Examenvragen ethiek filosofie vwo

69 vragen over ethiek uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Ethiek komt in 14 van de 18 examens filosofie vwo voor, met 69 vragen (18% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 1 (13 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over ethiek

Per examen de vragen over ethiek, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Opgave 1 Een eindeloze toekomst

Opgavetekst

Schrijver Roland van der Vorst ging een week de bossen in zonder technologie. Door deze reis besefte hij dat technologie, zoals een smartwatch, ons een idee van eindeloosheid kan geven. De smartwatch is verbonden met een agenda, wijst op afspraken, heeft een stappenteller die je aanzet om meer te lopen, stuurt berichten en nodigt voortdurend uit om te reageren.

Andy Clark maakt gebruik van twee experimenten om duidelijk te maken wat mensen doen met nieuwe technieken, zoals een smartwatch. Om uit te leggen op welke verschillende manieren mensen zich tot de nieuwe techniek van een smartwatch kunnen verhouden, zou Andy Clark gebruikmaken van de tegenstelling tussen interface en cyborg.

Je kunt je volgens Van der Vorst laten voortstuwen door allerlei triggers die elkaar blijven opvolgen, waardoor je ervaring vluchtig is en je voortdurend verlangt naar nieuwe ervaringen. Maar je kunt ook de triggers mijden, bij je directe ervaring blijven, je daaraan overgeven en erin opgaan.

De deugdethiek neemt de deugd als uitgangspunt voor een goed leven. Het utilisme richt zich op de maximalisering van geluk.

Vraag 4 3 punten

Beargumenteer of je het eens bent met Van der Vorst dat we beter kunnen opgaan in de ervaring zelf dan verlangen naar meer ervaringen. Ga daarbij in op:

  • een voorbeeld,
  • de deugdethiek, en
  • het utilisme.
Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat een argumentatie over de opvatting van Van der Vorst dat we beter kunnen opgaan in de ervaring zelf dan verlangen naar meer ervaringen, waarbij wordt ingegaan op:

  • een voorbeeld (1)
  • de deugdethiek: deugd als een karakterhouding die is gericht op het juiste midden tussen uitersten (1)
  • het utilisme: maximalisering van geluk begrepen als het grootste geluk voor het grootste aantal (1)

voorbeeld van een goed antwoord:

  • Het is volgens mij beter om op te gaan in de ervaring zelf dan te verlangen naar meer ervaringen, omdat ik merk dat ik er doodmoe van word als ik constant verlang naar meer ervaringen, bijvoorbeeld meer Instagram reels. Volgens de deugdethiek is het doel van de mens gelukkig worden door zelfverwerkelijking. Dat doe je door deugden te oefenen, zoals matigheid. Ik word gelukkig als ik niet steeds verlang naar ervaringen via Instagram, maar me er ook niet helemaal voor afsluit, want ik kijk graag naar bepaalde filmpjes. Het juiste midden hiertussen kan ik beter vinden als ik me richt op de ervaring zelf, het kijken naar een dansfilmpje, in plaats van te verlangen naar meer ervaringen. Misschien worden wel heel veel mensen gelukkig van het verlangen naar steeds weer nieuwe reels en leiden al die Insta-filmpjes voor hen naar een maximalisering van geluk. Maar het zou ook kunnen zijn dat de balans doorslaat naar verslaving en mentale problemen, en dan is de uitkomst vanuit de gevolgenethiek niet positief. (3)

of

  • Volgens mij is het helemaal niet erg om naar nog meer ervaringen te verlangen, omdat ik me graag laat verrassen door allerlei filmpjes op Instagram als ik erdoorheen scrol, bijvoorbeeld door kattenfilmpjes. Mijn nieuwsgierigheid wordt constant beloond en ik vind het helemaal geen probleem als ik steeds weer andere filmpjes wil zien. Ik vind elke ervaring waardevol, of deze nu positief of negatief voelt, terwijl anderen lijken te streven naar zoveel mogelijk ervaringen die zij als positief waarderen. Dit laatste sluit aan bij het utilisme, dat uitgaat van het principe van zoveel mogelijk genot voor zoveel mogelijk mensen. Het gaat daarbij om kwantiteit. Volgens mij streven mensen vooral naar zoveel mogelijk genot voor zichzelf en is er sprake van een individualistische gevolgenethiek. Daarbij kun je ook nog afwegen welke nadelen er zijn, zoals de energie die de filmpjes kosten, waardoor ze het milieu aantasten. Bij mij overheerst het plezier van het kijken naar al die filmpjes. Misschien kan ik niet altijd het juiste midden vinden tussen uitersten en ben ik helemaal niet matig in het gebruik van Instagram. Ik ben dus niet erg deugdethisch bezig, maar geniet er wel heel erg van dat het ene filmpje het andere opvolgt, waaraan ik plezier beleef en waarvan ik soms ook nog van alles leer. (3)

Vraag 4 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 1 Digitale gremlins

Opgavetekst

Volgens techniekfilosoof Rens van der Vorst heeft digitale technologie het leven weliswaar gemakkelijker gemaakt, maar dreigen we er ook onze greep op het leven door te verliezen. We moeten volgens hem de controle proberen terug te pakken. Een manier waarop we dat kunnen doen, is door een digitale gremlin te worden.

Gremlins komen als fictieve wezens voor in films en volksverhalen waarin ze vooral veel stukmaken, bij voorkeur machines. Van der Vorst verzon een hedendaagse variant van de gremlin, die digitale systemen saboteert, zoals algoritmes, om de wereld minder afhankelijk te maken van digitale techniek. Door een digitale gremlin te worden kun je meer controle krijgen over wanneer en wat je kijkt op digitale media.

Van der Vorst geeft het voorbeeld van de streamingdienst Netflix. Als je Netflix kijkt, krijg je door een algoritme aanbevelingen voor films of series op basis van je kijkgedrag. Daardoor lijkt het alsof Netflix je goed kent en weet wat je volgende film of serie moet zijn. Als je naar Netflix gaat en weerstand voelt tegen wat het algoritme je voorschotelt, dan komt misschien de digitale gremlin in je op.

Karen Barad maakt onderscheid tussen interactie en intra-actie.

Van de Vorst vergelijkt bestellen bij een flitsbezorgdienst met cockroach mind control: je verdooft een kakkerlak, prikt een elektrode op de kakkerlak en verbindt deze elektrode met je telefoon waarop je een speciale cockroachmindcontrol-app hebt geïnstalleerd. Vanaf dat moment kun je de kakkerlak besturen en volgen met deze app.

Mensen die bij een flitsbezorgdienst bestellen, spelen volgens Van der Vorst cockroach mind control met de bezorgers. De bestellers hebben een gevoel van macht en de flitsbezorgers zijn niet meer dan een verlengstuk van de app. Je kunt cockroach mind control vanuit verschillende ethische theorieën evalueren, bijvoorbeeld vanuit de plichtethiek, die gericht is op plichten of principes.

Vraag 6 1 punt

Geef een argument dat je geen cockroach mind control met flitsbezorgers mag spelen waarbij je uitgaat van de plichtethiek.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat een argument vanuit de plichtethiek dat je geen cockroach mind control met flitsbezorgers mag spelen, omdat je moet handelen vanuit een universele regel / omdat je moet handelen volgens een maxime waarvan je zou willen dat die een algemene wet wordt / omdat je een mens niet alleen als een middel voor een bepaald doel mag gebruiken.

voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens de plichtethiek mag je geen cockroach mind control met flitsbezorgers spelen, omdat je mensen altijd als doel op zich moet beschouwen en niet alleen als een middel voor een bepaald doel. De cockroach mind control beschrijft hoe flitsbezorgers slechts een verlengstuk worden van een app, die de bestellers besturen, waardoor hun wensen in vervulling gaan en zij een gevoel van macht krijgen. Door de vergelijking met een kakkerlak lijken de bezorgers hier slechts een middel te zijn om boodschappen te krijgen en worden ze niet als een waarde in zichzelf beschouwd.

Vraag 6 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Superhelden en het wezen van de mens

Opgavetekst

Opgave 1 Superhelden en het wezen van de mens

Superhelden in de films van het Marvel Universum strijden doorgaans tegen een schurk die de wereld wil vernietigen. Vaak zijn de wonderlijke krachten van Marvel-superhelden voortgekomen uit een versmelting van een mens met geavanceerde techniek.

De superheld Iron Man is eigenlijk de mens Tony Stark. In Starks hart is een elektromagneet geïmplanteerd die ervoor zorgt dat een granaatsplinter vlak bij zijn hart hem niet fataal wordt. Bovendien drijft die elektromagneet het speciale Iron Man-pak aan. Met dat pak kan Stark goed vliegen en heeft hij enorme kracht.

In het Iron Man-pak zitten wapens en een neuronetwerk. Dat neuronetwerk heet Jarvis. Deze AI (artificiële intelligentie) heeft geleerd welke informatie Stark nodig heeft om als superheld Iron Man geroutineerd allerlei vijanden te verslaan.

Jarvis geeft Stark uit zichzelf informatie over de conditie van zijn pak, over zijn wapens, de omgeving en de slechteriken tegen wie hij vecht.

Hoewel Iron Man een fictief figuur is, zijn sommige mogelijkheden van een neuronetwerk als Jarvis in werkelijkheid al gerealiseerd. Jarvis lijkt bijvoorbeeld op een chatbot met AI, zoals ChatGPT.

Volgens Andy Clark is ons denken uitgebreid (extended) buiten ons lichaam. Hij legt dit uit aan de hand van het voorbeeld van Otto met Alzheimer.

Volgens Clark verandert het wezen van de mens niet door de omgang met techniek. Zelfs niet als die techniek bestaat uit dynamische apparaten.

Iron Man/Tony Stark worstelt met zichzelf. Tony Stark maakte zijn Iron Man-pak om te ontsnappen aan een terrorist die hem had ontvoerd. Eenmaal thuis besefte hij dat hij met dat pak ook de wereld kon redden in plaats van alleen zichzelf. Hij stopte met het produceren van wapens – wat hij al van jongs af aan deed – en werd een superheld. Hij merkt als Iron Man dat hij soms geen zin heeft om samen met andere superhelden de wereld te redden. Hij heeft zijn eigen ideeën over hoe de wereld gered moet worden en hij vindt het vervelend om te moeten doen wat anderen willen. Op zulke momenten gaat hij liever als Tony Stark thuis technische foefjes uitvinden. Maar er blijft altijd iets knagen en als de anderen hem overhalen om de wereld te redden, doet hij altijd mee omdat hij weet dat dat nou eenmaal hoort bij een superheld.

Er is een verschil tussen het beantwoorden van de vraag naar de mens vanuit het eerstepersoonsperspectief en vanuit het derdepersoonsperspectief. Met dit verschil kan ook de worsteling worden begrepen die Iron Man/Tony Stark met zichzelf heeft.

Een andere Marvel-superheld is Michael Morbius. Hij is een briljante biochemicus met een zeldzame bloedziekte. Hij werkt in een laboratorium bij een ziekenhuis. Stiekem doet hij in dat lab experimenten met reusachtige vampiervleermuizen. Hij slaagt erin om uit deze experimenten een medicijn te creëren waarmee hij zichzelf geneest van zijn ziekte, door een aanpassing van zijn DNA.

Wetenschappelijk onderzoek naar het genezen van ziektes door een technologische aanpassing van DNA vindt al in onze werkelijkheid plaats.

Door de aanpassing van zijn DNA krijgt Morbius, behalve zijn menselijke eigenschappen, ook eigenschappen van vampiervleermuizen: hij moet zichzelf voeden met bloed, heeft een afkeer van licht, en kan vliegen en waarnemen als een vleermuis. Die eigenschappen stellen hem voor morele dilemma’s. Om zichzelf te voeden, heeft hij bloed van mensen nodig. Hij heeft daarom een sterke neiging om mensen aan te vallen en hun bloed op te zuigen, waardoor deze mensen zullen sterven. Hij geeft echter niet aan zijn neiging toe, omdat hij die niet voor zichzelf kan verantwoorden. In plaats daarvan steelt hij zakken bloed uit het onderzoekslab om zich te voeden. Hij probeert zo te handelen dat hij andere mensen helpt met de extra vermogens die hij als vampiervleermuis heeft.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: https://www.mycast.io/stories/tim-burton-s-iron-man-1996

Filmaffiche van Iron Man: het gezicht van de superheld in een helm, met de tekst IRON MAN en daarboven MARVEL STUDIOS.

Vraag 6 2 punten

Leg uit dat Morbius zijn handelwijze om niet toe te geven aan zijn neiging kan verantwoorden:

  • vanuit de deugdethiek, en
  • vanuit de plichtethiek.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Morbius zijn handelwijze vanuit de deugdethiek kan verantwoorden, omdat hij handelt vanuit een deugd of karakterhouding als midden tussen twee extremen, bijvoorbeeld zelfbeheersing tussen onbeheerstheid en zelfverloochening. (1p)
  • Legt uit dat Morbius zijn handelwijze vanuit de plichtethiek kan verantwoorden, omdat hij handelt volgens een regel waarvan je redelijkerwijs kunt willen dat het een algemene wet is, en omdat hij anderen niet louter als middel behandelt maar ook als doel op zichzelf. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Het publieke leven van de smartphone-generatie

Opgavetekst

tekst 1

Instagram is, in Suzy’s woorden, een profiel van wie je bent. ‘Het is gewoon: Dit ben ik. Maar dan wel de sociale, zekere, aardige, mooie kant van jezelf. De kant waarvan mensen zouden denken: O! In plaats van: O. Waarvan mensen denken: zij lijkt me wel tof.’

Haar vriendin Aenea, een pienter meisje met fijne gezichtstrekken, vergelijkt het met hoe je je kleding uitkiest en hoe je daarmee wilt bepalen hoe je overkomt. Echt een goede vergelijking, vindt Suzy.

bron: Kelli van der Waals, Picture Perfect, 2020

Vraag 6 1 punt

In Picture Perfect vertelt Timo over de rol die zijn smartphone speelt in het vullen van zijn dag. ‘Ik zit maar te scrollen, in welke app dan ook, totdat ik dezelfde foto’s begin te zien. Daar kan ik zo ongeveer een uurtje of drie mee vullen.’ Soms wil Timo gewoon even wat opzoeken en komt hij ongemerkt ‘heel diep in Instagram terecht’. Als hij dan daarna zijn telefoon weglegt, is hij helemaal kwijt wat hij eigenlijk aan het doen was en baalt hij van de weggegooide tijd. Om ervoor te zorgen dat gebruikers lang van dezelfde app gebruik blijven maken, is de rij met plaatjes op die apps eindeloos. Dit heet de bottomless scroll.

Volgens Aristoteles ben je een goed mens als je deugdzaam leeft en een ware vriend van jezelf bent.

Leg met een voorbeeld van een ethische deugd uit wanneer Timo volgens Aristoteles goed omgaat met de bottomless scroll op Instagram.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een voorbeeld van een ethische deugd uit dat Timo volgens Aristoteles goed omgaat met de bottomless scroll op Instagram als hij daarbij handelt volgens het juiste midden tussen twee uitersten (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

In Picture Perfect vertelt Timo over de rol die zijn smartphone speelt in het vullen van zijn dag. ‘Ik zit maar te scrollen, in welke app dan ook, totdat ik dezelfde foto’s begin te zien. Daar kan ik zo ongeveer een uurtje of drie mee vullen.’ Soms wil Timo gewoon even wat opzoeken en komt hij ongemerkt ‘heel diep in Instagram terecht’. Als hij dan daarna zijn telefoon weglegt, is hij helemaal kwijt wat hij eigenlijk aan het doen was en baalt hij van de weggegooide tijd.

Volgens Aristoteles ben je een goed mens als je deugdzaam leeft en een ware vriend van jezelf bent.

Leg uit of Timo volgens de opvatting van Aristoteles een ware vriend van zichzelf is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Timo volgens de opvatting van Aristoteles geen ware vriend van zichzelf is, omdat hij tegenstrijdige of destructieve verlangens heeft als hij scrolt op internet, terwijl hij iets anders wil of kan doen (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 9 4 punten

Immanuel Kants opvatting van vrijheid en Jeremy Benthams opvatting van geluk kunnen opgevat worden als verschillende manieren om invulling te geven aan het goede leven.

In Picture Perfect vertelt Timo over de rol die zijn smartphone speelt in het vullen van zijn dag. ‘Ik zit maar te scrollen, in welke app dan ook, totdat ik dezelfde foto’s begin te zien. Daar kan ik zo ongeveer een uurtje of drie mee vullen.’ Soms wil Timo gewoon even wat opzoeken en komt hij ongemerkt ‘heel diep in Instagram terecht’. Als hij dan daarna zijn telefoon weglegt, is hij helemaal kwijt wat hij eigenlijk aan het doen was en baalt hij van de weggegooide tijd. Om ervoor te zorgen dat gebruikers lang van dezelfde app gebruik blijven maken, is de rij met plaatjes op die apps eindeloos. Dit heet de bottomless scroll.

Leg met Kants opvatting van vrijheid uit dat Kant het zou afkeuren dat Timo zich laat leiden door de bottomless scroll.

Leg vervolgens met Benthams opvatting van geluk uit dat Bentham het zou afkeuren dat Timo zich laat leiden door de bottomless scroll.

Beargumenteer tot slot hoe jij wilt omgaan met sociale media, met:
− een afweging van Kants opvatting van vrijheid en Benthams opvatting van geluk, en
− kritiek op een vooronderstelling bij een van deze twee opvattingen.

Bekijk het antwoord
  • Legt met Kants opvatting van vrijheid uit dat Kant het zou afkeuren dat Timo zich laat leiden door de bottomless scroll: Timo laat zich leiden door zijn neiging tot eindeloos scrollen in plaats van door autonoom te handelen vanuit de rede (1p)
  • Legt met Benthams opvatting van geluk uit dat Bentham het zou afkeuren dat Timo zich laat leiden door de bottomless scroll: Timo baalt van zijn eindeloze gescrol en maximaliseert dus niet zijn genot (1p)
  • Beargumenteert hoe om te gaan met sociale media, met een afweging van Kants opvatting van vrijheid en Benthams opvatting van geluk (1p)
  • Beargumenteert hoe om te gaan met sociale media, met kritiek op een vooronderstelling bij een van de opvattingen van Kant of Bentham (1p)

Het standpunt over sociale media is vrij te kiezen; de punten gaan naar de afweging en de kritiek.

Vraag 9 in het hele examen

2023, tijdvak 1: De ruimte

Opgavetekst

tekst 2

Het overzichtseffect is iets wat astronauten ervaren als ze de aarde vanuit de ruimte zien en worden overweldigd door hun liefde voor onze planeet. Het wordt ook wel een transcendente ervaring genoemd. De astronauten zijn los van de aarde terwijl ze zich er tegelijk fundamenteel onderdeel van voelen. De wereld die ze buiten zich zien en hun binnenwereld smelten samen in één holistisch zijn.

bron: stadsastronaut.nl, Het Overzichtseffect, 2021

Vraag 14 2 punten

Van Heemstra hoopt dat het overzichtseffect haar kan laten ervaren dat ze onderdeel is van een groter geheel en verbinding heeft met alles wat haar omringt: bomen, oceanen, mensen. Daarom probeert ze meer te leren over de ruimte, kijkt ze in het donker naar de sterren en bespreekt ze haar zoektocht met ruimte-onderzoekers. Socrates zou het een goede zaak vinden dat zij haar leven onderzoekt, want volgens hem is het niet-onderzochte leven niet de moeite waard.

Beargumenteer of jij denkt dat een onderzoek naar de ruimte zoals dat van Van Heemstra bijdraagt aan een goed leven, met:
− Socrates’ uitspraak, en
− een definitie van ‘relaties’ die niet uitgaat van sociaal atomisme.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt Socrates’ uitspraak dat een niet-onderzocht leven niet de moeite waard is om geleefd te worden (1p)
  • Geeft een definitie van ‘relaties’ die niet uitgaat van sociaal atomisme (1p)

Het standpunt (wel of niet bijdragen aan een goed leven) is vrij te kiezen; de punten gaan naar de argumentatie met Socrates en de definitie van relaties.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 3 punten

Van Heemstra’s onderzoek naar de ruimte komt grotendeels voort uit haar vraag naar zin. Ze vindt een antwoord bij een joodse scheppingsmythe waarin een vat vol licht in scherven breekt. De scherven vormen het leven – mensen, dingen, woorden en ideeën – en al dat versnipperde licht blijft verlangen om als lichtbron weer één geheel te vormen. Volgens Charles Taylor vindt er op dit moment, voortkomend uit de Verlichting, een ‘supernova’ plaats als het gaat om de vraag naar zin. Søren Kierkegaard heeft kritiek op de verlichtingsfilosofen.

Leg deze kritiek van Kierkegaard uit met zijn opvatting over het christelijke geloof als paradox.

Leg vervolgens uit dat deze opvatting van Kierkegaard zou kunnen aansluiten bij het idee van Taylors ‘supernova’.

Beargumenteer tot slot of Kierkegaards opvatting over het christelijk geloof als paradox volgens jou aansluit bij Van Heemstra’s opvatting over zin vanuit de joodse scheppingsmythe.

Bekijk het antwoord
  • Legt de kritiek van Kierkegaard op de verlichtingsfilosofen uit met zijn opvatting over het christelijke geloof als paradox: een individuele zelfverhouding tot God kan niet herleid worden tot een algemene ethiek (1p)
  • Legt uit dat Kierkegaards opvatting zou kunnen aansluiten bij het idee van Taylors ‘supernova’, omdat bij beide de vraag naar zin of religie een individuele aangelegenheid wordt (1p)
  • Beargumenteert of Kierkegaards opvatting dat de religieuze enkeling de ethische algemeenheid overstijgt aansluit bij Van Heemstra’s opvatting van zin vanuit de joodse scheppingsmythe, om (individuele) versnippering te herstellen (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Van Heemstra benadert de vraag naar zin via het kosmologisch bewustzijn. Ze zoekt de ruimte op door nachtwandelingen te organiseren in een stadsbos in haar buurt. In het donker luisteren de nachtwandelaars naar geritsel, ontdekken ze glimwormen en vertelt een ecoloog over het belang van duisternis voor bijvoorbeeld vleermuizen. Zonder schemering zouden deze dieren niet kunnen jagen en zouden ze dus verhongeren. Aan het eind van de wandeling wacht een kampvuur waar de nachtwandelaars onder de sterrenhemel gedachten met elkaar kunnen delen over de eindeloze vertes van de ruimte én over de wereld direct om hen heen.

De vraag naar zin wordt vaak verbonden met kwetsbaarheid. Ook Van Heemstra lijkt dat met haar nachtwandelingen te doen.

Beargumenteer of Van Heemstra’s nachtwandelingen volgens jou bijdragen aan zin. Ga daarbij in op:
− kwetsbaarheid in de dimensie zin, en
− kwetsbaarheid in de dimensie natuur.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert of Van Heemstra’s nachtwandelingen bijdragen aan zin, met kwetsbaarheid in de dimensie zin (1p)
  • Beargumenteert of Van Heemstra’s nachtwandelingen bijdragen aan zin, met kwetsbaarheid in de dimensie natuur (1p)

Het standpunt (wel of niet bijdragen aan zin) is vrij te kiezen; de punten gaan naar de uitwerking van beide dimensies.

Vraag 17 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Caring Democracy

Opgavetekst

tekst 4

Vanuit het perspectief van arbeidsethos is een burger een individu dat in staat en bereid is om te werken. Het is de taak van de overheid om eigendom te beschermen en de orde te handhaven, zodat degenen die ijverig aan de slag gaan ook de vruchten van hun werk kunnen plukken.

Arbeidsethos gaat terug op en hangt samen met de waarden van een radicaal individualisme […]: geef mensen gelijke mogelijkheden om te werken en hun succes of slagen is alleen het gevolg van hun eigen bereidheid om te werken.

bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013

Vraag 22 3 punten

Alasdair MacIntyre actualiseert het klassieke deugdbegrip met de begrippen ‘praktijken’, ‘interne goederen’ en ‘externe goederen’.

Geef MacIntyres onderscheid tussen interne goederen en externe goederen weer.

Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat praktijken volgens MacIntyre een bescherming kunnen bieden tegen de corrumperende invloed van de vrije markt als institutie.

Leg tot slot met MacIntyres actualisatie van het deugdbegrip uit welke rol praktijken volgens hem zouden kunnen spelen in het tot stand brengen van Tronto’s ‘zorg-volle’ samenleving.

Bekijk het antwoord
  • Geeft MacIntyres onderscheid weer tussen interne goederen als standaarden van excellentie die binnen een praktijk gedefinieerd worden en externe goederen die onafhankelijk van een specifieke praktijk zijn (1p)
  • Legt uit dat praktijken een bescherming kunnen bieden tegen de corrumperende werking van de vrije markt als institutie, doordat interne goederen gerealiseerd worden met behulp van deugden die de corrumperende werking van externe goederen kunnen weerstaan (1p)
  • Legt uit dat praktijken de rol kunnen spelen van plek waar mensen deugden en kwaliteiten kunnen ontwikkelen die nodig zijn voor Tronto’s ‘zorg-volle’ samenleving, omdat kwaliteiten binnen praktijken ontwikkeld worden (1p)

Vraag 22 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Opiaten in de Verenigde Staten

Opgavetekst

Opiaten in de Verenigde Staten

De Verenigde Staten (VS) hebben al jaren te maken met een opiatencrisis. Opiaten zijn legale pijnstillers die worden voorgeschreven na zware operaties of bij ernstige ziektes die hevige, chronische pijn veroorzaken. Het nadeel van opiaten is dat ze verslavend zijn.

In de VS schrijven artsen sinds de jaren ’90 veel opiaten voor. Inmiddels zijn miljoenen Amerikanen verslaafd aan deze pijnstillers, met verregaande gevolgen. Zo zijn sommige opiaatverslaafden hun baan en huis kwijtgeraakt, of ze verwaarlozen hun kinderen. Bovendien is een half miljoen Amerikanen gestorven aan een overdosis.

Over wie verantwoordelijk is voor deze opiatencrisis, lopen de meningen uiteen. Er wordt zowel gewezen naar hebzuchtige farmaceuten en de vrije markt als naar de opiaatverslaafden zelf.

Volgens journalist Patrick Radden Keefe ligt de verantwoordelijkheid bij farmaceuten die zich gewetenloos verrijken met de verkoop van opiaten. De farmaceutenfamilie Sackler misbruikte volgens hem de verslavende werking van opiaten om een miljardenwinst te maken.

Volgens anderen kun je dit de Sacklers niet kwalijk nemen. Zij handelen immers volgens de regels van de vrije markt: niet de Sacklers, maar de Amerikaanse medicijnmarkt is verantwoordelijk voor de opiatencrisis.

Volgens de Sacklers zelf verdienen zij hun geld op een eerlijke manier met wettelijk goedgekeurde pijnstillers die goed werken. Verslaving is volgens hen het gevolg van verkeerd gebruik van de pijnstillers. En de mensen die deze pijnstillers nemen, zijn zelf verantwoordelijk voor hoe ze met hun medicijnen omgaan.

De Sacklers stuurden, ondanks de verslavende werking van de pijnstillers, vertegenwoordigers naar artsen om hen met reizen en diners te verleiden meer pijnstillers voor te schrijven aan patiënten met chronische pijn. Succesvolle vertegenwoordigers kregen hoge bonussen, ook als uit verkoopanalyses bleek dat er artsen waren die zo veel pillen per week uitschreven dat patiënten wel verslaafd moesten zijn geraakt. Volgens Keefe blijkt uit deze agressieve manier van reclame maken voor hun verslavende pijnstiller dat de Sacklers uit waren op eigen gewin.

Immanuel Kant zou deze handelwijze van de Sacklers onvrij noemen. De goede wil is volgens hem het grondprincipe van ons handelen.

Keefe beschrijft dat de Amerikaanse overheidsinstantie die medicijnen goedkeurt, is beïnvloed door de Sacklers. De inspecteur die de pijnstiller van de Sacklers goedkeurde, kreeg daarna een fantastische baan bij de Sacklers. Achteraf bleek dat hij tijdens de goedkeuringsprocedure meeschreef aan de bijsluiter, waarin staat dat de pijnstiller bij lage dosering niet verslavend is. Daarbij was informatie achtergehouden:

Keefe oordeelt dat de claim van de Sacklers dat ‘hun opiaat niet verslavend is bij lage dosering’ niet waar is.

Keefe suggereert bovendien dat er bij de goedkeuring van het opiaat niet is voldaan aan de eis van waardevrijheid. Naast ‘waardevrijheid’ wordt er in de wetenschapsfilosofie ook gesproken van ‘waardegebondenheid’.

Alasdair MacIntyre zou wijzen op het gebrek aan deugden binnen het bedrijf van de Sacklers. Volgens MacIntyre kunnen praktijken zonder deugden de corrumperende macht van instituties niet weerstaan.

MacIntyre gebruikt in zijn opvatting over praktijken de opvattingen van Aristoteles over deugd en geluk.

Als je ervan uitgaat, zoals de Sacklers doen, dat mensen zelf verantwoordelijk zijn voor verslaving, dan zou je de opiatencrisis kunnen oplossen door patiënten met chronische pijn consumptief weerbaar te maken. Een andere manier om de crisis op te lossen is het inperken van de neoliberale marktlogica van de medicijnmarkt, bijvoorbeeld door agressieve reclame voor verslavende medicijnen te verbieden.

Joan Tronto wijst op twee tegengestelde visies op zorg en de vrije markt: de visie dat de kwaliteit van zorg beter wordt door de vrije markt en haar eigen visie dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit van de zorg.

De Sacklers en hun bedrijf zijn in de loop der jaren veelvuldig aangeklaagd door artsen, ziekenhuizen, apothekers en verschillende Amerikaanse staten. Die rechtszaken zijn jarenlang voor enkele miljoenen of zelfs miljarden geschikt. Dat betekent dat de Sacklers nooit juridisch zijn veroordeeld voor het veroorzaken van verslavingen aan hun pijnstillers en sterfgevallen door overdoses, hoewel de juridische pogingen tot een veroordeling nog steeds worden ondernomen.

De juridische afdeling van het bedrijf van de Sacklers is gigantisch en bestaat uit de beste en duurste advocaten van het land. Het bedrijf past in het Angelsaksische model van de vrije markt.

Vraag 2 1 punt

Leg uit dat de goede wil volgens Kant een absolute waarde is.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg dat de goede wil volgens Kant een absolute waarde is: de goede wil is het vermogen om zichzelf moreel te bepalen volgens rationele wetten / het enige dat onvoorwaardelijk goed is / de onmisbare voorwaarde van de waardigheid om gelukkig te zijn. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Leg uit dat de Sacklers volgens Kant niet gehandeld hebben volgens de specifieke eis van de wetsvorm van het goede handelen.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg dat de Sacklers volgens Kant niet hebben gehandeld volgens de specifieke eis van de wetsvorm van het goede handelen: je kunt niet redelijkerwijs willen dat het een algemene wet wordt dat patiënten van hun autonomie beroofd worden / afhankelijk worden gemaakt om er rijk van te worden. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Leg dit uit voor het bedrijf van de Sacklers als institutie, met:

  • MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen, en
  • een van MacIntyres deugden.
Bekijk het antwoord
  • Uitleg van het onderscheid tussen externe en interne goederen: de nadruk op externe goederen, zoals winst voor het bedrijf van de Sacklers, heeft de interne goederen, de kwaliteit van de praktijk, gecorrumpeerd, want winst ging bij de Sacklers voor op het ontwikkelen van goede medicijnen. (1p)
  • Een van MacIntyres deugden toegepast op het bedrijf: met moed / eerlijkheid / rechtvaardigheid hadden de Sacklers de kwaliteit van de praktijk kunnen beschermen. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Leg uit dat MacIntyre met zijn opvatting over praktijken het deugdbegrip van Aristoteles actualiseert. Ga daarbij in op:

  • Aristoteles’ opvatting dat deugdzaamheid uitsluitend bereikt kan worden binnen de polis, en
  • Aristoteles’ opvatting dat de volkomen deugd niet is weggelegd voor de massa.
Bekijk het antwoord
  • Uitleg dat MacIntyre met zijn opvatting over praktijken Aristoteles’ deugdbegrip actualiseert met Aristoteles’ opvatting dat deugdzaamheid uitsluitend bereikt kan worden binnen de polis: in praktijken wordt gehandeld vanuit deugden om gemeenschappelijke kwaliteitseisen te waarborgen (MacIntyre), zoals deugdzaamheid bij Aristoteles uitdrukking is van de mens als gemeenschapswezen, gericht op het goede voor zichzelf en anderen. (1p)
  • Uitleg dat MacIntyre met zijn opvatting over praktijken Aristoteles’ deugdbegrip actualiseert met Aristoteles’ opvatting dat de volkomen deugd niet is weggelegd voor de massa: bij Aristoteles kan alleen de elite dankzij haar omstandigheden de deugd ontwikkelen, en MacIntyre actualiseert dit doordat volgens hem alle deelnemers aan praktijken vanuit deugden de kwaliteit van een praktijk oefenen / bepalen. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Hoe de mens een batterij werd

Opgavetekst

Hoe de mens een batterij werd

Een paar jaar geleden lanceerde Adidas de reclame I am positive energy. Een filmpje toont twee sportende vrouwen die energiek door een stad rennen en een vrouw die vol overgave staat te dansen op straat. Op een affiche dat bij de campagne hoort, kijkt een vrouw in sportkleding stoer de camera in. Op een ander affiche staat een hardloopschoen afgebeeld, klaar om mee weg te rennen. Volgens sommigen gaat de campagne niet alleen over sport, maar wil Adidas hiermee ook een sterk vrouwbeeld neerzetten.

De reclame van Adidas kan worden opgevat als een voorbeeld van markteconomische spiritualisering, die twee implicaties kent.

In onze tijd is het begrip ‘energie’ centraal komen te staan. Dit is terug te zien in een veelgebruikte metafoor: de mens als oplaadbare batterij. Veel mensen willen levenslustig, energiek en enthousiast zijn, en om dit te bereiken proberen zij zich op te laden met energydrinks, vitaminepillen en superfoods. Na een tegenslag doen ze nieuwe energie op met yoga, powernaps en hardlopen. Volgens Nussbaum wordt het menselijk leven gekenmerkt door kwetsbaarheid. Zij onderscheidt twee strategieën voor de omgang met kwetsbaarheid.

De nadruk op energie is kenmerkend voor de huidige prestatiemaatschappij. Volgens sommigen is de prestatiemaatschappij de oorzaak van het grote aantal mensen met een burn-out. Bij een burn-out raakt iemand lichamelijk en geestelijk uitgeput of opgebrand door langdurige stress. Wie in een prestatiemaatschappij zijn vrijheid probeert te verwerkelijken via de vrije markt, stuit daarbij op een paradox.

Herstellen van een burn-out in de context van de prestatiemaatschappij betekent voor veel mensen een zoektocht naar meer autonomie. Hierbij maakt het verschil of je bijvoorbeeld uitgaat van autonomie als rationele bepaling van plichten of van autonomie als authenticiteit.

Volgens de hedendaagse filosoof Byung-Chul Han gaat achter onze obsessie met energie en presteren een grote onzekerheid schuil. Omdat het geloof in een hiernamaals bij veel mensen is verdwenen, is in onze tijd het besef van eindigheid steeds definitiever geworden. Veel mensen hebben het gevoel dat alles in dit leven moet gebeuren. Hierdoor schieten we volgens Han in een nerveuze hyperactiviteit. Ook Friedrich Nietzsche ziet dat de mens altijd maar hyperactief bezig is en schrijft in zijn aforisme ‘het gebrek van de bezigen’:

In tegenstelling tot de ‘bezigen’ uit tekst 5, heeft de Übermensch volgens Nietzsche het nihilisme overwonnen. Dit idee van de Übermensch is van invloed geweest op de ontwikkeling van de westerse cultuur.

De middeleeuwse theologale deugden geloof, hoop en liefde kunnen mogelijk een tegenwicht bieden aan de door Han beschreven ervaring van definitieve eindigheid in de hedendaagse hyperactieve prestatiemaatschappij.

De ervaring van definitieve eindigheid van de hedendaagse mens, wordt volgens Han nog versterkt door oorlogen en klimaatproblemen. Hierdoor twijfelen steeds meer mensen volgens Han aan het voortbestaan van de mens als soort en aan de toekomst van de aarde. Hannah Arendt bekritiseert de hoopvolle toekomstverwachtingen van Marx, die hij baseerde op het ideaal van de animal laborans. Arendt pleit voor een herwaardering van werken. Mogelijk kan een herwaardering van werken een tegenwicht bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid die Han beschrijft.

Arendt maakt een onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen.

De hyperactieve samenleving waarin we leven, maakt ons volgens Byung-Chul Han eenzaam. Door de overmaat aan prikkels, informatiebrokjes en prestatie-eisen raakt onze aandacht versnipperd. Hierdoor lukt het ons niet meer om ons te verdiepen in de ander tegenover ons. Charles Taylor beschrijft de supernova van zingeving. Deze supernova kan leiden tot meer eenzaamheid. Volgens Taylor kan agapè-liefde zorgen voor meer aandacht voor elkaar.

Vraag 16 1 punt

Beargumenteer met een van deze twee implicaties van markteconomische spiritualisering of de Adidas-reclame volgens jou een goede bijdrage aan zingeving is.

Bekijk het antwoord
  • Argumentatie of de Adidas-reclame een goede bijdrage aan zingeving is, met een implicatie van markteconomische spiritualisering: het levend houden van zingevingsvragen door commerciële, belevingsgerichte bedrijven / zingeving wordt een vluchtig onderdeel van de consumptiecultuur. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Beargumenteer of de metafoor van de mens als oplaadbare batterij volgens jou past bij het goede leven, met:

  • een strategie van Nussbaum voor de omgang met kwetsbaarheid, en
  • een definitie van zin die ingaat op kwetsbaarheid.
Bekijk het antwoord
  • Een strategie van Nussbaum voor de omgang met kwetsbaarheid: immuniseren, als het leven zo inrichten dat ons geluk niet langer verstoord kan worden door externe factoren / erkennen als kwetsbaarheid beamen en koers houden in wisselende omstandigheden. (1p)
  • Een definitie van zin als invulling van een groter geheel dat het goede leven betekenis geeft, die ingaat op kwetsbaarheid. (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 19 3 punten

Geef de opvatting van autonomie als de rationele bepaling van plichten weer. Geef vervolgens de opvatting van autonomie als authenticiteit weer. Beargumenteer tot slot met een afweging van deze twee opvattingen van autonomie vanuit welke opvatting herstel van een burn-out in een prestatiemaatschappij volgens jou het best mogelijk is.

Bekijk het antwoord
  • Weergave van de opvatting dat iemand autonoom is als de door de rede bepaalde wetten worden gerespecteerd. (1p)
  • Weergave van de opvatting dat iemand autonoom is als die persoon komt tot hoogst-individuele zelfexpressie. (1p)
  • Argumentatie met een afweging van deze twee opvattingen van autonomie vanuit welke opvatting herstel van een burn-out in een prestatiemaatschappij het best mogelijk is. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

tekst 5

De bezigen ontbreekt het gewoonlijk aan een hogere activiteit […], in dat opzicht zijn ze lui. […] De bezigen rollen als een rollende steen, even dom als mechanica.

bron: Friedrich Nietzsche, Menselijk, al te menselijk, 1878

Vraag 20 2 punten

Leg uit dat het idee van de Übermensch invloed heeft gehad op de westerse cultuur, met:

  • Nietzsches opvatting van nihilisme, en
  • Nietzsches voorbeeld van ‘de bezigen’.
Bekijk het antwoord
  • Uitleg met Nietzsches opvatting van nihilisme dat het idee van de Übermensch invloed heeft gehad op de westerse cultuur: Nietzsches opvatting, dat de moderne samenleving repressief en nivellerend is in plaats van te erkennen dat ‘God dood is’ en men daarom eigen waarden moet creëren, vond weerklank in de westerse kunst / politiek / economie. (1p)
  • Uitleg met het voorbeeld van de ‘bezigen’ dat het idee van de Übermensch invloed heeft gehad op de westerse cultuur: Nietzsches idee, dat de westerse cultuur de mens, zoals de ‘bezigen’, aanzet om zich zonder hogere activiteit te voegen naar de kudde in plaats van te leven als een Übermensch die zich ontworstelt aan de massa door eigen waarden te scheppen, vond weerklank in de westerse kunst / politiek / economie. (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Leg uit dat de supernova van zingeving die Taylor beschrijft de eenzaamheid kan versterken. Leg vervolgens uit dat agapè-liefde volgens Taylor de aandacht voor elkaar kan bevorderen.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg dat de supernova van zingeving die Taylor beschrijft de eenzaamheid kan versterken: zingeving heeft geen collectief karakter meer, maar is een hyperindividuele aangelegenheid geworden die mensen in eenzaamheid op zichzelf kan terugwerpen. (1p)
  • Uitleg dat agapè-liefde volgens Taylor de aandacht voor elkaar kan bevorderen: agapè-liefde, die begint bij God en uitgaat naar alle mensen, heeft aandacht voor ieder uniek individu. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Zelfverwoesting en het goede leven

Opgavetekst

Opgave 1 Zelfverwoesting en het goede leven

Van de filosofie in de klassieke oudheid tot de moderne psychologie: zelfverwerkelijking is een centraal thema in het denken over de mens. Zelfverwerkelijking heeft betrekking op de manier waarop je volledig mens kunt zijn. Aristoteles geldt als een van de belangrijkste denkers over zelfverwerkelijking.

Rondom het thema van zelfverwerkelijking is tegenwoordig een hele bedrijfstak ontstaan van cursussen, boeken, lifestyleblogs en influencers, de zogenaamde ‘zelfhulpindustrie’. Hierin wordt voorgespiegeld dat een beter leven voor iedereen mogelijk is, zoals blijkt uit deze recensie van het boek 10 stappen naar succes en geluk van Carl van de Velde. Hij stelt dat veel boeken over succes iets over het hoofd zien: geluk.

Schrijfster Marian Donner ergert zich aan het ideaalbeeld van het leven dat door de zelfhulpindustrie wordt geschetst. Volgens haar richten de zelfhulpboeken en -adviezen zich eenzijdig op het individu. Ze ziet daarin een verband tussen de prestatiemaatschappij en het neoliberale denken.

Volgens Donner is het individualistische ideaalbeeld van de zelfhulpindustrie ‘ondraaglijk streng en nuchter’. Zij pleit er juist voor om te spijbelen van de druk om altijd perfect en succesvol te zijn.

Als tegengif voor alle ideaalbeelden legt Donner de nadruk op de onvolkomenheid van het bestaan:

In plaats van ons te richten op het verbeteren van onszelf als individu, moeten we ons volgens Donner eerst richten op verbetering van de samenleving. We leven in een systeem waarin toenemende sociaal-economische ongelijkheid, onzekerheid over werk en inkomen én een chronisch gebrek aan tijd en zingeving een belemmering vormen voor echte zelfverwerkelijking. Met enige ironie stelt zij dat alle ideaalbeelden verworpen moeten worden om dat systeem te ondermijnen:

Vraag 1 1 punt

Leg met de begrippen rede (logos), deugd (aretè) en handelen (energeia) uit wat Aristoteles verstaat onder zelfverwerkelijking.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Aristoteles onder zelfverwerkelijking verstaat dat in het handelen de ziel zich verwerkelijkt (energeia) door na te denken (logos) over hoe te handelen, waardoor je kunt handelen vanuit de deugd (aretè) (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Volgens Aristoteles valt het streven naar geluk (eudaimonia) samen met het goede voor jezelf en de gemeenschap.
Leg dit uit.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Aristoteles geluk (eudaimonia) als hoogste doel van het handelen samenvalt met het goede voor zichzelf en de gemeenschap, doordat de deugd alleen gerealiseerd kan worden in relatie tot anderen (1p)

Vraag 2 in het hele examen

tekst 1

In dit boek beschrijft Carl zijn persoonlijke formule om van je leven een meesterstuk te maken en hij voert je naar het punt waar succes én geluk een onwrikbaar pact smeden. Want het is het geboorterecht van iedereen een bijzonder geslaagd leven te leiden. Kortom, lees dit boek en je leven zal knallen als popcorn.

bron: managementboek.nl, 10 stappen naar succes en geluk

Vraag 3 1 punt

Geef met het begrip ‘volkomen deugd’ een argument dat volgens Aristoteles een geslaagd leven niet een geboorterecht voor iedereen is.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument met het begrip ‘volkomen deugd’ dat een geslaagd leven volgens Aristoteles niet een geboorterecht voor iedereen is: een geslaagd leven is niet voor ieder individu mogelijk, omdat rechtvaardigheid/de vereniging van ethische deugden en praktische wijsheid slechts door enkelen in de juiste omstandigheden bereikt kan worden (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

Neoliberalisme is gebaseerd op de neoklassieke (economische) opvatting.
Leg uit dat de individualiserende ideologie van de prestatiemaatschappij past bij de neoklassieke opvatting over het goede leven.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de individualiserende ideologie van de prestatiemaatschappij past bij het neoklassieke idee dat ieder individu zijn eigenbelang moet najagen: slagen of falen is je eigen verantwoordelijkheid, en de vrije markt biedt iedereen de vrijheid om dit zo goed mogelijk te doen of daarin te falen (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 6 3 punten

Existentialisten hebben een andere opvatting van individualiteit dan John Locke.
Leg dit verschil in opvatting uit.
Leg vervolgens uit dat deze verschillende opvattingen van individualiteit leiden tot verschillende opvattingen van autonomie bij Locke en de existentialisten.
Beargumenteer tot slot of Donner zich volgens jou het best kan verzetten tegen het neoliberalisme met de opvattingen van Locke of met de opvattingen van de existentialisten.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Locke uitgaat van individualiteit als het van nature rechten hebben, terwijl het existentialisme uitgaat van individualiteit als authenticiteit (1p)
  • Legt uit dat Lockes begrip van individualiteit leidt tot autonomie als het niet geschaad worden in je rechten, terwijl het begrip van individualiteit van het existentialisme leidt tot autonomie als het jezelf kunnen vormgeven (1p)
  • Geeft een argumentatie of Donner in haar verzet tegen het neoliberalisme beter gebruik kan maken van de opvattingen van Locke of van die van de existentialisten (1p)

Vraag 6 in het hele examen

tekst 3

Dit is hoe het werkt: wie spijbelt, vindt een gat in de tijd. Zo voelt het, alsof je een deur door gaat naar een parallel universum. In de gewone wereld draait alles door, daar werkt iedereen hard aan zijn toekomst, zoals ik dat ook zou moeten doen, maar aan de andere kant van de deur bestaat die toekomst niet. Daar zijn geen regels of geboden, daar is niemand die iets van je wil, daar ben je vrij.

Dronken zijn is spijbelen. Drugs gebruiken is spijbelen. Schrijven is spijbelen. Het is een ontsnapping uit de werkelijkheid, uit je eigen hoofd.

bron: Marian Donner, Zelfverwoestingsboek, 2019

Vraag 7 2 punten

Om te kunnen spijbelen moet je volgens Donner soms onmatig zijn. Onmatigheid staat tegenover het doelgerichte ‘werken aan jezelf’ van de hedendaagse zelfhulpindustrie.
Leg uit in welk opzicht in Plato’s ideale staat geen plaats is voor:

  • Donners pleidooi voor onmatigheid, en
  • het doelgerichte werken aan jezelf van de hedendaagse zelfhulpindustrie.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in Plato’s ideale staat geen plaats is voor Donners pleidooi voor onmatigheid, omdat matigheid een cruciale deugd is om een samenleving te laten functioneren (1p)
  • Legt uit dat in Plato’s ideale staat geen plaats is voor het doelgerichte werken aan jezelf van de zelfhulpindustrie, omdat in de ideale staat de rechtvaardige orde / het belang van de gemeenschap als geheel voorop staat (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 3 punten

In de middeleeuwse opvatting van zelfverwerkelijking staan de theologale deugden centraal. De liefde als hoogste deugd staat daarbij op gespannen voet met het klassieke hiërarchische denken.
Leg uit dat liefde als hoogste deugd op gespannen voet staat met het hiërarchische denken van de klassieke oudheid.
Geef vervolgens twee argumenten dat liefde als theologale deugd een alternatief kan bieden voor Donners spijbelen als verzet tegen de zelfhulpindustrie.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat liefde als hoogste deugd op gespannen voet staat met het hiërarchische denken van de klassieke oudheid, omdat deze liefde gericht is op de bloei van iedereen, in tegenstelling tot het aristocratische idee dat niet iedereen gelijk is (1p)
  • Geeft twee van de volgende argumenten dat liefde als theologale deugd een alternatief kan bieden voor Donners spijbelen als verzet tegen de zelfhulpindustrie: omdat iedereen liefde verdient, ongeacht of je leven geslaagd is of niet; omdat die liefde niet gericht is op jezelf maar juist op anderen; omdat die liefde afhankelijk is van God, waardoor je het leven niet zelf volledig in de hand hebt (2p)

Per juist weergegeven argument 1 scorepunt toekennen. Een ander argument waarin liefde als theologale deugd een alternatief is voor Donners spijbelen als verzet tegen de zelfhulpindustrie kan ook goed gerekend worden, mits inhoudelijk juist.

Vraag 8 in het hele examen

tekst 4

De schoonheid ligt in de mislukking. In de onvolkomenheid van elke poging en van elk resultaat. Dat is wat van de mens een mens maakt: falen. Dansen, struikelen, vallen, en daar dan een ode aan brengen. Als het even kan in stijl.

bron: Marian Donner, Zelfverwoestingsboek, 2019

Vraag 9 2 punten

Volgens Martha Nussbaum hangen zin en kwetsbaarheid met elkaar samen. Zij onderscheidt twee strategieën voor het omgaan met kwetsbaarheid.
Leg uit bij welke strategie Donner in tekst 4 aansluit.
Beargumenteer vervolgens met beide strategieën van Nussbaum of jij Donners nadruk op onvolkomenheid een goede omgang vindt met kwetsbaarheid.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Donner in tekst 4 aansluit bij Nussbaums strategie van het erkennen van kwetsbaarheid (1p)
  • Geeft een argumentatie of Donners pleidooi voor onvolkomenheid een goede omgang is met kwetsbaarheid, met Nussbaums strategieën van erkennen en immuniseren (1p)

Vraag 9 in het hele examen

tekst 5

In zo’n wereld moet je je niet afvragen hoe je jezelf nog kunt verbeteren. In zo’n wereld moet je je afvragen hoe je zo ondermijnend mogelijk kunt zijn voor een systeem dat ons allemaal naar beneden haalt.

Zo ondermijnend mogelijk voor de hang naar lichamelijke perfectie die dat systeem regeert - STINK. Zo ondermijnend mogelijk voor haar nadruk op productiviteit - DRINK. (…) Je zult er niet gezonder van worden, niet succesvoller en het maakt je al helemaal geen beter mens. Maar het gaat niet om jou. Het gaat erom de wereld te veranderen.

bron: Marian Donner, Zelfverwoestingsboek, 2019

Vraag 10 2 punten

Beargumenteer met een eigen opvatting van zelfverwerkelijking of jij het eens bent met Donner in tekst 5 dat het goede leven alleen bereikt kan worden door ideaalbeelden te verwerpen om zo de wereld te verbeteren.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een weergave van een opvatting van zelfverwerkelijking (1p)
  • Geeft een argumentatie of het goede leven alleen bereikt kan worden door ideaalbeelden te verwerpen en zo de wereld te verbeteren (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Mount Everest

Opgavetekst

Opgave 2 Mount Everest

Mount Everest
Opgave 2

Foto: honderden klimmers staan in een file op een besneeuwde bergrug richting de top van de Mount Everest. Zwart-wit.

In 2019 beklom een recordaantal mensen de Mount Everest. Een foto van honderden klimmers die in een file stonden richting de hoogste top ter wereld wakkerde de discussie aan over de commerciële exploitatie van het bergtoerisme. Mag de Mount Everest aan de vrije markt worden overgelaten?

Momenteel kunnen klimmers voor enkele tienduizenden euro’s bij verschillende commerciële bedrijven een ‘toppoging’ onder begeleiding van gidsen boeken. Naast het geld dat moet worden betaald voor zo’n commercieel team, moeten de klimmers nóg eens tienduizend euro neertellen voor een ‘permit’ (vergunning) van de Nepalese overheid. Hoewel de beklimming fysiek en geestelijk het uiterste vraagt – de risico’s op (dodelijke) ongelukken of afgevroren ledematen zijn hoog – zijn er geen voorwaarden aan deelname aan een commerciële expeditie. Iedereen die het kan betalen en zijn of haar droom wil waarmaken mag mee.

Maar de file op de berg gaat daar nu mogelijk verandering in brengen. Ervaren klimmers hebben erop gewezen dat door de teams van commerciële bedrijven het aantal onervaren klimmers zo groot is dat de kans op ongelukken toeneemt. Om deze reden overweegt de Nepalese overheid voorwaarden te verbinden aan het verkrijgen van een permit, zodat het aantal klimmers minder zal worden.

Instituties zoals commerciële teams die klimmers begeleiden kunnen het goede leven mogelijk maken, maar ook bedreigen.

De reden dat klimmers veel geld betalen en de fysieke en geestelijke ontberingen trotseren om de Mount Everest te beklimmen, kan te maken hebben met zoeken naar zin. Klimmers die – al dan niet in de file – met een commercieel team de top bereiken, geven aan dat dit een unieke, buitengewone ervaring is, waarbij ze zowel de nietigheid als de rijkdom van het leven ervaren. Je kan de vraag naar zin benaderen vanuit een religieus perspectief, maar ook vanuit het (neo)liberalisme als politiek-ideologisch perspectief. Dit laatste wordt het liberaal-ideologisch perspectief genoemd.

Wie, ervaren of onervaren, onder begeleiding van een commercieel team de Mount Everest gaat beklimmen krijgt te maken met absurde omstandigheden van kou (het kan op de berg meer dan zestig graden vriezen), ijle lucht (op de top zit nog maar een derde van de hoeveelheid zuurstof op zeeniveau in de lucht) en lagere luchtdruk (waardoor de longen niet meer goed werken en vol vocht kunnen lopen). Om het lichaam aan deze omstandigheden te laten wennen, is het nodig om een maand op grote hoogte te verblijven alvorens de tocht naar de top te ondernemen. Bovendien laten commerciële teams hun cliënten klimmen met extra zuurstof uit flessen en worden er van tevoren al ladders en klimtouwen bevestigd over gletsjerkloven en langs loodrechte ijswanden.

De aantrekkingskracht van dergelijke risicovolle ontberingen is voor sommige mensen onbegrijpelijk en voor anderen juist volkomen logisch. Volgens Jeremy Bentham is de mens te begrijpen als een belichaamd zelf.

Mensen kunnen zich op verschillende manieren tot hun lichamelijkheid verhouden.

Bijna alle klimmers die met commerciële teams proberen de top van de Mount Everest te bereiken, maken gebruik van techniek, zoals zuurstofflessen en klaargelegde ladders en touwen. Volgens Martin Heidegger is de manier waarop de mens en de wereld zich tot elkaar verhouden veranderd door de moderne techniek. Hij gebruikt in zijn analyse de begrippen ‘gestel’ en ‘Dasein’.

De discussie rondom de commerciële exploitatie van de berg en alle bijbehorende risico’s komt terug in de speelfilm Everest. In dit waargebeurde verhaal over de grootste ramp door toerisme op de Mount Everest komen acht klimmers om, onder wie een expeditieleider. In de film wordt gesuggereerd dat een van de oorzaken van die ramp was dat er een te hoge druk stond op de expeditieleider van een commercieel team. Het team verloor inkomsten omdat het steeds minder cliënten had. Dit kwam omdat de top door onveilige weersomstandigheden al een paar jaar op rij niet was bereikt. Het was de nadrukkelijke wens van de hoge bazen van het team dat de top dit jaar wél gehaald zou worden. De expeditieleider ging niet tegen deze wens in en bracht ondanks naderend noodweer toch cliënten naar de top, zonder te wijzen op de risico’s. De top haalden ze, maar tijdens de afdaling werden de omstandigheden de klimmers en de expeditieleider fataal.

Alasdair MacIntyre stelt dat praktijken deugden nodig hebben. Hij maakt een onderscheid tussen interne en externe goederen.

Een journalist die indertijd meeklom en het noodweer overleefde, komt tot een andere verklaring voor de ramp dan de commerciële druk die de film suggereert. Volgens hem functioneert het lichaam op grote hoogte niet meer goed en kunnen ook ervaren expeditieleiders dan niet meer garanderen dat ze nog rationele beslissingen kunnen nemen. Over de verhouding tussen lichaam en geest bestaan verschillende filosofische standpunten en stromingen. De opvatting van de journalist sluit aan bij de filosofische stroming van het materialisme.

Vraag 11 3 punten

Instituties zoals commerciële teams die klimmers begeleiden kunnen het goede leven mogelijk maken, maar ook bedreigen.
Geef de betekenis van ‘institutie’ weer en leg uit dat een commercieel team een harde institutie is.
Leg vervolgens met het voorbeeld van commerciële teams op de Mount Everest uit dat instituties het goede leven mogelijk maken maar ook kunnen bedreigen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat een commercieel team een harde institutie is, omdat dit een tastbaar gedeeld handelingspatroon is waarbinnen mensen iets kunnen realiseren wat zij goed achten (1p)
  • Legt met het voorbeeld van commerciële teams op de Mount Everest uit dat instituties het goede leven mogelijk maken, omdat mensen met instituties iets kunnen realiseren wat zij goed achten (1p)
  • Legt met het voorbeeld van commerciële teams op de Mount Everest uit dat instituties het goede leven kunnen bedreigen, omdat ze macht uitoefenen (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Leg uit dat de beklimming van de Mount Everest kan passen bij:

  • het liberaal-ideologische perspectief op zin, en
  • het religieuze perspectief op zin.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de beklimming van de Mount Everest kan passen bij het liberaal-ideologische perspectief op zin: elk individu kan via de vrije markt / met de individuele vrijheid om geluk na te streven / om talenten te ontplooien, op zoek naar een verbetering van het leven door een persoonlijke zinervaring op te zoeken (1p)
  • Legt uit dat de beklimming van de Mount Everest kan passen bij het religieuze perspectief op zin: de ervaring van de nietigheid/rijkdom van het leven kan verbonden zijn met een spiritueel/goddelijk begrip van de werkelijkheid (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (2022-1, bij vraag 12): de eerste deelscore geldt met de alternatieven ‘met de individuele vrijheid om geluk na te streven’ en ‘om talenten te ontplooien’ naast ‘via de vrije markt’. Deze aanvulling gaat voor op het oorspronkelijke correctievoorschrift.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Leg uit dat de expeditieleider de praktijk van de bergsport niet heeft beschermd met:

  • MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen, en
  • MacIntyres opvatting over de rol van de deugden moed en eerlijkheid in praktijken.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit met MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen dat de expeditieleider de praktijk van de bergsport niet heeft beschermd: hij heeft de interne goederen die de kwaliteit van de bergbeklimmerspraktijk bepalen laten corrumperen door de externe goederen, zoals de status en winst van het commerciële team (1p)
  • Legt uit met MacIntyres opvatting over de rol van de deugden moed en eerlijkheid in praktijken dat de expeditieleider de praktijk van de bergsport niet heeft beschermd: hij had de deugden moed (ingaan tegen de nadruk op winst/status) en eerlijkheid (over de risico’s) moeten gebruiken om deze corruptie tegen te gaan (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Post

Opgavetekst

Opgave 3 Post

Tot eind twintigste eeuw was het bezorgen van post geen onderdeel van de vrije markt, maar werd dit verzorgd door een staatsbedrijf. De regering besloot om dit staatsbedrijf te privatiseren en de postmarkt open te stellen voor andere bedrijven, zodat er concurrentie zou komen. Het belangrijkste argument was dat concurrentie zou leiden tot betere en goedkopere postbezorging.

Het oorspronkelijke staatsbedrijf voerde onder invloed van de concurrentie een grootschalige hervorming door. Het sorteren van post werd voortaan door machines gedaan. Daardoor veranderde het beroep van postbode – die betrokken was bij het hele proces van ophalen tot sorteren en bezorgen – in dat van postbezorger, die alleen nog de post door de brievenbus doet. Hierdoor was veel minder personeel nodig om hetzelfde werk te doen.

De hervorming van postbode naar postbezorger kan aansluiten bij de opvatting van Adam Smith over arbeidsdeling en welvaart.

Journalist Sander Heijne sprak verschillende mensen die vinden dat de hervorming van postbode naar postbezorger geen succes is geweest. Oud-postbodes wijzen erop dat de fors lagere salarissen en het reduceren van de werkzaamheden ten koste zijn gegaan van de kwaliteit van de bezorging en het plezier in het werk. Vóór de hervormingen was het de persoonlijke trots en verantwoordelijkheid van een postbode om in zijn eigen wijk belangrijke poststukken zoals brieven van de Belastingdienst op het juiste adres af te leveren. Een postbode had aanzien en werd goed betaald. Na de hervorming tot postbezorger maakte de uitgeklede taak het werk simpeler en minder respectabel.

Adam Smith waarschuwde dat vergaande arbeidsdeling kan leiden tot dehumanisering. Volgens Karl Marx gaat de vrije markt gepaard met dehumanisering. Smith en Marx hebben een verschillende oplossing voor het tegengaan van deze nadelige gevolgen.

Het verschil in status tussen postbode en postbezorger past bij de benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij. Vanuit een protestantse levenshouding wordt arbeid anders benaderd.

Het bezorgen van post was ooit ondergebracht in een staatsbedrijf, omdat de overheid het bezorgen van post zag als een publieke taak. De zorg voor deze publieke taak is volgens Heijne sterk verminderd na de privatisering van de post. Toch ziet PostNL, het bedrijf dat is voortgekomen uit het oorspronkelijke staatsbedrijf, een maatschappelijke rol weggelegd voor de huidige postbezorgers. PostNL gaat postbezorgers opleiden om eenzaamheid te signaleren. Vooral bezorgers die medische hulpmiddelen rondbrengen, komen regelmatig eenzame personen tegen. Deze bezorgers kunnen vermoedens van eenzaamheid melden bij een meldpunt.

Volgens Joan Tronto heeft de vrije markt door een scheiding tussen de publieke en de private sfeer geleid tot een verschraling van het morele debat in het publieke domein.

Het privatiseren van een staatsbedrijf betekent dat zo’n bedrijf zich moet zien te redden op de vrije markt. Het Angelsaksische en het Rijnlandse model zijn twee varianten van de vrije markt. Heijne pleit ervoor om sommige sectoren, zoals de post, helemaal niet aan de vrije markt over te laten. Volgens hem moet de neoliberale marktlogica worden begrensd. Hij wijst er in dit verband bijvoorbeeld op dat het voormalige staatspostbedrijf sinds de privatisering jaarlijks steeds vaker kampt met misstanden, zoals bezorgers die post achterhouden of dumpen.

Wie tegenwoordig voor de post werkt, bezorgt vooral pakketten met spullen die online gekocht zijn. Het werk van een postbezorger is dus niet alleen veranderd door privatisering en marktwerking maar ook door consumptiegedrag. Consumptiegedrag heeft, beschouwd vanuit de theorie van Freud, een duidelijke oorsprong. Consumptiegedrag, zo opgevat, is volgens Kant onvrij.

De enorme aantallen pakketjes die postbezorgers rondbrengen zijn schadelijk voor het milieu. Niet alleen vanwege de hoeveelheid verpakkingsmateriaal, maar ook vanwege de vele kilometers die bezorgers rijden van distributiepunten naar alle afzonderlijke bezorgadressen. Milieuproblematiek kan via de vrije markt worden aangepakt.

Vraag 23 2 punten

Leg uit wat vanuit de theorie van Freud de oorsprong van consumptiegedrag zou zijn.
Leg vervolgens met Kants opvatting van de goede wil uit dat consumptiegedrag zoals beschouwd vanuit de theorie van Freud onvrij is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit wat vanuit de theorie van Freud de oorsprong van consumptiegedrag is: consumptie is een maatschappelijk geaccepteerde uiting van verdrongen wensen en verlangens (1p)
  • Legt met Kants opvatting van de goede wil uit dat dit consumptiegedrag onvrij is: de mens is vrij als hij zich laat bepalen door de rede (goede wil) en niet door verdrongen driften die leiden tot consumptiegedrag (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 2: De tweede slaap

Opgavetekst

tekst 1

We weten dat bijna iedereen, ook kinderen, van een apparaatje was voorzien dat hen in staat stelde om elkaar te zien en te horen, hoe ver ze ook van elkaar verwijderd mochten zijn; dat deze apparaten klein genoeg waren om in één hand te passen; dat ze vrijwel ogenblikkelijk toegang boden tot alle kennis, alle muziek en alle meningen en geschriften ter wereld; en dat ze in de loop der tijd het menselijk geheugen, het menselijke denkvermogen en zelfs het normale menselijke sociale verkeer geheel hebben verdrongen. Kortom, we weten dat deze apparaatjes over een bedwelmend vermogen beschikten, dat hun gebruikers niet alleen geestelijk verzwakte maar naar sommigen beweren ook tot waanzin dreef.

bron: Harris, De tweede slaap, Cargo 2019

tekst 3

Geen wonder dat de mensen zich in de eeuwen na de val weer zo vurig tot God hadden gekeerd: voor hen was het van levensbelang geweest om te kunnen geloven in een beter leven. […] Fairfax zette zich schrap om zijn roeping te volgen: omzien naar wezen en weduwen. […] Hij wilde […] laten zien dat hij een serieuze man Gods was, en geen fanatieke jonge dweper uit de kathedraal, […] en al evenmin een afstandelijke theoloog uit de bisschoppelijke stad die terugdeinsde voor de armen.

bron: Harris, De tweede slaap, Cargo 2019

Vraag 6 3 punten

De toekomstige samenleving in De tweede slaap lijkt ook om een andere reden op de middeleeuwen: het christelijke geloof is verankerd in de manier van leven en er is geen scheiding van kerk en staat.
De hoofdpersoon in de roman is pater Christopher Fairfax. Hij mijmert over de armoede in het dorp en ‘de val’ (de ramp waaraan onze huidige wereld ten onder is gegaan):

In het christendom worden de theologale deugden geloof, hoop en liefde onderscheiden.

Leg met tekst 3 uit:

  • wat deugden tot theologale deugden maakt,
  • wat de hoogste theologale deugd is en
  • dat de hoogste theologale deugd op gespannen voet staat met hiërarchisch denken in het middeleeuws christendom.
Bekijk het antwoord
  • Legt met tekst 3 uit wat deugden tot theologale deugden maakt: de drie deugden zijn theologaal omdat ze ontstaan in de gerichtheid op God, zoals het vurig tot God keren, het levensbelang om te geloven in een beter leven, het volgen van een roeping of een serieuze man Gods zijn (1p)
  • Legt met tekst 3 uit dat de hoogste theologale deugd, de liefde, de inzet is voor het welzijn van anderen vanuit de gerichtheid op God, zoals Fairfax die zijn roeping volgt om om te zien naar wezen en weduwen (1p)
  • Legt met tekst 3 uit dat de hoogste theologale deugd, de liefde, op gespannen voet staat met hiërarchisch denken: de veronderstelde gelijkheid bij liefde past niet bij een hiërarchisch machtige en afstandelijke theoloog die terugdeinst voor de armen (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

De plot in De tweede slaap draait om een geheime archeologische verzameling die Fairfax vindt. Binnen de christelijke wetgeving in de toekomstige samenleving is het verboden om het verleden te onderzoeken. Volgens de christelijke machthebbers in de roman is dit verbod noodzakelijk om het goede leven te beschermen. Herontdekken van technologie zou volgens hen opnieuw tot een ramp leiden.
Volgens verschillende filosofen maken instituties het goede leven mogelijk, maar kunnen die het goede leven ook bedreigen.

Leg uit dat het genoemde verbod van de kerk om het verleden te onderzoeken kan worden opgevat als een bedreiging van het goede leven door instituties.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het verbod van de kerk om het verleden te onderzoeken een bedreiging van het goede leven door instituties is, omdat instituties macht uitoefenen over de manier waarop mensen het goede leven kunnen invullen (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 3 punten

Fairfax heeft zich als pater altijd geschikt naar het verbod op onderzoek van het verleden. Maar door de inzichten in de technologie uit ‘de wereld van vóór de val’ (ons heden) twijfelt hij steeds vaker of zijn honger naar historische kennis wel echt ‘zondig’ is zoals hij altijd dacht.
Harris onderzoekt in De tweede slaap de vraag naar zin. Zijn antwoord is: in een onvrije samenleving onder een dogmatisch juk van het christendom zullen altijd door kritisch zelfonderzoek en de ontdekking van technologische kennis mensen opstaan zoals Fairfax die ontdekken dat een goed leven ook zonder de christelijke waarden van het geloof mogelijk is.
Deze opvatting van Harris over een fictieve toekomst is vergelijkbaar met de analyse van Charles Taylor dat de vraag naar zin in de loop van de geschiedenis is veranderd.

Leg uit dat volgens Taylor de vraag naar zin in de moderne tijd is veranderd door:

  • zelfreflectie en
  • de opkomst van de natuurwetenschappen.

Beargumenteer vervolgens met deze analyse van Taylor of jij het eens bent met Harris’ antwoord op de vraag naar zin in De tweede slaap.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Taylor de vraag naar zin in de moderne tijd is veranderd door zelfreflectie: de vraag ‘hoe zou God willen dat ik een goed leven leid?’ werd ‘wat vind ik zelf een goed leven?’ (individuele autonomie) (1p)
  • Legt uit dat volgens Taylor de vraag naar zin in de moderne tijd is veranderd door de opkomst van de natuurwetenschappen: zin werd minder verbonden met iets hogers (transcendent) en meer met het concrete leven in het hier en nu (1p)
  • Geeft een argumentatie met deze analyse van Taylor over de vraag of de leerling het eens is met Harris’ antwoord op de vraag naar zin in De tweede slaap (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Surveillancekapitalisme

Vraag 16 2 punten

Beargumenteer of het surveillancekapitalisme volgens jou een bedreiging is voor het goede leven, met:

  • het idee van de begrenzing van de neoliberale marktlogica en
  • het holistisch vrijheidsbegrip.
Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert of het surveillancekapitalisme een bedreiging is voor het goede leven, met het idee van de begrenzing van de neoliberale marktlogica, waarbij het marktdenken niet zomaar in andere sectoren wordt toegepast (1p)
  • Beargumenteert of het surveillancekapitalisme een bedreiging is voor het goede leven, met het holistisch vrijheidsbegrip, waarbij vrijheid is ingebed in verschillende bestaansdimensies (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Leven met een beperking

Vraag 17 3 punten

‘Dineren in het donker’ is een avondje uit waarbij de gasten dineren in het pikkedonker en worden bediend door obers met een visuele beperking. Er wordt niet verteld wat er op het bord ligt; dit moeten de gasten ontdekken met behulp van hun andere zintuigen.
Inmiddels is het concept uitgegroeid tot een wereldwijd succes, waarmee verschillende horeca- en belevenisondernemingen veel geld verdienen. Gasten beschrijven hun ervaringen in recensies als ‘verrijkend’ en ‘surrealistisch’. Volgens sommigen werkt het verbindend om te moeten overleggen met de visueel beperkte bediening om te weten waar je glas wijn staat. Anderen geven aan dat ze vooral beseffen hoe gelukkig ze zijn dat ze ‘gewoon kunnen zien’. En het merendeel noemt het een fantastische belevenis om op deze manier te genieten van eten.
‘Dineren in het donker’ kan gezien worden als een voorbeeld van de transformatie-economie. Deze economie heeft twee implicaties.

Leg uit wat de transformatie-economie inhoudt.

Beargumenteer vervolgens met beide implicaties van de transformatie-economie of ‘dineren in het donker’ volgens jou bijdraagt aan zingeving.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de transformatie-economie een betekenis- of zin-economie is, gericht op groei van het individu, anderen en de samenleving (1p)
  • Beargumenteert of ‘dineren in het donker’ bijdraagt aan zingeving, met de implicatie dat commerciële bedrijven zinthema’s aan de orde stellen (1p)
  • Beargumenteert of ‘dineren in het donker’ bijdraagt aan zingeving, met de implicatie dat zingeving een vluchtige consumptiecultuur wordt (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Journalist Tanmoy Goswami wil met zijn artikelen en columns bijdragen aan de maatschappelijke erkenning van mensen met fysieke en mentale beperkingen. Hij keek uit naar een avondje ‘dineren in het donker’, omdat hij benieuwd was of dit evenement zou kunnen bijdragen aan die maatschappelijke erkenning. Maar het viel hem tegen. Hij merkte dat het hem niet interesseerde om te raden welk eten er op zijn bord lag. Hij raakte verveeld. En het overleg met de visueel beperkten over waar zijn bestek lag vond hij ongemakkelijk. Na afloop was Goswami teleurgesteld over ‘dineren in het donker’.
Aristoteles heeft in zijn deugdethiek oog voor de omstandigheden waarin mensen zich bevinden.

Geef Aristoteles’ onderscheid tussen emoties, vermogens en karakterhouding weer.

Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat Goswami volgens Aristoteles voortreffelijkheid zou kunnen ontwikkelen door zijn ervaring van teleurstelling bij ‘dineren in het donker’.

Bekijk het antwoord
  • Geeft Aristoteles’ onderscheid weer: emoties zijn gewaarwordingen die gepaard gaan met pijn of genot, vermogens stellen ons in staat die emoties te voelen, en een karakterhouding is de manier waarop een mens zich tot die emoties verhoudt (1p)
  • Legt uit dat Goswami door zijn teleurstelling voortreffelijkheid zou kunnen ontwikkelen als hij zich tot zijn emotie verhoudt door zich te richten op het juiste midden (1p)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 22 3 punten

Erkenning heeft te maken met de dimensie ‘relaties’.
Martha Nussbaum hanteert de capabilities approach als criterium voor het goede leven in een samenleving.

Leg met een voorbeeld van mensen met een beperking uit wat Nussbaums capabilities approach inhoudt.

Geef vervolgens een eigen opvatting over ‘relaties’ als dimensie van het goede leven.

Beargumenteer tot slot met deze opvatting of een capabilities approach voldoende is voor maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een voorbeeld van mensen met een beperking uit dat de capabilities approach inhoudt dat de samenleving mogelijkheden biedt waarmee iedereen, ook mensen met een beperking, een goed leven kan ontwikkelen (1p)
  • Geeft een eigen opvatting over ‘relaties’ als dimensie van het goede leven (1p)
  • Beargumenteert met de eigen opvatting over ‘relaties’ of een capabilities approach voldoende is voor maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking (1p)

Vraag 22 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Voedsel, landbouw en de vrije markt

Vraag 11 2 punten

Een van de problemen van agro-ecologische landbouw is dat de oogst afhankelijk is van schommelingen in het ecosysteem, waardoor de opbrengst nog altijd lager is dan die van intensieve landbouw. Louise Fresco, bestuursvoorzitter van Wageningen University & Research, is om deze reden geen voorstander van agro-ecologische landbouw. Die zal volgens haar nooit genoeg opbrengen om de toekomstige tien miljard monden van de wereldbevolking te voeden. Ze wijst erop dat juist door intensieve landbouw ondervoeding wereldwijd is afgenomen van zestig naar elf procent, omdat basisvoedsel – zoals fabrieksbrood – goedkoop wordt geproduceerd.
Fresco pleit voor een ecologische transitie waarbij intensieve landbouw met technologie nóg intensiever wordt. Genetische modificatie en het door drones en datasystemen optimaliseren van omstandigheden waarin gewassen kunnen groeien, zullen zowel de huidige vervuiling als de ecologische uitputting in de toekomst verminderen.
Volgens Fresco kun je met technologische middelen ook bereiken dat consumenten niet vervreemd raken van voedsel dat mechanisch is geproduceerd. Via internet kan je als consument bij een industriële boer ‘jouw’ koe Sjoukje volgen en alleen haar melk bestellen.
Korthals is een expliciete tegenstander van Fresco’s opvattingen. Hij wijst erop dat agro-ecologische landbouw nu al vervuiling en uitputting van de grond voorkomt en mogelijke vervreemding van voedsel tegengaat. Want de consument kan op het land zelf zien hoe de tomatenplanten groeien, welke insecten kwalijke ziektekiemen verjagen en hij kan zelf de tomaten oogsten.
De manier waarop je kijkt naar een ecologische transitie zoals Fresco voorstelt, is afhankelijk van je opvatting over het goede leven.
Beargumenteer of jij het eens bent met Fresco’s opvatting over ecologische transitie met:
− een definitie van het goede leven met betrekking tot voedsel, met de dimensie lichaam, en
− een afweging tussen Fresco’s oplossing voor ‘vervreemding van voedsel’ en die van Korthals.

Bekijk het antwoord
  • Definitie van het goede leven met betrekking tot voedsel, met de dimensie lichaam: het goede leven betekent dat iedereen kan eten wat hij of zij wil vanuit lichamelijke behoeften die niet alleen fysiologisch maar ook cultureel zijn bepaald. Eten is emotie en cultuur, niet alleen het functioneren van het lichaam. (1p)
  • Afweging tussen Fresco’s oplossing voor ‘vervreemding van voedsel’ (technologie, bijvoorbeeld via internet een koe volgen) en die van Korthals (agro-ecologische landbouw, waarbij de consument zelf ziet hoe voedsel groeit en zelf oogst, wat een emotionele en culturele band met voedsel geeft). (1p)

Zowel instemmen als het niet eens zijn met Fresco is goed, mits de argumentatie de definitie van het goede leven en de afweging bevat.

Vraag 11 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Steward-ownership

Vraag 17 2 punten

Om de nadelige effecten van winstmaximalisatie tegen te gaan is het bedrijfsmodel ‘steward-ownership’ ontwikkeld. Hierbij verandert de eigenaar van een bedrijf in een steward. Die doet afstand van de winst en van het bedrijf zelf en bewaakt alleen nog de maatschappelijke missie ervan, bijvoorbeeld duurzaam kleding produceren of lekker en gezond brood bakken. Investeerders in het bedrijf, bijvoorbeeld aandeelhouders, ontvangen een winstuitkering, maar hebben geen zeggenschap over de koers. De steward ontvangt een gewoon salaris zonder winstuitkering, maar bepaalt wel de koers van het bedrijf.
Steward-owned bedrijven zijn niet gericht op snelle winst, wat ze volgens voorstanders op de lange termijn financieel gezonder en stabieler maakt. Daarom zou het voor aandeelhouders interessant blijven om te investeren, ook al hebben ze geen zeggenschap meer over de koers van het bedrijf.
Volgens Alasdair MacIntyre moeten praktijken worden beschermd tegen corrumperende effecten van buitenaf. Steward-ownership is een manier om de praktijk van een bedrijf te beschermen tegen de corrumperende effecten van de vrije markt.
Leg dit uit met het onderscheid tussen interne en externe goederen. Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat het volgens MacIntyre van belang blijft dat stewards deugden ontwikkelen.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg met het onderscheid tussen interne en externe goederen dat steward-ownership een manier is om de praktijk van een bedrijf te beschermen tegen de corrumperende effecten van de vrije markt: door winst en zeggenschap te scheiden verschuift de focus van het externe goed ‘geld’ naar de interne goederen van de praktijk, zoals duurzaamheid of de kwaliteit van het brood. (1p)
  • Uitleg met het onderscheid tussen interne en externe goederen dat het volgens MacIntyre van belang blijft dat stewards deugden ontwikkelen, zoals moed, eerlijkheid en rechtvaardigheid, omdat ook binnen steward-owned bedrijven externe goederen kunnen leiden tot het verwaarlozen van de interne goederen. (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 24 1 punt

De ideaalbeelden van de ‘vrije ondernemer’, van de ondernemer als steward, of van nog een ander type ondernemer, veronderstellen elk een bepaalde opvatting van vrijheid.
Ga uit van de volgende stelling: de verabsolutering van de abstracte vrijheid van het individu binnen de context van de moderne markt ondermijnt het goede leven.
Beargumenteer met een ideaalbeeld van de ondernemer of je het eens bent met deze stelling.

Bekijk het antwoord
  • Argumentatie met een ideaalbeeld van de ondernemer voor of tegen de stelling dat de verabsolutering van de abstracte vrijheid van het individu binnen de context van de moderne markt het goede leven ondermijnt. (1p)

Instemmen of niet instemmen met de stelling is goed, mits de argumentatie een ideaalbeeld van de ondernemer gebruikt.

Vraag 24 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Massatoerisme

Opgavetekst

Bron 6

Figuur uit het examen

Twee zwart-witfoto’s van Maya Bay naast elkaar. Linker foto: een houten bootje op een lichte strook zand bij het water, met steile rotsen op de achtergrond; de baai lijkt ongerept en er zijn geen mensen te zien. Rechter foto: een menigte toeristen op het strand, met meerdere bootjes langs de kant van het strand bij dezelfde rotsen.

tekst 3

Reizen zal je niet beter en evenmin gezonder maken. Wat voor nut heeft het reizen op zich iemand ooit kunnen brengen? Het tempert de genotzucht niet, toomt de begeerte niet in, houdt driftbuien niet tegen, kalmeert onbeteugelde seksuele impulsen niet, kortom het bevrijdt de geest van geen enkele kwaal. Wat voor zin heeft het zeeën over te steken en telkens andere steden te zien? Als je wilt ontsnappen aan wat je bedrukt, moet je niet ergens anders zijn, maar iemand anders.

bron: Seneca, Brieven aan Lucilius

Vraag 10 1 punt

Toeristen gaan natuurlijk niet alleen op reis om natuurervaringen op te doen. Sommige toeristen bezoeken culturele hoogtepunten, andere gaan vooral op reis om te feesten. De Romeinse stoïcijn Seneca dacht tweeduizend jaar geleden het volgende over reizen (zie tekst 3). Leg uit dat reizen volgens tekst 3 niet tot apatheia kan leiden.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een uitleg dat reizen volgens tekst 3 niet tot apatheia kan leiden, omdat dit de passies niet tempert en dus niet leidt tot een onverstoorbaar redelijk leven. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Volgens Sigmund Freud zou het consumeren van toeristische reizen ook anders geïnterpreteerd kunnen worden dan Seneca stelt in tekst 3. Freuds opvatting is dat consumptiegedrag een manifestatie van onbewuste passies kan zijn. Beargumenteer met een voorbeeld van een toeristische reis of jij het eens bent met deze opvatting van Freud.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argumentatie met een reisvoorbeeld of consumptiegedrag dat een manifestatie van onderdrukte passies kan zijn. (1p)

Beide standpunten (eens of oneens met Freud) zijn goed, mits onderbouwd met een reisvoorbeeld of consumptiegedrag.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Welke reden mensen ook hebben om te reizen, toerisme is onderdeel van de vrije markt. Met een budgetmaatschappij als Ryanair kan je voor een paar tientjes de halve wereld overvliegen. Voor beenruimte, extra bagage en consumpties moet je bijbetalen. De CEO van Ryanair staat bekend om uitspraken als: “Het liefst laat ik passagiers betalen voor de wc” en “Zodra het kan, verkoop ik staanplaatsen.” Om zo veel mogelijk winst te behalen krijgen piloten van Ryanair gemiddeld een derde minder salaris dan bij andere vliegmaatschappijen. Dit businessmodel levert af en toe personeelsstakingen op, maar Ryanair behaalt de grootste winst van alle budgetmaatschappijen in Europa. Alasdaire MacIntyre onderscheidt ‘praktijken’ van ‘instituties’. In dit geval is vliegtoerisme een praktijk en het bedrijf Ryanair een institutie. MacIntyre maakt ook een onderscheid tussen interne en externe goederen. Daarbij speelt de deugd een cruciale rol. Geef met MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen weer wat hij verstaat onder een praktijk. Leg vervolgens met het voorbeeld van Ryanair uit dat volgens MacIntyre de praktijk van het vliegtoerisme: − zonder instituties niet kan bestaan, maar − zonder deugden wel door instituties gecorrumpeerd kan worden.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een weergave van MacIntyres begrip van praktijk, een samenwerkingsverband om zorg te dragen voor een gemeenschappelijk goed, met zijn onderscheid tussen standaarden van excellentie die binnen deze praktijk bepaald worden (interne goederen) en goederen die niet noodzakelijk een gemeenschappelijk goed zijn en onafhankelijk van die praktijk (externe goederen). (1p)
  • Geeft een uitleg dat de praktijk van het vliegtoerisme alleen kan bestaan door ondersteuning van een institutie, zoals een vliegmaatschappij die gericht is op externe goederen om de praktijk mogelijk te maken. (1p)
  • Geeft een uitleg dat zonder deugden de institutie Ryanair door de gerichtheid op externe goederen de kwaliteit van de praktijk van het vliegtoerisme kan corrumperen. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Niet alles is te koop

Opgavetekst

tekst 4

Laten we nog eens naar nieren kijken. Behoren nieren eigenlijk wel gekocht of verkocht te worden? Mensen vinden dat zulke markten een vernederende, objectiverende opvatting van de menselijke persoon in de hand werken, alsof een mens niet meer is dan een verzameling reserveonderdelen.

naar: Michael Sandel – Niet alles is te koop – 2012

tekst 5

Elke zomer geeft het Public Theater in New York in Central Park gratis openluchtvoorstellingen van een toneelstuk van Shakespeare. De toegangskaarten voor de avondvoorstelling zijn vanaf 13:00 uur verkrijgbaar. Urenlang staan mensen in de rij. De New York Daily berichtte dat dit aanleiding gaf tot nijvere handel – er stonden mensen in de rij om kaartjes te bemachtigen voor anderen die bereid waren daarvoor te betalen. In ruil voor het langdurig in de rij staan brachten ze hun drukbezette klanten maar liefst € 110 per kaartje voor de gratis voorstelling in rekening.

bron: Michael Sandel – Niet alles is te koop – 2012

Vraag 21 2 punten

Sandel merkt op dat marktwerking niet alleen in mondiale problemen als orgaanhandel voorkomt. Het komt ook voor bij de handel in oorspronkelijk gratis kaartjes voor de theatervoorstelling ‘Shakespeare in the Park’ (zie tekst 5). Veel mensen vinden wachten vervelend en willen dat vermijden. Volgens Sandel ondermijnt de marktwerking hier de deugd geduld. Leg met het begrip ‘deugd’ uit dat Aristoteles het kopen van de kaartjes zoals in tekst 5 zou afkeuren. Leg vervolgens uit dat geluk (eudaimonia) samenvalt met het goede voor zichzelf en de gemeenschap.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het begrip ‘deugd’ uit dat Aristoteles het kopen van de kaartjes zoals in tekst 5 zou afkeuren: je traint jezelf niet om de juiste houding van de ziel te vinden en handelt niet naar de deugd, omdat je niet het juiste midden treft van de karakterdeugd ‘geduld’. (1p)
  • Legt uit dat geluk (eudaimonia) samenvalt met het goede voor zichzelf en de gemeenschap: de mens is een politiek dier en mensen leven als vrije burgers samen, waardoor het individuele ethos tot uitdrukking komt in de politiek. (1p)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Het mechanisme van marktwerking speelt ook een rol in het onderwijs. Op een aantal scholen in Chicago kregen leerlingen van 14 jaar geld voor goede schoolresultaten. De beste leerling verdiende in een jaar € 1.875. Leerlingen geld geven voor schoolresultaten leidt tot de discussie of ze daardoor wel behandeld worden als autonome individuen. Leg met Benthams nutsprincipe uit dat de leerlingen in Chicago worden benaderd als calculerende consumenten. Beargumenteer vervolgens of de beloningen volgens jou bijdragen aan de individuele autonomie van de leerlingen.

Bekijk het antwoord
  • Legt met Benthams nutsprincipe uit dat de leerlingen in Chicago worden benaderd als calculerende consumenten: alle handelingen staan in dienst van het vermijden van pijn of ongeluk en het bevorderen van plezier of geluk. (1p)
  • Geeft een argumentatie of de beloningen bijdragen aan de individuele autonomie van de leerlingen. (1p)

Beide standpunten (de beloningen wel of niet bijdragend aan de autonomie) zijn goed, mits onderbouwd.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Door de stimuleringsmaatregel in de vorm van een geldbeloning ontstond op de scholen een imago-effect waardoor leerprestaties belangrijker of zelfs ‘cool’ gevonden werden. Maar de prestatiedruk werd daardoor ook hoger. In die prestatiedruk schuilt een paradox: de vrijheid om jezelf te verwerkelijken in de vrije markt lijkt die vrijheid te ondermijnen. Leg deze paradox uit met het voorbeeld van de prestatiebeloning.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het voorbeeld van de prestatiebeloning uit dat de vrijheid om jezelf te verwerkelijken in de vrije markt omslaat in dwang om te presteren: de nadruk op individuele prestaties door beloningen verandert de vrijheid om je eigen keuzes te maken in de dwang om te presteren. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Sommige leerlingen lijden onder de prestatiedruk. Voor de leerlingen in de scholen met een beloningssysteem is het belangrijk om hier goed mee om te gaan. Volgens Martha Nussbaum is het goede van de mens breekbaar. We hebben volgens haar twee strategieën om met die kwetsbaarheid of breekbaarheid om te gaan: immuniseren of erkennen. Leg het verschil tussen beide strategieën uit. Beargumenteer vervolgens welke van de twee strategieën deze leerlingen volgens jou het best kunnen volgen.

Bekijk het antwoord
  • Legt het verschil uit: de immuniseringsstrategie gaat meer uit van controle en organisatie van afhankelijkheidsfactoren, terwijl de erkenningsstrategie meer uitgaat van acceptatie en navigatie binnen veranderlijke omstandigheden. (1p)
  • Geeft een argumentatie welke van deze twee strategieën de leerlingen het best kunnen volgen. (1p)

Beide strategieën (immuniseren of erkennen) zijn goed, mits de keuze onderbouwd wordt.

Vraag 24 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Voetbal

Opgavetekst

tekst 1

Vier à vijf seconden voor het fluitsignaal wordt hij iedere keer overvallen door acute misselijkheid. Hij weet dat hij nu weer alles moet geven, negentig minuten lang. De spanning, zegt hij, is dan bijna ondraaglijk. “Mijn maag draait zich om alsof ik moet overgeven.”

Hij heeft het zelf veel te lang weggedrukt: dat deze gigantische voetbalbusiness niet alleen van het lichaam heel veel vergt. “Op zeker moment besef je wel dat het allemaal behoorlijk zwaar is, lichamelijk en mentaal. Dat het helemaal niet meer om het plezier gaat, maar dat je moet presteren.”

bron: Der Spiegel, 2018

Vraag 1 3 punten

Per Mertesacker is een succesvolle Duitse voetballer die speelde bij grote clubs en wereldkampioen werd met het Duitse nationale elftal. Na 15 jaar beëindigt hij zijn droomcarrière als topvoetballer. Dan pas durft Mertesacker toe te geven welke enorme druk hij voelde telkens als hij moest presteren:

In de filosofie zijn uiteenlopende opvattingen te vinden over hoe om te gaan met onze lichamelijke behoeftes of passies. De stoïcijnen en Jeremy Bentham hebben verschillende opvattingen over de verhouding tussen rede en lichaam.

Leg uit dat Bentham en de stoïcijnen verschillen van opvatting over de verhouding tussen rede en lichaam. Beargumenteer vervolgens met een afweging tussen de opvattingen van Bentham en de stoïcijnen hoe Mertesacker zich beter tot zijn lichaam zou kunnen verhouden.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Bentham de rede in dienst staat van lichamelijke prikkels, door het maken van een nutsberekening. (1p)
  • Legt uit dat volgens de stoïcijnen de rede de lichamelijke passies in bedwang moet houden. (1p)
  • Geeft een argumentatie of Mertesacker in de verhouding tot zijn lichaam een betere afweging van pijn en plezier moet maken (Bentham) of zijn lichamelijke stress beter in bedwang moet houden (stoïcijnen). (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Per Mertesacker is een succesvolle Duitse voetballer die speelde bij grote clubs en wereldkampioen werd met het Duitse nationale elftal. Na 15 jaar beëindigt hij zijn droomcarrière als topvoetballer. Dan pas durft Mertesacker toe te geven welke enorme druk hij voelde telkens als hij moest presteren:

Hoe iemand goede keuzes kan maken, is te begrijpen vanuit de deugdethiek. Aristoteles gaat daarbij uit van een bepaalde opvatting van de deugd of voortreffelijkheid.

Leg met een voorbeeld uit dat de deugd geen vermogen of emotie is, maar een houding.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een voorbeeld uit dat voortreffelijkheid niet iemands emotie op zich is, of een vermogen, maar de houding die iemand heeft ten opzichte van zijn emotie. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

Per Mertesacker is een succesvolle Duitse voetballer die speelde bij grote clubs en wereldkampioen werd met het Duitse nationale elftal. Na 15 jaar beëindigt hij zijn droomcarrière als topvoetballer. Dan pas durft Mertesacker toe te geven welke enorme druk hij voelde telkens als hij moest presteren:

Hoe iemand goede keuzes kan maken, is te begrijpen vanuit de deugdethiek. Aristoteles gaat daarbij uit van een bepaalde opvatting van de deugd of voortreffelijkheid.

Leg met het begrip ‘volkomen deugd’ uit dat Aristoteles’ deugdethiek elitair genoemd kan worden.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het begrip ‘volkomen deugd’ uit dat de volkomen deugd, als vereniging van ethische deugden en praktische wijsheid, voor weinigen bereikbaar is. (1p)

Vraag 4 in het hele examen

tekst 2

De blessure laten genezen was geen optie. En dus speelde hij verder, een jaar lang tot zijn bot erdoor vervormd was.

Het betaalde zich uit, de bondscoach riep hem op. “Het idee om erbij te zijn op het WK in eigen land, dat was een soort roes.”

“Natuurlijk was ik ook teleurgesteld toen we uitgeschakeld werden, maar ik was vooral opgelucht. Ik dacht alleen maar: Het is voorbij. Eindelijk is het voorbij.”

bron: Der Spiegel, 2018

Vraag 5 1 punt

Per Mertesacker is een succesvolle Duitse voetballer die speelde bij grote clubs en wereldkampioen werd met het Duitse nationale elftal. Na 15 jaar beëindigt hij zijn droomcarrière als topvoetballer. Dan pas durft Mertesacker toe te geven welke enorme druk hij voelde telkens als hij moest presteren:

Een jaar voordat het WK voetbal in Mertesackers eigen land Duitsland gehouden zal worden loopt hij een ernstige hielblessure op.

Geef een argument met tekst 2 dat Mertesacker in de omgang met zijn blessure volgens Aristoteles niet heeft gehandeld volgens de deugd.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument dat Mertesacker niet het juiste midden tussen te veel en te weinig heeft gekozen in de omgang met zijn blessure. (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2021, tijdvak 2: De strevende klasse

Vraag 9 2 punten

Volgens journalist Nina Polak hecht de hedendaagse mens meer aan ‘ervaringen’ dan aan spullen. Een van die ervaringen is festivals bezoeken. De eerste festivals die in de jaren zestig door hippies werden georganiseerd, worden geïdentificeerd met zelfexpressie, seksuele vrijheid, verzet tegen autoriteit, rebelse songteksten en politieke betrokkenheid. Deze festivalwaarden waren uitdrukking van de bevrijding van het individu en van verzet tegen de morele dagelijkse orde. Sinds de moderniteit zijn opvattingen over ‘het autonome individu’ op verschillende manieren gedefinieerd, onder andere door Søren Kierkegaard.

Leg uit in welk opzicht Kierkegaards opvatting over het autonome individu:

  • wel aansluit bij de festivalcultuur uit de jaren zestig, en
  • in welk opzicht niet.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit in welk opzicht Kierkegaards opvatting over het autonome individu wel aansluit bij de festivalcultuur uit de jaren zestig: verzet tegen de morele (algemeenheid van de) burgercultuur, en de radicale zelfverhouding van het individu (de enkeling). (1p)
  • Legt uit in welk opzicht Kierkegaards opvatting over het autonome individu niet aansluit bij de festivalcultuur uit de jaren zestig: bij hem gaat de radicale zelfverhouding om de innerlijke verhouding van de enkeling tot God. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Kledingindustrie

Vraag 24 2 punten

Door verschillende initiatieven in ontwikkelingsgebieden ontworstelen vrouwen zich aan een kansarme en uitzichtloze positie.

Nussbaum beschrijft in haar boek Mogelijkheden scheppen de situatie van Vasanti: Vasanti had geen opleiding en leefde in een politieke context waarin vrouwen weinig invloed hadden op het bestuur. Zij was volkomen afhankelijk van haar echtgenoot en familie voor haar bestaan. Dankzij een lening van een ontwikkelingsorganisatie kan zij nu een eigen bestaan opbouwen. Door haar betrokkenheid bij de vrouwenbeweging is ze ook politiek actief geworden. Maar ook het nieuwe leven van Vasanti is vol onzekerheid. Vrouwen in haar omgeving worden niet serieus genomen en mensen vinden dat het verwerpelijk is dat Vasanti politiek actief is. Ze wordt belemmerd in haar werk, maar Vasanti heeft deze tegenslagen overwonnen. Vasanti’s nieuwe leven is een resultaat van een fragiele ontwikkeling in haar zelfbeeld en haar beeld van de buitenwereld, die constant onder druk staan.

Volgens Nussbaum zijn er twee strategieën voor het omgaan met de breekbaarheid of kwetsbaarheid van het goede leven.

Leg met het voorbeeld van Vasanti uit dat het goede leven en de kwetsbaarheid daarvan volgens Nussbaum met elkaar verbonden zijn.
Beargumenteer vervolgens welke van de twee strategieën die Nussbaum beschrijft, volgens jou het best werkt voor Vasanti.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het voorbeeld van Vasanti uit dat volgens Nussbaum het goede leven en de kwetsbaarheid daarvan met elkaar verbonden zijn: voor het goede leven zijn we afhankelijk van externe zaken waar je geen controle over hebt. (1p)
  • Beargumenteert welke van de twee strategieën, immuniseren of erkennen, het best werkt voor Vasanti. (1p)

Beide strategieën zijn goed, mits de keuze met een argument uit de situatie van Vasanti wordt onderbouwd.

Vraag 24 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Hebzucht

Vraag 2 3 punten

Aristoteles onderscheidt verschillende soorten deugden.

Geef Aristoteles’ onderscheid tussen ethische en dianoëtische deugden weer. Leg vervolgens met hebzucht als voorbeeld uit dat volgens Aristoteles:

  • ethische deugden dianoëtische deugden vooronderstellen, en
  • dianoëtische deugden ethische deugden vooronderstellen.
Bekijk het antwoord
  • Geeft het onderscheid weer tussen ethische deugden, die horen bij het strevende deel van de mens, en dianoëtische deugden, die horen bij het denkende deel van de mens (1p)
  • Legt met hebzucht als voorbeeld uit dat ethische deugden dianoëtische deugden vooronderstellen: om hebzucht te vermijden moeten de ethische deugden gericht zijn op een midden zoals dat door een verstandig mens bepaald wordt (1p)
  • Legt met hebzucht als voorbeeld uit dat dianoëtische deugden ethische deugden vooronderstellen: het verstand wordt in het vermijden van hebzucht alleen op de juiste manier in de praktijk gebracht dankzij de ethische deugden (1p)

Vraag 2 in het hele examen

tekst 1

Die schaal bestaat uit zeven stellingen waarop gescoord kan worden van 1 (zeer mee oneens) tot 5 (zeer mee eens):
1 Ik wil altijd meer
2 Eigenlijk ben ik best wel hebzuchtig
3 Van geld kun je nooit genoeg hebben
4 Zodra ik iets bereikt heb, begin ik aan het volgende te denken dat ik graag wil
5 Hoeveel ik ook heb, ik ben nooit helemaal tevreden
6 Mijn levensmotto is: ‘meer is beter’
7 Ik kan mij niet voorstellen dat ik ooit te veel dingen zou hebben

bron: universonline.nl, De psychologie van hebzucht, 2016

Vraag 3 1 punt

Volgens Aristoteles heeft iemand die deugdzaam is ‘ware vriendschap met zichzelf’.

Leg met een voorbeeld uit tekst 1 uit dat iemand met een hoge score op de hebzucht-schaal volgens Aristoteles geen ‘ware vriendschap met zichzelf’ kan hebben.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een voorbeeld uit tekst 1 uit dat iemand met een hoge score op de hebzucht-schaal geen ‘ware vriendschap met zichzelf’ kan hebben, omdat hebzucht een vorm van destructiviteit of innerlijke strijdigheid is (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

Volgens Alisdair MacIntyre wordt onze tijd gekenmerkt door een morele leegte en is een actualisering van het deugdbegrip nodig om die leegte tegen te gaan.

Beargumenteer met tekst 2 of jij het eens bent met MacIntyre dat een actualisering van het deugdbegrip nodig is.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert met tekst 2 voor of tegen MacIntyres pleidooi voor een actualisering van het deugdbegrip (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 3 punten

Volgens tekst 2 wordt de beroepskeuze van mensen mede bepaald door hun mate van hebzucht. Volgens Jeremy Bentham wordt het handelen van mensen altijd bepaald door het nutsprincipe, ook als iemand zich niet laat leiden door hebzucht. Immanuel Kant heeft kritiek op de utilitaristische opvatting van moraal.

Leg uit dat ook mensen die zich bij hun beroepskeuze niet laten leiden door hebzucht, volgens Bentham wel geleid worden door het nutsprincipe. Leg vervolgens Kants kritiek op het nutsprincipe uit, met:

  • zijn opvatting van de goede wil, en
  • een voorbeeld uit tekst 2.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat mensen die zich bij hun beroepskeuze niet laten leiden door hebzucht volgens Bentham wel door het nutsprincipe geleid worden, omdat elk gedrag wordt bepaald door het najagen van genot, maar dat hoeft niet het streven naar rijkdom te zijn (1p)
  • Legt Kants kritiek op het nutsprincipe uit: iemand die zich laat leiden door zijn verlangen naar genot is niet vrij, met Kants opvatting dat de goede wil het enige is wat waarlijk goed is (1p)
  • Legt Kants kritiek op het nutsprincipe uit met een voorbeeld uit tekst 2: iemand die zich laat leiden door zijn verlangen naar genot is niet vrij (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

De minimalisten gaan ervan uit dat het ‘bewuster besteden’ van je geld bijdraagt aan het goede leven. Volgens hen kan deze invulling van het goede leven via de vrije markt gerealiseerd worden.

Beargumenteer of jij het eens bent met deze invulling van het goede leven van de minimalisten, met:

  • een opvatting over de samenhang tussen hebzucht en de vrije markt, en
  • de dimensie ‘zin’ van het goede leven.
Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert of hij of zij het eens is met de invulling van het goede leven van de minimalisten, met een opvatting over de samenhang tussen hebzucht en de vrije markt (1p)
  • Beargumenteert met de dimensie ‘zin’ van het goede leven, als het geheel waartoe de mens zich verhoudt om betekenis te geven aan zijn leven (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 3: De correcties

Opgavetekst

tekst 5

Hoewel de spoorwegmaatschappij in de eerste plaats verantwoording schuldig was aan de aandeelhouders, hadden de functionarissen uit Kansas en Missouri de raad van bestuur ervan overtuigd dat een spoorweg, omdat die in veel plaatsen in het achterland een zuiver monopolie was, het aan de samenleving verplicht was om de exploitatie van de aftakkingen en zijlijnen in stand te houden. Alfred geloofde in het spoor en hij wist uit eigen ervaring wat een regelmatige dienstregeling betekende voor de burgertrots van een stad.

naar: Jonathan Franzen, De correcties, 2012

Vraag 10 2 punten

Alfred, de vader in de roman De correcties van Jonathan Franzen, heeft zijn hele leven gewerkt bij een spoorwegmaatschappij die de leeglopende en economisch noodlijdende stadjes in Kansas en Missouri bediende.

Filosofisch wordt een onderscheid gemaakt tussen een ‘dunne moraal’ en een ‘dikke moraal’. Geef weer wat dit onderscheid inhoudt met betrekking tot het goede leven. Leg vervolgens met dit onderscheid uit of Alfred eerder aansluit bij de opvatting over het goede leven van het communitarisme of die van het liberalisme.

Bekijk het antwoord
  • Geeft weer wat het onderscheid tussen dunne en dikke moraal met betrekking tot het goede leven inhoudt: bij een dunne moraal staat de vrije individuele invulling van het goede leven centraal, en bij een dikke moraal juist een gemeenschapsidee over het goede leven (1p)
  • Legt met dit onderscheid uit dat Alfred eerder aansluit bij het communitarisme, omdat zijn geloof in het spoor niet over individuele belangen gaat, maar over wat goed is voor de gemeenschap (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 15 3 punten

In de roman krijgt Enid, de moeder van het gezin, van een arts een pilletje met de naam Aslan voorgeschreven. Het pilletje blijkt een illegale, verslavende, xtc-achtige drug te zijn die Enid liefdevol stemt.

Leg uit:

  • wat de christelijke liefde (agapè) als hoogste theologale deugd inhoudt, en
  • in welk opzicht Camus aansluit bij de christelijke agapè en in welk opzicht hij deze bekritiseert.

Leg vervolgens uit dat het Aslan-pilletje binnen het christendom geen werkelijke zin kan geven.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit wat de christelijke liefde (agapè) als hoogste theologale deugd inhoudt: jezelf inzetten voor het welzijn van anderen vanuit een gerichtheid op God (1p)
  • Legt uit in welk opzicht Camus aansluit bij de christelijke agapè, voor zover hij zin opvat als gericht zijn op anderen, en in welk opzicht hij deze bekritiseert: (immanente) liefde voor het leven bestaat ook in een absurde wereld zonder God (1p)
  • Legt uit dat het Aslan-pilletje binnen het christendom geen werkelijke zin kan geven: het pilletje brengt geen gerichtheid op God met zich mee (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Aan het eind van de roman beseft Enid, als ze is losgekomen van haar verslaving aan het Aslan-pilletje, dat ze ook gelukkig kan zijn zonder dat haar kinderen en zijzelf perfect in het succesvolle plaatje passen dat ze altijd voor ogen heeft gehad. De titel van de roman De correcties verwijst naar hoe de vijf personages proberen om hun leven te leiden.

Martha Nussbaum onderscheidt twee strategieën om met onze menselijke kwetsbaarheid om te gaan.

Leg uit bij welke van deze twee strategieën de ‘correcties’ in Franzens roman het best aansluiten. Beargumenteer vervolgens met Enids besef en een afweging van deze twee strategieën of de ‘correcties’ volgens jou noodzakelijk zijn voor het goede leven.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de ‘correcties’ in Franzens roman het best aansluiten bij Nussbaums strategie van immuniseren: kwetsbaarheid uitbannen door externe factoren te controleren of beheersen (1p)
  • Beargumenteert met Enids besef en een afweging van Nussbaums twee strategieën, immuniseren en erkennen, of de ‘correcties’ noodzakelijk zijn voor het goede leven (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2021, tijdvak 3: De meeste mensen deugen

Vraag 20 2 punten

Volgens de onderzoekers leefden de Paaseilanders in eerste instantie in een vruchtbaar paradijs, waar alles in overvloed aanwezig was. Het ging pas mis toen het staatshoofd de productie van de moai opvoerde en als zijn eigen prestigeproject ging zien. Bregman is het niet met de onderzoekers eens en denkt dat het verslepen van de moai als een ‘collective work event’ moet worden gezien, een gezamenlijk ritueel om mensen bij elkaar te brengen. Tweehonderd jaar lang werd er elk jaar een moai geplaatst. Plato en Aristoteles onderscheiden in dit verband ‘thymos’ (emotionele bezieling) en ‘epithumia’ (lustvol verlangen).

Leg het begrip ‘epithumia’ uit met het voorbeeld van de Paaseilanders in het vruchtbare paradijs. Leg vervolgens het begrip ‘thymos’ uit met het voorbeeld van het ‘collective work event’.

Bekijk het antwoord
  • Legt het begrip ‘epithumia’ (begeerte, lustvol verlangen) uit met het voorbeeld van de Paaseilanders in het vruchtbare paradijs: de Paaseilanders konden hun lichamelijke behoeften vervullen omdat er overvloed aan voedsel was (1p)
  • Legt het begrip ‘thymos’ uit met het voorbeeld van het ‘collective work event’: door thymos richt men zich op zaken die van waarde zijn, zoals verbondenheid met anderen door samen iets te creëren (1p)

Vraag 20 in het hele examen

2019, tijdvak 1: De (on)werkelijkheid in Goodbye, Lenin!

Vraag 16 2 punten

Alex houdt zijn bedrog vol vanuit het idee dat hij zijn moeder een gelukkig leven bezorgt, en in die opzet slaagt hij ook: een paar dagen na de eenwording van Oost- en West-Duitsland sterft Christiane in vrede. Tegelijkertijd weet Christiane op haar sterfbed dat Alex haar al die maanden in een waan heeft gelaten. Uit respect voor de enorme creativiteit en moeite van haar zoon, besluit ze om het spelletje mee te spelen en haar zoon in de waan van zijn eigen leugen te laten. Ze sterft zonder Alex te vertellen dat ze de waarheid weet. Zowel Alex als Christiane liegen dus om de ander geluk te bezorgen. Kant zou het bedrog van Alex en Christiane om de ander gelukkig te maken moreel niet goed vinden.

Leg met de categorische imperatief uit dat Kant het bedrog van Alex en Christiane moreel niet te rechtvaardigen zou vinden.
Beargumenteer vervolgens met het begrippenpaar ‘feit en fictie’ of jij het eens bent met deze opvatting van Kant over het bedrog van Alex.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de categorische imperatief uit dat Kant het bedrog van Alex en Christiane om de ander gelukkig te maken moreel niet te rechtvaardigen zou vinden: je kunt niet redelijkerwijs willen dat het een algemene regel wordt dat we elkaar bedriegen. (1p)
  • Beargumenteert met het begrippenpaar ‘feit en fictie’ of Alex’ leugen moreel niet te rechtvaardigen is, zoals volgt uit Kants categorische imperatief. (1p)

Het eerste deelantwoord mag ook met de tweede (natuurwet) of derde (doel-middel) formulering van de categorische imperatief op juiste wijze worden onderbouwd. Of de leerling het met Kant eens is, is vrij; de onderbouwing telt.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Alex is er ten onrechte van overtuigd dat de vredige dood van zijn moeder volledig is te danken aan zijn inspanningen om een fictieve wereld te creëren. Bayle zou deze overtuiging van Alex een voorbeeld noemen van een ‘dwalend’ geweten − net zoals in het voorbeeld van de vrouw van Martin Guerre. Volgens Bayle heeft iedereen recht op een dwalend geweten.

Geef weer wat Bayles ‘recht op een dwalend geweten’ inhoudt.
Beargumenteer vervolgens met Alex’ overtuiging of jij het eens bent met Bayles recht op een dwalend geweten.

Bekijk het antwoord
  • Geeft weer wat Bayles ‘recht op een dwalend geweten’ inhoudt: het recht om te handelen vanuit het geheel van onze overtuigingen, ook al zijn die van buitenaf bezien misschien niet waar. (1p)
  • Beargumenteert met Alex’ overtuiging of Bayles recht op een dwalend geweten terecht is. (1p)

Het standpunt (eens of oneens met Bayle) is vrij; het gaat om een argumentatie die de leerling met Alex’ overtuiging onderbouwt.

Vraag 17 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Klimaatscepticisme

Opgavetekst

tekst 1

Het politiek gestelde doel is duidelijk: de opwarming van de aarde beperken tot 2 graden Celsius. Om daaronder te blijven mag de wereld in totaal niet meer dan ongeveer drieduizend gigaton CO2 uitstoten, stelt een prominente grafiek in het vijfde rapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC).

Het IPCC baseert zich op klimaatmodellen. Hoe goed zijn die?

Niet best. Ze overschatten de opwarming in de laatste 35 jaar al fors. Zo warmen de oceanen in de modellen bijna twee keer zo snel op als waargenomen.

Modellen simuleren forse opwarming hoog in de tropische atmosfeer, maar satellieten en weerballonnen hebben die ‘hot spot’ niet gemeten.

bron: de Volkskrant, 5 december 2015

Vraag 3 4 punten

Klimaatsceptici zetten vraagtekens bij de oorzaken voor klimaatveranderingen die wetenschappers geven. Een van de belangrijkste klimaatsceptici in Nederland is de wetenschapsjournalist Marcel Crok. Volgens hem schotelen klimaatwetenschappers ons wetenschappelijke modellen voor die aantonen dat de aarde steeds vlugger opwarmt, maar vergeten ze erbij te zeggen dat die modellen niet op absolute zekerheid berusten.
Klimaatsceptici zijn een doorn in het oog van allerlei milieuactivisten. Stel je twee milieuactivisten voor die strijden tegen de negatieve gevolgen van klimaatverandering voor dieren. Milieuactivist A handelt vanuit een functionalistische opvatting. Milieuactivist B handelt vanuit Aristoteles’ hylemorfisme. Hoewel milieuactivist A en milieuactivist B voor hetzelfde doel strijden, zullen zij door hun filosofische uitgangspunten een andere opvatting hebben over bewustzijn van dieren.
Leg uit op welke manier bewustzijn van dieren verdedigd kan worden: door milieuactivist A en door milieuactivist B. Geef vervolgens een argument: tegen de opvatting van milieuactivist A en tegen de opvatting van milieuactivist B.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat milieuactivist A bewustzijn bij dieren kan verdedigen met de opvatting dat de mentale toestanden van dieren bepaald worden door hun functionele rol (1p)
  • Legt uit dat milieuactivist B bewustzijn bij dieren kan verdedigen met de opvatting dat alle vormen van leven een bewustzijnsvorm hebben (bij Aristoteles een sensorische ziel) (1p)
  • Geeft een argument tegen de opvatting van milieuactivist A over bewustzijn bij dieren, bijvoorbeeld dat het functionalisme alles reduceert tot de binnenwereld en de belevingswereld van dieren niet meeneemt (1p)
  • Geeft een argument tegen de opvatting van milieuactivist B over bewustzijn bij dieren, bijvoorbeeld dat leven, groeien, voedsel verteren en jagen nog niet betekent dat een dier bewustzijn heeft, en dat de opvatting de betekenis van bewustzijn oprekt (1p)

Vraag 3 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Homeland

Opgavetekst

tekst 10

Carrie: Sergeant Brody komt morgen thuis. Dus we hebben minder dan 22 uur om de observatie goed te keuren, zodat we zijn telefoons kunnen afluisteren en hem kunnen volgen.
Berenson: Ik ga niet op een gevoel af.
Carrie: Maar als ik gelijk heb, en hij een terrorist is, dan moeten we Brody in de gaten houden. We hebben anders een infiltrant in ons midden.
Berenson: Gaat niet gebeuren.
Carrie: Maar….
Berenson: Vergeet het maar, Carrie.
Carrie: Prima, wat moet ik ervoor doen?
Berenson: Bewijs dat de locatie van het safehouse gelekt is.

naar: Homeland

Vraag 17 3 punten

In de Amerikaanse tv-serie Homeland werkt Carrie Mathison als CIA-agente op de afdeling ter preventie van terrorisme. Door een informant is ze ervoor gewaarschuwd dat een Amerikaanse soldaat tijdens zijn gevangenschap in Irak overgelopen is naar een terroristische organisatie. Kort daarna wordt er een Amerikaanse gevangene gered, sergeant Nicholas Brody. Het leger was Brody op het spoor gekomen door een vage tip over de locatie van een safehouse waar hij jarenlang gevangen heeft gezeten. Carrie denkt meteen dat sergeant Brody de overgelopen soldaat is op wie haar informant doelde, maar zij wordt niet geloofd binnen de CIA omdat er te weinig aanwijzingen zijn voor haar theorie.
Achteraf blijkt Carrie gelijk te hebben: Brody heeft nog steeds connecties met Abu Nazir. Er wordt door Nazir een terroristische aanslag op Amerika beraamd, met Brody als beoogde aanslagpleger. Inmiddels is Brody congreslid geworden en ambieert hij een politieke carrière om vanuit de politiek nog veel meer ruimte te krijgen voor de idealen die hij als terrorist heeft. Brody voelt nog veel loyaliteit naar Abu Nazir. Brody is ervan overtuigd dat de Amerikaanse politiek schuldig is aan oorlogsmisdaden en steunt Nazir en zijn ideologie dat een terroristische aanslag als vergeldingsactie gerechtvaardigd is voor de Amerikaanse oorlogsmisdaden. Brody begint echter te twijfelen en wil het plan voor een aanslag eigenlijk niet doorzetten, omdat er te veel onschuldige mensen bij om zouden komen. Brody heeft een conflict in zijn wereldbeeld waarin zijn Amerikaanse achtergrond en idealen in botsing komen met de idealen van de terroristengroep van Nazir.
Stel dat Brody beslist om de aanslag niet te plegen, omdat hij bang is dat er te veel onschuldige burgers het slachtoffer zouden worden van de vergeldingsactie. Hij laat dan zijn loyaliteit naar Nazir varen. Hoewel Brody dan beslist om de aanslag niet te plegen, is op grond van zijn beweegredenen niet meteen te zeggen dat Brody in moreel opzicht een goed mens genoemd kan worden. Vanuit de plichtethiek van Kant wordt gekeken naar de motivatie achter de handeling om te bepalen of iemand moreel juist handelt. De deugdethiek van Aristoteles kijkt naar karaktereigenschappen, bijvoorbeeld naar een eigenschap als loyaliteit.
Leg met de categorische imperatief uit of Kant loyaliteit als reden tot handelen moreel juist zou vinden. Leg vervolgens uit dat volgens Aristoteles’ deugdethiek loyaliteit een deugd genoemd kan worden. Leg ten slotte met de praktische houding van Brody uit wat rationaliteit en integriteit van een wereldbeeld inhouden.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de categorische imperatief uit dat Kant loyaliteit als reden om te handelen niet moreel juist vindt, omdat loyaliteit als maxime niet tot algemene wet te maken is: het is voorwaardelijk (1p)
  • Legt uit dat loyaliteit volgens Aristoteles een deugd is, als het juiste midden tussen blind volgen en onbetrouwbaar zijn (1p)
  • Legt met de praktische houding van Brody uit wat rationaliteit (de feitelijke omgang met opvattingen, emoties en redenen) en integriteit (interne eerlijkheid ten opzichte van de eigen motivaties en redenen) van een wereldbeeld inhouden (1p)

Aan een antwoord op de eerste deelvraag waarin de doel-middel-formulering van de categorische imperatief juist wordt gebruikt, kan ook een scorepunt worden toegekend.

Vraag 17 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Wie is de ware scepticus?

Opgavetekst

tekst 2

De academische sceptici maken zelfs onderscheid in geloofwaardige voorstellingen. Wanneer bijvoorbeeld in een donker vertrek een stuk touw ligt dat op een bepaalde manier in elkaar is gedraaid, dan krijgt degene die haastig binnenloopt daar een ‘gewoon geloofwaardige’ voorstelling van alsof het een slang is.

Hij die echter nauwkeurig om zich heen kijkt en onderzoekt wat ermee aan de hand is, bijvoorbeeld dat het niet beweegt en dat de kleur zo en zo is, krijgt de ‘geloofwaardige en onderzochte voorstelling’ dat het een touw is.

De volgelingen van de Nieuwe Academie stellen de ‘geloofwaardige en onderzochte voorstelling’ boven de ‘gewoon geloofwaardige voorstelling’.

naar: Sextus Empiricus, Scepticisme, 2002

tekst 5

Gelukkig is hij dus die juist oordeelt; gelukkig is hij die tevreden is met zijn huidige lot, hoe dat ook moge zijn, en die positief staat tegenover de omstandigheden waarin hij verkeert; gelukkig is hij wiens rede hem zijn persoonlijke situatie doet accepteren.

bron: Seneca, over geluk V-1

Vraag 11 3 punten

Niet alleen op epistemologische gronden heeft Sextus discussie gevoerd met zijn directe tegenstrevers. Zo is er ook veel geschreven over de vraag hoe geluk bereikt kon worden. De scholen uit de oudheid hadden daar een zeer verschillende mening over.

Zo zegt Seneca, een Stoïcijn:

Als je altijd het juiste oordeel hebt over de situatie, dan accepteer je volgens de Stoa je lot, waardoor je nooit meer een emotie zal hebben over de situatie. Je zult een toestand krijgen van apateia: een emotieloze rusttoestand die volledige acceptatie van het lot mogelijk maakt. De rede heeft daarin een cruciale rol volgens de Stoa: met de rede moet je inzien dat je geen oordelen moet hebben over zaken die moreel gezien irrelevant zijn. Als je die wel hebt, dan krijg je emoties omdat je vindt dat dingen die je overkomen slecht of juist goed zijn, terwijl ze eigenlijk onbelangrijk zijn.

Deze grote waardering van de rede is in de oudheid niet uniek. Zowel Plato als Aristoteles kennen de rede een belangrijke plaats toe in het ontwikkelen van geluk, of eudaimonia. Toch is er ook een verschil in hun opvatting over de verhouding tussen de rede en emoties.

Leg met de verhouding tussen de rede en emoties uit:

  • wat volgens Plato de weg naar geluk is, en
  • wat volgens Aristoteles de weg naar geluk is.

Leg vervolgens met een van deze twee theorieën en met de theorie van de Stoa uit hoe een pyrronist met de troop van de onenigheid tot opschorting van het oordeel komt.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de verhouding tussen rede en emoties uit hoe je volgens Plato gelukkig kunt worden: met de rede de ambitie, wil en begeerte richten of beteugelen. (1p)
  • Legt met de verhouding tussen rede en emoties uit hoe je volgens Aristoteles gelukkig kunt worden: met praktische wijsheid het juiste midden vinden tussen het toelaten of temperen van emoties. (1p)
  • Legt met Plato of Aristoteles en met de theorie van de Stoa uit hoe een pyrronist via de troop van de onenigheid tot opschorting van het oordeel komt: voor beide theorieën geven de filosofen verschillende argumenten, dus kan niet worden bepaald wie gelijk heeft. (1p)

Het derde scorepunt mag met Plato of met Aristoteles, mits de Stoa erbij wordt betrokken. Het model noemt als afsluiting dat de filosofen voor beide theorieën verschillende argumenten geven, zodat op grond van de troop van de onenigheid niet te zeggen is welke gelijk heeft.

Vraag 11 in het hele examen

Hoe vaak ethiek in het examen komt

Vragen over ethiek per centraal examen filosofie vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 1415%
2026, tijdvak 2614%
2025, tijdvak 2615%
2023, tijdvak 16-7, 9, 14-15, 17, 22730%
2023, tijdvak 22-3, 6-7, 16-17, 19-20, 23939%
2022, tijdvak 11-4, 6-12, 16, 231354%
2022, tijdvak 26-8, 16-18, 22730%
2022, tijdvak 311, 17, 24313%
2021, tijdvak 110-12, 21-24729%
2021, tijdvak 21, 3-5, 9, 24624%
2021, tijdvak 32-3, 5-6, 9-10, 15-16, 20939%
2019, tijdvak 116-17211%
2019, tijdvak 23, 17212%
2018, tijdvak 11116%

In 14 van de 18 ingedeelde examens filosofie vwo staat een vraag over ethiek, samen 69 vragen (18% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 1: 13 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 2% van de vragen over ethiek, daarvoor 26%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.

Oefenen met ethiek

Maak de 15 nieuwste examenvragen over ethiek online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over ethiek

Andere onderwerpen filosofie vwo

Ethiek op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen filosofie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op filosofie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt ethiek voor in het eindexamen filosofie vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 69 vragen over ethiek, 18% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.

In welk examen filosofie vwo stonden de meeste vragen over ethiek?

In het examen van 2022, tijdvak 1, met 13 vragen: 1-4, 6-12, 16, 23.

Hoe oefen ik examenvragen over ethiek?

Op deze pagina staan alle vragen over ethiek met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.