Eindexamen filosofie vwo 2022, tijdvak 1: vragen en antwoorden

• Een goed antwoord bevat een uitleg dat Aristoteles onder zelfverwerkelijking verstaat dat in het handelen de ziel zich verwerkelijkt (energeia) door na te denken (logos) over hoe te handelen, waardoor je kunt handelen vanuit de deugd (aretè). voorbeeld van een goed antwoord: Onder zelfverwerkelijking verstaat Aristoteles dat je jezelf (en anderen) tot hun recht laat komen. Dit doe je door met de rede (logos) te bepalen hoe te handelen, waardoor je kunt handelen vanuit de deugd (aretè) als juiste houding van de ziel en waardoor je handeling de beste verwerkelijking (energeia) van je ziel is. (1)

• Een goed antwoord bevat een uitleg dat volgens Aristoteles geluk (eudaimonia) als hoogste doel van het handelen samenvalt met het goede voor zichzelf en de gemeenschap, doordat de deugd alleen gerealiseerd kan worden in relatie tot anderen. voorbeeld van een goed antwoord: Aristoteles zegt dat iedereen streeft naar geluk. Om dat te bereiken moet je handelen volgens de deugd. Je bent daarin niet alleen gericht op het verwerkelijken van jezelf, maar je handelt altijd in relatie tot anderen. Daarmee vallen in het streven naar geluk het goede voor jezelf en het goede voor de gemeenschap samen. (1)

• Een goed antwoord bevat een argument met het begrip ‘volkomen deugd’ dat een geslaagd leven volgens Aristoteles niet een geboorterecht voor iedereen is: een geslaagd leven is volgens Aristoteles niet voor ieder individu mogelijk omdat rechtvaardigheid/de vereniging van ethische deugden en praktische wijsheid slechts door enkelen in de juiste omstandigheden bereikt kan worden. voorbeeld van een goed antwoord: Volgens Aristoteles is lang niet iedereen in staat om de volkomen deugd te bereiken waarmee je volledig handelt volgens de praktische wijsheid en met alle ethische deugden. Dat is alleen weggelegd voor een elite van aristocraten die hun deugden in de juiste omstandigheden kunnen ontwikkelen. Zoals een rijke familie, de juiste opvoeding en genoeg vrije tijd om je met zelfontwikkeling bezig te houden. Daarom zou Aristoteles niet zeggen dat een geslaagd leven een geboorterecht is waar iedereen aanspraak op kan maken. (1)

• Een goed antwoord bevat een uitleg dat de individualiserende ideologie van de prestatiemaatschappij past bij de neoklassieke opvatting over het goede leven: het idee dat je persoonlijk verantwoordelijk bent voor het realiseren van jouw vrijheid/succes op de markt past bij het idee dat ieder individu zijn eigenbelang moet najagen. voorbeeld van een goed antwoord: De prestatiemaatschappij gaat uit van een individualiserende ideologie, omdat slagen of falen in de prestatiemaatschappij je eigen verdienste is. Iedereen heeft op de markt de ruimte om als individu te presteren, als je daarin faalt is dat je eigen verantwoordelijkheid. Dit past bij het neoklassieke idee van de vrije markt waar iedereen voor zichzelf zijn eigenbelang najaagt. De vrije markt biedt aan iedereen de vrijheid dit zo goed mogelijk te doen, of daarin te falen. De prestatiemaatschappij is dus de maatschappelijke uitwerking van dit economische idee. (1)

• Een goed antwoord bevat een argumentatie met tekst 2 of verwerkelijking van vrijheid mogelijk is via de vrije markt. voorbeeld van een goed antwoord: − Ik ben het met Donner eens dat het verwerkelijken van vrijheid via de vrije markt juist leidt tot onvrijheid. We zijn alleen nog maar bezig met concurreren en onze prestaties vergelijken met anderen: een wereld waarin vijandigheid en achterdocht regeren. Daarom denk ik dat je het verwerkelijken van vrijheid juist los moet zien van de vrije markt. Je kunt namelijk alleen maar vrij zijn dankzij positieve verbindingen met anderen die jou ondersteunen, erkennen en jou mogelijkheden aanreiken. Voor vrijheid is gemeenschap nodig, geen concurrentie. De vrije markt is gemaakt voor het economisch verkeer, maar het verwerkelijken van vrijheid doe je daarbuiten. of − Ik denk dat we de markt altijd nodig hebben om onze vrijheid te verwerkelijken. De markt zorgt ervoor dat er allerlei keuzemogelijkheden zijn op het gebied van bijvoorbeeld vakanties of kleding. Vrijheid is voor mij de mogelijkheid om je eigen keuzes te maken. Daarvoor is het wel nodig dat er een groot keuzeaanbod is en de vrije markt is tot nog toe het systeem gebleken dat de meeste keuzemogelijkheden weet te produceren. Ik vind de uitspraken van Donner dan ook tamelijk overdreven. Dat je met anderen moet concurreren betekent juist dat het beste in iedereen naar boven wordt gehaald. De vrije markt stimuleert je juist om er het beste van te maken. Blijkbaar heeft Donner daar zelf last van, maar ik ervaar dat niet als een wereld van wantrouwen en achterdocht. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Juist vanuit het liberalisme van Locke kun je het best tegenwicht bieden aan het neoliberalisme. Het oorspronkelijke idee van Locke was dat ieder zijn leven moet kunnen leiden zoals hij of zij dat zelf goed acht. Die vrijheid staat centraal. Donner constateert dat de eenzijdige focus op het meten van succes leidt tot onvrijheid. Zo’n eenzijdige focus op winnen past ook helemaal niet bij de geest van het oorspronkelijke liberalisme. Donner zou dus met de ideeën van Locke duidelijk kunnen maken waar vrijheid echt om draait: niet winnen, maar je leven kunnen leiden als autonoom individu (1p)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat in Plato’s ideale staat geen plaats is voor Donners pleidooi voor onmatigheid omdat matigheid een cruciale deugd is om een samenleving te laten functioneren (1) • een uitleg dat in Plato’s ideale staat geen plaats is voor het doelgerichte werken aan jezelf van de zelfhulpindustrie, omdat in de ideale staat de rechtvaardige orde / het belang van de gemeenschap als geheel voorop staat (1) voorbeeld van een goed antwoord: • In Plato’s ideale staat is geen ruimte voor spijbelen omdat dit leidt tot onmatigheid. En juist aan onmatigheid gaat volgens Plato een samenleving ten onder. Dat zag hij gebeuren in de Atheense democratie, waarin de deugden die nodig zijn voor een samenleving verloren waren gegaan. Matigheid moet bij de verschillende standen in de samenleving aanwezig zijn om een samenleving te laten functioneren (1) • Plato’s ideale staat is ingericht op het algemeen belang, waarbij elk deel van de samenleving een specifieke plek en functie heeft. Daarom zou Plato het ‘aan jezelf werken’ van de zelfhulpindustrie afwijzen. Dat draait namelijk om het individu en niet om de samenleving als geheel zoals in Plato’s ideale staat (1) (2)

Opmerking Per juist weergegeven argument 1 scorepunt toekennen. Een ander argument waarin liefde als theologale deugd een alternatief is voor Donners spijbelen als verzet tegen de zelfhulpindustrie kan ook goed gerekend worden, mits inhoudelijk juist.

voorbeeld van een goed antwoord:

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Ik ben het eens met Donner dat we ons tegenwoordig veel te veel blindstaren op allerlei ideaalplaatjes en met elkaar concurreren om het ‘perfectste’ leven te leiden. Daarmee maken we veel te veel gebruik van de immuniseringsstrategie om ons te beschermen tegen wat mis kan gaan en wat ons kan raken. Ik denk dat erkennen uiteindelijk veel sterker is. Het is een bevrijdend idee dat uiteindelijk iedereen maar wat aanklooit in het leven en dat we voortdurend struikelen en vallen. Ik heb bewondering voor mensen die als ze gevallen zijn en op de grond zitten, vooral hard om zichzelf en de situatie kunnen lachen en weer opstaan om het opnieuw te proberen. Waarom posten we niet juist de mislukte momenten van ons leven op sociale media, om daar vervolgens met elkaar om te huilen en te lachen? (1p)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een weergave van een opvatting van zelfverwerkelijking (1) • een argumentatie of het goede leven alleen bereikt kan worden door ideaalbeelden te verwerpen en zo de wereld te verbeteren (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Ik ben het tot op zekere hoogte met Donner in tekst 5 eens. Ja, die ideaalbeelden over lichamelijke perfectie of een supersuccesvol leven zijn beknellend en zitten echte zelfverwerkelijking in de weg. Iedereen is alleen maar bezig te passen in het perfecte plaatje in plaats van zich af te vragen wat ze eigenlijk zelf willen. Zelfverwerkelijking gaat volgens mij over hoe je kunt worden wie je bent, over hoe jij het unieke individu kunt zijn dat je in de kern al bent en niet een of ander generiek ideaalbeeld. Volgens mij is het goede leven alleen mogelijk als je weet wat voor jou het goede leven is, wat bij jou past en wat jouw eigen behoeftes zijn. Daarom begrijp ik ook niet zo goed waarom Donner het ineens over het veranderen van de wereld heeft. Je moet juist naar binnen kijken en je unieke zelf ontdekken. En pas als je jezelf gevonden hebt, ben je eventueel ook in staat om het systeem te veranderen. Want, hoe zou je moeten weten hoe een beter systeem eruit moet zien als je niet eens weet wie je zelf bent? (2) of • Ik vind dat verhaal van Donner wel grappig maar niet overtuigend: wie wil er nou echt stinken? Hoe groot is dat probleem met die ideaalbeelden nou echt? Iedereen weet toch dat reclames of de instalevens van influencers nep en onrealistisch zijn. Maar dan kun je die beelden nog steeds wel gebruiken als inspiratie voor je eigen leven. Voor mij is zelfverwerkelijking jezelf vormgeven, waarin je zorg aan jezelf besteedt en probeert van je leven een kunstwerk te maken. Dat hoeft natuurlijk allemaal niet perfect te zijn, maar van zorg voor jezelf wordt het leven wel beter. En zeker beter dan een stinkend en dronken leven. Er zijn natuurlijk wel voorwaarden om überhaupt zorg aan jezelf te kunn (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat een commercieel team een harde institutie is omdat dit een tastbaar gedeeld handelingspatroon is waarbinnen mensen iets kunnen realiseren wat zij goed achten (1) • een uitleg met het voorbeeld van commerciële teams op de Mount Everest dat instituties het goede leven mogelijk maken omdat mensen met instituties iets kunnen realiseren wat zij goed achten (1) • een uitleg met het voorbeeld van commerciële teams op de Mount Everest dat instituties het goede leven kunnen bedreigen omdat ze macht uitoefenen (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Instituties zijn gedeelde handelingspatronen die het mogelijk maken dat mensen samen iets kunnen doen dat zij goed achten. Een harde institutie is een tastbare of aanwijsbare institutie, zoals een commercieel team, en het achterliggende bedrijf, dat een beklimming van de Mount Everest aanbiedt (1) • Instituties maken het goede leven mogelijk omdat mensen door instituties kunnen doen wat zij goed achten. Een commercieel team op de Mount Everest maakt het voor iedereen mogelijk om zijn of haar droom te verwezenlijken om de hoogste berg ter wereld te beklimmen (1) • Maar die commerciële teams bedreigen het goede leven ook. Er gaat een bepaalde macht van uit. Je kunt alleen je droom realiseren als je genoeg geld hebt. / Juist doordat er geen andere voorwaarden aan deelname zijn dan betalen, neemt de kans op ongelukken toe en kunnen klimmers de berg niet beklimmen op de manier die zij goed en veilig achten (1) (3)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat de beklimming van de Mount Everest kan passen bij het liberaal-ideologische perspectief op zin: elk individu kan via de vrije markt op zoek naar een verbetering van het leven door een persoonlijke zinervaring op te zoeken (1) • een uitleg dat de beklimming van de Mount Everest kan passen bij het religieuze perspectief op zin: de ervaring van de nietigheid/rijkdom van het leven kan verbonden zijn met een spiritueel/goddelijk begrip van de werkelijkheid (1) voorbeeld van een goed antwoord: • De ervaring van zin gaat over een diepgaande, persoonlijke, betekenisvolle ervaring in het geheel van het universum en het realiseren van een betere wereld. Vanuit liberaal-ideologisch perspectief is het idee dat ieder individu via de vrije markt zijn of haar geluk kan nastreven en dat daardoor noodzakelijkerwijs iedereen het beter krijgt. De beklimming van de Mount Everest past bij dit perspectief op zin, voor zover alle individuen die het kunnen betalen hun zinervaring kunnen opzoeken op de hoogste berg ter wereld via de markt van commerciële teams (1) • Vanuit een religieus perspectief is de ervaring van zin verbonden met de plaats van de mens te midden van een spiritueel of goddelijk begrip van de aard van de werkelijkheid en de kosmos. De beklimming van de Mount Everest past bij dit perspectief, voor zover klimmers een ervaring van de nietigheid en de rijkdom van het leven hebben die boven dagelijkse ervaringen uitstijgt (1) (2)

• Een goed antwoord bevat een uitleg van Benthams opvatting van de mens als belichaamd zelf, met het voorbeeld van de beklimming van de Mount Everest: de mens wordt geregeerd door lichamelijke prikkels van pijn en plezier die bepalen wat de mens moet en zal doen, in dit voorbeeld wordt een afweging gemaakt van de pijn en het plezier die de beklimming oplevert. voorbeeld van een goed antwoord: Volgens Bentham is de mens een belichaamd zelf dat lichamelijke prikkels van pijn en plezier ondergaat. Deze twee principes bepalen volgens Bentham wat de mens zal doen en ook wat hij moet doen. Ze zijn dus feitelijk en normatief voor Bentham. Iedereen wordt gestuurd door het vermijden van pijn en het najagen van genot. Bij de beklimming van de Mount Everest maakt iedereen een individuele afweging van de pijn, de ontberingen en de risico’s aan de ene kant en het genot, het plezier en de voldoening aan de andere kant. Dat zal voor iedereen anders uitpakken. (1)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een weergave van een definitie van vrijheid met betrekking tot lichamelijkheid (1) • een uitleg van een vooronderstelling bij deze definitie, die ingaat op de culturele dimensie van lichamelijkheid (1) • een argumentatie of de beklimming van de Mount Everest past bij de gegeven definitie en vooronderstelling (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Ik versta onder vrijheid met betrekking tot lichamelijkheid dat ik mijn lichaam kan inzetten zoals ik dat zelf wil (1) • Deze definitie heeft als mogelijke vooronderstelling dat je niet vastzit aan culturele opvattingen over hoe je met je lichaam omgaat (zoals ‘luisteren naar je lichaam’ of ‘fysieke prestaties zijn goed’) (1) • Ik denk dat het beklimmen van een berg als de Mount Everest past bij mijn definitie en vooronderstelling. Je kiest ervoor om je lichaam tot het uiterste te dwingen en de grenzen van fysieke mogelijkheden op te zoeken. Dat getuigt van vrijheid ten aanzien van je eigen lichamelijkheid, los van heersende culturele opvattingen zoals ‘luisteren naar je lichaam’ of een of ander schoonheidsideaal (1) of • Ik denk dat de beklimming van de Mount Everest niet past bij mijn definitie en vooronderstelling. Het opzoeken van lichamelijke grenzen lijkt me bij uitstek iets dat wordt bepaald door een cultuur met veel nadruk op fysieke prestaties en competitie. Wie zonder dat hij of zij het doorheeft zo afhankelijk is van culturele opvattingen, is in mijn ogen niet vrij ten aanzien van zijn of haar eigen lichamelijkheid (1) (3)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Bij de beklimming is de mens dus bij uitstek een ‘Dasein’. De werkelijkheid van de berg verschijnt als ontoegankelijk en onmogelijk en al klimmend ontdekt de mens dit zijnsgebeuren. Daarbij is de berg niet een werkelijkheid die beheerst moet worden, maar een zijnde waar de mens in het beklimmen op afgestemd moet zijn (1) of
• De mens raakt daardoor vervreemd van zichzelf als Dasein. Hij ziet de werkelijkheid, de Mount Everest, als iets wat hij kan bedwingen door met technische hulpmiddelen de beklimming te doen. De mens is niet meer open voor de hoe de werkelijkheid
  • en in dit geval de natuur als physis
  • aanwezig is (1)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg met MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen dat de expeditieleider de praktijk van de bergsport niet heeft beschermd: hij heeft de interne goederen die de kwaliteit van de bergbeklimmerspraktijk bepalen laten corrumperen door de externe goederen, zoals de status en winst van het commerciële team (1) • een uitleg met MacIntyres opvatting over de rol van de deugden moed en eerlijkheid in praktijken dat de expeditieleider de praktijk van de bergsport niet heeft beschermd: hij had de deugden moed (ingaan tegen de nadruk op winst/status) en eerlijkheid (over de risico’s) moeten gebruiken om deze corruptie tegen te gaan (1) voorbeeld van een goed antwoord: • De expeditieleider van het commerciële team heeft de interne goederen die de kwaliteit van de praktijk ‘bergbeklimmen’ bepalen niet beschermd tegen de corruptie van externe goederen zoals status, macht en winst. Het team leed verlies, er moesten mensen de top halen en de druk om dat te realiseren was groot. Winst voor het team en een succesvolle toppoging zijn voorbeelden van externe goederen en die zijn in dit voorbeeld belangrijker geweest dan de interne goederen – zoals veiligheid – die de kwaliteit van de praktijk van het bergbeklimmen bepalen (1) • De expeditieleider had de deugden moed en eerlijkheid moeten inzetten om deze corruptie tegen te gaan, maar hij heeft dat niet op de juiste manier gedaan. Hij is niet eerlijk geweest over de risico’s om in het noodweer toch door te klimmen naar de top en hij heeft niet de moed gehad om tegen de hoge druk vanuit de hoge bazen van het team (om de top dit jaar wél te bereiken) in te gaan. Hij heeft de deugden moed en eerlijkheid dus niet gebruikt om de corrumperende macht van instituties tegen te gaan en daarmee de praktijk van de bergsport te beschermen (1) (2)

• Een goed antwoord bevat een uitleg dat de opvatting van de journalist aansluit bij het materialisme: beslissingen zijn te reduceren tot lichamelijke processen. voorbeeld van een goed antwoord: Volgens de journalist worden beslissingen op de berg genomen als het lichaam niet meer goed functioneert, waardoor deze beslissingen mogelijk niet meer rationeel zijn. Deze opvatting sluit aan bij het materialisme omdat daarin geestelijke activiteit, zoals beslissingen nemen, wordt gereduceerd tot hersenprocessen. (1)

• Een goed antwoord bevat een uitleg met het voorbeeld van de hervorming van postbode naar postbezorger dat arbeidsdeling volgens Smith leidt tot welvaart: door de arbeidsdeling van sorteren en bezorgen ontstaat grotere efficiëntie, wat leidt tot lagere kosten en daarmee tot hogere welvaart. voorbeeld van een goed antwoord: De hervorming van postbode naar postbezorger is een voorbeeld van arbeidsdeling. De postbode was nog verantwoordelijk voor het hele proces, terwijl de postbezorger slechts voor een gedeelte van het werk verantwoordelijk is. Door deze arbeidsdeling kan er meer post bezorgd worden in minder tijd en voor lagere kosten, waardoor de welvaart stijgt. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Ik ben het eens met Marx’ oplossing voor de vervreemding door de vrije markt, namelijk een afwijzing van de vrije markt. Marx onderkent wat mij betreft heel goed dat je als mens pas tot bloei komt via je arbeid. Vervreemding van arbeid moet je dus altijd tegengaan of voorkomen en niet, zoals Smith doet, compenseren door onderwijs. Vervreemding van arbeid zal altijd optreden zolang kapitaal een doel op zich wordt, zoals gebeurt op de vrije markt. Dat kan je dus alleen maar tegengaan door de vrije markt af te wijzen (1p)

• Een goed antwoord bevat een uitleg, met het verschil in status tussen postbode en postbezorger, dat de protestantse benadering van arbeid verschilt van de benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij: in de protestantse benadering van arbeid is elk beroep zinvol als dienst aan de medemens en God, onafhankelijk van de maatschappelijke status zoals die van postbodes en postbezorgers in de prestatiemaatschappij. voorbeeld van een goed antwoord: In de protestantse benadering van arbeid is elk beroep zinvol als dienst aan de medemens en God. Arbeid wordt gezien in het licht van het hiernamaals. Daarin zou het dus niet uitmaken of je postbezorger of postbode bent, zolang je maar je talent gebruikt en je medemensen dient. Maar in de prestatiemaatschappij gaat het niet zozeer om het dienen van God en je medemens, maar om het dienen van jezelf, in het hier en nu. Daarin is de status van je beroep dus belangrijk, en kan het beroep van postbode dus respectabeler zijn dan dat van postbezorger. (1)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat volgens Tronto de vrije markt door een scheiding tussen de publieke en de private sfeer heeft geleid tot een verschraling van het morele debat in het publieke domein: in de marktsamenleving zijn morele kwesties naar de private sfeer verdrongen en wordt de publieke sfeer gekenmerkt door een economisch discours, waardoor er een verschraling optreedt van het morele debat (1) • een argument met het voorbeeld van het signaleren van eenzaamheid door de postbezorger tegen deze opvatting van Tronto: het morele debat krijgt invulling in het publieke domein door de maatschappelijke rol van bedrijven (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Met de invoering van de vrije markt kregen produceren en consumeren volgens Tronto een eigen domein in de publieke sfeer. Dit economisch- publieke domein werd daardoor bepaald door efficiëntie, opbrengst, winst en zakelijkheid. Hier waren morele zaken die te maken hebben met zorgen, kwetsbaarheid en compassie steeds minder op hun plek, waardoor ze verdrongen werden naar de privésfeer. Hierdoor verschraalde het morele debat in het publieke domein (1) • Als postbezorgers worden opgeleid om eenzaamheid te signaleren, zie je dat een bedrijf als PostNL dus vanuit moreel besef maatschappelijke verantwoordelijkheid neemt. Maatschappelijk bewust ondernemen kan je opvatten als onderdeel van het morele debat in de publieke sfeer, waarin zorg voor kwetsbaren een rol speelt. Dan is door de vrije markt en de scheiding van de publieke en de private sfeer het morele debat in het publieke domein dus niet verschraald, zoals Tronto stelt (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Ik vind de neoliberale marktlogica veel te ver doorgeslagen. Overal om je heen kan je zien dat mensen zich bij bedrijven over de kop werken omdat er winst moet worden gemaakt. Het werk zelf wordt saai en het gaat alleen nog maar over de opbrengst. De negatieve verhalen over postbezorgers die post dumpen of achterhouden laten wat mij betreft zien dat de neoliberale marktlogica ook de post helemaal heeft verteerd en is omgeslagen in afschuwelijke misstanden. Ik vind dat een dienst als het bezorgen van post helemaal niet moet worden overgelaten aan de markt, want het verspreiden en bezorgen van post zie ik als een publieke taak. Iemand die een brief verstuurt is geen ‘klant’. Ik ben er dan ook voor dat het bezorgen van de post gewoon weer een staatsbedrijf wordt, met fatsoenlijke salarissen en arbeidsvoorwaarden, ongeacht wat de markt doet (2p)

Opmerking Aan een toepassing van het voorbeeld kan alleen een scorepunt worden toegekend als dit op een zinvolle manier verwerkt is in de argumentatie.

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg wat vanuit de theorie van Freud de oorsprong van consumptiegedrag zou zijn: consumptie is een maatschappelijk geaccepteerde uiting van verdrongen wensen en verlangens (1) • een uitleg met Kants opvatting van de goede wil dat dit consumptiegedrag onvrij is: de mens is vrij als hij zich laat bepalen door de rede (goede wil) en niet door verdrongen driften die leiden tot consumptiegedrag (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Freud ligt de oorsprong van menselijk gedrag vaak in het onderbewuste. Consumptiegedrag kan volgens deze opvatting een uiting zijn van onze verdrongen passies (Es). Wat op het eerste gezicht een normaal, maatschappelijk geaccepteerd verlangen om te consumeren lijkt, kan zijn oorsprong hebben in onbewuste wensen en verlangens die niet maatschappelijk geaccepteerd zijn (1) • Volgens Kant is iemand die door zijn verdrongen wensen en verlangens wordt aangezet om bijvoorbeeld eindeloos veel pakketjes te bestellen, niet vrij. Vrij ben je volgens Kant alleen als je op redelijke gronden in staat bent om de goede wil te volgen. De goede wil is het vermogen om jezelf te bepalen, autonoom jezelf de wet op te leggen en je dus niet te laten leiden door verdrongen driften in de vorm van consumptiegedrag (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Ik denk dat een verandering in het gedrag van consumenten het enige is dat echt zal helpen. Als je moet gaan zitten wachten tot overheden de regels veranderen of bedrijven milieubewust post gaan bezorgen, kan je wachten tot je een ons weegt. De economie moet groeien en zowel de overheid als bedrijven zullen altijd aansturen op winst en zelfregulering van de markt. Dus moet de consument voor milieubewuste bezorging kiezen. Er zijn bedrijven die met de fiets bezorgen bijvoorbeeld, of je gaat als consument gewoon naar een winkel, of je haalt op bij een ophaalpunt, dat scheelt alweer een ritje naar jouw voordeur (1p)