Derksen eens zijn over de onmogelijkheid van verantwoorde opvattingen.
Volgens Derksen moet deze onmogelijkheid van verantwoorde overtuigingen van rechters ertoe leiden dat het Nederlandse rechtssysteem wordt aangepast. Hij wil dat zaken makkelijker heropend kunnen worden dan nu het geval is, zodat vonnissen ook vaker kunnen worden herroepen: liever een schuldige vrij dan een onschuldige in het gevangenis.

De vraag of het Nederlandse rechtssysteem moet worden aangepast zoals Derksen voorstelt, kan je benaderen vanuit verschillende ethische theorieën.

Leg met de drie onderdelen van Agrippa’s trillemma uit dat het onmogelijk is dat rechters nooit meer een onschuldige veroordelen.
Geef vervolgens twee argumenten om het rechtssysteem aan te passen zodat zaken makkelijker heropend kunnen worden:

  • één vanuit de plichtethiek en
  • één vanuit de gevolgenethiek.

Maak tot slot een afweging tussen deze twee ethische argumenten aan de hand van het onderscheid tussen de instrumentele en intrinsieke waarde van de mens.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de drie onderdelen van Agrippa’s trillemma uit dat verantwoorde overtuigingen voor rechters onmogelijk zijn: oneindige regressie, onherleidbare basisovertuigingen of coherentie, waarbij er altijd een mogelijkheid is dat de overtuiging toch fout is. (1p)
  • Geeft een argument vanuit de plichtethiek om het rechtssysteem aan te passen: voorkomen dat onschuldigen achter de tralies komen is in overeenstemming met de categorische imperatief, omdat de mens altijd als doel en nooit alleen als middel behandeld moet worden. (1p)
  • Geeft een argument vanuit de gevolgenethiek om het rechtssysteem aan te passen: hoe minder onschuldigen achter de tralies, hoe groter het geluk voor het grootste aantal mensen. (1p)
  • Maakt een afweging tussen de twee ethische argumenten aan de hand van het onderscheid tussen instrumentele en intrinsieke waarde van de mens, en kiest daarbij een standpunt. (1p)

Bij de afweging zijn beide standpunten goed (de intrinsieke waarde zwaarder dan de instrumentele, dus de plichtethiek; of de gevolgenethiek), mits de leerling de afweging onderbouwt met het onderscheid tussen instrumentele en intrinsieke waarde.

Vraag 6 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Over zekerheid en pijn

Vraag 7 3 punten

Veel mensen gaan ervan uit dat hun ervaringen en gedachten alleen voor hen zelf toegankelijk zijn, en die van anderen alleen voor die ander. Neem bijvoorbeeld de ervaring van pijn. De ene persoon die zijn knie stoot kan gewoon door, de ander zegt te vergaan van de pijn – maar of zij wel dezelfde pijn voelen kun je niet zeggen. Alleen jij zelf voelt jouw pijn, iemand anders kan jouw pijn niet voelen. Dat betekent echter dat we nooit kunnen weten of we bij het voelen van pijn hetzelfde voelen als een ander, terwijl we wel heel zeker lijken te zijn over onze eigen beleving van pijn.
Zowel het conceptueel scepticisme als het solipsisme gaat ervan uit dat onze eigen belevingen voor onszelf zeker zijn, en dat bovendien de toegang tot deze belevingen volledig privé is.
Ook in de filosofie van Descartes wordt aangenomen dat onze gedachtes en ervaringen volledig privé zijn. Terwijl Descartes juist probeert te ontsnappen aan zowel scepticisme als solipsisme door zekere kennis van de buitenwereld te zoeken. Descartes’ gedachte-experiment van de methodische twijfel kent twee fasen: het begint met de twijfelfase die leidt tot de conclusie ‘cogito ergo sum’. Na die conclusie begint de tweede fase waarin alle twijfel weer wordt weerlegd.

Leg uit dat het solipsisme immuun is voor het conceptueel scepticisme.
Geef daarna de twee denkstappen volgend op het cogito waarin Descartes tot zekere kennis over de buitenwereld komt.
Leg ten slotte uit dat Descartes’ conclusie ‘ik denk dus ik ben’ tot conceptueel scepticisme kan leiden.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het solipsisme immuun is voor het conceptueel scepticisme: omdat er alleen een eigen geest bestaat, is er geen probleem van andere geesten. (1p)
  • Geeft de twee denkstappen die op het cogito volgen en waarmee Descartes zekere kennis over de buitenwereld bevestigt: het godsbewijs en het bewijs van de externe wereld. (1p)
  • Legt uit dat Descartes’ conclusie ‘ik denk dus ik ben’ kan leiden tot conceptueel scepticisme: je hebt alleen zekerheid over je eigen privégedachten, niet over die van anderen. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

tekst 4

Veronderstel dat iedereen een doosje zou hebben, en dat daarin iets zat dat wij ‘kever’ noemen. Niemand kan ooit in het doosje van een ander kijken; en iedereen zegt dat hij alleen doordat hij naar zijn kever heeft gekeken weet wat een kever is. – Dan zou het toch kunnen dat iedereen een ander ding in zijn doosje had. Ja je zou je kunnen voorstellen dat zo’n ding voortdurend veranderde. – Maar als het woord ‘kever’ van deze mensen nu toch een gebruik had? – Dan zou het niet de aanduiding van een ding zijn. Het ding in het doosje maakt helemaal geen deel uit van het taalspel; zelfs niet als een iets: want het doosje zou ook leeg kunnen zijn.

naar: Wittgenstein ‘Filosofische onderzoekingen’, fragment 293, 1953

Vraag 8 2 punten

Veel mensen gaan ervan uit dat hun ervaringen en gedachten alleen voor hen zelf toegankelijk zijn, en die van anderen alleen voor die ander. Neem bijvoorbeeld de ervaring van pijn. De ene persoon die zijn knie stoot kan gewoon door, de ander zegt te vergaan van de pijn – maar of zij wel dezelfde pijn voelen kun je niet zeggen. Alleen jij zelf voelt jouw pijn, iemand anders kan jouw pijn niet voelen. Dat betekent echter dat we nooit kunnen weten of we bij het voelen van pijn hetzelfde voelen als een ander, terwijl we wel heel zeker lijken te zijn over onze eigen beleving van pijn.
Zowel het conceptueel scepticisme als het solipsisme gaat ervan uit dat onze eigen belevingen voor onszelf zeker zijn, en dat bovendien de toegang tot deze belevingen volledig privé is.
Ook in de filosofie van Descartes wordt aangenomen dat onze gedachtes en ervaringen volledig privé zijn. Terwijl Descartes juist probeert te ontsnappen aan zowel scepticisme als solipsisme door zekere kennis van de buitenwereld te zoeken. Descartes’ gedachte-experiment van de methodische twijfel kent twee fasen: het begint met de twijfelfase die leidt tot de conclusie ‘cogito ergo sum’. Na die conclusie begint de tweede fase waarin alle twijfel weer wordt weerlegd.

Volgens de filosoof Ludwig Wittgenstein moeten we ons afvragen wat het precies betekent als we zeggen ‘ik heb pijn’. Wittgenstein denkt niet dat woorden betekenis krijgen omdat ze ergens naar verwijzen. De zin ‘ik heb pijn’ verwijst volgens hem dus niet naar een of andere innerlijke ervaring die vervolgens wel of niet toegankelijk is voor anderen. De zin ‘ik heb pijn’ begrijpen we volgens Wittgenstein omdat we hem op een bepaalde manier gebruiken in de praktijk. De betekenis van woorden komt volgens hem dus tot stand in het gebruik. Hij noemt deze gebruikscontext van woorden een ‘taalspel’.
Wittgenstein legt zijn idee van het taalspel uit met het gedachte-experiment van het kevertje in een doosje (tekst 4).

Volgens Wittgenstein gaan veel filosofische redeneringen over pseudoproblemen. Hij probeert deze problemen te ontmaskeren door het gebruik en daarmee de betekenis van de woorden te onderzoeken.

Leg met een citaat uit tekst 4 uit dat volgens Wittgenstein de betekenis van pijnuitspraken niet afkomstig kan zijn van privé-ervaringen.
Leg vervolgens uit dat het probleem van andere geesten daarom een pseudoprobleem is volgens Wittgenstein.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een citaat uit tekst 4 uit dat de betekenis van pijnuitspraken niet afkomstig is van privé-ervaringen, omdat de kever in het doosje als privé-ervaring geen deel uitmaakt van het taalspel. (1p)
  • Legt met het kevertje in het doosje uit dat het probleem van andere geesten een pseudoprobleem is volgens Wittgenstein: we kunnen geen privétaal hebben, onze taal veronderstelt al andere geesten. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Veel mensen gaan ervan uit dat hun ervaringen en gedachten alleen voor hen zelf toegankelijk zijn, en die van anderen alleen voor die ander. Neem bijvoorbeeld de ervaring van pijn. De ene persoon die zijn knie stoot kan gewoon door, de ander zegt te vergaan van de pijn – maar of zij wel dezelfde pijn voelen kun je niet zeggen. Alleen jij zelf voelt jouw pijn, iemand anders kan jouw pijn niet voelen. Dat betekent echter dat we nooit kunnen weten of we bij het voelen van pijn hetzelfde voelen als een ander, terwijl we wel heel zeker lijken te zijn over onze eigen beleving van pijn.
Zowel het conceptueel scepticisme als het solipsisme gaat ervan uit dat onze eigen belevingen voor onszelf zeker zijn, en dat bovendien de toegang tot deze belevingen volledig privé is.
Ook in de filosofie van Descartes wordt aangenomen dat onze gedachtes en ervaringen volledig privé zijn. Terwijl Descartes juist probeert te ontsnappen aan zowel scepticisme als solipsisme door zekere kennis van de buitenwereld te zoeken. Descartes’ gedachte-experiment van de methodische twijfel kent twee fasen: het begint met de twijfelfase die leidt tot de conclusie ‘cogito ergo sum’. Na die conclusie begint de tweede fase waarin alle twijfel weer wordt weerlegd.

Wittgenstein is het niet eens met de traditionele analyse van kennis. Dat geldt ook voor Edmund Gettier.

Geef de traditionele analyse van kennis.
Leg vervolgens met een voorbeeld van een Gettier-geval uit wat het probleem is met deze analyse van kennis.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de traditionele analyse van kennis: kennis is een gerechtvaardigde ware overtuiging. (1p)
  • Legt met een voorbeeld van een Gettier-geval uit wat het probleem is: gerechtvaardigde ware overtuigingen zijn niet altijd kennis, zoals bij iemand die de juiste tijd ziet op een stilstaande klok zonder dat te weten. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

tekst 5

De meeste mensen die menselijke lichamen hebben, geboren zijn, en een bepaalde tijd leven op aarde en die gedurende de tijd dat ze leven vele verschillende ervaringen hebben gehad, hebben kennis.
Ze hebben kennis van zichzelf, hun eigen lichaam. Van het feit dat ze na de geboorte zijn gegroeid. Van het feit dat ze hun leven lang met beide voeten bovenop de aarde staan (of op zijn minst dicht bij de aarde)

naar: Moore, A Defence of Common Sense, 1925

Vraag 10 3 punten

Veel mensen gaan ervan uit dat hun ervaringen en gedachten alleen voor hen zelf toegankelijk zijn, en die van anderen alleen voor die ander. Neem bijvoorbeeld de ervaring van pijn. De ene persoon die zijn knie stoot kan gewoon door, de ander zegt te vergaan van de pijn – maar of zij wel dezelfde pijn voelen kun je niet zeggen. Alleen jij zelf voelt jouw pijn, iemand anders kan jouw pijn niet voelen. Dat betekent echter dat we nooit kunnen weten of we bij het voelen van pijn hetzelfde voelen als een ander, terwijl we wel heel zeker lijken te zijn over onze eigen beleving van pijn.
Zowel het conceptueel scepticisme als het solipsisme gaat ervan uit dat onze eigen belevingen voor onszelf zeker zijn, en dat bovendien de toegang tot deze belevingen volledig privé is.
Ook in de filosofie van Descartes wordt aangenomen dat onze gedachtes en ervaringen volledig privé zijn. Terwijl Descartes juist probeert te ontsnappen aan zowel scepticisme als solipsisme door zekere kennis van de buitenwereld te zoeken. Descartes’ gedachte-experiment van de methodische twijfel kent twee fasen: het begint met de twijfelfase die leidt tot de conclusie ‘cogito ergo sum’. Na die conclusie begint de tweede fase waarin alle twijfel weer wordt weerlegd.

Wittgenstein bespreekt in zijn publicatie ‘Over zekerheid’ allerlei onderwerpen die verband houden met het scepticisme. Hij bespreekt onder andere het bewijs voor het bestaan van de buitenwereld van zijn voorganger in Cambridge, George Moore. Moore probeert het bestaan van de buitenwereld te bewijzen op grond van het gezond verstand. Hij doet dat door allereerst het gebruik van ‘gezond verstand’ te verdedigen. In zijn artikel ‘Een verdediging van het gezond verstand’ schrijft hij (tekst 5):

Met dergelijke alledaagse overtuigingen, die volgens Moore onderdeel zijn van het gezond verstand, geeft hij een bewijs voor het bestaan van de buitenwereld. Om zijn argumenten kracht bij te zetten geeft Moore drie criteria voor een goed bewijs waaraan hij zijn bewijs voor het bestaan van de buitenwereld toetst. Ondanks dat Moore vindt dat hij een goed bewijs geeft voor het bestaan van de buitenwereld, voldoet zijn bewijs volgens critici niet aan zijn eigen criteria, omdat de premisse niet verschilt van de conclusie.

Leg met tekst 5 uit dat Moore met een beroep op gezond verstand de redenering van de scepticus omdraait.
Geef vervolgens Moores bewijs voor het bestaan van de buitenwereld.
Leg tot slot uit dat in Moores bewijs zijn premisse niet verschilt van de conclusie.

Bekijk het antwoord
  • Legt met tekst 5 uit dat Moore met een beroep op gezond verstand de redenering van de scepticus omdraait: de eerste premisse wordt op grond van gezond verstand aangenomen, waardoor het sceptische scenario wordt uitgesloten. (1p)
  • Geeft Moores bewijs voor het bestaan van de buitenwereld: hier is de ene hand en hier is de andere, daarom zijn er nu twee handen in een buitenwereld, en is er dus een buitenwereld (of: zojuist waren er twee handen boven dit bureau, daarom bestonden er twee handen in de buitenwereld en dus bestond er een buitenwereld). (1p)
  • Legt uit dat in Moores bewijs zijn premisse niet verschilt van de conclusie, omdat in het begrip ‘handen’ al besloten ligt dat dit objecten in de buitenwereld zijn. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Veel mensen gaan ervan uit dat hun ervaringen en gedachten alleen voor hen zelf toegankelijk zijn, en die van anderen alleen voor die ander. Neem bijvoorbeeld de ervaring van pijn. De ene persoon die zijn knie stoot kan gewoon door, de ander zegt te vergaan van de pijn – maar of zij wel dezelfde pijn voelen kun je niet zeggen. Alleen jij zelf voelt jouw pijn, iemand anders kan jouw pijn niet voelen. Dat betekent echter dat we nooit kunnen weten of we bij het voelen van pijn hetzelfde voelen als een ander, terwijl we wel heel zeker lijken te zijn over onze eigen beleving van pijn.
Zowel het conceptueel scepticisme als het solipsisme gaat ervan uit dat onze eigen belevingen voor onszelf zeker zijn, en dat bovendien de toegang tot deze belevingen volledig privé is.
Ook in de filosofie van Descartes wordt aangenomen dat onze gedachtes en ervaringen volledig privé zijn. Terwijl Descartes juist probeert te ontsnappen aan zowel scepticisme als solipsisme door zekere kennis van de buitenwereld te zoeken. Descartes’ gedachte-experiment van de methodische twijfel kent twee fasen: het begint met de twijfelfase die leidt tot de conclusie ‘cogito ergo sum’. Na die conclusie begint de tweede fase waarin alle twijfel weer wordt weerlegd.

Volgens Moore hebben we geen enkele reden om te twijfelen aan de uitspraken over de buitenwereld die we op grond van gezond verstand aannemen. Hij vergelijkt deze uitspraken met uitspraken die we doen als we zeggen dat we pijn hebben. We hebben in beide gevallen geen reden om te twijfelen aan de waarheid van de uitspraken, of we nou weten dat we pijn hebben of weten dat we gegroeid zijn na onze geboorte. De zekerheid van je eigen beleving is volgens Moore gelijk aan de zekerheid van veel simpele beweringen over de buitenwereld.
Ook Bertrand Russell vraagt zich af wat we zeker kunnen weten. Volgens Russell zijn er directe en onbetwijfelbare kennisuitspraken over de waarneming mogelijk. Daarmee lijkt hij het oneens te zijn met Moore. Neem de simpele bewering dat je weet dat de aarde bestaat.

Leg met deze simpele bewering Russells onderscheid tussen kennis door vertrouwdheid en kennis door beschrijving uit.
Leg vervolgens uit dat Russell het daarom niet eens zou zijn met Moore dat we net zo zeker zijn over onze belevingen als over de simpele bewering dat de aarde bestaat.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de bewering ‘je weet dat de aarde bestaat’ het onderscheid uit tussen kennis door vertrouwdheid (kennis van ongeïnterpreteerde waarneming, de sense-data) en kennis door beschrijving (afgeleide of logisch geconstrueerde kennis). (1p)
  • Legt uit dat Russell het niet eens zou zijn met Moore: de bewering dat de aarde bestaat vereist een afleiding uit de sense-data en is dus minder zeker dan de directe belevingen. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Veel mensen gaan ervan uit dat hun ervaringen en gedachten alleen voor hen zelf toegankelijk zijn, en die van anderen alleen voor die ander. Neem bijvoorbeeld de ervaring van pijn. De ene persoon die zijn knie stoot kan gewoon door, de ander zegt te vergaan van de pijn – maar of zij wel dezelfde pijn voelen kun je niet zeggen. Alleen jij zelf voelt jouw pijn, iemand anders kan jouw pijn niet voelen. Dat betekent echter dat we nooit kunnen weten of we bij het voelen van pijn hetzelfde voelen als een ander, terwijl we wel heel zeker lijken te zijn over onze eigen beleving van pijn.
Zowel het conceptueel scepticisme als het solipsisme gaat ervan uit dat onze eigen belevingen voor onszelf zeker zijn, en dat bovendien de toegang tot deze belevingen volledig privé is.
Ook in de filosofie van Descartes wordt aangenomen dat onze gedachtes en ervaringen volledig privé zijn. Terwijl Descartes juist probeert te ontsnappen aan zowel scepticisme als solipsisme door zekere kennis van de buitenwereld te zoeken. Descartes’ gedachte-experiment van de methodische twijfel kent twee fasen: het begint met de twijfelfase die leidt tot de conclusie ‘cogito ergo sum’. Na die conclusie begint de tweede fase waarin alle twijfel weer wordt weerlegd.

Een scepticus zal het niet eens zijn met Moore dat we zekerheid kunnen bereiken. Maar die scepticus heeft daarbij volgens Wittgenstein wel een probleem. De scepticus formuleert zijn twijfel in taal. Omdat hij zijn twijfel formuleert in taal kan de betekenis van zijn woorden zelf niet betwijfelbaar zijn, anders kan hij zijn twijfel niet uitdrukken in die taal.
Je kunt volgens Wittgenstein dus niet echt twijfelen aan de uitspraak ‘ik groei na mijn geboorte’ omdat je dan ook zou moeten twijfelen aan de betekenis van de woorden in die zin. En dat kan niet volgens Wittgenstein, want als je die betekenis zelf in twijfel zou moeten trekken, kun je de twijfel niet meer onder woorden brengen. Je weet wat de zin ‘ik groei na mijn geboorte’ betekent omdat je weet wat die woorden in het gebruik betekenen. Deze zin kan op zichzelf dus niet betwijfeld worden.
Wittgenstein noemt dit soort zinnen die op zichzelf niet betwijfeld kunnen worden ‘scharnierzinnen’. Deze ‘scharnierzinnen’ vormen volgens Wittgenstein de grens van onze twijfel en het zijn ook precies de uitspraken die Moore wil aannemen op grond van gezond verstand. Een scepticus zou echter nog steeds blijven beweren dat de wereld toch anders zou kunnen zijn dan uitgedrukt in de scharnierzinnen, ook al kunnen we dat dan misschien niet uitdrukken. Je zou dan nog steeds kunnen twijfelen aan de zekerheid van deze ‘scharnierzinnen’ en dus aan onze kennis als geheel.
John Austin beargumenteert ook dat er grenzen zijn aan onze twijfel, maar op heel andere gronden. Volgens Austin hoef je niet eindeloos de twijfel van de scepticus te blijven beantwoorden en is het op een bepaald moment genoeg.

Leg uit wanneer er volgens Austin genoeg getwijfeld is.
Geef vervolgens aan waarin zijn antwoord aan de scepticus verschilt van dat van Moore.
Leg tot slot uit of Wittgensteins ‘scharnierzinnen’ volgens Austin genoeg zouden zijn om met de sceptische twijfel te stoppen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit wanneer er volgens Austin genoeg getwijfeld is: als voor de situatie de relevante sceptische alternatieven zijn uitgesloten. (1p)
  • Geeft het verschil tussen het antwoord van Austin en dat van Moore: Moore gebruikt het gezond verstand, Austin de relevante context die bepaalt of een scenario overwogen moet worden. (1p)
  • Legt uit dat Wittgensteins scharnierzinnen volgens Austin genoeg zijn om de sceptische twijfel te stoppen: alternatieve betekenissen opwerpen gaat te ver, omdat we van de scharnierzinnen weten wat ze betekenen. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Kleurwaarneming en de buitenwereld

Opgavetekst

tekst 6

Filosofen hebben een slechte reputatie als het gaat om twijfelen aan vaststaande feiten. Wat is zekerder dan de overtuiging dat de wolkeloze hemel, op een zomerse namiddag, blauw is?
Toch kunnen we ons in alle ernst afvragen of de hemel ook blauw is voor de vogels die daar vliegen en die andere ogen hebben dan wij. En wat als we de vlag van de Verenigde Naties, die dezelfde hemelblauwe kleur heeft, half in de schaduw en half in de volle zon plaatsen? Dan zal de ene helft donkerder blauw zijn dan de andere helft. Wat is de echte kleur van de vlag?
Kleuren lijken te veranderen als het licht verandert en als we de voorwerpen er omheen verplaatsen. Betekent dit dat de kleuren zelf veranderen?

bron: Chirimuuta, The reality of color is perception, 2015

Vraag 13 3 punten

Bestaan kleuren echt of zijn ze een illusie? Is kleurwaarneming afhankelijk van de geest? Krijgen we met het zien van een kleur een ware afbeelding van de buitenwereld? Volgens de Engelse filosofe M. Chirimuuta moeten we opnieuw nadenken over wat ‘waarnemen van de buitenwereld’ precies betekent. In haar boek ‘Outside color’ uit 2015 bespreekt ze bovenstaande vragen:

In de filosofie wordt onderscheid gemaakt tussen drie soorten scepticisme: metafysisch, epistemologisch en conceptueel scepticisme.

Leg uit dat elk van deze drie soorten scepticisme herkenbaar is in tekst 6.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in tekst 6 het metafysisch scepticisme herkenbaar is: twijfel aan de wijze van bestaan van kleuren in de buitenwereld. (1p)
  • Legt uit dat in tekst 6 het epistemologisch scepticisme herkenbaar is: twijfel aan de kennis van kleuren in de buitenwereld, bijvoorbeeld of we de zekere overtuiging kunnen hebben dat de hemel blauw is. (1p)
  • Legt uit dat in tekst 6 het conceptueel scepticisme herkenbaar is: twijfel of ervaringsinhoud gedeeld kan worden, omdat vogels de kleur van de hemel mogelijk anders zien en we dat niet kunnen achterhalen. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Bestaan kleuren echt of zijn ze een illusie? Is kleurwaarneming afhankelijk van de geest? Krijgen we met het zien van een kleur een ware afbeelding van de buitenwereld? Volgens de Engelse filosofe M. Chirimuuta moeten we opnieuw nadenken over wat ‘waarnemen van de buitenwereld’ precies betekent. In haar boek ‘Outside color’ uit 2015 bespreekt ze bovenstaande vragen:

In de traditionele kennisleer is veel discussie geweest over de relatie tussen waarnemen en het bestaan van een buitenwereld. In deze discussie levert Berkeley kritiek op Locke.

Leg met het onderscheid tussen primaire en secundaire kwaliteiten uit of kleurwaarneming het bestaan van een onafhankelijke buitenwereld kan bevestigen:

  • volgens Locke en
  • volgens Berkeley.
Bekijk het antwoord
  • Legt met Lockes onderscheid tussen primaire en secundaire kwaliteiten uit dat kleurwaarneming het bestaan van een onafhankelijke buitenwereld niet kan bevestigen: kleuren zijn secundaire kwaliteiten en behoren aan de waarnemer, primaire kwaliteiten behoren aan het object zelf. (1p)
  • Legt met Berkeleys kritiek op Locke uit dat kleurwaarneming het bestaan van een onafhankelijke buitenwereld niet kan bevestigen: Berkeley verwerpt het onderscheid tussen primaire en secundaire kwaliteiten en iets bestaat alleen als het wordt waargenomen. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

tekst 7

tekst 7
tekst 7 naar: Harris, Does color even exist? 2015

Afbeelding: een schaakbord met een cilinder die een schaduw op het bord werpt. Vakje A en vakje B zijn met een letter aangegeven.
Metingen tonen aan dat vakje A en vakje B van de afbeelding hiernaast dezelfde golflengte hebben. Het verschil in kleur dat wij waarnemen, zou daarom een illusie zijn.
Dit afdoen als illusie veronderstelt echter dat we voor de gek zijn gehouden, maar eigenlijk is de menselijke waarneming beter in staat om de afbeelding goed in te schatten.

Vraag 15 3 punten

Bestaan kleuren echt of zijn ze een illusie? Is kleurwaarneming afhankelijk van de geest? Krijgen we met het zien van een kleur een ware afbeelding van de buitenwereld? Volgens de Engelse filosofe M. Chirimuuta moeten we opnieuw nadenken over wat ‘waarnemen van de buitenwereld’ precies betekent. In haar boek ‘Outside color’ uit 2015 bespreekt ze bovenstaande vragen:

Met een optische illusie in tekst 7 wordt eenvoudig aangetoond dat kleuren niet corresponderen met golflengtes. In deze illusie nemen mensen een deel van een schaakbord waar waarop een cilinder staat. Vakje A en vakje B lijken een verschillende kleur te hebben, de ene licht en de andere donker, maar bij metingen blijkt het om precies dezelfde golflengte te gaan. Uitgaande van de golflengte is er dus geen verschil in kleur. Mensen betrekken in deze situatie de omgeving in hun waarneming waardoor ze de schaduw waarnemen die de cilinder op het schaakbord werpt. Onze hersenen interpreteren deze situatie anders dan een computer zou doen en we nemen daarom, in tegenstelling tot een computer, een verschil in kleur tussen vakje A en B waar:

Illusies vormen een probleem voor het realisme ten aanzien van de buitenwereld. Thomas Reid probeert dit probleem op te lossen op basis van het gezond verstand.
Een oplossing voor het probleem van illusies voor het direct realisme is het onderscheid tussen naïef realisme en wetenschappelijk realisme.

Leg met het voorbeeld van de illusie uit tekst 7 het verschil tussen het naïef realisme en het wetenschappelijk realisme uit.
Geef vervolgens met tekst 7:

  • een argument voor Reids gebruik van ‘gezond verstand’ en
  • een argument tegen Reids gebruik van ‘gezond verstand’.
Bekijk het antwoord
  • Legt met het voorbeeld van tekst 7 het verschil uit tussen naïef realisme (menselijke waarneming geeft een goede inschatting van de afbeelding) en wetenschappelijk realisme (primaire en secundaire eigenschappen worden onderscheiden; de waargenomen kleur is ‘inkleuring’, want metingen tonen dezelfde golflengte). (1p)
  • Geeft een argument met tekst 7 voor Reids gebruik van ‘gezond verstand’: het schaakbord blijkt met gezond verstand de beste interpretatie te zijn. (1p)
  • Geeft een argument met tekst 7 tegen Reids gebruik van ‘gezond verstand’: met gezond verstand zijn vakje A en B verschillend gekleurd, terwijl metingen aantonen dat ze dezelfde golflengte hebben. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Hoe vaak kennisleer in het examen komt

Vragen over kennisleer per centraal examen filosofie vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2024, tijdvak 11414%
2019, tijdvak 12-3, 6-15, 181372%
2019, tijdvak 21-2, 4, 7-14, 161271%
2018, tijdvak 11-4, 6-10, 12-15, 171482%
2018, tijdvak 21-3, 6-151381%

In 5 van de 18 ingedeelde examens filosofie vwo staat een vraag over kennisleer, samen 53 vragen (14% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2018, tijdvak 1: 14 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 1% van de vragen over kennisleer, daarvoor 20%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.

Oefenen met kennisleer

Maak de 15 nieuwste examenvragen over kennisleer online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over kennisleer

Andere onderwerpen filosofie vwo

Kennisleer op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen filosofie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op filosofie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt kennisleer voor in het eindexamen filosofie vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 53 vragen over kennisleer, 14% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 5 van die examens.

In welk examen filosofie vwo stonden de meeste vragen over kennisleer?

In het examen van 2018, tijdvak 1, met 14 vragen: 1-4, 6-10, 12-15, 17.

Hoe oefen ik examenvragen over kennisleer?

Op deze pagina staan alle vragen over kennisleer met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.