Eindexamen filosofie vwo 2019, tijdvak 2: vragen en antwoorden

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat de combinatie van empirisme en indirecte waarneming tot metafysisch scepticisme kan leiden: als alle kennis is gebaseerd op waarneming en wat we waarnemen niet de buitenwereld zelf is, maar een idee / afbeelding, zijn we niet zeker van het bestaan van de buitenwereld (1) • een uitleg dat Croks klimaatscepticisme in tekst 1 niet metafysisch maar epistemologisch van aard is: hij betwijfelt niet het bestaan van iets maar wantrouwt de mogelijkheid om kennis over iets te verkrijgen (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Het empirisme gaat ervan uit dat alle kennis moet voortkomen uit zintuiglijke waarneming. Als wat we waarnemen niet de buitenwereld zelf is, maar – volgens de indirecte waarneming – slechts een idee of afbeelding van de buitenwereld, dan kunnen we er dus niet zeker van zijn dat de buitenwereld zelf bestaat. Twijfelen aan het bestaan van de buitenwereld noemen we metafysisch scepticisme (1) • Croks klimaatscepticisme is epistemologisch van aard omdat hij in tekst 1 betwijfelt of wetenschappelijke modellen wel een goede manier zijn om uitspraken te doen over de opwarming van de aarde. Volgens hem geven deze modellen de werkelijke situatie met betrekking tot de opwarming van de aarde niet goed weer. Hij twijfelt dus niet aan het bestaan van (dingen in) de buitenwereld, zoals in het metafysisch scepticisme, maar aan de kennis over de buitenwereld, in dit geval de opwarming van de aarde (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Ik vind dit geen overtuigend antwoord op sceptische twijfel. Het nut van sceptische twijfel is wat mij betreft niet praktisch van aard. Voor een handboekje over welke keuzes ik in het leven moet maken en wat te geloven, ga ik wel naar mijn vrienden, een goeroe of de psycholoog. Scenario’s als het brein in een vat zijn helemaal geen nadeel van sceptische twijfel, maar juist het cruciale element. Die twijfel is fundamenteel en theoretisch. Dat is het nut van sceptische twijfel: ons realiseren dat kennis is gebaseerd op niet te onderbouwen luchtkastelen die eerst uit de weg moeten worden geruimd voordat we welke kennisclaim dan ook kunnen maken (1p)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat milieuactivist A bewustzijn bij dieren kan verdedigen met de opvatting dat de mentale toestanden van dieren bepaald worden door hun functionele rol (1) • een uitleg dat milieuactivist B bewustzijn bij dieren kan verdedigen met de opvatting dat alle vormen van leven een bewustzijnsvorm hebben (1) • een argument tegen de opvatting van milieuactivist A over het bewustzijn van dieren (1) • een argument tegen de opvatting van milieuactivist B over het bewustzijn van dieren (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Milieuactivist A ziet het bewustzijn van dieren als mentale toestanden die worden bepaald door de functionele rol die deze toestanden spelen. Deze mentale toestanden worden gerealiseerd in de fysiologische toestand van het dier en hoewel een dier er anders uitziet dan een mens, kan de functionele rol van de mentale toestanden wel degelijk overeenkomen met de functionele rol van het bewustzijn van mensen (1) • Voor milieuactivist B heeft een dier bewustzijn in de vorm van de sensorische ziel. Dit is een andere bewustzijnsvorm dan die de mens heeft, aangezien vanuit Aristoteles’ hylemorfisme de mens bewustzijn heeft in de vorm van een rationele ziel. Volgens Aristoteles organiseert en structureert de vorm altijd de materie en is bij levende wezens de vorm ‘de ziel’ (1) • Het functionalisme reduceert alles tot binnenwereld en houdt geen rekening met de belevingswereld. Die belevingswereld van dieren kunnen we natuurlijk niet kennen, maar de kans is groot dat deze anders is dan van mensen (1) • Dat dieren leven, groeien, voedsel verteren en jagen wil nog niet zeggen dat ze ook bewustzijn hebben. De opvatting, gevormd vanuit Aristoteles’ idee van een sensorische ziel, dat dieren een vorm van bewustzijn hebben, is veel te liberaal en rekt de betekenis van ‘bewustzijn’ nogal op (1) (4)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat we volgens Bayle de plicht hebben Inhofes religieus dogmatisme te tolereren omdat Inhofes opvatting in overeenstemming is met zijn geweten (1) • een uitleg dat Bayles opvatting over de onmogelijkheid om te weten dat onze overtuigingen absoluut waar zijn, past bij het beginsel van Sextus’ scepticisme dat er tegenover elk argument altijd een gelijkwaardig ander argument staat (isosthenie) (1) • een uitleg dat Bayles opvatting over de onmogelijkheid om te weten dat onze overtuigingen absoluut waar zijn, niet past bij de onverstoorbaarheid als einddoel van Sextus’ scepticisme (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Inhofes religieus dogmatisme is in overeenstemming met zijn geweten. Hij gelooft in God en kan daarom niet anders dan de invloed van de mens niet erkennen. De opvattingen van een ander die in overeenstemming zijn met zijn geweten, moeten we volgens Bayle tolereren (1) • Volgens Bayle is het onmogelijk om te weten of overtuigingen absoluut waar zijn. Er is volgens hem geen enkel criterium op basis waarvan we het ene voor waar en het andere voor onwaar kunnen houden. Voor verschillende, tegenstrijdige religieuze opvattingen zijn overtuigende argumenten te geven. Dit past in de sceptische levenshouding van Sextus voor zover het om het beginsel gaat dat er tegenover elk argument altijd een gelijkwaardig ander argument staat, waardoor je je oordeel opschort (1) • Bayles opvatting is niet in overeenstemming met Sextus’ sceptische levenshouding voor zover de isosthenie bij Sextus als einddoel onverstoorbaarheid heeft, een innerlijke rust waarbij geen enkele overtuiging verdedigd hoeft te worden. Bayle concludeert daarentegen op basis van de onmogelijkheid om een absolute waarheid vast te stellen, dat we de plicht hebben om tolerant te zijn jegens in onze ogen foute overtuigingen mits deze in overeenstemming zijn met het geweten van de betreffende persoon (1) (3)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat Van Soest het verificatiecriterium hanteert omdat hij de klimaatsceptici oproept tot het geven van natuurkundig bewijs (1) • een weergave van de kritiek vanuit de Duhem-Quinestelling dat afzonderlijke hypotheses nooit getest kunnen worden, zodat verificatie van afzonderlijke hypothesen niet mogelijk is en niet als demarcatiecriterium kan gelden (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Van Soest vindt dat de klimaatsceptici moeten stoppen met pseudowetenschap door met natuurkundig bewijs te onderbouwen waarom klimaattheorieën onzin zijn. Hieruit blijkt dat Van Soest het verificatiecriterium hanteert om te bepalen of iets wetenschappelijk is of niet: er kan gecontroleerd worden of iets zin of onzin / waar of onwaar is (1) • Volgens de Duhem-Quinestelling bestaan er echter geen cruciale experimenten die voor eens en altijd duidelijk maken of een individuele hypothese waar is of niet. Die hypothese wordt altijd geïnterpreteerd vanuit de theorie waar die hypothese deel van uitmaakt. Het is volgens de Duhem-Quinestelling dus onmogelijk om individuele uitspraken te verifiëren en daarmee iets te zeggen over het al dan niet wetenschappelijk zijn van die uitspraken (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Ik ben eerder een voorstander van het pyrronisme dan van wetenschappelijk activisme omdat ik de wetenschappelijke methode niet vertrouw in zijn onafhankelijkheid en waardevrijheid. Elke wetenschappelijke methode is volgens mij altijd ook waardegebonden, niet alleen omdat de belangen van de onderzoeker of de financiering van het onderzoek of het beoogde doel van het onderzoek een rol spelen, maar omdat zelfs de waarden binnen het hele wetenschappelijke paradigma van de onderzoeker een rol spelen. Wetenschappelijk activisme is dan ook geen garantie voor ware objectieve kennis; die bestaat sowieso niet. De eerlijkste houding voor mij is dan ook de dialectische interpretatie van het pyrronisme dat er geen neutraal standpunt mogelijk is over hoe de wereld in elkaar zit en dat wie toch voor een bepaalde methode, zoals de wetenschappelijke methode, kiest, achteraf bezien niet neutraal was. Consequentie daarvan is dat ik niet kan vaststellen of ik het eens ben met Crok of Van Soest (2) of
• Ik kan prima vaststellen of ik het eens ben met Crok of Van Soest. Elke opvatting is volgens mij hoe dan ook waardegebonden; daar ontkom je niet aan. Dat geldt voor zowel Crok als Van Soest: zij zijn beiden niet waardevrij, maar waardegebonden. Maar dat wil niet zeggen dat je in de wetenschap niet kunt streven naar een methode die zoveel mogelijk waardevrij is om tot zo waar mogelijke uitspraken te komen. De wetenschappelijke methode slaagt daar wellicht niet volledig in, maar wel bij benadering. Ik ben dan ook een voorstander van wetenschappelijk activisme boven de onverschillige, lamleggende houding van de pyrronisten en ben het om die reden eens met Van Soest die de klimaatsceptici oproept om te stoppen met zowel het bedrijven van pseudowetenschap als met het aan de leiband lopen van de fossiele industrie (2p)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een weergave van de generieke vorm van de sceptische paradox: (1) S weet dat p; (2) S weet niet dat niet q; (3) Als S weet dat p, dan weet S dat niet q (1) • een voorbeeld met tekst 5 van deze sceptische paradox (1) voorbeeld van een goed antwoord: • In de generieke vorm van de sceptische paradox staat S voor een kentheoretisch subject, p is een beweerzin en q is een sceptisch alternatief voor p: (1) S weet dat p; (2) S weet niet dat niet q; (3). Als S weet dat p, dan weet S dat niet q (1) • Met tekst 5 kan bijvoorbeeld de volgende sceptische paradox worden weergegeven: (1) S weet dat p − Ik weet dat morgen de zon opkomt; (2) S weet niet dat niet q − Ik weet niet dat niet vannacht de zon explodeert; (3) Als S weet dat p, dan weet S dat niet q − Als ik weet dat morgen de zon opkomt, weet ik dat niet vannacht de zon explodeert (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg van Humes opvatting met zijn begrip ‘impressie’ dat de waarneming geen bewijs kan leveren voor een bestendig en onafhankelijk bestaan van de buitenwereld: er is geen impressie van een bestendig en onafhankelijk bestaan van de buitenwereld (1) • een uitleg van Humes opvatting met de rol van de verbeelding: omdat de zintuigen niet voorbij de grenzen van de waarneming kunnen komen, kan de waarneming alleen geen zekerheid over het onafhankelijk en bestendig bestaan van objecten in de buitenwereld geven, en dit moet dus een product van de verbeelding zijn (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Humes empirisme moet kennis gebaseerd zijn op de waarneming, op impressies. Maar van een bestendig en onafhankelijk bestaan van de buitenwereld kunnen we geen impressie hebben. Er is geen waarneming op grond waarvan we tot een bewijs zouden kunnen komen (1) • Volgens Hume is het onmogelijk om op basis van de waarneming te concluderen dat objecten bestendig en onafhankelijk van de waarneming in de buitenwereld bestaan. De waarneming biedt die indrukken niet aan en de zintuigen kunnen niet voorbij de grenzen van de waarneming komen, noch kan de rede deze zekerheid bieden. Het toekennen van een zelfstandig en bestendig bestaan is daarom een product van de verbeelding (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg in welk opzicht Searles opvatting in tekst 6 aansluit bij Austins opvatting over het verschil tussen weten en bewijzen: ook volgens Austin kun je iets weten zonder het te hoeven bewijzen / zonder de correcte toereikende kenmerken te beschrijven waarvoor geen relevant alternatief bestaat (1) • een weergave met behulp van de criteria van Moore dat Searle een strikt bewijs kan geven dat hij twee benen heeft: de conclusie volgt logisch noodzakelijk uit de premisse waarvan je weet dat die waar is en die anders is dan de conclusie (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Searle is het direct ervaren van zijn twee benen voldoende om te weten, hij ziet ze namelijk. Ook volgens Austin is het mogelijk om iets te weten zonder het te kunnen bewijzen. We hoeven niet alle kenmerken te benoemen die we waarnemen om te weten wat we zien. Genoeg is genoeg. Ook zonder bewijs kan hij al weten dat hij twee benen heeft (1) • Een strikt bewijs moet volgens Moore aan de volgende drie voorwaarden voldoen: 1. De premisse die dient als bewijs voor de conclusie moet verschillen van de conclusie die je wilt bewijzen; 2. Je moet weten dat de premisse waar is, en niet zomaar iets wat je gelooft; 3. De conclusie moet logisch noodzakelijk voortvloeien uit de premisse. Searle zou daarmee op dezelfde manier waarop Moore bewijst dat hij twee handen heeft, kunnen bewijzen dat hij twee benen heeft. Searle zou al zittend zijn twee benen achtereenvolgens vooruit kunnen strekken en daarbij achtereenvolgens zeggen dat het zijn rechterbeen is en vervolgens zijn linkerbeen. Daaruit zou hij de conclusie mogen trekken dat hij twee benen heeft. Zijn redenering zou dan volgens Moore voldoen aan de drie voorwaarden voor een streng bewijs (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat Humes argument in tekst 7 niet tegen het direct realisme ingaat omdat de verandering van grootte van objecten op afstand overeenkomt met de verwachting en zonder problemen kan worden verklaard vanuit de perspectiefleer (1) • een uitleg dat Reid geen naïef realist is: hij maakt gebruik van de perspectiefleer (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Reid nemen onze zintuigen de objecten in de wereld rechtstreeks waar en niet afbeeldingen daarvan in onze geest, zoals Hume beweert in tekst 7. De ogenschijnlijke verandering van grootte van objecten in de waarneming, zoals de tafel, door de verandering van afstand ten opzichte van een object is precies wat je op grond van gezond verstand en meetkunde zou verwachten: een tafel lijkt kleiner naarmate je er verder van af gaat staan. Vanuit de perspectiefleer is dit bovendien eenvoudig te verklaren (1) • Het naïef realisme gaat ervan uit dat objecten alle eigenschappen hebben die we waarnemen. Gevolg hiervan is dat er een probleem ontstaat als een tafel kleiner lijkt te worden als we verder weg gaan staan. We nemen op verschillende afstanden van de tafel weliswaar dezelfde tafel waar, maar de eigenschappen van die tafel verschillen in de waarneming, de tafel lijkt kleiner of groter te zijn. Reid verdedigt zijn realisme op dit punt vanuit de perspectiefleer, waardoor hij geen naïef realist kan worden genoemd (1) (2)

Opmerking Bij het derde deelantwoord kan aan andere filosofische kritiek van Reid op het standpunt van Locke en Berkeley ook een scorepunt worden toegekend, als daarbij het voorbeeld van de zon en de maan is gebruikt.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Volgens Wittgenstein komen begrippen over de buitenwereld net als pyschologische begrippen tot stand in een intersubjectieve sociaal- linguïstische context. Wittgenstein verklaart met zijn privétaalargument het probleem van andere geesten tot pseudoprobleem. Het privétaalargument veronderstelt immers dat anderen al bestaan, anders zouden we onze publieke taal niet kunnen hebben. Searle vergelijkt zijn eigen opvatting met die van Wittgenstein omdat volgens hem ook het metafysisch scepticisme slechts tot een pseudoprobleem leidt. De zin ‘ik zie een tafel voor me’ heeft alleen betekenis in de context van een gedeelde taal over objecten in de buitenwereld. Het feit dat ik me soms kan vergissen in het juist benoemen van tafels enzovoorts betekent volgens Searle nog steeds dat het bestaan van een buitenwereld verondersteld is. Op dezelfde wijze als Wittgenstein ten aanzien van pijn doet, stelt Searle dat het metafysisch scepticisme dus een pseudoprobleem is (1p)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Ik denk dat Brody niet gevolgd zou moeten worden. We hebben regels afgesproken over wanneer iemand gevolgd mag worden en wanneer niet, en die regels mag je niet zomaar breken. Als deze regels gebroken zouden kunnen worden, dan zou het vertrouwen van de burgers in de overheid enorm kunnen verminderen en dat levert veel angst en onvrede en dus ongeluk op (1p)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat Plato de rechtvaardigingseis toevoegt aan de analyse van kennis: ware overtuigingen zijn wel noodzakelijk voor kennis maar niet voldoende (1) • een uitleg of Carries kennisclaim voldoet aan deze rechtvaardigingseis van kennis: Carrie is op een gerechtvaardigde wijze tot haar overtuiging gekomen (1) • een uitleg in welk soort situaties Carries kennisclaim een Gettier-geval kan zijn: als Carries kennisclaim voldoet aan de drie eisen (waarheid, overtuiging, rechtvaardiging), maar toch een toevalstreffer is en daarom geen kennis genoemd zou worden (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Plato bespreekt een voorbeeld van een overtuiging van de onschuld van iemand die niet gerechtvaardigd is, ook al is deze waar. We zouden dat nog geen kennis noemen. Daarom voegt Plato deze rechtvaardigingseis ook toe (1) • Bij Carrie is de overtuiging wel op een goede manier tot stand gekomen, ze was gerechtvaardigd in haar overtuiging, maar nu weet ze alleen niet meer hoe ze erbij is gekomen. Haar kennisclaim voldoet dus wel aan de rechtvaardigingseis van kennis (1) • Carries kennisclaim zou een Gettier-geval kunnen zijn als Carries informatie bijvoorbeeld over een andere soldaat gaat van wie ze denkt dat het Brody is. Toevallig is deze soldaat, net als Brody, ook moslim geworden en heeft hij een vergelijkbare connectie met Abu Nazir. In dat geval gaan de drie voorwaarden van kennis, dat het een gerechtvaardigde ware overtuiging is, wel op, maar zouden we Carries kennisclaim dat Brody een terrorist is geen kennis noemen, maar een toevalstreffer (1) (3)

Opmerking Bij de laatste deelvraag kan ook een scorepunt worden toegekend aan een antwoord waarin wordt beargumenteerd dat de identiteit wel zal veranderen, mits op juiste wijze gebruik wordt gemaakt van het begrippenpaar dualisme en monisme.

Opmerking Bij de laatste deelvraag kan ook een scorepunt worden toegekend voor een antwoord dat Descartes’ argument meer onzekerheid zal veroorzaken, mits dit goed beargumenteerd wordt op grond van een verschil tussen het gekozen argument van Descartes (droom-argument of kwaadaardige- demon-argument) en het BIV-gedachte-experiment.

Opmerking Aan een antwoord op de eerste deelvraag waarin de doel-middel-formulering van de categorische imperatief op juiste wijze wordt gebruikt om uit te leggen dat handelen uit loyaliteit niet moreel juist is, kan ook een scorepunt toegekend worden.