Examenvragen politieke filosofie filosofie vwo
98 vragen over politieke filosofie uit 9 centrale examens van 2021 tot en met 2026.
Politieke filosofie komt in 9 van de 18 examens filosofie vwo voor, met 98 vragen (25% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 3 (20 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over politieke filosofie
Per examen de vragen over politieke filosofie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 2: Opgave 2 Robots en lichamelijkheid in de zorg
Opgavetekst
In de ouderenzorg wordt steeds vaker gebruikgemaakt van technologie, zoals een sociale zorgrobot die simpele gesprekken voert en zorgtaken doet. Onderzoeker Bart van der Sloot stelt hierover ethische vragen:
tekst 1
Wat als opa seks wil met zijn zorgrobot? Of oma vier keer per dag wil douchen, of weigert te eten omdat ze dood wil? Wat doet zo’n robot dan? Laat die dat allemaal toe? Of wordt er een signaal gegeven aan een zorgverlener? En wie bepaalt dat? Oma? De familie?
bron: vn.nl, Menselijke robots zullen ingezet worden in liefdesrelaties en ouderenzorg, 2024
Donna Haraway gaat in haar filosofische benadering van de vraag naar de mens in op de onbepaaldheid van de mens.
Filosoof Jenny Slatman vindt dat het huidige zorgsysteem is gebaseerd op het idee dat ziekte een probleem is van een individueel lichaam dat niet in de wereld past van gemiddelde, normale standaardindividuen. Zij vindt dat deze benadering niet voldoende recht doet aan wie de mens is. Ze pleit voor een benadering waarbij een mens wordt opgevat als een wezen in relatie tot zijn omgeving:
tekst 3
Te dik, te klein, […] te weinig mobiel – op allerlei manieren kan het voelen alsof je lichaam tekortschiet. [Dat zijn] geen problemen van het individuele lichaam alleen. Ze komen tot stand wanneer je lichaam of de wijze waarop je je lichaam gewend bent te gebruiken niet goed in de wereld past. […] Onze reactie is dan vaak om het lichaam aan te passen, bijvoorbeeld door een medische ingreep. We stimuleren zwaarlijvige mensen om af te vallen of we sturen chronisch vermoeide mensen naar een psycholoog. [Maar we kunnen ook] verschillende maten stoelen of andere werktijden aanbieden.
bron: Femke van Hout, Jenny Slatman: ‘De wereld sluit veel lichamen buiten’, Filosofie Magazine 2024
Slatmans analyse van het huidige zorgsysteem waarin lichamen worden genezen of aangepast naar de standaard die de wereld stelt aan een normaal, gemiddeld lichaam, kan begrepen worden als een vorm van structuralisme.
Vraag 12 2 punten
Leg uit dat je het huidige zorgsysteem vanuit Slatmans analyse als een vorm van structuralisme kunt begrijpen.
Beargumenteer vervolgens met tekst 3 of jij het eens bent met Slatmans relationele opvatting over zorg als alternatief voor het huidige zorgsysteem.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat je het huidige zorgsysteem vanuit Slatmans analyse als een vorm van structuralisme kunt begrijpen: de zieke mens wordt bepaald door een dominant systeem dat ervan uitgaat dat een ziek lichaam niet past in de wereld en moet worden aangepast/genezen (1)
- een argumentatie met tekst 3 over Slatmans relationele opvatting over zorg als alternatief voor het huidige zorgsysteem (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- In het structuralisme wordt de mens beschouwd als een functioneel onderdeel van een dominant systeem. Deze opvatting is terug te zien in Slatmans analyse van het systeem van de huidige zorg. Het dominante systeem ziet ziekte als een probleem van het individuele lichaam dat niet in de wereld past, en dat lichaam moet vervolgens worden aangepast of genezen. De zieke mens wordt dus bepaald door een dominant systeem waarin een ziek lichaam niet past in de wereld en moet worden aangepast. (1)
- Ik ben het eens met Slatmans relationele opvatting over de zorg als alternatief voor het huidige systeem. Als je een zieke persoon niet beschouwt als alleen maar een medische afwijking – zoals te dik of te zwaar of te dit of te dat – die kan worden aangepast of genezen, maar kijkt naar hoe deze persoon in relatie staat tot diens omgeving, dan verdwijnt met name de dominantie van een (toevallig) heersend systeem dat bepaalt wat een gemiddeld, normaal lichaam is. Door de wereld aan te passen, zoals in tekst 3 wordt gesuggereerd, ontstaat er een veel flexibeler omgeving en zullen er meer uiteenlopende soorten mensen en lichamen in de wereld ‘passen’. De wereld wordt daardoor inclusiever. Meer mensen zullen daardoor het gevoel hebben dat ze zelf kunnen bepalen wie ze zijn en niet meer worden bepaald door een dominant systeem. (1)
of
- Ik ben het niet eens met Slatmans relationele opvatting over de zorg als alternatief voor het huidige zorgsysteem. Het is me te omslachtig (hoe krijg je ’de wereld’ goed aangepast en op welke termijn?) en volgens mij ontstaat er een grotere kans op het missen van medische diagnoses. Als je een dik iemand gewoon een andere stoel geeft zoals in tekst 3 wordt gesuggereerd, dan hoef je misschien geen diagnose te stellen van bijvoorbeeld een stofwisselingsziekte, waar iets aan te doen is en waardoor die grotere stoel helemaal niet nodig is. Het is dan echter maar de vraag of je met zo’n aanpassing van de wereld meer recht doet aan wie de mens is. Het klinkt eerder alsof je juist de mens – en bijvoorbeeld zijn mogelijkheden om medische kennis te verbeteren of om af te vallen – tekortdoet. (1)
2023, tijdvak 1: De ruimte
Opgavetekst
tekst 2
Het overzichtseffect is iets wat astronauten ervaren als ze de aarde vanuit de ruimte zien en worden overweldigd door hun liefde voor onze planeet. Het wordt ook wel een transcendente ervaring genoemd. De astronauten zijn los van de aarde terwijl ze zich er tegelijk fundamenteel onderdeel van voelen. De wereld die ze buiten zich zien en hun binnenwereld smelten samen in één holistisch zijn.
bron: stadsastronaut.nl, Het Overzichtseffect, 2021
Vraag 12 2 punten
Schrijver en journalist Marjolijn van Heemstra is gefascineerd door de ruimte en de ruimtevaart. Ze zet zich echter nadrukkelijk af tegen wat commerciële ruimtevaartbedrijven willen, namelijk de maan of Mars koloniseren en daar delfstoffen winnen. Volgens Van Heemstra behoren deze hemellichamen de gehele mensheid toe en kun je ze daarom niet toe-eigenen als bezit. Volgens John Locke heeft het vrije individu van nature drie onvervreemdbare rechten.
Leg Lockes opvatting van bezit uit en betrek daarbij deze drie rechten.
Leg vervolgens uit dat Locke een andere opvatting zou hebben over het bezit van hemellichamen dan Van Heemstra.
Bekijk het antwoord
- Legt Lockes opvatting van bezit uit met de drie rechten leven/gezondheid, vrijheid en persoonlijk eigendom: de rechten op leven/gezondheid en vrijheid staan iedereen toe om land te bewerken om te kunnen leven, en zodra iemand dit doet ontstaat persoonlijk eigendom (1p)
- Legt uit dat Locke een andere opvatting zou hebben over het bezit van hemellichamen dan Van Heemstra: volgens Van Heemstra behoren hemellichamen de hele mensheid toe, terwijl volgens Locke het idee van gemeenschappelijke grond vervalt als deze is bewerkt, waardoor ook hemellichamen iemands bezit zouden kunnen worden (1p)
Vraag 13 1 punt
Van Heemstra onderzoekt of het overzichtseffect mogelijk is zonder zelf de ruimte in te hoeven. Zo hoopt ze een nieuw perspectief te vinden op de aarde en op de toekomst, een wijds perspectief dat haar kan verlossen van de nauwe blik op alledaagse problemen. Ze ervaart die nauwe blik als gebrokenheid, als gemis aan verbinding. En ze koppelt dit gevoel aan het consumentisme van de vrije markt, waarin mensen voortdurend met die nauwe blik gericht zijn op hun kleine, individuele opvattingen en belangen.
Leg uit dat Van Heemstra’s gevoel van gebrokenheid aansluit bij de opvatting dat de vrije markt tot sociaal atomisme leidt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Van Heemstra’s gevoel van gebrokenheid aansluit bij de opvatting dat de vrije markt tot sociaal atomisme leidt: door consumentisme verliezen mensen betekenisvolle relaties met anderen (1p)
2023, tijdvak 1: Caring Democracy
Opgavetekst
tekst 4
Vanuit het perspectief van arbeidsethos is een burger een individu dat in staat en bereid is om te werken. Het is de taak van de overheid om eigendom te beschermen en de orde te handhaven, zodat degenen die ijverig aan de slag gaan ook de vruchten van hun werk kunnen plukken.
Arbeidsethos gaat terug op en hangt samen met de waarden van een radicaal individualisme […]: geef mensen gelijke mogelijkheden om te werken en hun succes of slagen is alleen het gevolg van hun eigen bereidheid om te werken.
bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013
Vraag 18 2 punten
De term ‘zorg’ gebruiken we doorgaans voor activiteiten die te maken hebben met de zorg voor zieken, kleine kinderen en ouderen. Joan Tronto gaat in haar boek Caring Democracy uit van een bredere definitie van zorg. Volgens haar betreft zorg “de menselijke activiteit die alles omvat wat we doen om onze ‘wereld’ te onderhouden, voort te kunnen zetten en te herstellen, zodat we er zo goed mogelijk in kunnen leven”. De centrale stelling van Tronto is dat marktdenken en zorg niet goed samengaan. Een van de voorbeelden van marktdenken is wat Tronto het ‘arbeidsethos’ noemt.
Met het begrip ‘radicaal individualisme’ geeft Tronto in tekst 4 een specifieke invulling aan de vrije markt. Adam Smith is een van de grondleggers van het idee van de vrije markt. Een van Smiths vooronderstellingen voor een goed functionerende vrije markt is dat mensen zich op een bepaalde manier tot elkaar verhouden.
Leg deze vooronderstelling van Smith uit.
Geef vervolgens met deze vooronderstelling van Smith een kritiekpunt op Tronto’s stelling in tekst 4 dat de vrije markt samenhangt met radicaal individualisme.
Bekijk het antwoord
- Legt Smiths vooronderstelling uit: de vrije markt vooronderstelt een goed functionerende burgerlijke moraal / inlevingsvermogen in de wensen van anderen (1p)
- Geeft een kritiekpunt op Tronto’s stelling in tekst 4 dat de vrije markt samenhangt met radicaal individualisme, met Smiths vooronderstelling van een goed functionerende burgerlijke moraal / inlevingsvermogen in de wensen van anderen (1p)
tekst 5
Een ‘carrièrepersoon’ denkt goed voor zichzelf te kunnen zorgen en denkt dat ‘zorg’ alleen iets is voor de afhankelijken en zieken ‒ kinderen, mensen met een slechte gezondheid en ouderen. Maar in werkelijkheid is dit model van de voor zichzelf zorgende persoon een illusie: hoewel werkende volwassenen misschien geen noodzakelijke zorg nodig hebben, maken ze wel aanzienlijk gebruik van andermans zorgdiensten om hun drukke leventjes op de rit te houden.
bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013
Vraag 19 3 punten
Volgens Tronto hebben mensen uit de welvarende middenklasse vaak een geïdealiseerde opvatting van zorg. Ze geeft het voorbeeld van een typische ‘carrièrepersoon’, iemand die ambitieus is en graag werkt.
Tronto bekritiseert deze opvatting over zorg van de welvarende middenklasse. Met ‘zorgdiensten’, die deze klasse inkoopt op de vrije markt, bedoelt zij bijvoorbeeld schoonmaak, kinderopvang of zorg voor bejaarde ouders. Maar deze zorgdiensten worden vaak slecht betaald en ze worden uitgevoerd door mensen uit kwetsbare groepen, zoals migranten.
Karl Marx zou kritiek hebben op de opvatting over zorg van de ‘carrièrepersoon’ in tekst 5.
Leg deze kritiek van Marx uit met de begrippen onderbouw, bovenbouw en vals bewustzijn.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt het begrip onderbouw: de sociaal-economische verhoudingen, waarin de ene klasse beschikt over productiemiddelen en de andere niet (1p)
- Gebruikt het begrip bovenbouw: de ideologische reflectie van de sociaal-economische verhoudingen van de onderbouw (1p)
- Gebruikt het begrip vals bewustzijn: de onbewuste bijdrage van ideeën aan het in stand houden van onderdrukkende instituties of klassenbelang in de onderbouw (1p)
Vraag 20 3 punten
Een voorbeeld van een zorgdienst die via de vrije markt aangeboden en verkregen kan worden, is bijles. Steeds meer leerlingen, van basisschool tot examenjaar, maken buiten de reguliere schooltijd gebruik van commerciële bijlesaanbieders. Of de kwaliteit van het onderwijs hierdoor toeneemt, is onderwerp van discussie. Vanuit de neoklassieke visie wordt beargumenteerd dat de kwaliteit van zorg beter wordt door de vrije markt. Tronto beargumenteert vanuit de tegenovergestelde visie dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit van zorg. Deze zelfde discussie kan ook worden toegepast op onderwijs.
Geef vanuit de neoklassieke visie een argument dat de kwaliteit van het onderwijs toeneemt door commerciële bijles.
Geef vervolgens Tronto’s visie weer dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit van zorg.
Geef tot slot met deze visie van Tronto een argument dat commerciële bijles schadelijk is voor de kwaliteit van het onderwijs.
Bekijk het antwoord
- Geeft vanuit de neoklassieke visie een argument dat de kwaliteit van het onderwijs toeneemt door commerciële bijles: onderwijs is gelijk aan andere soorten goederen en de afstemming van vraag en aanbod kan het best aan de vrije markt worden overgelaten (1p)
- Geeft Tronto’s visie weer dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit van zorg: de goederen en logica van zorg zijn onvergelijkbaar anders dan de goederen en logica van de vrije markt (1p)
- Geeft met Tronto’s visie een argument dat commerciële bijles schadelijk is voor de kwaliteit van het onderwijs (1p)
tekst 6
De sleutel tot een goed leven, voor iedereen, is om een ‘zorg-vol’ leven te kunnen leiden, een leven waarin men de zorg krijgt van anderen als dat nodig is, waarin men voor zichzelf kan zorgen én waarin men de ruimte heeft om voor anderen te zorgen ‒ voor andere mensen, dieren, instituties en idealen ‒ die het leven zijn betekenis geven. Een werkelijk vrije samenleving maakt mensen vrij om te zorgen.
bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013
Vraag 21 2 punten
Tronto’s ‘zorg-volle’ samenleving staat centraal in het volgende fragment.
Volgens Tronto zijn met de invoering van de vrije markt de privésfeer en de publieke sfeer gescheiden.
Leg Tronto’s opvatting uit dat deze scheiding leidt tot een verschraling van het morele debat in het publieke domein.
Leg vervolgens met tekst 6 uit dat deze scheiding wordt opgeheven in Tronto’s ‘zorg-volle’ samenleving.
Bekijk het antwoord
- Legt Tronto’s opvatting uit dat de scheiding tussen privésfeer en publieke sfeer leidt tot een verschraling van het morele debat in het publieke domein, omdat zorg is opgesloten in de privésfeer en de publieke sfeer wordt gedomineerd door economisch denken (1p)
- Legt met tekst 6 uit dat in Tronto’s ‘zorg-volle’ samenleving de scheiding tussen de privésfeer en de publieke sfeer wordt opgeheven: de ‘zorg-volle’ samenleving maakt mensen vrij om te zorgen, waardoor er geen scheiding meer is tussen publieke sfeer en privésfeer (1p)
Vraag 23 1 punt
Tronto stelt dat in een samenleving waarin zorg centraal staat, mensen zich bewust zijn van elkaars wederzijdse afhankelijkheid: mensen hebben elkaar nodig om een ‘zorg-vol’ (tekst 6) leven te leiden. Daarom zullen ze in zo’n samenleving ook bereid zijn te betalen voor betere salarissen voor werk in bijvoorbeeld de schoonmaak, kinderopvang en verpleging. Tronto wil het neoliberale marktdenken begrenzen. Volgens haar is daarvoor nodig dat het individualistische mensbeeld van het neoliberale marktdenken plaats maakt voor een relationeel mensbeeld van wederzijdse afhankelijkheid.
Beargumenteer of de neoliberale marktlogica volgens jou beter begrensd kan worden met dit individualistische mensbeeld of met dit relationele mensbeeld.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argumentatie of de neoliberale marktlogica beter begrensd kan worden met het individualistische mensbeeld van het neoliberale marktdenken of met het relationele mensbeeld van wederzijdse afhankelijkheid (1p)
2023, tijdvak 2: Opiaten in de Verenigde Staten
Opgavetekst
Opiaten in de Verenigde Staten
De Verenigde Staten (VS) hebben al jaren te maken met een opiatencrisis. Opiaten zijn legale pijnstillers die worden voorgeschreven na zware operaties of bij ernstige ziektes die hevige, chronische pijn veroorzaken. Het nadeel van opiaten is dat ze verslavend zijn.
In de VS schrijven artsen sinds de jaren ’90 veel opiaten voor. Inmiddels zijn miljoenen Amerikanen verslaafd aan deze pijnstillers, met verregaande gevolgen. Zo zijn sommige opiaatverslaafden hun baan en huis kwijtgeraakt, of ze verwaarlozen hun kinderen. Bovendien is een half miljoen Amerikanen gestorven aan een overdosis.
Over wie verantwoordelijk is voor deze opiatencrisis, lopen de meningen uiteen. Er wordt zowel gewezen naar hebzuchtige farmaceuten en de vrije markt als naar de opiaatverslaafden zelf.
Volgens journalist Patrick Radden Keefe ligt de verantwoordelijkheid bij farmaceuten die zich gewetenloos verrijken met de verkoop van opiaten. De farmaceutenfamilie Sackler misbruikte volgens hem de verslavende werking van opiaten om een miljardenwinst te maken.
Volgens anderen kun je dit de Sacklers niet kwalijk nemen. Zij handelen immers volgens de regels van de vrije markt: niet de Sacklers, maar de Amerikaanse medicijnmarkt is verantwoordelijk voor de opiatencrisis.
Volgens de Sacklers zelf verdienen zij hun geld op een eerlijke manier met wettelijk goedgekeurde pijnstillers die goed werken. Verslaving is volgens hen het gevolg van verkeerd gebruik van de pijnstillers. En de mensen die deze pijnstillers nemen, zijn zelf verantwoordelijk voor hoe ze met hun medicijnen omgaan.
De Sacklers stuurden, ondanks de verslavende werking van de pijnstillers, vertegenwoordigers naar artsen om hen met reizen en diners te verleiden meer pijnstillers voor te schrijven aan patiënten met chronische pijn. Succesvolle vertegenwoordigers kregen hoge bonussen, ook als uit verkoopanalyses bleek dat er artsen waren die zo veel pillen per week uitschreven dat patiënten wel verslaafd moesten zijn geraakt. Volgens Keefe blijkt uit deze agressieve manier van reclame maken voor hun verslavende pijnstiller dat de Sacklers uit waren op eigen gewin.
Immanuel Kant zou deze handelwijze van de Sacklers onvrij noemen. De goede wil is volgens hem het grondprincipe van ons handelen.
Keefe beschrijft dat de Amerikaanse overheidsinstantie die medicijnen goedkeurt, is beïnvloed door de Sacklers. De inspecteur die de pijnstiller van de Sacklers goedkeurde, kreeg daarna een fantastische baan bij de Sacklers. Achteraf bleek dat hij tijdens de goedkeuringsprocedure meeschreef aan de bijsluiter, waarin staat dat de pijnstiller bij lage dosering niet verslavend is. Daarbij was informatie achtergehouden:
Keefe oordeelt dat de claim van de Sacklers dat ‘hun opiaat niet verslavend is bij lage dosering’ niet waar is.
Keefe suggereert bovendien dat er bij de goedkeuring van het opiaat niet is voldaan aan de eis van waardevrijheid. Naast ‘waardevrijheid’ wordt er in de wetenschapsfilosofie ook gesproken van ‘waardegebondenheid’.
Alasdair MacIntyre zou wijzen op het gebrek aan deugden binnen het bedrijf van de Sacklers. Volgens MacIntyre kunnen praktijken zonder deugden de corrumperende macht van instituties niet weerstaan.
MacIntyre gebruikt in zijn opvatting over praktijken de opvattingen van Aristoteles over deugd en geluk.
Als je ervan uitgaat, zoals de Sacklers doen, dat mensen zelf verantwoordelijk zijn voor verslaving, dan zou je de opiatencrisis kunnen oplossen door patiënten met chronische pijn consumptief weerbaar te maken. Een andere manier om de crisis op te lossen is het inperken van de neoliberale marktlogica van de medicijnmarkt, bijvoorbeeld door agressieve reclame voor verslavende medicijnen te verbieden.
Joan Tronto wijst op twee tegengestelde visies op zorg en de vrije markt: de visie dat de kwaliteit van zorg beter wordt door de vrije markt en haar eigen visie dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit van de zorg.
De Sacklers en hun bedrijf zijn in de loop der jaren veelvuldig aangeklaagd door artsen, ziekenhuizen, apothekers en verschillende Amerikaanse staten. Die rechtszaken zijn jarenlang voor enkele miljoenen of zelfs miljarden geschikt. Dat betekent dat de Sacklers nooit juridisch zijn veroordeeld voor het veroorzaken van verslavingen aan hun pijnstillers en sterfgevallen door overdoses, hoewel de juridische pogingen tot een veroordeling nog steeds worden ondernomen.
De juridische afdeling van het bedrijf van de Sacklers is gigantisch en bestaat uit de beste en duurste advocaten van het land. Het bedrijf past in het Angelsaksische model van de vrije markt.
Vraag 1 3 punten
Geef aan wat de neoklassieke economische opvatting over hebzucht als aanjager van economische ontwikkeling inhoudt. Leg vervolgens uit dat het standpunt van de Sacklers over verantwoordelijkheid te verdedigen is vanuit deze neoklassieke opvatting. Geef tot slot vanuit de verslaafde gebruikers een argument tegen de neoklassieke opvatting van de Amerikaanse medicijnmarkt, met het begrip ‘autonomie’.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat de neoklassieke opvatting over hebzucht als aanjager van economische ontwikkeling inhoudt dat als iedereen zijn eigenbelang najaagt, het welzijn voor iedereen groter wordt. (1p)
- Uitleg dat het standpunt van de Sacklers over verantwoordelijkheid van individuen te verdedigen is vanuit de neoklassieke opvatting: in de neoklassieke opvatting van hebzucht staat voorop dat ieder de verantwoordelijkheid heeft voor het najagen van zijn eigenbelang, zonder rekening te hoeven houden met de belangen van anderen. (1p)
- Argument vanuit de verslaafde gebruikers van opiaten tegen de neoklassieke opvatting van de Amerikaanse medicijnmarkt, met het begrip ‘autonomie’: doordat de neoklassieke opvatting van hebzucht verslaving als businessmodel kan toelaten, wordt de vrijheid om eigen keuzes te maken ondermijnd voor degenen die afhankelijk zijn geworden. (1p)
Vraag 8 4 punten
Verdedig beide visies met pijnstillers als voorbeeld. Beargumenteer vervolgens met welk van deze twee visies op zorg en de vrije markt jij het eens bent. Gebruik daarbij:
- een opvatting over consumptieve weerbaarheid van patiënten die verslavende medicijnen krijgen voorgeschreven, en
- een opvatting over het begrenzen van de neoliberale marktlogica op de medicijnmarkt.
Bekijk het antwoord
- Verdediging van de visie dat de vrije markt de kwaliteit van zorg verbetert, met pijnstillers als voorbeeld: vrijheid op de medicijnmarkt / concurrentie tussen farmaceuten / goede afstemming van vraag en aanbod zal leiden tot een verbetering van pijnstillers. (1p)
- Verdediging van de visie dat de vrije markt schadelijk is voor de zorg, met pijnstillers als voorbeeld: goederen en logica van zorg zijn onvergelijkbaar anders dan de goederen en logica van de vrije markt, waardoor pijnstillers kunnen worden voorgeschreven om winst te maken ten koste van patiënten. (1p)
- Een argument voor een van beide visies met een opvatting over de vraag of patiënten zich wel of niet als kritische consumenten weerbaar kunnen opstellen op de vrije markt (consumptieve weerbaarheid). (1p)
- Een argument voor een van beide visies met een opvatting over de vraag of overheden de vrijheid van de medicijnmarkt wel of niet moeten inperken met regels (begrenzing van neoliberale marktlogica). (1p)
Vraag 9 1 punt
Beargumenteer met het onderscheid tussen recht en moraal of het Angelsaksische model volgens jou een goede invulling is van de vrije markt. Gebruik hierbij het voorbeeld van het bedrijf van de Sacklers.
Bekijk het antwoord
- Argumentatie met het voorbeeld van het bedrijf van de Sacklers en het onderscheid tussen recht als juridische beoordeling en moraal als gedeelde waarden, of het Angelsaksische model is een goede invulling van de vrije markt. (1p)
2023, tijdvak 2: Donuteconomie
Opgavetekst
Donuteconomie
De afgelopen eeuw was het economisch denken vooral gericht op groei. De groei van het bruto nationaal product (bnp) gold als belangrijkste maatstaf voor een gezonde economie en politici beloofden hun kiezers via economische groei meer welvaart voor iedereen. De vooronderstelling daarbij was dat de vrije markt zou leiden tot het goede leven. Volgens Karl Marx staat de vrije markt op gespannen voet met het goede leven.
Kate Raworth is een bekende en veelbesproken econoom. Volgens haar leidt het model van economische groei tot grote problemen: de groeiende welvaart komt maar toe aan een klein deel van de wereldbevolking en ongelimiteerde groei put de aarde uit. Zij introduceert als alternatief het donutmodel:
Martha Nussbaum heeft kritiek op het bnp als criterium voor het goede leven en stelt als alternatief de capabilities approach voor. Van de andere kant is vanuit de dimensies van het goede leven ook kritiek mogelijk op deze capabilities approach.
Raworth benadrukt dat de economie ‘regeneratief van opzet’ moet zijn om binnen de grenzen van de planeet te blijven.
Bruno Latour heeft kritiek op het subject-objectschema. Deze kritiek is volgens hem van toepassing op de huidige verhouding van de mens tot de natuur. Hoewel Raworth met haar regeneratieve economie deels tegemoetkomt aan de kritiek van Latour, blijft die kritiek nog steeds mogelijk.
Martin Heidegger maakt ten aanzien van de natuur een onderscheid tussen de natuur als bestelbaar bestand en de natuur als physis.
Volgens Raworth werd in de economische wetenschap van de twintigste eeuw de mens geportretteerd als ‘homo economicus’: een op zichzelf gericht, berekenend, concurrerend en onverzadigbaar wezen. Dit mensbeeld vormt de basis voor het economische model gericht op groei. Raworth stelt dat een nieuw verhaal nodig is, gebaseerd op een nieuw mensbeeld. Een van de onderdelen van dat verhaal is een nieuwe kijk op wat de maatschappij is:
Het mensbeeld van de homo economicus kan in verband gebracht worden met een atomaire vrijheidsopvatting. Georg Hegel bekritiseert deze vrijheidsopvatting met een analyse van de burgerlijke maatschappij als specifieke sfeer van de zedelijkheid.
Raworth vindt dat de sociale kant van mensen actief gestimuleerd moet worden. Ze pleit voor het gebruik van nudges, kleine prikkels om mensen in de richting van gewenst gedrag te duwen. Ze geeft het voorbeeld van het stimuleren van milieubewust gedrag door borden bij het tankstation die oproepen tot het controleren van de bandenspanning. Op het ene bord stond dat de juiste bandenspanning leidt tot kostenbesparing, op het andere stond dat dit beter is voor het milieu. De eerste oproep leidde niet tot gedragsverandering, de tweede wel. Raworth trekt uit dit soort voorbeelden de conclusie dat we mensen niet moeten aanspreken op hun rationele eigenbelang, maar op hun intrinsieke motivatie voor een algemeen belang.
Foucaults opvatting van macht is gebaseerd op de wijze waarop moderne instituties macht uitoefenen.
Vraag 10 2 punten
Leg met de rol van het kapitaal uit dat volgens Marx de vrije markt:
- gericht is op economische groei, en
- die groei op gespannen voet staat met het goede leven.
Bekijk het antwoord
- Uitleg met de rol van het kapitaal dat volgens Marx de vrije markt gericht is op economische groei: in een vrije markt waarin kapitaal een doel op zich is, wordt gestreefd naar vermeerdering van het kapitaal. (1p)
- Uitleg met de rol van het kapitaal dat volgens Marx een vrije markt die gericht is op economische groei op gespannen voet staat met het goede leven, omdat het streven naar winstmaximalisatie leidt tot uitbuiting / omdat alle verhoudingen in kapitaal worden uitgedrukt. (1p)
tekst 2

Het doel voor de 21e eeuw moet zijn om binnen de grenzen van de planeet te voorzien in de behoeften van iedereen. En dat lijkt een beetje op een donut. Niemand mag zonder bestaansmiddelen in dat gat in het midden van de donut belanden. Het mag niemand ontbreken aan [de basisvoorzieningen] eten, zorg, onderwijs, huisvesting, politieke inspraak en inkomen. Maar we mogen ook niet doorschieten tot voorbij de buitenste korst en klimaatcrisis, oceaanverzuring en verlies aan biodiversiteit veroorzaken.
Afbeelding naast de tekst: een donut met de titel ‘Donut-economie’. Op de ring staat ‘Veilige & rechtvaardige ruimte voor de mensheid’. Het gat in het midden is aangewezen met ‘basisvoorzieningen’, de buitenste rand met ‘grenzen van de planeet’.
Vraag 11 3 punten
Geef Nussbaums kritiek weer op het bnp als criterium voor het goede leven. Geef vervolgens met tekst 2 een overeenkomst tussen Nussbaums capabilities approach en Raworths donutmodel. Geef tot slot vanuit Raworths donutmodel met de dimensie natuur een kritiekpunt op Nussbaums capabilities approach.
Bekijk het antwoord
- Weergave van Nussbaums kritiek op het bnp als criterium voor het goede leven: de gemiddelde welvaart in een land zegt niets over de mate waarin mensen in staat zijn een goed leven te leiden. (1p)
- Weergave met tekst 2 van een overeenkomst tussen Nussbaums capabilities approach en Raworths donutmodel: ze gaan beide uit van minimale voorwaarden die mensen de kans geven om tot bloei te komen. (1p)
- Weergave van een kritiekpunt vanuit Raworths donutmodel op Nussbaums capabilities approach, met de dimensie van het goede leven natuur: in de capabilities approach staan alleen de mogelijkheden van mensen centraal, terwijl Raworth met het donutmodel de natuur ziet als grens aan die mogelijkheden. (1p)
tekst 4
Ongeacht of het nu gebeurt door middel van lokale sportverenigingen of internationale festivals, feit is dat we normen, regels en relaties creëren die ons in staat stellen om met elkaar samen te werken en op elkaar te bouwen. Deze connecties zorgen voor sociale cohesie en voorzien in fundamentele menselijke behoeften als participatie, ontspanning, bescherming en het gevoel ergens bij te horen. […]
Het is duidelijk dat de levendigheid van een economie afhankelijk is van het vertrouwen, de normen en de wederkerigheid die binnen een maatschappij worden gekoesterd.
bron: Kate Raworth, Donuteconomie, 2017
Vraag 14 3 punten
Leg met tekst 4 Hegels opvatting uit dat vrijheid niet verwerkelijkt kan worden zonder de burgerlijke maatschappij. Geef vervolgens weer wat Hegels begrip van Anerkennung inhoudt. Beargumenteer tot slot of een mensbeeld gebaseerd op Hegels begrip van Anerkennung volgens jou leidt tot een ander economisch model dan het model gericht op groei dat is gebaseerd op het mensbeeld van de homo economicus.
Bekijk het antwoord
- Uitleg met tekst 4 van Hegels opvatting dat vrijheid niet verwerkelijkt kan worden zonder de burgerlijke maatschappij, omdat moderne (zedelijke) instituties de ruimte openen waarin het individu pas echt vrij kan zijn, zoals in tekst 4 instituties nodig zijn voor een wederkerige, menselijke economie. (1p)
- Weergave van Hegels begrip Anerkennung als de verdubbeling van het zelfbewustzijn. (1p)
- Argumentatie of een mensbeeld gebaseerd op Hegels begrip van Anerkennung leidt tot een ander economisch model dan het model gericht op groei dat is gebaseerd op het mensbeeld van de homo economicus. (1p)
Vraag 15 2 punten
Geef met Foucaults opvatting van macht:
- een argument voor Raworths opvatting dat intrinsieke motivatie voor een algemeen belang actief gestimuleerd moet worden, en
- een argument tegen Raworths opvatting dat intrinsieke motivatie voor een algemeen belang actief gestimuleerd moet worden.
Bekijk het antwoord
- Argumentatie voor Raworths opvatting dat intrinsieke motivatie voor een algemeen belang actief gestimuleerd moet worden, met Foucaults opvatting van macht, waarin individuen zichzelf onderwerpen aan institutionele / sociale normen, wat tot normalisering leidt. (1p)
- Argumentatie tegen Raworths opvatting dat intrinsieke motivatie voor een algemeen belang actief gestimuleerd moet worden, met Foucaults opvatting van macht, waarin individuen zichzelf onderwerpen aan institutionele / sociale normen, wat tot normalisering leidt. (1p)
2023, tijdvak 2: Hoe de mens een batterij werd
Opgavetekst
Hoe de mens een batterij werd
Een paar jaar geleden lanceerde Adidas de reclame I am positive energy. Een filmpje toont twee sportende vrouwen die energiek door een stad rennen en een vrouw die vol overgave staat te dansen op straat. Op een affiche dat bij de campagne hoort, kijkt een vrouw in sportkleding stoer de camera in. Op een ander affiche staat een hardloopschoen afgebeeld, klaar om mee weg te rennen. Volgens sommigen gaat de campagne niet alleen over sport, maar wil Adidas hiermee ook een sterk vrouwbeeld neerzetten.
De reclame van Adidas kan worden opgevat als een voorbeeld van markteconomische spiritualisering, die twee implicaties kent.
In onze tijd is het begrip ‘energie’ centraal komen te staan. Dit is terug te zien in een veelgebruikte metafoor: de mens als oplaadbare batterij. Veel mensen willen levenslustig, energiek en enthousiast zijn, en om dit te bereiken proberen zij zich op te laden met energydrinks, vitaminepillen en superfoods. Na een tegenslag doen ze nieuwe energie op met yoga, powernaps en hardlopen. Volgens Nussbaum wordt het menselijk leven gekenmerkt door kwetsbaarheid. Zij onderscheidt twee strategieën voor de omgang met kwetsbaarheid.
De nadruk op energie is kenmerkend voor de huidige prestatiemaatschappij. Volgens sommigen is de prestatiemaatschappij de oorzaak van het grote aantal mensen met een burn-out. Bij een burn-out raakt iemand lichamelijk en geestelijk uitgeput of opgebrand door langdurige stress. Wie in een prestatiemaatschappij zijn vrijheid probeert te verwerkelijken via de vrije markt, stuit daarbij op een paradox.
Herstellen van een burn-out in de context van de prestatiemaatschappij betekent voor veel mensen een zoektocht naar meer autonomie. Hierbij maakt het verschil of je bijvoorbeeld uitgaat van autonomie als rationele bepaling van plichten of van autonomie als authenticiteit.
Volgens de hedendaagse filosoof Byung-Chul Han gaat achter onze obsessie met energie en presteren een grote onzekerheid schuil. Omdat het geloof in een hiernamaals bij veel mensen is verdwenen, is in onze tijd het besef van eindigheid steeds definitiever geworden. Veel mensen hebben het gevoel dat alles in dit leven moet gebeuren. Hierdoor schieten we volgens Han in een nerveuze hyperactiviteit. Ook Friedrich Nietzsche ziet dat de mens altijd maar hyperactief bezig is en schrijft in zijn aforisme ‘het gebrek van de bezigen’:
In tegenstelling tot de ‘bezigen’ uit tekst 5, heeft de Übermensch volgens Nietzsche het nihilisme overwonnen. Dit idee van de Übermensch is van invloed geweest op de ontwikkeling van de westerse cultuur.
De middeleeuwse theologale deugden geloof, hoop en liefde kunnen mogelijk een tegenwicht bieden aan de door Han beschreven ervaring van definitieve eindigheid in de hedendaagse hyperactieve prestatiemaatschappij.
De ervaring van definitieve eindigheid van de hedendaagse mens, wordt volgens Han nog versterkt door oorlogen en klimaatproblemen. Hierdoor twijfelen steeds meer mensen volgens Han aan het voortbestaan van de mens als soort en aan de toekomst van de aarde. Hannah Arendt bekritiseert de hoopvolle toekomstverwachtingen van Marx, die hij baseerde op het ideaal van de animal laborans. Arendt pleit voor een herwaardering van werken. Mogelijk kan een herwaardering van werken een tegenwicht bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid die Han beschrijft.
Arendt maakt een onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen.
De hyperactieve samenleving waarin we leven, maakt ons volgens Byung-Chul Han eenzaam. Door de overmaat aan prikkels, informatiebrokjes en prestatie-eisen raakt onze aandacht versnipperd. Hierdoor lukt het ons niet meer om ons te verdiepen in de ander tegenover ons. Charles Taylor beschrijft de supernova van zingeving. Deze supernova kan leiden tot meer eenzaamheid. Volgens Taylor kan agapè-liefde zorgen voor meer aandacht voor elkaar.
Vraag 18 1 punt
Leg met het begrip ‘individualiserende ideologie’ uit dat deze paradox een toename van het aantal burn-outs kan verklaren.
Bekijk het antwoord
- Uitleg met het begrip ‘individualiserende ideologie’ dat de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt in de prestatiemaatschappij een toename van het aantal burn-outs kan verklaren: doordat succes en falen worden gezien als individuele in plaats van gedeelde verantwoordelijkheid, kan de psychische druk oplopen en leiden tot een burn-out. (1p)
Vraag 21 2 punten
Leg met een van de drie theologale deugden het verschil uit tussen de benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij en in het protestantisme. Beargumenteer vervolgens met een van de drie theologale deugden of deze deugd volgens jou een tegenwicht kan bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid die Han beschrijft.
Bekijk het antwoord
- Uitleg van een verschil tussen de benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij en in het protestantisme, met een van de theologale deugden geloof / hoop / liefde: in het protestantisme staat alle arbeid in het teken van liefde voor / geloof in God / hoop op het Koninkrijk van God, terwijl arbeid in de prestatiemaatschappij draait om status in onze maatschappij. (1p)
- Argumentatie met een van de theologale deugden geloof / hoop / liefde of deze deugd een tegenwicht kan bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid die Han beschrijft. (1p)
Dezelfde theologale deugd in beide deelantwoorden is toegestaan. Ook een tweede deelantwoord dat vanuit de deugd liefde redeneert, kan punten krijgen (opmerking bij het correctievoorschrift).
Vraag 22 3 punten
Leg uit dat arbeiden volgens Arendt dominant is geworden in de moderne consumptiemaatschappij. Beargumenteer vervolgens of een herwaardering van werken volgens jou een tegenwicht kan bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid die Han beschrijft, met:
- een voorbeeld van ‘werken’, en
- jouw oordeel over Arendts kritiek op Marx’ ideaal van de animal laborans.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat arbeiden volgens Arendt dominant is geworden in de moderne consumptiemaatschappij: daarin is alles onderdeel geworden van het cyclische proces van produceren en consumeren / worden alle andere activiteiten dan arbeid hobby of spel genoemd. (1p)
- Argumentatie met een voorbeeld van werken of een herwaardering van werken die een tegenwicht kan bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid die Han beschrijft. (1p)
- Argumentatie met een oordeel over Arendts kritiek op Marx’ ideaal van de animal laborans, dat een animal laborans zijn tijd volgens Arendt niet gebruikt voor hogere zaken, zoals Marx dacht, maar om te consumeren, of een herwaardering van werken kan een tegenwicht bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid die Han beschrijft. (1p)
2022, tijdvak 1: Zelfverwoesting en het goede leven
Opgavetekst
Opgave 1 Zelfverwoesting en het goede leven
Van de filosofie in de klassieke oudheid tot de moderne psychologie: zelfverwerkelijking is een centraal thema in het denken over de mens. Zelfverwerkelijking heeft betrekking op de manier waarop je volledig mens kunt zijn. Aristoteles geldt als een van de belangrijkste denkers over zelfverwerkelijking.
Rondom het thema van zelfverwerkelijking is tegenwoordig een hele bedrijfstak ontstaan van cursussen, boeken, lifestyleblogs en influencers, de zogenaamde ‘zelfhulpindustrie’. Hierin wordt voorgespiegeld dat een beter leven voor iedereen mogelijk is, zoals blijkt uit deze recensie van het boek 10 stappen naar succes en geluk van Carl van de Velde. Hij stelt dat veel boeken over succes iets over het hoofd zien: geluk.
Schrijfster Marian Donner ergert zich aan het ideaalbeeld van het leven dat door de zelfhulpindustrie wordt geschetst. Volgens haar richten de zelfhulpboeken en -adviezen zich eenzijdig op het individu. Ze ziet daarin een verband tussen de prestatiemaatschappij en het neoliberale denken.
Volgens Donner is het individualistische ideaalbeeld van de zelfhulpindustrie ‘ondraaglijk streng en nuchter’. Zij pleit er juist voor om te spijbelen van de druk om altijd perfect en succesvol te zijn.
Als tegengif voor alle ideaalbeelden legt Donner de nadruk op de onvolkomenheid van het bestaan:
In plaats van ons te richten op het verbeteren van onszelf als individu, moeten we ons volgens Donner eerst richten op verbetering van de samenleving. We leven in een systeem waarin toenemende sociaal-economische ongelijkheid, onzekerheid over werk en inkomen én een chronisch gebrek aan tijd en zingeving een belemmering vormen voor echte zelfverwerkelijking. Met enige ironie stelt zij dat alle ideaalbeelden verworpen moeten worden om dat systeem te ondermijnen:
tekst 2
De markt, zo was het idee, zou ons allemaal bevrijden. Wat echter volgde, was het absolute tegendeel van vrijheid. Inmiddels heeft het neoliberalisme een wereld gecreëerd waarin een moordende competitie heerst, waarin vijandigheid en achterdocht regeren omdat iedereen in feite een concurrent van elkaar is en waarin we allemaal beheerst worden door die zogenaamd neutrale cijfers in de vorm van prestatiemetingen, procesmanagement en protocollen. Dit is een survival of the fittest met een boekhouder ernaast.
bron: Marian Donner, Zelfverwoestingsboek, 2019
Vraag 5 1 punt
Beargumenteer met tekst 2 of volgens jou verwerkelijking van vrijheid mogelijk is via de vrije markt.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argumentatie met tekst 2 of verwerkelijking van vrijheid mogelijk is via de vrije markt (1p)
Het correctievoorschrift geeft voorbeelden van zowel een standpunt vóór als een standpunt tegen de vrije markt als weg naar vrijheid.
2022, tijdvak 1: Post
Opgavetekst
Opgave 3 Post
Tot eind twintigste eeuw was het bezorgen van post geen onderdeel van de vrije markt, maar werd dit verzorgd door een staatsbedrijf. De regering besloot om dit staatsbedrijf te privatiseren en de postmarkt open te stellen voor andere bedrijven, zodat er concurrentie zou komen. Het belangrijkste argument was dat concurrentie zou leiden tot betere en goedkopere postbezorging.
Het oorspronkelijke staatsbedrijf voerde onder invloed van de concurrentie een grootschalige hervorming door. Het sorteren van post werd voortaan door machines gedaan. Daardoor veranderde het beroep van postbode – die betrokken was bij het hele proces van ophalen tot sorteren en bezorgen – in dat van postbezorger, die alleen nog de post door de brievenbus doet. Hierdoor was veel minder personeel nodig om hetzelfde werk te doen.
De hervorming van postbode naar postbezorger kan aansluiten bij de opvatting van Adam Smith over arbeidsdeling en welvaart.
Journalist Sander Heijne sprak verschillende mensen die vinden dat de hervorming van postbode naar postbezorger geen succes is geweest. Oud-postbodes wijzen erop dat de fors lagere salarissen en het reduceren van de werkzaamheden ten koste zijn gegaan van de kwaliteit van de bezorging en het plezier in het werk. Vóór de hervormingen was het de persoonlijke trots en verantwoordelijkheid van een postbode om in zijn eigen wijk belangrijke poststukken zoals brieven van de Belastingdienst op het juiste adres af te leveren. Een postbode had aanzien en werd goed betaald. Na de hervorming tot postbezorger maakte de uitgeklede taak het werk simpeler en minder respectabel.
Adam Smith waarschuwde dat vergaande arbeidsdeling kan leiden tot dehumanisering. Volgens Karl Marx gaat de vrije markt gepaard met dehumanisering. Smith en Marx hebben een verschillende oplossing voor het tegengaan van deze nadelige gevolgen.
Het verschil in status tussen postbode en postbezorger past bij de benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij. Vanuit een protestantse levenshouding wordt arbeid anders benaderd.
Het bezorgen van post was ooit ondergebracht in een staatsbedrijf, omdat de overheid het bezorgen van post zag als een publieke taak. De zorg voor deze publieke taak is volgens Heijne sterk verminderd na de privatisering van de post. Toch ziet PostNL, het bedrijf dat is voortgekomen uit het oorspronkelijke staatsbedrijf, een maatschappelijke rol weggelegd voor de huidige postbezorgers. PostNL gaat postbezorgers opleiden om eenzaamheid te signaleren. Vooral bezorgers die medische hulpmiddelen rondbrengen, komen regelmatig eenzame personen tegen. Deze bezorgers kunnen vermoedens van eenzaamheid melden bij een meldpunt.
Volgens Joan Tronto heeft de vrije markt door een scheiding tussen de publieke en de private sfeer geleid tot een verschraling van het morele debat in het publieke domein.
Het privatiseren van een staatsbedrijf betekent dat zo’n bedrijf zich moet zien te redden op de vrije markt. Het Angelsaksische en het Rijnlandse model zijn twee varianten van de vrije markt. Heijne pleit ervoor om sommige sectoren, zoals de post, helemaal niet aan de vrije markt over te laten. Volgens hem moet de neoliberale marktlogica worden begrensd. Hij wijst er in dit verband bijvoorbeeld op dat het voormalige staatspostbedrijf sinds de privatisering jaarlijks steeds vaker kampt met misstanden, zoals bezorgers die post achterhouden of dumpen.
Wie tegenwoordig voor de post werkt, bezorgt vooral pakketten met spullen die online gekocht zijn. Het werk van een postbezorger is dus niet alleen veranderd door privatisering en marktwerking maar ook door consumptiegedrag. Consumptiegedrag heeft, beschouwd vanuit de theorie van Freud, een duidelijke oorsprong. Consumptiegedrag, zo opgevat, is volgens Kant onvrij.
De enorme aantallen pakketjes die postbezorgers rondbrengen zijn schadelijk voor het milieu. Niet alleen vanwege de hoeveelheid verpakkingsmateriaal, maar ook vanwege de vele kilometers die bezorgers rijden van distributiepunten naar alle afzonderlijke bezorgadressen. Milieuproblematiek kan via de vrije markt worden aangepakt.
Vraag 18 1 punt
Leg met het voorbeeld van de hervorming van postbode naar postbezorger uit dat arbeidsdeling volgens Smith leidt tot een hogere welvaart.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van de hervorming van postbode naar postbezorger uit dat arbeidsdeling volgens Smith leidt tot welvaart: door de arbeidsdeling van sorteren en bezorgen ontstaat grotere efficiëntie, wat leidt tot lagere kosten en daarmee tot hogere welvaart (1p)
Vraag 19 3 punten
Leg uit dat de nadelige gevolgen van de hervorming van postbode naar postbezorger aansluiten bij:
- Smiths dehumaniserende effecten van vergaande arbeidsdeling, en
- Marx’ opvatting dat de vrije markt gepaard gaat met dehumanisering.
Beargumenteer vervolgens met een afweging tussen Marx’ oplossing voor dehumanisering en de oplossing voor dehumanisering van Smith met wie je het meer eens bent.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de nadelige gevolgen van de hervorming van postbode naar postbezorger aansluiten bij Smiths dehumaniserende effecten van vergaande arbeidsdeling: het werk van de postbezorger is door de uitgeklede taak geestdodend in vergelijking met dat van de postbode (1p)
- Legt uit dat de nadelige gevolgen van de hervorming van postbode naar postbezorger aansluiten bij Marx’ opvatting dat de vrije markt gepaard gaat met dehumanisering: de postbezorger raakt vervreemd van zijn arbeid omdat die is gereduceerd tot kostenpost en intrinsieke betekenis verliest (1p)
- Geeft een argumentatieve afweging of Marx’ oplossing voor dehumanisering (afwijzing van het kapitalisme) of de oplossing van Smith (onderwijs) beter is (1p)
Vraag 20 1 punt
Leg met het verschil in status tussen postbode en postbezorger uit dat de protestantse benadering van arbeid verschilt van de benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij.
Bekijk het antwoord
- Legt met het verschil in status tussen postbode en postbezorger uit dat in de protestantse benadering van arbeid elk beroep zinvol is als dienst aan de medemens en God, onafhankelijk van de maatschappelijke status, terwijl in de prestatiemaatschappij de status van het beroep juist belangrijk is als dienst aan jezelf in het hier en nu (1p)
Vraag 21 2 punten
Leg deze opvatting van Tronto uit.
Geef vervolgens met het voorbeeld van het signaleren van eenzaamheid door de postbezorger een argument tegen deze opvatting van Tronto.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Tronto de vrije markt door een scheiding tussen de publieke en de private sfeer heeft geleid tot een verschraling van het morele debat in het publieke domein: in de marktsamenleving zijn morele kwesties naar de private sfeer verdrongen en wordt de publieke sfeer gekenmerkt door een economisch discours (1p)
- Geeft een argument met het voorbeeld van het signaleren van eenzaamheid door de postbezorger tegen deze opvatting van Tronto: het morele debat krijgt invulling in het publieke domein door de maatschappelijke rol van bedrijven (1p)
Vraag 22 2 punten
Beargumenteer of de post volgens jou georganiseerd moet worden volgens het Angelsaksische model, het Rijnlandse model of als staatsbedrijf, met:
- een eigen standpunt over het begrenzen van de liberale marklogica, en
- het voorbeeld van postbezorgers die post achterhouden of dumpen.
Bekijk het antwoord
- Geeft een standpunt over het begrenzen van neoliberale marklogica (1p)
- Gebruikt het voorbeeld van postbezorgers die post achterhouden of dumpen in de argumentatie (1p)
Aan een toepassing van het voorbeeld kan alleen een scorepunt worden toegekend als dit op een zinvolle manier verwerkt is in de argumentatie.
Vraag 24 2 punten
Geef de drie benaderingen weer waarmee milieuproblematiek aangepakt kan worden via de vrije markt.
Beargumenteer voor een van deze benaderingen dat daarmee de milieuschade door het bezorgen van pakketjes kan worden tegengegaan.
Bekijk het antwoord
- Geeft een weergave van de drie benaderingen waarmee milieuproblematiek aangepakt kan worden via de vrije markt: beprijzen van milieuvervuiling, directe overheidsregulering en consumentengedrag (1p)
- Geeft een argumentatie met een van deze benaderingen dat de milieuschade door het bezorgen van pakketjes daarmee goed kan worden tegengegaan (1p)
2022, tijdvak 2: De tweede slaap
Opgavetekst
tekst 1
We weten dat bijna iedereen, ook kinderen, van een apparaatje was voorzien dat hen in staat stelde om elkaar te zien en te horen, hoe ver ze ook van elkaar verwijderd mochten zijn; dat deze apparaten klein genoeg waren om in één hand te passen; dat ze vrijwel ogenblikkelijk toegang boden tot alle kennis, alle muziek en alle meningen en geschriften ter wereld; en dat ze in de loop der tijd het menselijk geheugen, het menselijke denkvermogen en zelfs het normale menselijke sociale verkeer geheel hebben verdrongen. Kortom, we weten dat deze apparaatjes over een bedwelmend vermogen beschikten, dat hun gebruikers niet alleen geestelijk verzwakte maar naar sommigen beweren ook tot waanzin dreef.
bron: Harris, De tweede slaap, Cargo 2019
Vraag 5 4 punten
Lady Durnston oppert in tekst 2 dat de natuur kan helpen om de oude levenswijze in het dorp te behouden. Dit idee zou ze kunnen onderbouwen met Hannah Arendts opvatting dat het ideaal van de animal laborans leidt tot een economie van verspilling en ‘het verlies van ons tehuis’.
Geef weer wat Arendt verstaat onder ‘arbeid’.
Leg vervolgens uit dat Marx’ ideaal van de animal laborans volgens Arendt leidt tot een economie van verspilling.
Leg tot slot uit dat Lady Durnston haar idee over de natuur tegenover Hancock kan onderbouwen met de opvattingen van Arendt dat:
- het ideaal van de animal laborans leidt tot een economie van verspilling en
- de natuur niet louter een consumptiegoed is.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer dat Arendt arbeid opvat als het cyclische proces van consumeren en produceren, gericht op overleven (1p)
- Legt uit dat volgens Arendt Marx’ ideaal van de animal laborans leidt tot een economie van verspilling: zonder noodzaak tot arbeid nemen consumptie en productie toe in plaats van dat mensen hogere activiteiten verrichten (1p)
- Legt uit dat Lady Durnston deze opvatting van Arendt kan gebruiken om haar idee over de natuur tegenover Hancock te onderbouwen: de ambitie om de natuur te beheersen kan welvaart brengen, maar ook meer vrije tijd om te consumeren en te verspillen, daarom moeten de grenzen van de natuur worden gerespecteerd (1p)
- Legt uit dat Lady Durnston haar idee kan onderbouwen met Arendts opvatting dat de natuur niet louter een consumptiegoed is, maar het materiaal om een bestendige menselijke wereld (tehuis) mee te bouwen (1p)
2022, tijdvak 2: Surveillancekapitalisme
Vraag 9 2 punten
In 2017 lekte een vertrouwelijk document van Facebook uit. Volgens het document beschikt Facebook over gedetailleerde gegevens over gemoedstoestanden van miljoenen jongeren: “Door het monitoren van posts, foto’s, interacties en internetactiviteit kan Facebook bepalen wanneer jongeren zich ‘gestrest’, ‘terneergeslagen’, ‘verward’, ‘bezorgd’, ‘zenuwachtig’, ‘dom’, ‘sullig’, ‘waardeloos’ of een ‘mislukking’ voelen.”
Met deze data kan Facebook voorspellen wanneer jongeren emotioneel het meest vatbaar zijn voor bepaalde producten. Die gegevens kunnen worden gebruikt voor gepersonaliseerde advertentiedoeleinden.
Volgens Harvard-professor Shoshana Zuboff is het niet verbazingwekkend dat Facebook manieren zoekt om gebruikersgegevens te analyseren en verkoopbaar te maken met gepersonaliseerde advertenties. Dit is het verdienmodel van wat zij het ‘surveillancekapitalisme’ noemt.
Jürgen Habermas waarschuwt dat de leefwereld gekoloniseerd kan worden door het economisch systeem.
Geef Habermas’ onderscheid tussen instrumentele en communicatieve rationaliteit weer.
Leg vervolgens met dit onderscheid en met bovenstaand voorbeeld van Facebook Habermas’ opvatting uit dat de leefwereld gekoloniseerd kan worden door het economisch systeem.
Bekijk het antwoord
- Geeft het onderscheid weer tussen instrumentele rationaliteit, gericht op effectiviteit en beheersing, en communicatieve rationaliteit, gericht op het vormen en uitwisselen van ideeën over het goede leven (1p)
- Legt uit dat de leefwereld volgens Habermas gekoloniseerd wordt wanneer het economisch systeem de leefwereld van het communicatieve handelen ongevraagd binnendringt met instrumentele rationaliteit, zoals Facebook sociale media als vrije plek voor uitwisseling van ideeën vooral economisch gebruikt voor advertentiedoeleinden (1p)
tekst 4
Het vermogen om gedrag te voorspellen wordt aan andere bedrijven verkocht en heeft, in toenemende mate, niet alleen betrekking op ons gedrag online maar op alles – van waar we na ons werk naartoe gaan, tot de kleding die we leuk vinden, de koffie die we kopen en de mensen die we kennen. Dat betekent dat ons gedrag – zelfs de intieme, persoonlijke momenten, zoals een huwelijksaanzoek of een miskraam – wordt omgezet in iets wat financiële waarde heeft, doordat bedrijven ons naar bepaalde locaties kunnen leiden of sturen dat we ons op een bepaalde manier gaan gedragen.
bron: Wired, Pokémon Go was a warning about surveillance capitalism, 2019
Vraag 10 1 punt
Er zijn overeenkomsten tussen het surveillancekapitalisme van de eenentwintigste eeuw en het industriële kapitalisme van de negentiende eeuw.
Karl Marx had kritiek op de rol van kapitaal in het industriële kapitalisme.
Leg met tekst 4 uit welke overeenkomst er is tussen de rol van het kapitaal in het industriële kapitalisme en in het surveillancekapitalisme.
Bekijk het antwoord
- Legt met tekst 4 uit dat in beide vormen kapitaal een doel op zich is en menselijke verhoudingen in financiële waarde worden opgevat, waardoor kapitalisten steeds nieuwe bronnen en afzetmarkten zoeken (1p)
tekst 5
Al die uitspraken getuigen van een diep onbegrip van wat er speelt. Wij denken dat de enige persoonlijke informatie die ze over ons hebben door onszelf aan ze is gegeven. […] Maar de persoonlijke gegevens die we zelf aan techbedrijven geven is het minst belangrijke deel van de informatie die ze over ons verzamelen. […] Jij moet het gevoel krijgen dat je wordt bediend. Je moet worden bedwelmd door gemak, zodat je niks merkt en zodat je niet klaagt.
bron: VPRO Tegenlicht, De grote dataroof, 2019
Vraag 11 3 punten
Volgens Zuboff werkt het surveillancekapitalisme volgens een eenvoudige logica: hoe meer verschillende data je verzamelt, des te beter worden je gedragsvoorspellingen. Zo biedt Google gratis diensten aan als Android, Maps en YouTube om meer data te kunnen verzamelen. Volgens Zuboff onderschatten veel mensen de gevolgen van het op grote schaal verzamelen van data door techbedrijven. Mensen vinden die gepersonaliseerde advertenties wel handig of denken niets te verbergen te hebben. Zij zegt daarover:
Marx heeft kritiek op instituties.
Geef Marx’ onderscheid tussen bovenbouw en onderbouw weer.
Leg vervolgens uit dat Marx’ kritiek op instituties te herkennen is in Zuboffs kritiek op het surveillancekapitalisme, met de begrippen:
- klassenbelang en
- vals bewustzijn.
Bekijk het antwoord
- Geeft het onderscheid weer tussen de onderbouw, de feitelijke sociaal-economische verhoudingen, en de bovenbouw, waarin die verhoudingen ideologisch worden gereflecteerd (cultuur, religie en ideologie) (1p)
- Legt met het begrip klassenbelang uit dat Marx’ kritiek op instituties te herkennen is in Zuboffs kritiek: instituties dienen volgens Marx het belang van de bezittende klasse, net zoals gratis diensten en gebruikersgegevens de belangen van surveillancekapitalisten dienen (1p)
- Legt met het begrip vals bewustzijn uit dat Marx’ kritiek op instituties te herkennen is in Zuboffs kritiek: mensen zien niet dat hun ideeën (niets te verbergen hebben, gebruiksgemak) bijdragen aan de instandhouding van de onderdrukkende instituties (1p)
Vraag 12 1 punt
Zuboff waarschuwt dat het surveillancekapitalisme de fundamenten van onze democratie ondermijnt. Doordat bedrijven steeds intiemere data verzamelen en daarmee gedrag proberen te sturen, wordt er volgens haar inbreuk gemaakt op twee fundamentele rechten die nodig zijn om de vrijheid van het individu in een democratie te waarborgen: het recht op een afgeschermde privéruimte en het recht om je eigen gedrag in de toekomst te bepalen.
Het idee van burgerrechten, zoals dat onder anderen door John Locke geformuleerd is, is mede gebaseerd op de protestantse religieuze levenservaring.
Leg uit dat het recht op een afgeschermde privéruimte aansluit bij de protestantse religieuze levenservaring.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het recht op een afgeschermde privéruimte aansluit bij de protestantse religieuze levenservaring, waarin het individuele geweten centraal staat (1p)
Vraag 13 1 punt
Zuboff waarschuwt dat het surveillancekapitalisme de fundamenten van onze democratie ondermijnt. Doordat bedrijven steeds intiemere data verzamelen en daarmee gedrag proberen te sturen, wordt er volgens haar inbreuk gemaakt op twee fundamentele rechten die nodig zijn om de vrijheid van het individu in een democratie te waarborgen: het recht op een afgeschermde privéruimte en het recht om je eigen gedrag in de toekomst te bepalen.
Het idee van burgerrechten, zoals dat onder anderen door John Locke geformuleerd is, is mede gebaseerd op de protestantse religieuze levenservaring.
Leg uit dat het recht om je eigen toekomst te bepalen aansluit bij Lockes ideeën over burgerrechten.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het recht om het eigen gedrag in de toekomst te bepalen aansluit bij Lockes idee dat iedereen van nature recht heeft op vrijheid (1p)
tekst 6
Om de democratie levend te houden, moeten wij ons gevoel van woede en verlies over wat ons wordt afgenomen blijven voeden. Ik heb het niet alleen over onze ‘persoonlijke informatie’. Wat hier op het spel staat is de menselijke verwachting dat we zelf de baas zijn over ons eigen leven en zelf de auteur zijn van onze ervaringen. […] Wie beschikt over kennis? Wie beslist? En wie bepaalt wie er beslist? Dat het surveillancekapitalisme zich zoveel van onze rechten in die domeinen heeft toegeëigend is een schandelijk misbruik van digitale mogelijkheden en de ooit grootse belofte om kennis te democratiseren en ons leven efficiënter te maken. Laat er een digitale toekomst zijn, maar laat dat in de eerste plaats een menselijke toekomst zijn.
bron: Zuboff - The Age of Surveillance Capitalism, 2019
Vraag 14 2 punten
Zuboff verzet zich tegen de gedachte dat het ‘nu eenmaal bij deze tijd hoort’ dat techbedrijven onze gegevens verzamelen en gebruiken. In plaats daarvan doet zij de volgende oproep:
Authenticiteit is een kenmerk van de moderne invulling van het goede leven. Je zou kunnen beweren dat deze invulling voldoende weerstand kan bieden aan de macht van het surveillancekapitalisme.
Geef met tekst 6 een argument voor en een argument tegen deze bewering.
Bekijk het antwoord
- Geeft met tekst 6 een argument voor de bewering: de moderne invulling van het goede leven als authenticiteit, waarin het individu zelf de vorm van zijn leven bepaalt, is geschikt om weerstand te bieden tegen de macht van het surveillancekapitalisme (1p)
- Geeft met tekst 6 een argument tegen de bewering: de moderne invulling van het goede leven als authenticiteit is niet geschikt om weerstand te bieden, omdat het authentieke zelfbeeld zelf wordt gemanipuleerd (1p)
Vraag 15 3 punten
Volgens Zuboff in tekst 6 staat in het surveillancekapitalisme de menselijkheid op het spel.
Dit sluit aan bij de opvatting, van onder anderen Adam Smith, dat de vrije markt gepaard gaat met dehumanisering.
Leg de opvatting van Smith uit dat de vrije markt gepaard kan gaan met dehumanisering.
Leg vervolgens uit welke oplossing Smith biedt tegen deze dehumanisering.
Beargumenteer tot slot met Zuboffs opvatting dat de menselijkheid op het spel staat of Smiths oplossing voldoende zou zijn om dehumanisering in het surveillancekapitalisme tegen te gaan.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Smith ziet dat door arbeidsdeling de arbeid beperkt wordt tot enkele eenvoudige handelingen, waardoor arbeiders niet geestelijk en lichamelijk worden gestimuleerd en afgestompt raken (1p)
- Legt uit dat Smith als oplossing onderwijs ziet, buiten werktijd, om de geestelijke vermogens en vaardigheden van arbeiders te ontwikkelen (1p)
- Beargumenteert met Zuboffs opvatting dat de menselijkheid op het spel staat, of Smiths oplossing voldoende is om dehumanisering in het surveillancekapitalisme tegen te gaan (1p)
2022, tijdvak 2: Leven met een beperking
Vraag 19 2 punten
Goswami is er door zijn teleurstellende ervaring met ‘dineren in het donker’ niet van overtuigd dat het nabootsen van beperkingen helpt bij het verkrijgen van maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking. Terwijl hij juist graag wil bereiken dat mensen met een beperking niet worden uitgesloten of gediscrimineerd.
Tegenwoordig vatten wij maatschappelijke erkenning op als ‘niet worden gediscrimineerd of uitgesloten’. De betekenis van maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking is vanuit Aristoteles’ opvatting van het goede leven anders dan vanuit onze hedendaagse opvattingen.
Leg dit verschil in betekenis van maatschappelijke erkenning uit, vanuit:
- de dimensie ‘natuur’ en
- de dimensie ‘instituties’.
Bekijk het antwoord
- Legt uit vanuit de dimensie ‘natuur’ dat erkenning volgens Aristoteles anders is dan nu: volgens Aristoteles moeten mensen zich schikken naar de vaststaande, ongelijke ordening van de natuur, terwijl wij mensen gelijk behandelen ondanks verschillen (1p)
- Legt uit vanuit de dimensie ‘instituties’ dat erkenning volgens Aristoteles anders is dan nu: sociale verhoudingen komen tot uitdrukking in een hiërarchische ordening waarin menselijke bloei niet voor iedereen is weggelegd, terwijl instituties nu uitsluiting kunnen voorkomen (1p)
tekst 7
[W]e moeten ophouden om ‘inleving’ gelijk te stellen aan ‘erkenning’. We moeten verschillen omarmen als een gegeven van het menselijk bestaan zonder ze eerst te hoeven nabootsen.
bron: huffpost.com - I Won’t Pretend That Disability Simulation Works, 2017
Vraag 20 1 punt
Ook volgens Emily Ladau leidt het nabootsen van beperkingen niet tot maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking. Ladau heeft zelf een beperking en is gebonden aan een rolstoel. Volgens haar helpen projecten waarbij bijvoorbeeld gezonde schoolkinderen een dag in een rolstoel moeten zitten niet tegen discriminatie en uitsluiting. Dit soort projecten van nabootsing leiden volgens haar hooguit tot tijdelijke inleving, maar dat is iets anders dan erkenning:
Erkenning (‘Anerkennung’) speelt een centrale rol in de opvattingen over vrijheid van Georg Hegel.
Leg uit in welk opzicht de uitspraak van Ladau in tekst 7 kan aansluiten bij Hegels opvatting over ‘Anerkennung’.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de uitspraak van Ladau in tekst 7, met haar nadruk op erkenning van elkaar als verschillende personen, aansluit bij Hegels ‘Anerkennung’ als verdubbeling van ons zelfbewustzijn (1p)
Vraag 21 1 punt
Voor mensen in een rolstoel, zoals Ladau, zijn stoepranden levensgevaarlijk en voor mensen met een groeistoornis zitten pinautomaten op een onmogelijke hoogte. Mensen met een beperking zijn vaker werkloos dan mensen zonder beperking omdat veel studies en beroepen voor hen alleen mogelijk zijn met aanpassingen, en daar wordt niet altijd in geïnvesteerd.
Ladau wijst erop dat haar identiteit als persoon met een beperking niet alleen moeilijk is vanwege haar eigen lichamelijke ongemakken. Haar identiteit is voor haar namelijk ook verbonden met het onbegrip vanuit haar sociale omgeving en de belemmeringen die ze ervaart in de manier waarop de publieke ruimte is ingericht.
In Hegels opvatting over vrijheid speelt behalve het begrip ‘Anerkennung’ ook de sfeer van de zedelijkheid een rol.
Leg met Hegels sfeer van de zedelijkheid uit dat Ladau volgens Hegel niet vrij zou zijn.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Ladau volgens Hegel niet vrij is, omdat zij zich niet thuis voelt in de collectieve sfeer van instituties en gewoonten van de samenleving (1p)
Vraag 23 2 punten
Ladau ervaart door pogingen tot ‘inleving’, zoals een middagje in een rolstoel, geen enkele verandering wat betreft erkenning. Inleving leidt volgens haar vooral tot medelijden, waardoor het een persoonlijke kwestie wordt of iemand wel of geen rekening houdt met mensen met een beperking.
Deze afwijzing van ‘inleving’ en Ladaus oproep voor maatschappelijke erkenning zouden kunnen aansluiten bij de opvatting van Joan Tronto over zorg. Volgens Tronto is zorg een publieke taak, maar is deze taak door invoering van de vrije markt uit het oog verloren omdat er een scheiding heeft plaatsgevonden tussen de private en de publieke sfeer.
Leg uit wat deze scheiding tussen private en publieke sfeer volgens Tronto inhoudt.
Leg vervolgens met deze scheiding uit dat Ladaus afwijzing van ‘inleving’ kan aansluiten bij Tronto’s opvatting dat zorg een publieke taak zou moeten zijn.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de scheiding volgens Tronto inhoudt dat morele waarden die met zorg te maken hebben worden teruggedrongen naar de privésfeer, terwijl de publieke sfeer vooral wordt gedomineerd door waarden als efficiëntie (1p)
- Legt uit dat Ladaus afwijzing van inleving aansluit bij Tronto: inleving verplaatst zorg naar de privésfeer, en pas als zorg een publieke taak is, is er sprake van maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking (1p)
2022, tijdvak 3: Tirannie van verdienste
Vraag 1 1 punt
Heij ziet een aristocratie als een onrechtvaardige samenleving. Plato en Aristoteles zagen een vorm van aristocratie als de beste samenlevingsvorm.
Leg uit in welk opzicht in Plato’s ideale staat een rechtvaardige samenleving gebaseerd is op ongelijkheid.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat in Plato’s ideale staat een rechtvaardige samenleving gebaseerd is op ongelijkheid, voor zover deze uitgaat van een hiërarchische ordening waarin iedereen zich moet schikken in de plaats die hem toekomt. Iedereen komt op de positie die het best past bij zijn of haar natuur, en iedere stand levert zijn bijdrage aan het geheel. (1p)
tekst 1
Door […] leerlingen zo vroeg en scherp voor te sorteren, hebben we een nieuwe aristocratie gecreëerd. Weliswaar een andere dan vroeger, maar nog steeds een aristocratie waarbij je kansen worden bepaald door waar je wieg stond. Kinderen van hoger opgeleide ouders die in een Nederlandstalige omgeving opgroeien, hebben de meeste kans direct door te mogen stromen naar de hoogste en meest gewaardeerde vormen van onderwijs.
bron: NRC, Er is een nieuwe aristocratie gecreëerd, 2021
Vraag 2 3 punten
Aristoteles onderscheidt verschillende goede samenlevingsvormen, namelijk een monarchie, een aristocratie en een politeia. Tegenover de politeia staat de democratie.
Leg met het begrip ‘deugd’ uit dat volgens Aristoteles een politeia een betere samenlevingsvorm is dan een democratie. Leg vervolgens de overeenkomst en het verschil uit tussen Aristoteles’ politeia en de aristocratie in tekst 1.
Bekijk het antwoord
- Uitleg met Aristoteles’ begrip van de deugd dat een politeia een betere samenlevingsvorm is dan een democratie: in een democratie gelden de willekeur en mening van allen, terwijl een politeia geleid wordt door het verstandige inzicht van een deugdelijke elite. (1p)
- Uitleg van de overeenkomst tussen Aristoteles’ politeia en de aristocratie in tekst 1, met het onderscheid tussen elite en massa: in beide samenlevingen is er een zichzelf in stand houdende elite die de meeste invloed over de samenleving kan uitoefenen. (1p)
- Uitleg van het verschil tussen Aristoteles’ politeia en de aristocratie in tekst 1, met de mens als gemeenschapswezen en het ontwikkelen van deugden: in de politeia gaat het om deugden die in relatie tot anderen worden uitgeoefend, in de aristocratie van tekst 1 om individueel maatschappelijk succes. (1p)
Vraag 3 2 punten
Een meritocratie is een samenleving waarin iemands maatschappelijke positie wordt bepaald door verdiensten (merites). Veel mensen vinden dit rechtvaardiger dan een samenleving waarin kansen afhangen van iemands afkomst. In een meritocratie begint iedereen met gelijke kansen om zichzelf te ontwikkelen, en de verschillen in maatschappelijke positie worden bepaald door wat ze met hun capaciteiten doen. Het ideaal van een meritocratie sluit aan bij de opvatting dat mensen autonome individuen zijn. Deze opvatting is in de moderniteit op verschillende manieren ingevuld.
Leg uit dat het ideaal van een meritocratie kan aansluiten bij de opvatting van het autonome individu van:
− het protestantisme, en
− het existentialisme.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat het ideaal van de meritocratie kan aansluiten bij de opvatting van het autonome individu van het protestantisme, dat uitgaat van gewetensvrijheid: werk geldt als roeping, en hard werken vanuit wat God gegeven heeft is God dienen, zodat verdienste bestaat in wat je met je talenten doet. (1p)
- Uitleg dat het ideaal van de meritocratie kan aansluiten bij de opvatting van het autonome individu van het existentialisme, dat uitgaat van hoogst-individuele authenticiteit: je vormt op authentieke wijze je eigen leven en bereikt het hoogst haalbare door te werken aan je individuele capaciteiten. (1p)
tekst 2
De onophoudelijke nadruk op het scheppen van een eerlijke meritocratie, waarin iemands maatschappelijke positie een weerspiegeling is van zijn aanleg en inspanning, heeft een corrumperend effect op de wijze waarop we ons succes (of het gebrek daaraan) interpreteren. Het denkbeeld dat het systeem aanleg en inspanning beloont, zet de winnaars ertoe aan om hun succes te beschouwen als iets wat ze volledig op eigen kracht behaald hebben – een teken van hun deugdzaamheid – en om neer te kijken op mensen die het minder goed getroffen hebben dan zij. […] Een perfecte meritocratie laat weinig ruimte voor de solidariteit die kan ontstaan wanneer we ons realiseren hoe lukraak talenten worden uitgedeeld en hoe willekeurig het lot ons kan begunstigen of zwaar kan treffen.
bron: Sandel, De tirannie van verdiensten, 2020
Vraag 4 2 punten
Volgens filosoof Michael Sandel biedt het ideaal van een meritocratie geen oplossing voor ongelijkheid, maar alleen een ander soort rechtvaardiging van ongelijkheid, met een donkere keerzijde.
Volgens Sandel is een meritocratie een onrechtvaardige samenleving. In het debat tussen liberalisme en communitarisme geldt Sandel als een communitaristische filosoof.
Leg uit van welke opvatting van rechtvaardigheid het communitarisme uitgaat, met:
− het begrip ‘dikke moraal’, en
− tekst 2.
Bekijk het antwoord
- Uitleg met het begrip ‘dikke moraal’, georiënteerd op een gemeenschapsidee, dat het communitarisme uitgaat van rechtvaardigheid als verantwoordelijkheid van het individu voor de gemeenschap, en van de gemeenschap voor het individu. (1p)
- Uitleg dat het communitarisme uitgaat van rechtvaardigheid als solidariteit, met Sandels opvatting in tekst 2 dat mensen in een rechtvaardige samenleving solidair zijn met elkaar. (1p)
afbeelding 1

Drie figuren staan op gelijke kratjes onder een appelboom en reiken omhoog naar de appels. Volgens deze afbeelding hebben de drie figuren dezelfde uitgangssituatie om bij de appels te komen, maar kan de een er beter bij dan de ander.
afbeelding 2

Drie figuren staan op kratjes van verschillende hoogte onder een appelboom en reiken omhoog naar de appels. Volgens deze afbeelding kunnen de drie figuren alle drie even goed bij de appels, maar zijn de kratjes niet gelijk.
Vraag 5 2 punten
Onderstaande afbeeldingen 1 en 2 verbeelden elk een ander begrip van rechtvaardigheid. Critici van de meritocratie koppelen het meritocratische ideaal aan afbeelding 1, terwijl volgens hen afbeelding 2 een rechtvaardiger samenleving verbeeldt.
Of een meritocratie rechtvaardig is, hangt af van principiële vragen over gelijkheid, vrijheid en verantwoordelijkheid.
Voorstanders van een meritocratie zullen het niet eens zijn met de manier waarop het ideaal van een meritocratie in afbeelding 1 wordt weergegeven.
Leg uit dat afbeelding 1 en 2 uitgaan van een ander begrip van rechtvaardigheid. Geef vervolgens met de waarden vrijheid en verantwoordelijkheid een kritiekpunt op de weergave van een meritocratie in afbeelding 1.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat afbeelding 1 uitgaat van een begrip van rechtvaardigheid als gelijke uitgangssituatie, terwijl afbeelding 2 uitgaat van een begrip van rechtvaardigheid als gelijke uitkomsten. In afbeelding 1 staan de drie figuren op hetzelfde kratje en hebben ze een gelijke kans om bij de appels te komen; in afbeelding 2 kunnen ze alle drie even goed bij de appels, maar zijn de kratjes niet gelijk. (1p)
- Weergave met de waarden vrijheid en verantwoordelijkheid van een kritiekpunt op de weergave van een meritocratie in afbeelding 1: afbeelding 1 stelt mensen voor als passief, terwijl je in een meritocratie zelf actief iets van je leven kunt maken, met de vrijheid en verantwoordelijkheid om dat te doen. (1p)
Vraag 6 1 punt
Beargumenteer met een definitie van rechtvaardigheid of een meritocratie volgens jou het goede leven mogelijk maakt.
Bekijk het antwoord
- Argumentatie met een definitie van rechtvaardigheid of van een meritocratie die volgens de kandidaat het goede leven mogelijk maakt. Bijvoorbeeld: rechtvaardigheid als ‘ieder krijgt wat hem toekomt’, waarbij hard werken en eigen verdienste worden beloond; of rechtvaardigheid als dat iedereen in staat moet zijn een goed leven te leiden, waarbij een meritocratie daar tekortschiet. (1p)
Zowel een argumentatie vóór als een argumentatie tegen een meritocratie is goed, mits die is onderbouwd met een definitie van rechtvaardigheid of van een meritocratie.
tekst 3
We kunnen namelijk niet bepalen wat telt als een bijdrage die erkenning waard is, als we niet eerst discussiëren over de betekenissen en doelen van het leven dat we met elkaar delen. En we kunnen niet praten over die gezamenlijke doelen, als we niet het gevoel hebben ergens thuis te horen, als we onszelf niet kunnen zien als leden van een gemeenschap waaraan we iets verschuldigd zijn.
bron: Sandel, De tirannie van verdienste, 2020
Vraag 7 3 punten
Volgens Sandel heeft het meritocratische ideaal ertoe geleid dat in onze samenleving te veel waarde wordt gehecht aan universitaire diploma’s. Zo geldt voor veel basisschoolkinderen en hun ouders een vwo-advies als het hoogst haalbare. Ook verdienen universitair geschoolden gemiddeld meer dan werknemers met een ander soort opleiding. Volgens Sandel is het echter onmogelijk en onwenselijk dat iedereen naar een universiteit gaat. Hij pleit voor een herwaardering van praktische arbeid, bijvoorbeeld in fabrieken, de schoonmaak en de zorg: beroepen die nu vaak lager betaald zijn.
Sandel stelt dat we de waardering van werk niet aan de vrije markt kunnen overlaten, maar dat we als samenleving moeten bepalen welke waarde verschillende soorten werk hebben: tekst 3.
Critici noemen de meritocratie ook wel een prestatiemaatschappij.
Geef de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt in de prestatiemaatschappij weer. Beargumenteer vervolgens:
− of je het met Sandel eens bent dat de waarde van werk niet via de vrije markt bepaald moet worden, en
− of Sandels pleidooi in tekst 3 volgens jou een oplossing biedt voor de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt in de prestatiemaatschappij.
Bekijk het antwoord
- Weergave van de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt in de prestatiemaatschappij: door prestatiedruk leidt vrijheid tegelijkertijd tot onvrijheid, omdat je gedwongen bent om succesvol te zijn. (1p)
- Argumentatie of de waarde van werk via de vrije markt bepaald moet worden, voor of tegen. Bijvoorbeeld: de vrije markt beloont kennis en winstgevendheid en laat zorg en schoonmaak onderbelicht, of de vrije markt is de geweldloze manier om vast te stellen wat mensen van waarde vinden. (1p)
- Argumentatie of Sandels pleidooi in tekst 3 een oplossing biedt voor de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt in de prestatiemaatschappij. Bijvoorbeeld: omdat de gemeenschap bepaalt wat van waarde is en succes of falen niet van het individu alleen afhangt, of omdat de vrije markt de plek is waar de gemeenschap over haar doelen communiceert. (1p)
Een standpunt voor of tegen Sandel is goed, mits het beargumenteerd is.
2022, tijdvak 3: Voedsel, landbouw en de vrije markt
Vraag 8 2 punten
Voedsel en landbouw staan hoog op de politieke agenda. De problemen van grootschalige intensieve landbouw stapelen zich op: stankoverlast, vervuiling door pesticiden, extreem waterverbruik en stikstofuitstoot. Volgens filosoof Michiel Korthals is intensieve landbouw niet alleen een aanslag op de natuur, maar ook op onze kwaliteit van leven. En dat komt volgens hem doordat voedsel en de vrije markt niet samengaan. Korthals vindt dat het Europese landbouwbeleid jarenlang te veel gericht is geweest op de economische belangen van de intensieve landbouw en te weinig op zorg voor onze gezondheid, het milieu en dieren.
Volgens Joan Tronto is met de scheiding tussen de private en de publieke sfeer de politiek beperkt tot een economisch discours. Bovendien moet zorg volgens haar een publieke taak zijn.
Leg deze twee opvattingen van Tronto uit met Korthals’ kritiek op het Europese landbouwbeleid.
Bekijk het antwoord
- Uitleg van Tronto’s opvatting dat met de scheiding tussen de private en de publieke sfeer de politiek wordt beperkt tot een economisch discours, waarbij zorg naar de privésfeer is verdrongen en het publieke domein is verzakelijkt, zoals in Korthals’ kritiek op het Europese landbouwbeleid dat alleen op economische belangen van efficiëntie en vooruitgang is gericht. (1p)
- Uitleg van Tronto’s opvatting dat zorg een publieke taak moet zijn, met Korthals’ kritiek dat er ook in de publieke sfeer domeinen zijn waar zorg geboden is, zoals de zorg om de gezondheid van mens, milieu en dier in het landbouwbeleid. (1p)
tekst 4
In dat systeem regeren de marktwetten. […] Tegenover die geconcentreerde macht [van zaadleveranciers, banken en het grootwinkelbedrijf], is de individuele boer geen partij en ook van de overheid, terughoudend met ingrijpen in de markt, hebben die mammoetbedrijven weinig tegenwicht te duchten. […] Bij een boer die zijn grond wil sparen of de schaal van zijn bedrijf wil verkleinen, staat al gauw de bank op de stoep, met de waarschuwing dat zijn financiering weleens kan worden stopgezet. Of de vertegenwoordiger van Albert Heijn komt langs met de dringende vraag of hij zich wel aan zijn leveringscontract kan houden.
bron: Groene Amsterdammer, Klem in een onhoudbaar systeem, 2019
Vraag 9 2 punten
Dat voedsel onderdeel is van de vrije markt, wordt volgens Korthals zichtbaar in het huidige systeem waarin internationale multinationals veel macht hebben. Daarover zegt een journalist: tekst 4.
Uit tekst 4 spreekt kritiek op instituties. Ook vanuit het structuralisme is kritiek op instituties mogelijk.
Leg uit van welke opvatting van instituties het structuralisme uitgaat. Geef vervolgens met tekst 4 een kritiekpunt op instituties vanuit het structuralisme.
Bekijk het antwoord
- Uitleg van de opvatting over instituties vanuit het structuralisme: instituties zijn gedeelde handelingspatronen, zoals scholen en bedrijven, en de mens wordt bepaald binnen een dominant systeem van instituties. (1p)
- Kritiekpunt vanuit het structuralisme met tekst 4: boeren worden gedwongen volgens het dominante systeem van marktwetten te werken, waarin de individuele boer met persoonlijke wensen wordt vermorzeld. Instituties bepalen wat en wie erbij hoort en wat en wie niet. (1p)
tekst 5
Kan [agro-ecologische landbouw] honger, ondervoeding en armoede terugdringen? Is ze duurzaam? Diervriendelijk? Fair en rechtvaardig? Stimuleert ze een leefbaar platteland? Dicht ze de kloof tussen productie en consumptie?
bron: De Correspondent, Er is een omwenteling nodig in de landbouw, 2018
Vraag 10 1 punt
Martha Nussbaum pleit voor de capabilities approach als het gaat om het goede leven.
Leg uit dat tekst 5 kan aansluiten bij Nussbaums capabilities approach.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat tekst 5 kan aansluiten bij Nussbaums capabilities approach, omdat die gaat over mogelijkheden die de mens zou moeten kunnen ontwikkelen om tot een goed leven te komen. Korthals’ criteria om landbouw onder andere duurzaam en diervriendelijk te maken sluiten aan bij de mogelijkheid om zorg te dragen voor een leven in relatie met dieren en de natuurlijke omgeving. (1p)
Vraag 13 2 punten
Fresco denkt dat verdere mechanisering van intensieve landbouw meer natuur zal opleveren. Er zal minder landbouwgrond nodig zijn. Het overschot aan landbouwgrond zal volgens Fresco omgezet kunnen worden in natuur die mens en dier op een duurzame manier ten goede zullen komen. Door technologische innovatie zal er bovendien minder arbeid van boeren nodig zijn om evenveel voedsel te produceren. Daar staat tegenover dat de huidige mechanisering van landbouw leidt tot voedselverspilling. Ongeveer dertig procent van het voedsel dat wereldwijd wordt geproduceerd, wordt weggegooid.
Karl Marx is er net als Fresco van overtuigd dat mechanisering tot minder arbeid zal leiden. Hij beschrijft het ideaal van animal laborans. Hannah Arendt heeft kritiek op dit ideaal van Marx.
Leg met deze kritiek van Arendt op Marx’ ideaal van animal laborans uit in welk opzicht Fresco en Arendt het niet met elkaar eens zouden zijn. Leg vervolgens uit in welk opzicht Fresco en Arendt het wel met elkaar eens zouden zijn over de natuur.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat Fresco en Arendt het niet met elkaar eens zouden zijn: volgens Arendt leidt het ideaal van de animal laborans niet tot hogere activiteiten in de vrije tijd, maar tot meer produceren en consumeren, zodat de cirkel van produceren en consumeren blijft bestaan en leidt tot een economie van verspilling. Mechanisering om voedselproductie op te voeren zoals Fresco wil, houdt die cirkel in stand. (1p)
- Uitleg dat Fresco en Arendt het wel met elkaar eens zouden zijn over de natuur: de natuur moet niet louter worden gebruikt voor consumptie. Volgens Arendt is de natuur voorwaarde voor leven en het materiaal waaruit het duurzame tehuis van de mens bestaat. (1p)
tekst 6
[De mechanisering blijkt] helaas zeer negatief voor kleine boerenbedrijven, die in de betreffende Afrikaanse landen de meerderheid van de bevolking voeden. Ja, de opbrengst van mais voor de export naar het Westen steeg, maar die van gewassen als gierst, zoete aardappelen en de groente amarant daalden. Armoede en ondervoeding door gebrek aan vitaminen en mineralen namen juist toe.
bron: De Volkskrant, Afrikaanse oogst betekent: meer honger daar, meer winst hier, 2020
Vraag 14 2 punten
Korthals is geen voorstander van het uitbreiden van intensieve landbouw door mechanisering, met name niet in landen waar nu voedseltekorten zijn, zoals in delen van Afrika: tekst 6.
Korthals ziet lokaal je eigen voedsel verbouwen als een plicht. Volgens Locke hebben mensen van nature bepaalde rechten en plichten die met elkaar verbonden zijn.
Leg uit op basis waarvan natuurlijke rechten en plichten volgens Locke met elkaar verbonden zijn. Leg vervolgens met tekst 6 een voorbeeld van zo’n natuurlijk verbonden recht en plicht van Locke uit.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat volgens Locke natuurlijke rechten zijn verbonden met plichten op basis van gelijkheid: omdat iedereen gelijk is, is het recht van de een de plicht van de ander. (1p)
- Uitleg met tekst 6 van een voorbeeld van zo’n verbonden recht en plicht van Locke. Bijvoorbeeld: het recht op bezit geldt ook voor lokale Afrikaanse boeren en is verbonden met de plicht om genoeg land voor iedereen over te laten; of het recht op leven van Afrikaanse boeren is alleen mogelijk als westerse boeren hen niet schaden; of de plicht om elkaar niet te schaden maakt een situatie als in tekst 6 onmogelijk, omdat lokale boeren die de bevolking voeden daarmee hun recht op leven en gezondheid ontnomen wordt. (1p)
Vraag 15 5 punten
Fresco (vergaande mechanisering van intensieve landbouw om alle toekomstige monden te voeden) en Korthals (lokale agro-ecologische landbouw die meebeweegt met natuurlijke schommelingen) nemen verschillende posities in als je het produceren van voedsel bekijkt vanuit de vijf argumenten in het milieudebat. Martha Nussbaum onderscheidt twee strategieën voor omgaan met kwetsbaarheid en afhankelijkheid in het menselijk leven. Beide strategieën kun je toepassen op de kwestie van voedselproductie.
Leg voor Korthals uit:
− bij welk argument uit het milieudebat hij aansluit, en
− welke strategie van Nussbaum hij gebruikt.
Leg vervolgens voor Fresco uit:
− bij welk argument uit het milieudebat zij aansluit, en
− welke strategie van Nussbaum zij gebruikt.
Beargumenteer tot slot met een afweging van beide argumenten en beide strategieën met wie jij het meer eens bent, met Korthals of met Fresco.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat Korthals aansluit bij het argument van de deep ecology, omdat hij voorstelt onze technologische economie en de verhouding tot de wereld anders vorm te geven. (1p)
- Uitleg dat Korthals Nussbaums strategie van erkennen gebruikt, omdat agro-ecologische landbouw meebeweegt met natuurlijke schommelingen in het ecosysteem. (1p)
- Uitleg dat Fresco aansluit bij het intergenerationele argument, omdat ze de voedselproductie ook voor een toekomstige, nog grotere wereldbevolking veilig wil stellen op een duurzame manier. (1p)
- Uitleg dat Fresco de strategie van immuniseren gebruikt, omdat ze voedselproductie volledig mechanisch wil controleren. (1p)
- Argumentatie met een afweging van beide argumenten uit het milieudebat én beide strategieën van Nussbaum, voor Korthals of voor Fresco. (1p)
Het standpunt voor Korthals of voor Fresco is vrij, mits de afweging beide argumenten en beide strategieën van Nussbaum betrekt.
2022, tijdvak 3: Steward-ownership
Vraag 16 2 punten
Volgens sommigen is het de oorzaak van veel leed in onze samenleving: winstmaximalisatie. Bedrijven die alleen winst voor de aandeelhouder najagen, zouden daarmee de samenleving en de planeet ontwrichten. Een kledingfabrikant die bijvoorbeeld sterk gericht is op het maken van winst, neemt volgens deze visie het creëren van afval of slechte arbeidsomstandigheden voor lief. Zo is het verbouwen van katoen met behulp van pesticiden nu eenmaal goedkoper dan de milieuvriendelijke alternatieven.
Volgens Georg Hegel hoeven winst en belangen van het individu dankzij corporaties niet op gespannen voet te staan met de belangen van de samenleving.
Leg dit uit met het voorbeeld van een kledingfabrikant. Beargumenteer vervolgens met het begrip ‘vrijheid’ of jij het eens bent met Hegels opvatting dat corporaties het streven naar winstmaximalisatie tegengaan.
Bekijk het antwoord
- Uitleg met het voorbeeld van een kledingfabrikant dat winst en belangen van het individu volgens Hegel dankzij corporaties niet op gespannen voet hoeven te staan met de belangen van de samenleving: in een kledingcorporatie wordt vakmanschap erkend, zodat individuele belangen worden verbonden met de belangen van de samenleving. (1p)
- Argumentatie met het begrip ‘vrijheid’ voor of tegen Hegels opvatting dat corporaties het streven naar winstmaximalisatie tegengaan. (1p)
Hegels opvatting kan worden onderschreven of verworpen, mits de argumentatie het begrip vrijheid gebruikt.
Vraag 18 1 punt
Bord&Stift is een Nederlands bedrijf dat whiteboard-animaties maakt, waarmee ze ingewikkelde kwesties met tekeningen uitleggen. Als steward-owned bedrijf hebben zij hun missie vastgelegd: met hun werkwijze en filmpjes bijdragen aan positieve verandering in de wereld. Hoe dit vorm krijgt, is steeds onderwerp van discussie binnen Bord&Stift. Charlotte van Leeuwen, oprichtster en steward, vertelt dat dit bijvoorbeeld gebeurt door het maken van gratis filmpjes voor organisaties die zij willen steunen. Daarnaast is Van Leeuwen bezig met initiatieven van werknemers om gezonde banen te creëren, waarin mensen autonomie én vertrouwen krijgen, maar ook genoeg tijd en energie overhouden om bijvoorbeeld een goede vader of moeder te zijn.
De werkwijze van Bord&Stift sluit beter aan bij het Rijnlandse model dan bij het Angelsaksische model, omdat Bord&Stift door de structuur van steward-ownership niet primair is gericht op winstmaximalisatie voor de aandeelhouders, maar op de belangen van de stakeholders.
Geef nog een andere reden waarom de werkwijze van Bord&Stift beter aansluit bij het Rijnlandse model dan bij het Angelsaksische model.
Bekijk het antwoord
- Weergave van de andere reden, het belang van moraal in plaats van recht: het Rijnlandse model kent een gemeenschappelijke cultuur waaruit een gedeelde moraal voortvloeit. Bord&Stift discussieert voortdurend over de missie en steunt organisaties met gratis filmpjes omdat die bijdragen aan positieve verandering, terwijl het Angelsaksische model het grootste accent op recht legt. (1p)
Vraag 19 1 punt
Beargumenteer met de neoklassieke (economische) opvatting over hebzucht en egoïsme wat volgens jou een beter bedrijfsmodel is, steward-ownership of het Angelsaksische model.
Bekijk het antwoord
- Argumentatie met de neoklassieke (economische) opvatting dat hebzucht en egoïsme economische ontwikkeling aanjagen, over welk bedrijfsmodel beter is: steward-ownership of het Angelsaksische model. (1p)
Beide bedrijfsmodellen zijn goed, mits de argumentatie de neoklassieke opvatting over hebzucht en egoïsme gebruikt.
Vraag 20 1 punt
Van Leeuwen probeert bij Bord&Stift gezonde banen te realiseren. Marx bekritiseerde het kapitalisme.
Leg met Marx’ opvatting van de rol van kapitaal uit dat je de gezonde banen bij Bord&Stift positief zou kunnen beoordelen.
Bekijk het antwoord
- Uitleg met Marx’ opvatting van de rol van kapitaal als een doel op zich, waarbij arbeid een middel is geworden voor de vermeerdering van het kapitaal: de gezonde banen bij Bord&Stift kunnen ontstaan omdat er geen dwingende kwartaalopbrengsten zijn, en ze gaan gepaard met goede levensomstandigheden, autonomie en vertrouwen, waardoor je ze positief zou kunnen beoordelen. (1p)
Vraag 21 2 punten
Vanuit Marx’ opvatting zou je elke vorm van loonarbeid, gezond of ongezond, in een kapitalistisch systeem ook kunnen bekritiseren.
Leg dit uit met:
− Marx’ gedachte dat de sociaal-economische positie van mensen bepalend is voor hun bewustzijn, en
− de rol van loonarbeid in de klassenstrijd.
Bekijk het antwoord
- Uitleg met Marx’ gedachte dat de sociaal-economische positie van mensen bepalend is voor hun bewustzijn: door in een kapitalistisch loonsysteem te leven en te werken raken mensen blind voor de ongelijkheid in de klassenverhoudingen, zodat je elke vorm van loonarbeid kunt bekritiseren. (1p)
- Uitleg met de rol van loonarbeid in de klassenstrijd: loonarbeid is teruggebracht tot een zuivere geldrelatie waarin de arbeider wordt uitgebuit. Ook als de loonarbeider tevreden is, blijft de ongelijkheid bestaan en is loonarbeid een zoethoudertje terwijl echte gelijkheid als gevolg van een revolutie uitblijft. (1p)
Vraag 22 1 punt
Bord&Stift is niet alleen steward-owned, maar ook zelfsturend. Teams van werknemers hebben de bevoegdheid om zelfstandig beslissingen te nemen. Ze worden daarbij geleid door de missie van Bord&Stift en niet door streven naar winstmaximalisatie. Na discussie heeft een beleidsteam bijvoorbeeld besloten dat Bord&Stift afscheid gaat nemen van enkele klanten. Deze klanten zouden geen positief effect hebben op de samenleving.
Habermas wijst op het gevaar dat in de vrije markt de leefwereld kan worden gekoloniseerd door het economische systeem. De zelfsturende teams van Bord&Stift kunnen de dominantie van het economische systeem ten opzichte van de leefwereld tegengaan.
Leg dit uit met het onderscheid tussen communicatief en instrumenteel handelen.
Bekijk het antwoord
- Uitleg met het onderscheid tussen communicatief en instrumenteel handelen dat de zelfsturende teams de dominantie van het economische systeem over de leefwereld kunnen tegengaan: in de teams wordt gedebatteerd over nastrevenswaardige doelen, communicatief handelen in de leefwereld, en daarmee biedt de leefwereld tegenwicht aan het doel-middeldenken van het economische systeem. (1p)
Vraag 23 2 punten
De beslissing van de eigenaar van een bedrijf om steward te worden, lijkt haaks te staan op het heersende ideaalbeeld van de ‘vrije ondernemer’. Volgens dat ideaal geeft de ondernemer naar eigen inzicht leiding aan het bedrijf en weet daarmee een enorme winst te boeken. Van Leeuwen heeft ervoor gekozen om steward te worden, omdat ze denkt dat een bedrijf juist door teamwork tot bloei kan komen.
Leg met de begrippen instrumentele waarde en intrinsieke waarde het verschil in visie uit tussen de ‘vrije ondernemer’ en de ondernemer als steward.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat de ‘vrije ondernemer’ uitgaat van de instrumentele waarde van het bedrijf, omdat het bedrijf wordt opgevat als middel om grote winsten mee te boeken. (1p)
- Uitleg dat de ondernemer als steward uitgaat van de intrinsieke waarde van het bedrijf zelf, de bloei van het bedrijf: de steward maakt zichzelf ondergeschikt aan de missie van het bedrijf en ziet de eigen waarde van die missie. (1p)
2021, tijdvak 1: Onzinwerk
Opgavetekst
tekst 1
Ik krijg een e-mail: “Kom op tijdstip B naar barak C.” Ik rijd naar de barakken, ik laat de coördinator weten dat ik ben aangekomen, vul een formulier in, koppel de computer los, stop de computer in een doos, plak de doos dicht, vraag iemand van logistiek om de doos naar de kamer verderop te dragen, maak de doos weer open, vul nog een formulier in, sluit de computer aan, bel de coördinator om door te geven hoelang ik er werk aan heb gehad, laat enkele mensen de boel aftekenen, stuur alle paperassen naar de coördinator en word betaald.
bron: David Graeber – Bullshit Jobs – 2018
Vraag 1 2 punten
Een van de eerste vragen die mensen stellen als ze elkaar leren kennen is: wat doe je voor werk? We definiëren onszelf vaak in termen van ons werk. Volgens onderzoeker David Graeber bestaat een belangrijk deel van het werk van veel mensen echter uit bullshit, onzin. Hij geeft het voorbeeld van Kurt die wordt ingeschakeld bij verhuizingen van het Duitse leger. Voor het verhuizen van computerapparatuur huurt het leger een IT-bedrijf in. Het IT-bedrijf geeft de opdracht aan een logistiek bedrijf. En dat logistiek bedrijf schakelt vervolgens weer een personeelsbedrijf in. Dat personeelsbedrijf stuurt Kurt om een computer te verplaatsen (zie tekst 1). Tekst 1 gaat over arbeidsdeling. Adam Smith is hier voorstander van. Leg met een voorbeeld uit dat Smith voorstander is van arbeidsdeling. Leg vervolgens met tekst 1 uit wat volgens Smith het negatieve gevolg is van verregaande arbeidsdeling.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg met een voorbeeld dat arbeidsdeling volgens Smith leidt tot hogere productiviteit en daardoor tot welvaartsgroei. (1p)
- Geeft een uitleg met tekst 1 dat verregaande arbeidsdeling volgens Smith kan leiden tot afstomping: het werk wordt zo eenvoudig dat het geestdodend is en de werker niet in zijn geestelijke vermogens wordt uitgedaagd. (1p)
Vraag 2 2 punten
Veel mensen halen de betekenis van hun werk uit de mogelijkheid om zichzelf te kunnen ontplooien. Graeber definieert onzinwerk als ‘een vorm van betaald werk waarvan de werknemer het bestaan niet kan rechtvaardigen’. Neem bijvoorbeeld Lilian die ‘Digital Product Project Manager’ is. Doordat haar leidinggevende niet goed heeft nagedacht over Lilians functie, heeft zij bijna niets te doen. Lilian vindt haar werk demotiverend, ze zou haar talenten het liefst via haar werk verder ontplooien maar dat kan niet in een baan waarin ze niets te doen heeft en zelfs haar baas niet goed weet wat haar functie inhoudt. Voor Lilian is werk betekenisvol als je daarin jezelf kunt ontplooien. Volgens Georg Hegels opvatting van arbeid is individuele zelfontplooiing niet voldoende voor betekenisvol werk. Leg Hegels kritiek op de atomaire vrijheidsopvatting uit. Leg vervolgens met Hegels opvatting van arbeid uit dat individuele zelfontplooiing volgens Hegel niet voldoende is voor betekenisvol werk.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg van Hegels kritiek op de atomaire vrijheidsopvatting: een individu is niet vrij op grond van zijn individuele keuzevrijheid, maar dankzij wederzijdse erkenning (Anerkennung). (1p)
- Geeft een uitleg met Hegels opvatting van arbeid dat individuele zelfontplooiing volgens Hegel niet voldoende is voor betekenisvol werk: betekenisvol werk veronderstelt toetreding tot een bestendige gezamenlijkheid waarin het individu in zijn bijzondere kwaliteit erkend wordt. (1p)
Vraag 3 2 punten
Graeber stelt dat we ons tegenwoordig een leven zonder werk nauwelijks kunnen voorstellen. We doen liever zinloos werk dan geen werk. De huidige maatschappelijke waardering van betaald werk is niet altijd zo geweest. In Plato’s ideale staat bijvoorbeeld is werk geen doel op zich. Leg uit wat bij Plato het verband is tussen de ideale staat en de driedeling van de ziel. Leg vervolgens uit dat werk in Plato’s ideale staat geen doel op zich is.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg van het verband tussen Plato’s ideale staat en zijn driedeling van de ziel: de drie standen in een geordende samenleving weerspiegelen de drie delen van de ziel. (1p)
- Geeft een uitleg dat werk in Plato’s ideale staat geen doel op zich is: zoals elk zielsdeel bijdraagt aan het welzijn van de mens als geheel, verricht elke stand zijn werk met het oog op de rechtvaardige ordening van de gehele samenleving. (1p)
Vraag 4 3 punten
Volgens socioloog Max Weber verandert de waardering van werk ingrijpend met de opkomst van het protestantisme. Hij legt een rechtstreeks verband tussen de opkomst van het protestantisme en het ontstaan van het moderne kapitalisme. Webers stelling is: het moderne kapitalisme, waarin het op rationele wijze najagen van winst centraal staat, is mogelijk geworden door het protestantisme, dat een opvatting van werk als roeping of plicht combineert met een afkeer van overbodige luxe. Leg uit dat de opkomst van het protestantisme gepaard gaat met: − een verinnerlijking van de moraal en − een nadruk op plicht. Geef vervolgens een argument voor Webers stelling dat het moderne kapitalisme mogelijk is geworden door het protestantisme.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg dat in het (zestiende-eeuwse) protestantisme de nadruk komt te liggen op het individuele geweten in relatie tot God (verinnerlijking van de moraal). (1p)
- Geeft een uitleg dat in het (zestiende-eeuwse) protestantisme daarmee de nadruk komt te liggen op de plicht voor ieder individu om het geweten te volgen. (1p)
- Geeft een argument dat het kapitalisme mogelijk is geworden door het protestantisme: de plicht om hard te werken en de nadruk op soberheid zorgen voor meer winst, die opnieuw geïnvesteerd wordt. (1p)
Vraag 5 3 punten
Volgens Graeber werkt de protestantse visie op arbeid nog steeds door in onze huidige waardering van werk. We zien werk of arbeid namelijk als tegenovergesteld aan spel. Alle activiteit die je doet voor je eigen plezier is dan ‘spel’. Terwijl ‘arbeid’ vaak een lastige en herhalende activiteit is, die je niet omwille van het uitvoeren van die activiteit zelf verricht, maar om iets anders te bereiken. Hannah Arendt maakt een onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen. Geef Arendts onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen weer. Leg vervolgens uit dat Graeber aansluit bij Arendts opvatting over de rol van arbeid en spel in de moderne consumptiesamenleving. Leg ten slotte uit of Arendts lage waardering van arbeid, ten opzichte van handelen, beter aansluit bij het protestantisme of bij de klassieke oudheid.
Bekijk het antwoord
- Geeft een weergave van Arendts onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen: arbeid is gericht op overleving (de kost verdienen), werk op het voortbrengen van duurzame zaken, handelen op het samenleven met anderen. (1p)
- Geeft een uitleg dat Graebers opvatting van spel (activiteit omwille van zichzelf), tegenover arbeid (activiteit omwille van iets anders), aansluit bij Arendts opvatting: in de moderne consumptiesamenleving gelden alle serieuze activiteiten als arbeid en alle activiteiten die niet noodzakelijk zijn voor het leven als spel. (1p)
- Geeft een uitleg dat Arendts lage waardering van arbeid als noodzakelijke activiteit om te overleven, ten opzichte van handelen in de gemeenschap, beter aansluit bij de klassieke oudheid (waarin arbeid een noodzakelijk kwaad was) dan bij het protestantisme. (1p)
tekst 2
De adressering in meisjeshandschrift luidde niet meer dan: “Oma, Oude Ade”, maar het was postbode Ton Plugge zijn eer te na om de ansichtkaart als onbestelbaar ter zijde te leggen. “Het was tegen Kerstmis. Ik dacht: ik mag zo’n meissie toch niet teleurstellen? Dus ik vraag de mevrouw van het dorpswinkeltje: welke oma zou dat kunnen wezen? Ze gaf me vier mogelijke adressen. En ja, één ervan was raak! Da’s zo mooi hè, als dat lukt.”
Hij denkt niet dat oma in Oude Ade haar ansicht nu nog bezorgd zou krijgen. “Daar hebben die gasten tegenwoordig helemaal de tijd niet voor, joh, om zo’n adres op te snorren. Ze krijgen twee uur per dag of zo uitbetaald en dan moeten ze het hele zwikkie hebben afgewerkt. Da’s krap, hoor. Het moet allemaal snel. Vlug, vlug, want tijd kost geld.”
bron: De Groene Amsterdammer – ‘Wie meet mag het zeggen’ – 2018
Vraag 6 1 punt
Graeber is van mening dat veel werk in de afgelopen jaren minder zinvol is geworden, doordat er wordt aangestuurd op efficiëntie en meetbare resultaten. Neem het voorbeeld van een postbode die jarenlang de post bezorgde in het dorp Oude Ade (zie tekst 2). Joan Tronto bekritiseert de invloed die het denken in termen van efficiëntie heeft voor de publieke sfeer. Geef met Tronto’s opvatting over zorg een argument dat de manier waarop postbodes tegenwoordig moeten werken, leidt tot verschraling van de publieke sfeer.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument met Tronto’s opvatting van zorg dat de huidige werkwijze van postbodes leidt tot verschraling van de publieke ruimte: door de nadruk op kostenbesparing wordt zorg uit de publieke ruimte verbannen. (1p)
Vraag 7 2 punten
Graeber betoogt dat we anders moeten gaan kijken naar werk om de woekering van onzinwerk tegen te gaan. De nadruk op efficiëntie en meetbaarheid gaat samen met allerlei procedures en protocollen die door werknemers als onzinnig worden ervaren. Mensen zijn volgens Graeber in de eerste plaats gericht op de maatschappelijke waarde van werk: we zijn van nature empathische wezens die iets willen betekenen voor anderen. In dit verband kun je het filosofisch onderscheid maken tussen doelgericht handelen en waardegericht handelen. Leg dit onderscheid uit met Graebers opvatting van zinvol werk. Beargumenteer vervolgens met tekst 2 of de maatschappelijke waarde van werk volgens jou onderdeel kan zijn van de vrije markt.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg met Graebers opvatting van zinvol werk dat doelgericht handelen gericht is op een uitwendig doel, terwijl waardegericht handelen gericht is op de aan arbeid inherente maatschappelijke waarde. (1p)
- Geeft een argumentatie met tekst 2 of de maatschappelijke waarde van werk onderdeel kan zijn van de vrije markt. (1p)
Beide standpunten (de maatschappelijke waarde van werk kan wel of niet onderdeel zijn van de vrije markt) zijn goed als de argumentatie met tekst 2 of vakinhoudelijk klopt.
2021, tijdvak 1: Massatoerisme
Opgavetekst
Bron 6

Twee zwart-witfoto’s van Maya Bay naast elkaar. Linker foto: een houten bootje op een lichte strook zand bij het water, met steile rotsen op de achtergrond; de baai lijkt ongerept en er zijn geen mensen te zien. Rechter foto: een menigte toeristen op het strand, met meerdere bootjes langs de kant van het strand bij dezelfde rotsen.
Vraag 13 1 punt
Een van de redenen voor personeelsstakingen bij Ryanair is een conflict over het personeelsbeleid. Ryanair hanteert het Ierse arbeidsrecht, ook als personeel bijvoorbeeld in Nederland woont en werkt. Daarmee vermijdt Ryanair de strengere Nederlandse regels bij ontslag en overplaatsing. Nederlandse vakbonden dringen bij Ryanair aan op een menselijker personeelsbeleid, zodat personeel niet verplicht kan worden tot overplaatsing naar het buitenland, waardoor een heel gezin moet verhuizen. Ondanks de stakingen steunen aandeelhouders het businessmodel dat Ryanair hanteert. Het Angelsaksische en het Rijnlandse model zijn twee varianten van het idee van de vrije markt. Leg met het onderscheid tussen recht en moraal uit of Ryanair eerder aansluit bij het Angelsaksische of bij het Rijnlandse model.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg met het onderscheid tussen recht en moraal dat Ryanair eerder aansluit bij het Angelsaksische model: aandeelhouders worden met een beroep op recht tevreden gehouden en voor de morele kant van betrokkenen is weinig oog. (1p)
Het correctievoorschrift kiest het Angelsaksische model; het antwoord moet het onderscheid tussen recht en moraal gebruiken.
Vraag 14 1 punt
De discussie over de arbeidsrechten van het Ryanair-personeel laat zien dat instituties met elkaar samenhangen. Geef met dit voorbeeld een argument voor de opvatting dat samenhang tussen instituties het goede leven voor Ryanair-personeel weliswaar mogelijk maakt, maar ook ondermijnt.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument met het arbeidsrechtvoorbeeld van Ryanair voor de opvatting dat samenhang tussen instituties het goede leven mogelijk maakt, maar ook ondermijnt: de rechtspraak, het bedrijfsleven en de vrije markt creëren werkgelegenheid in de luchtvaart, maar kunnen de vrijheid en het welzijn van personeel ook (willekeurig) begrenzen. (1p)
Vraag 15 2 punten
Door budgetmaatschappijen kunnen mensen met lagere inkomens tegenwoordig een vliegreis betalen. Het idee leeft dat vliegen voor iedereen beschikbaar moet zijn. Dit idee is een uitdrukking van de ideologische gedachte van maximale keuzevrijheid voor iedereen. Karl Marx heeft kritiek op instituties. Geef weer wat Marx’ onderscheid tussen ‘onderbouw’ en ‘bovenbouw’ inhoudt. Leg vervolgens Marx’ kritiek op instituties uit met het begrip ‘vals bewustzijn’ en het idee ‘vliegen moet voor iedereen beschikbaar zijn’.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg van Marx’ onderscheid tussen onderbouw en bovenbouw: de onderbouw zijn de sociaal-economische verhoudingen die ideologisch gereflecteerd worden in de bovenbouw, de instituties. (1p)
- Geeft een uitleg van Marx’ kritiek op instituties met het begrip ‘vals bewustzijn’ en het idee ‘vliegen moet voor iedereen beschikbaar zijn’: dit idee draagt onbewust bij aan de instandhouding van onderdrukkende instituties die een bepaald klassenbelang dienen. (1p)
Vraag 16 2 punten
Een andere speler in het hedendaagse massatoerisme is Airbnb. Naast onderdak bij mensen thuis worden op dit platform ook ‘ervaringen’ verkocht. Zo kan je met een lokale historicus tijdens een wandeling door Brugge een indruk krijgen van de geschiedenis van deze stad of in Barcelona met een fotograaf foto’s maken in hippie-stijl om het motto van love, peace en happiness te ervaren. De marketeers Pine & Gilmore hebben deze nadruk op belevenissen beschreven als de ‘transformatie-economie’. De transformatie-economie heeft twee tegengestelde implicaties. Geef beide implicaties weer. Beargumenteer met een afweging van beide implicaties en het voorbeeld van Airbnb-ervaringen of de transformatie-economie volgens jou bijdraagt aan het goede leven.
Bekijk het antwoord
- Geeft twee implicaties van de transformatie-economie: enerzijds houden commerciële bedrijven zinthema’s levend, anderzijds verdwijnen zinthema’s in een vluchtige consumptiecultuur. (1p)
- Geeft een argumentatie of de transformatie-economie bijdraagt aan het goede leven, met een afweging van beide implicaties en het voorbeeld van Airbnb-ervaringen. (1p)
Beide standpunten (de transformatie-economie wel of niet bijdragend aan het goede leven) zijn goed als de afweging met het Airbnb-voorbeeld onderbouwd wordt.
Vraag 17 2 punten
In grote steden als Amsterdam werd gediscussieerd of de verhuur via Airbnb beperkt moest worden. De hoeveelheid toeristen maakt de stad steeds minder leefbaar voor de Amsterdammers zelf, zo vinden veel mensen. Toeristen geven overlast met hun luidruchtige gedrag door bierfietsen, ratelende rolkoffers en drugsgebruik. Bovendien hebben veel Amsterdammers geen echte buren meer door alle Airbnb-huizen en gaat de sociale binding in een buurt verloren; ook omdat plaatselijke groenteboeren en slagers plaatsmaken voor coffeeshops en ijssalons. Aan de andere kant kunnen Amsterdammers die hun huizen via Airbnb verhuren flink bijverdienen. Een gemiddeld appartement levert al gauw 130 euro per nacht op. Beargumenteer of Airbnb volgens jou de vrijheid van het individu ondermijnt, met: − het begrip ‘begrenzing van de markt’ en − een holistisch vrijheidsbegrip.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argumentatie of Airbnb de vrijheid van het individu ondermijnt, met het begrip ‘begrenzing van de markt’. (1p)
- Geeft een argumentatie of Airbnb de vrijheid van het individu ondermijnt, met een holistisch vrijheidsbegrip (individuele vrijheid die is ingebed in de bestaanscondities van het goede leven). (1p)
Beide standpunten (Airbnb ondermijnt de vrijheid wel of niet) zijn goed, mits onderbouwd met het begrip ‘begrenzing van de markt’ of met een holistisch vrijheidsbegrip.
2021, tijdvak 1: Niet alles is te koop
Opgavetekst
tekst 4
Laten we nog eens naar nieren kijken. Behoren nieren eigenlijk wel gekocht of verkocht te worden? Mensen vinden dat zulke markten een vernederende, objectiverende opvatting van de menselijke persoon in de hand werken, alsof een mens niet meer is dan een verzameling reserveonderdelen.
naar: Michael Sandel – Niet alles is te koop – 2012
Vraag 18 2 punten
Marktwerking lijkt soms zo ver te gaan dat mensen het idee kunnen krijgen dat alles te koop is. Volgens de Amerikaanse filosoof Michael Sandel is het echter gevaarlijk als de vrije markt een praktijk overneemt die daarvóór niet commercieel was. Een van de gevaren komt naar voren in het ‘corruptieargument’. Neem het volgende voorbeeld van een markt in orgaanhandel waarin een boer uit de derde wereld zijn nier kan verkopen om met het geld zijn hongerende gezin eten te geven (zie tekst 4). Sandels corruptieargument in tekst 4 lijkt op Marx’ bezwaar tegen de vrije markt. Leg met het begrip ‘kapitaal’ de kritiek van Marx op de vrije markt uit. Leg vervolgens uit in welk opzicht deze kritiek lijkt op het corruptieargument uit tekst 4.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg van Marx’ kritiek op de vrije markt met het begrip kapitaal: geld als kapitaal is geen ruilmiddel maar een doel op zich. (1p)
- Geeft een uitleg dat deze kritiek lijkt op het corruptieargument in tekst 4, omdat zowel bij Marx als in dit argument van Sandel de (intrinsieke) waarde van het goed vervangen wordt door extrinsieke waarde, de geldwaarde. (1p)
Vraag 19 3 punten
Naast het corruptieargument geeft Sandel ook het eerlijkheidsargument: de vrije markt werkt oneerlijke situaties in de hand. In het voorbeeld van de orgaanhandel verkoopt de boer zijn nier niet in vrijheid. Door zijn extreme armoede wordt hij in zekere zin gedwongen tot deze keuze. De vrije markt werkt volgens het eerlijkheidsargument dus in de hand dat de boer wordt uitgebuit. Hoewel verdedigers van het liberalisme groot voorstanders zijn van de vrije markt, zal een liberaal als John Locke het er niet mee eens zijn dat het liberale gedachtegoed zou leiden tot praktijken als orgaanhandel. Geef weer: − wat Lockes begrip ‘natuurwet’ inhoudt, en − wat Lockes ideeën van de natuurtoestand en de staat inhouden. Leg vervolgens met het voorbeeld van de orgaanhandel uit dat Locke het eerlijkheidsargument van Sandel zou verwerpen.
Bekijk het antwoord
- Geeft een weergave van Lockes begrip ‘natuurwet’: niemand mag een ander schaden, iedereen heeft recht op leven. (1p)
- Geeft een weergave van Lockes idee van de natuurtoestand en de staat: in de natuurtoestand is iedereen gelijk en heeft iedereen dezelfde natuurrechten, en de staat moet deze rechten beschermen. (1p)
- Legt met het voorbeeld van de orgaanhandel uit dat Locke het eerlijkheidsargument van Sandel zou verwerpen: door orgaanhandel wordt iemands gezondheid (een natuurrecht) aangetast. (1p)
Vraag 20 3 punten
Vanuit een neoklassiek ideaal zijn de gevolgen van een vrije markt uiteindelijk helemaal niet zo schadelijk als Sandel beweert. Leg uit dat volgens de neoklassieke opvatting hebzucht en egoïsme goed zijn voor de samenleving als geheel. Beargumenteer vervolgens of deze nadruk op hebzucht en egoïsme volgens jou bevorderlijk is voor het goede leven, met: − het contrast tussen liberalisme en communitarisme en − het voorbeeld van de nierhandel.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens de neoklassieke opvatting hebzucht en egoïsme goed zijn voor de samenleving als geheel: het najagen van eigenbelang levert uiteindelijk meer op voor iedereen. (1p)
- Geeft een argumentatie met het contrast tussen liberalisme en communitarisme of deze nadruk op hebzucht en egoïsme bevorderlijk is voor het goede leven: individuele vrijheid versus gebondenheid in de sociale context. (1p)
- Geeft een argumentatie of deze nadruk op hebzucht en egoïsme bevorderlijk is voor het goede leven, met het voorbeeld van de nierhandel. (1p)
Beide standpunten (de nadruk op hebzucht en egoïsme wel of niet bevorderlijk voor het goede leven) zijn goed, mits onderbouwd met het contrast tussen liberalisme en communitarisme en met het voorbeeld van de nierhandel.
2021, tijdvak 2: Voetbal
Opgavetekst
tekst 1
Vier à vijf seconden voor het fluitsignaal wordt hij iedere keer overvallen door acute misselijkheid. Hij weet dat hij nu weer alles moet geven, negentig minuten lang. De spanning, zegt hij, is dan bijna ondraaglijk. “Mijn maag draait zich om alsof ik moet overgeven.”
Hij heeft het zelf veel te lang weggedrukt: dat deze gigantische voetbalbusiness niet alleen van het lichaam heel veel vergt. “Op zeker moment besef je wel dat het allemaal behoorlijk zwaar is, lichamelijk en mentaal. Dat het helemaal niet meer om het plezier gaat, maar dat je moet presteren.”
bron: Der Spiegel, 2018
tekst 3
Manchester City heeft van het scouten en opleiden van Afrikaans talent een haast industrieel proces gemaakt. De talenten en hun onverwoestbare ambitie vormen de grondstof. Voetbalschool Right to Dream is de fabriek. City is de afnemer, die mag kiezen uit de producten.
De angst bij City voor de concurrentie is groot. City en Right to Dream moeten ‘deze unieke periode van solo-dominantie’ daarom aangrijpen om zoveel mogelijk ‘controle over de regio’ te krijgen. De academie neemt vooral kinderen aan van tien en elf jaar, maar ‘de trechter’ moet ‘breder’, luidt een intern advies. Voortaan wil de academie ook kinderen van acht aan zich binden.
naar: NRC, 2018
Vraag 6 2 punten
Over de hele wereld dromen kinderen van een carrière als topvoetballer. In Afrika bijvoorbeeld, zien veel jongens zo’n carrière als enige kans om zichzelf en hun familie uit de armoede te halen. Grote Europese clubs maken daar gebruik van door talentvolle spelers al op jonge leeftijd te scouten en aan zich te binden. Enkele talenten krijgen op die manier een profcarrière, maar de meesten vallen in het selectieproces af. De Engelse topclub Manchester City ging een verbond aan met Right to Dream, de grootste voetbalacademie van West-Afrika.
In de neoklassieke opvatting van de vrije markt spelen hebzucht en egoïsme een belangrijke rol.
Leg met het voorbeeld van Manchester City uit dat in de neoklassieke opvatting hebzucht en egoïsme:
- aanjagers zijn van economische ontwikkeling, en
- invulling geven aan een bepaalde sociale orde.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in de neoklassieke opvatting van de vrije markt de hebzucht en het egoïsme van Europese topclubs aanjagers zijn van economische ontwikkeling. (1p)
- Legt uit dat in de neoklassieke opvatting van de vrije markt hebzucht en egoïsme leiden tot een bepaalde sociale orde waarin sommige clubs profiteren en andere niet. (1p)
Vraag 7 3 punten
Voor- en tegenstanders van de praktijk in tekst 3 verschillen van mening over of jonge talenten hier een kans krijgen of juist uitgebuit worden. De neoklassieke opvatting van de vrije markt is een variant van het liberalisme. Het communitarisme bekritiseert het liberale mensbeeld.
Geef vanuit het mensbeeld van het liberalisme een argument voor de praktijk in tekst 3.
Geef vervolgens vanuit het mensbeeld van het communitarisme een argument tegen de praktijk in tekst 3.
Beargumenteer tot slot met het onderscheid tussen dunne moraal en dikke moraal welke van deze twee posities volgens jou meer bijdraagt aan het goede leven van de jonge Afrikaanse talenten.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument voor de praktijk in tekst 3 vanuit het liberalisme, dat uitgaat van het autonome individu. (1p)
- Geeft een argument tegen de praktijk in tekst 3 vanuit het communitarisme, dat uitgaat van de mens als gemeenschapswezen. (1p)
- Beargumenteert met het onderscheid tussen een dunne moraal van leven en laten leven en een dikke moraal op basis van een specifiek gemeenschapsidee welke positie meer bijdraagt aan het goede leven. (1p)
Welke positie de leerling kiest is vrij, mits die met het onderscheid tussen dunne en dikke moraal wordt onderbouwd. Het beoordelingsmodel geeft voorbeelden voor beide posities.
tekst 4
“Is het een verloren strijd in de moderne wereld? Twintig jaar geleden werd ik niet betaald tot mijn achttiende en dat heeft me echt geholpen in mijn ontwikkeling. Een deel van mij zou willen dat het nog steeds zo was, maar dat is onmogelijk. We moeten proberen de boel een beetje normaal en realistisch te houden. Als je als jonge speler van alles krijgt, verlies je het plezier. Je verliest de waardering voor wat je kan en voor de bijzondere kans die je hebt. Ik wil niet dat deze spelers zichzelf kwijtraken. Ze opsluiten in een trainingscentrum waar hun enige focus is om te presteren op het veld? We beoordelen ze natuurlijk op hun voetbal. Maar je verliest zo wel je persoonlijkheid en dan ben je niet meer in staat op welk niveau dan ook te presteren.”
bron: The Guardian, 2018
Vraag 8 2 punten
Per Mertesacker is een succesvolle Duitse voetballer die speelde bij grote clubs en wereldkampioen werd met het Duitse nationale elftal. Na 15 jaar beëindigt hij zijn droomcarrière als topvoetballer. Dan pas durft Mertesacker toe te geven welke enorme druk hij voelde telkens als hij moest presteren:
Mertesacker werd na zijn carrière als voetballer hoofd jeugdopleiding van Arsenal. Hij wil jonge talenten beschermen tegen de invloed van het grote geld. Hij zegt daarover:
De jeugdopleiding van een topclub kan gezien worden als onderdeel van de prestatiemaatschappij.
Leg uit dat in de prestatiemaatschappij de vrije markt een individualiserende ideologie is geworden. Leg vervolgens uit met welke dimensie van het goede leven Mertesacker in tekst 4 kritiek levert op de prestatiemaatschappij.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in de prestatiemaatschappij de vrije markt een individualiserende ideologie is geworden: slagen of falen wordt voorgesteld als het gevolg van het handelen van het individu. (1p)
- Legt uit dat Mertesacker in tekst 4 kritiek levert op de prestatiemaatschappij met de dimensie van zin (de eenzijdige nadruk op succes zorgt voor grote psychologische druk, zoals verlies van spelplezier en persoonlijkheid) of met de dimensie van instituties (jonge voetballers moeten beschermd worden tegen opleidingen met een eenzijdige nadruk op presteren). (1p)
2021, tijdvak 2: De strevende klasse
tekst 5
“Kijk hoe ze dansen,” zei hij bezorgd. “Zo triest.”
Ik keek. Ze dansten zoals je verwacht dat ze dansen: hun handen in de lucht, hun voeten stampend op de grond, de heupen van de een iets losser dan de ander. “En hun ogen dicht!” voegde hij toe. “Iedereen danst alleen met zichzelf.”
Ik dacht te begrijpen wat hij bedoelde. We komen naar festivals om ons samen te voelen, maar we kunnen ons alleen in isolatie uiten. Dat is het met festivals, bezoekers komen er om in gemeenschap iets positiefs te beleven. Daar kun je lege zelfzucht in herkennen, maar ook verlangen naar betekenis.
naar: De Correspondent, 2017
Vraag 10 2 punten
Polak benadrukt dat op hedendaagse festivals het verlangen naar zelfexpressie en het verlangen naar saamhorigheid met elkaar botsen. Ze illustreert dit met een ontmoeting op een festival met een jongen die ze kent:
De jongen in tekst 5 lijkt te worstelen met de balans tussen individualiteit en gemeenschappelijkheid. Georg Hegel verwoordt deze balans met zijn opvatting over ‘Anerkennung’. Hij geeft daarmee kritiek op het atomaire vrijheidsbegrip.
Geef met het begrip ‘Anerkennung’ Hegels kritiek op het atomaire vrijheidsbegrip weer. Beargumenteer vervolgens met tekst 5 of jij Hegels kritiek op het atomaire vrijheidsbegrip overtuigend vindt.
Bekijk het antwoord
- Geeft met het begrip ‘Anerkennung’ weer dat Hegels kritiek op het atomaire vrijheidsbegrip inhoudt dat vrijheid gelegen is in een verdubbeling van het zelfbewustzijn en niet in individuele keuzevrijheid. (1p)
- Beargumenteert met tekst 5 of Hegels kritiek op het atomaire vrijheidsbegrip overtuigend is. (1p)
Het beoordelingsmodel geeft twee voorbeeldantwoorden: een die Hegels kritiek overtuigend vindt en een die dat niet vindt. Beide zijn goed als ze met tekst 5 worden onderbouwd.
Vraag 13 2 punten
Polaks onbehagen bij de mindfulness-app reikt nog verder. Steeds meer bedrijven bieden werknemers mindfulness-tijd aan op hun werkdag. De meditatievorm kan volgens verschillende onderzoeken helpen om depressiviteit te voorkomen en kan bovendien begrip en betrokkenheid tussen mensen bevorderen. Polak vermoedt echter dat bedrijven mindfulness vooral aanbieden om dure burn-outs te voorkomen en zo de personeelskosten laag te houden en de productiviteit te bevorderen. Dit vermoeden kan in verband gebracht worden met de kritiek van Jürgen Habermas op de instrumentele rationaliteit van de modernisering. Habermas introduceert het idee van een gekoloniseerde leefwereld.
Leg Habermas’ onderscheid tussen instrumentele rationaliteit en communicatieve rationaliteit uit.
Beargumenteer vervolgens of het aanbieden van mindfulness tijdens het werk een voorbeeld is van Habermas’ idee van de gekoloniseerde leefwereld.
Bekijk het antwoord
- Legt Habermas’ onderscheid tussen instrumentele rationaliteit (beheersbare effectiviteit) en communicatieve rationaliteit (vrij debat over moreel-praktische opvattingen) uit. (1p)
- Beargumenteert of het aanbieden van mindfulness tijdens het werk een voorbeeld is van Habermas’ gekoloniseerde leefwereld: het ongevraagd binnendringen van de sfeer waarin in vrijheid ideeën worden gevormd, het communicatief handelen. (1p)
tekst 7
De strevende klasse eet biologische kip (of helemaal geen kip), drinkt amandelmelk, kijkt naar kwaliteitsseries op Netflix, verrijkt zichzelf (en zijn bilpartij) met yoga, draagt sociaal bewust geproduceerde, ecologisch katoenen kleren en geeft veel geld uit aan unieke, authentieke reizen en onderwijs.
Wie tot deze nieuwe culturele en sociale groep behoort, streeft ernaar om een beter mens te zijn, in alle aspecten van zijn leven. Economische positie is daarbij van secundair belang.
naar: De Correspondent, 2017
Vraag 14 2 punten
Volgens Polak behoort de hedendaagse mens die naar betekenisvolle ervaringen zoekt tot de ‘strevende klasse’. Deze klasse bestaat uit grootstedelijke, hoogopgeleide mensen met een redelijk inkomen. Zij wijzen opzichtig materialisme af, verkondigen geen luide, activistische boodschap, maar hebben als belangrijkste streven om ‘bewust en onopvallend te consumeren’:
Polak rekent zichzelf ook tot de strevende klasse en benadrukt met gevoel voor zelfspot dat deze klasse met haar onopvallende, bewuste keuzes voor het goede leven vooral de eigen, verheven sociale positie in stand houdt.
Geef een argument voor en een argument tegen de opvatting dat de strevende klasse bijdraagt aan de verdikking van marktrelaties.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument voor de opvatting dat de strevende klasse bijdraagt aan het samenwerken binnen de markt, of ruiltransacties een menselijk gezicht geven (verdikking van marktrelaties). (1p)
- Geeft een argument tegen de opvatting dat de strevende klasse bijdraagt aan het samenwerken binnen de markt, of ruiltransacties een menselijk gezicht geven (verdikking van marktrelaties). (1p)
Alleen het gevraagde aantal telt: een argument voor en een argument tegen. Meer argumenten worden niet beoordeeld (regel 3.5).
Vraag 15 2 punten
Volgens Polak behoort de hedendaagse mens die naar betekenisvolle ervaringen zoekt tot de ‘strevende klasse’. Deze klasse bestaat uit grootstedelijke, hoogopgeleide mensen met een redelijk inkomen. Zij wijzen opzichtig materialisme af, verkondigen geen luide, activistische boodschap, maar hebben als belangrijkste streven om ‘bewust en onopvallend te consumeren’:
Polak rekent zichzelf ook tot de strevende klasse en benadrukt met gevoel voor zelfspot dat deze klasse met haar onopvallende, bewuste keuzes voor het goede leven vooral de eigen, verheven sociale positie in stand houdt.
Geef een argument voor en een argument tegen de opvatting dat de strevende klasse bijdraagt aan ecologische transitie.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument voor de opvatting dat de strevende klasse bijdraagt aan een circulaire, immateriële economie die uitgaat van duurzaamheid (ecologische transitie). (1p)
- Geeft een argument tegen de opvatting dat de strevende klasse bijdraagt aan een circulaire, immateriële economie die uitgaat van duurzaamheid (ecologische transitie). (1p)
Alleen het gevraagde aantal telt: een argument voor en een argument tegen. Meer argumenten worden niet beoordeeld (regel 3.5).
tekst 8
De leden van de strevende klasse zijn niet de boeven van Wall Street, niet de Russische oligarchen die Londen en Manhattan opkopen, ze zijn geen plutocraten in privéjets. Ze verdienen lang niet allemaal extreem veel geld. Maar juist hun positieve eigenschappen maken de strevende klasse misschien wel gevaarlijker dan de superrijken, die worden verguisd in de media. Er zijn maar weinig miljardairs, maar de strevende klasse is gigantisch en machtig. Boven alles versterken ze, met hun subtiele en onzichtbare keuzes, het socioculturele privilege van zichzelf én hun kinderen, terwijl ze anderen uitsluiten. De zelfvoldaanheid van die keuzes en het idee dat ze hun sociale positie zelf verdiend hebben, stelt de strevende klasse in staat om de groeiende ongelijkheid om zich heen te negeren.
naar: De Correspondent, 2017
Vraag 16 1 punt
Polak wijst vervolgens op een gevaar van de strevende klasse:
Volgens Polak sluit de strevende klasse met haar ideeën anderen in de samenleving uit. Dit mechanisme is te herkennen in de kritiek van Karl Marx op instituties.
Leg met tekst 8 Marx’ kritiek op instituties uit.
Bekijk het antwoord
- Legt met tekst 8 Marx’ kritiek op instituties uit: ideeën die instituties vertegenwoordigen zijn niet neutraal, maar dienen een bepaald klassenbelang, zoals in tekst 8 de ideeën het belang van de strevende klasse dienen. (1p)
Vraag 17 2 punten
Instituties kunnen worden onderscheiden in zachte en harde instituties.
Leg dit onderscheid uit met tekst 8.
Beargumenteer vervolgens met dit onderscheid of jij het eens bent met het genoemde gevaar in tekst 8.
Bekijk het antwoord
- Legt met tekst 8 uit dat harde instituties concreet zijn, met vaak een tastbare of aanwijsbare machtsdrager zoals Wall Street, terwijl zachte instituties opvattingen over het goede leven uitdrukken, zoals die van de strevende klasse. (1p)
- Beargumenteert met het onderscheid tussen harde en zachte instituties, of met de opvatting uit tekst 8 dat de strevende klasse ongelijkheid bestendigt, of die opvatting terecht is. (1p)
2021, tijdvak 2: Kledingindustrie
Vraag 18 2 punten
Hoewel er veel aandacht is voor eerlijke handel in de mondiale kledingindustrie, is er ook nog steeds veel mis. Arbeiders worden vaak uitgebuit: ze moeten werken onder ongezonde en gevaarlijke omstandigheden en ze worden niet beschermd door arbeidsrechten.
Om te kunnen vaststellen wat de rechten van mensen in een samenleving zijn, maakt John Locke een onderscheid tussen de natuurtoestand en de natuurwet.
Geef weer wat de natuurtoestand inhoudt volgens Locke.
Leg vervolgens met Lockes opvatting van de natuurwet uit dat de situatie van de uitgebuite arbeiders niet is toegestaan.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer dat de natuurtoestand volgens Locke een uitgangspositie van gelijkheid en vrijheid is, voordat de samenleving gevormd wordt. (1p)
- Legt met Lockes opvatting van de natuurwet uit dat de situatie van de uitgebuite arbeiders niet is toegestaan: omdat iedereen gelijk is, mag niemand een ander schaden. (1p)
tekst 9
Het probleem is dat ik zes dagen per week in een fabriek werk. Van acht uur ’s ochtends tot zeven uur ’s avonds, dus ik heb nooit tijd om te dansen. Ik ben doodop als ik ’s avonds thuiskom. Ik heb veel huishoudelijke klusjes. De vaat, koken, schoonmaken. Het is onmogelijk om onze dromen te vervullen.
naar: De Correspondent, 2018
Vraag 19 2 punten
Hoewel er veel aandacht is voor eerlijke handel in de mondiale kledingindustrie, is er ook nog steeds veel mis. Arbeiders worden vaak uitgebuit: ze moeten werken onder ongezonde en gevaarlijke omstandigheden en ze worden niet beschermd door arbeidsrechten.
In een documentairereeks over de kledingindustrie vertelt Shampa uit Bangladesh over haar werkende leven in een naaiatelier en over haar droom om danseres te worden:
De naaiateliers zijn een voorbeeld van arbeidsdeling en uitbesteding van arbeid. Adam Smith is een voorstander van de verdeling van de werkzaamheden, hoewel hij ook oog heeft voor de nadelige gevolgen ervan. Volgens Smith zijn deze gevolgen te beheersen door de overheid.
Leg uit dat arbeidsdeling volgens Smith ontstaat uit menselijke neigingen.
Leg vervolgens uit welke taak de overheid volgens Smith heeft om de nadelige effecten van de vrije markt uit tekst 9 te voorkomen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat arbeidsdeling volgens Smith ontstaat uit menselijke neigingen: marchanderen en samenwerken zijn zaken waar mensen (alleen) toe geneigd zijn, en arbeidsdeling maakt die veel effectiever. (1p)
- Legt uit welke taak de overheid volgens Smith heeft om de nadelige effecten van de vrije markt uit tekst 9 te voorkomen: onderwijs aanbieden voor de ontwikkeling van de persoon. (1p)
Vraag 20 1 punt
Een voorwaarde voor de vrije markt is het idee van persoonlijk bezit.
Leg uit hoe volgens Locke persoonlijk bezit ontstaat.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Locke persoonlijk bezit ontstaat door toevoeging van arbeid aan de natuur. (1p)
Vraag 21 2 punten
Shampa bezit nauwelijks iets, maakt lange dagen en verdient bijna niets. Volgens Karl Marx leidt het kapitalistische denken over eigendom ertoe dat arbeiders als Shampa worden uitgebuit.
Leg uit dat de vrije markt volgens Marx de uitbuiting van Shampa in de hand werkt, met:
- het privébezit van productiemiddelen, en
- het begrip ‘kapitaal’.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de vrije markt volgens Marx de uitbuiting van Shampa in de hand werkt door het privébezit van productiemiddelen: door privé-eigendom komen productiemiddelen steeds meer in dezelfde handen. (1p)
- Legt uit dat de vrije markt volgens Marx de uitbuiting van Shampa in de hand werkt door het begrip ‘kapitaal’: doordat geld als kapitaal een doel op zich wordt, verwordt arbeid tot een kostenpost. (1p)
Vraag 22 1 punt
Marx dacht dat de situatie van arbeiders zoals Shampa uiteindelijk tot een verandering zou leiden, omdat er onvermijdelijk een revolutie zou komen.
Leg met Marx’ idee van de ontwikkeling van de productieverhoudingen uit dat deze revolutie volgens Marx onvermijdelijk is.
Bekijk het antwoord
- Legt met Marx’ idee van de ontwikkeling van de productieverhoudingen uit dat de revolutie onvermijdelijk is: wanneer productiekrachten en productieverhoudingen met elkaar in tegenspraak raken, vindt een noodzakelijke omwenteling plaats, met sociale omwenteling tot gevolg. (1p)
tekst 10
Als je in een kledingfabriek werkt, dan hoef je geen bruidsschat te betalen om te trouwen. Je mag trouwen met wie je wilt. Vrouwen zijn nu onafhankelijk. Ze kunnen voor zichzelf en hun families zorgen. Als ik in het dorp was gebleven was ik niet in staat geweest om geld te verdienen. Maar nu kan ik zelf dingen betalen, en dat stemt me gelukkig.
bron: De Correspondent, 2018
Vraag 23 2 punten
Er is ook een andere kant van de kledingindustrie. Zo vertelt Laizu wat het harde werk, waarmee ze weinig verdient, haar heeft gebracht in het leven:
Volgens Martha Nussbaum is ontwikkeling van mensen in arme landen niet goed uit te drukken in alleen financiële aspecten.
Leg uit wat volgens Nussbaum het probleem is met het bnp als criterium voor de ontwikkeling van een land.
Leg vervolgens met tekst 10 uit welke andere benadering Nussbaum voorstelt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Nussbaum het bnp geen goed criterium is voor ontwikkeling, omdat het bnp belangrijke aspecten van het goede leven negeert. (1p)
- Legt met tekst 10 uit dat volgens Nussbaum gekeken moet worden naar capabilities, een vermogen of potentie die je kunt ontwikkelen om tot een goed leven te komen, zoals de onafhankelijkheid van Laizu. (1p)
Vraag 25 2 punten
De voorbeelden van Laizu en Vasanti zoals hiervoor beschreven, laten zien dat het goede leven niet eenduidig en helder te definiëren is in termen van werk en inkomen. Volgens Hannah Arendt is de manier waarop we met werk omgaan een belangrijke factor in ons begrip van het goede leven.
Arendt maakt een onderscheid tussen werken, arbeiden en handelen. In de verhalen van Laizu en Vasanti lijkt er geen echt ‘werk’ aanwezig zoals Arendt dat beschrijft. Toch herken je in de voorbeelden van deze twee vrouwen wel een verschil tussen ‘arbeiden’ en ‘handelen’.
Leg uit wie van de twee volgens Arendt gericht is op ‘arbeiden’ en wie op ‘handelen’.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Laizu arbeid verricht, omdat zij overleeft in een proces van produceren en consumeren waarin geen bestendige wereld tot stand komt. (1p)
- Legt uit dat Vasanti gericht is op handelen, omdat zij zich in vrijheid ontwikkelt en samen met andere mensen nieuwe initiatieven neemt. (1p)
2021, tijdvak 3: Hebzucht
Vraag 1 2 punten
In Plato’s ideale staat is geen plaats voor hebzucht. Volgens Karl Popper leidt Plato’s ideale staat echter tot een dystopie.
Leg met het verband tussen de orde in de samenleving en de menselijke ziel uit dat er in Plato’s ideale staat geen plaats is voor hebzucht. Geef vervolgens met Poppers kritiek op Plato een argument tegen de uitbanning van hebzucht uit de samenleving.
Bekijk het antwoord
- Legt met het verband tussen de orde in de samenleving en de menselijke ziel uit dat er in Plato’s ideale staat geen plaats is voor hebzucht: zoals de ziel zich niet moet laten leiden door begeerte, zo wordt de ideale staat geleid met het oog op de gehele samenleving (1p)
- Geeft een argument tegen de uitbanning van hebzucht uit de samenleving met Poppers kritiek dat in Plato’s ideale staat vrijheid teniet wordt gedaan (1p)
tekst 2
De allerhebberigsten onder ons werken in de olie-industrie. De makelaardij staat op nummer twee, bankiers en verzekeraars op drie, de handel op vier. Niet verwonderlijk, vindt Zeelenberg: “Als je veel materiële begeerten hebt, word je geen kleuterjuf. Dan doe je liever werk op provisie-basis of je zoekt een sector waar je bonussen kunt binnenslepen.”
Ook in de overheid en de zorg werken mensen die relatief laag scoren op de hebzuchtschaal. Hebzucht gaat vaak gepaard met min of meer omstreden gedrag. “In spelsituaties zie je dat hebzuchtige mensen scherper onderhandelen en als ze moeten delen, houden ze meer voor zichzelf dan gemiddeld”, aldus Zeelenberg. “Ze hebben vaker schulden. En inhalige mensen hebben minder moeite met immoreel gedrag, met het aannemen van steekpenningen bijvoorbeeld, dan niet-inhalige mensen.”
Ook zijn hebzuchtige mensen vaker jaloers en materialistisch.
bron: De Volkskrant, De langzame normalisering van de hebzucht, 2018
Vraag 4 1 punt
Door hedendaagse psychologen wordt onderzocht hoe hebzuchtig mensen zijn. Uit het onderzoek blijkt dat er tussen verschillende beroepsgroepen een verschil is in de mate van hebzucht. De onderzoekers spreken zich niet expliciet uit over de gevolgen van hebzucht voor de samenleving als geheel. Toch kan je uit tekst 2 met de neo-klassieke (economische) opvatting argumenten halen voor de stelling ‘hebzucht heeft een positief effect op de samenleving’.
Geef een argument voor deze stelling met tekst 2 en de neo-klassieke (economische) opvatting.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument voor de stelling ‘hebzucht heeft een positief effect op de samenleving’ met tekst 2 en de neo-klassieke opvatting dat hebzucht een aanjager is van economische ontwikkeling: hebzuchtige mensen kiezen vaker werk waarin ze met bonussen meer kunnen verdienen, en dat is een prikkel om extra hard te werken, wat de welvaart van de samenleving ten goede komt (1p)
tekst 3
Hij praatte op een sublieme manier de hebzucht – het eigenbelang – van de enkeling goed. Opeens was hebzucht niet meer destructief, maar de motor van de welvaart. Als iedereen pakt wat hij pakken kan, worden we daar allemaal beter van.
bron: De Volkskrant, De langzame normalisering van de hebzucht, 2018
Vraag 7 1 punt
Linssen vat in tekst 3 hebzucht of eigenbelang bij Smith op als ‘pakken wat je pakken kan’.
Leg met Smiths opvatting van de markt uit welke kritiek kan worden gegeven op Linssens uitleg van eigenbelang bij Smith.
Bekijk het antwoord
- Legt met Smiths opvatting van de markt uit welke kritiek op Linssens uitleg kan worden gegeven: omdat mensen in een markt afgestemd moeten zijn op de belangen van anderen om te krijgen wat ze zelf nodig hebben, draait het bij Smith niet om ongeremd pakken wat je pakken kan (1p)
tekst 4
Minimalisme kan je helpen om vrijheid te vinden. Dat betekent niet dat er iets fundamenteel mis is met het bezit van materiële spullen. Het huidige probleem zit hem in de betekenis die we toekennen aan die spullen. We hebben de neiging om te veel betekenis te geven aan onze spullen en daarbij andere zaken te verwaarlozen: onze gezondheid, onze relaties, passies, onze persoonlijke groei en ons verlangen om bij te dragen aan iets wat groter is dan onszelf.
Het omzeilen van consumentisme betekent niet dat minimalisten uit de economie stappen. In plaats daarvan richt minimalisme zich op intentionaliteit, dat wil zeggen, we besteden ons geld bewuster.
Minimalisten investeren in ervaringen boven bezit. Reizen, onafhankelijke concerten, vakantie, buurttheater, enzovoort. We kunnen allemaal ons geld uitgeven zonder nieuwe spullen te kopen.
naar: theminimalists.com, What is minimalism?
Vraag 8 2 punten
De huidige samenleving kan getypeerd worden als een prestatiemaatschappij. Volgens sommigen leiden de problemen van de prestatiemaatschappij tot de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid.
Geef weer wat de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid inhoudt. Beargumenteer vervolgens met tekst 4 of het minimalisme volgens jou een oplossing kan bieden voor deze paradox in de prestatiemaatschappij.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer wat de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid inhoudt: de vrijheid om succes op de markt te realiseren leidt in veel gevallen juist tot onvrijheid (1p)
- Beargumenteert met deze paradox en tekst 4 of het minimalisme een oplossing kan bieden voor de problemen van de prestatiemaatschappij (1p)
2021, tijdvak 3: De correcties
Opgavetekst
tekst 5
Hoewel de spoorwegmaatschappij in de eerste plaats verantwoording schuldig was aan de aandeelhouders, hadden de functionarissen uit Kansas en Missouri de raad van bestuur ervan overtuigd dat een spoorweg, omdat die in veel plaatsen in het achterland een zuiver monopolie was, het aan de samenleving verplicht was om de exploitatie van de aftakkingen en zijlijnen in stand te houden. Alfred geloofde in het spoor en hij wist uit eigen ervaring wat een regelmatige dienstregeling betekende voor de burgertrots van een stad.
naar: Jonathan Franzen, De correcties, 2012
Vraag 11 2 punten
Alfred heeft met zijn werk voor de spoorwegmaatschappij altijd zijn gezin kunnen onderhouden. Volgens Georg Hegel voorzien individuen in een burgerlijke maatschappij niet direct, maar indirect in hun eigen behoeften. De twee grondprincipes van de burgerlijke maatschappij, algemeenheid en bijzonderheid, manifesteren zich in arbeid.
Leg met het voorbeeld van Alfred uit dat volgens Hegel het algemeen belang gediend wordt door:
- de inwerking van het bijzondere op het algemene, en
- de inwerking van het algemene op het bijzondere.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van Alfred uit dat het algemeen belang gediend wordt door de inwerking van het bijzondere op het algemene: Alfred werkt vanuit zijn eigen behoefte aan inkomen, waarmee hij bijdraagt aan de algemeenheid, zodat anderen in hun behoefte kunnen voorzien (1p)
- Legt met het voorbeeld van Alfred uit dat het algemeen belang gediend wordt door de inwerking van het algemene op het bijzondere: Alfred is voor zijn behoeftebevrediging afhankelijk van het collectieve geheel van het spoor (1p)
Vraag 12 4 punten
Alfred heeft een octrooi op een ontdekking die een farmaceutisch bedrijf wil kopen om een nieuw medicijn te ontwikkelen. Zijn oudste zoon Gary dringt aan op een hoog afkoopbedrag, maar Alfred laat zich met een schijntje afschepen. Gary handelt zelf in aandelen en omarmt de neoliberale marktlogica. Volgens Karl Marx staat de vrije markt op gespannen voet met het goede leven.
Leg deze opvatting van Marx uit, met:
- de rol die kapitaal volgens Marx speelt, en
- Marx’ opvatting over privébezit van productiemiddelen.
Beargumenteer vervolgens of jij het eens bent met Marx’ opvatting dat de vrije markt op gespannen voet staat met het goede leven, met:
- het voorbeeld van Gary en zijn vader, en
- jouw standpunt over het begrenzen van de neoliberale marktlogica.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Marx de vrije markt op gespannen voet staat met het goede leven omdat kapitaal doel op zich wordt, waardoor arbeiders worden uitgebuit en niet vrij zijn, of waardoor geld ook de bourgeoisie gevangenhoudt (1p)
- Legt uit dat volgens Marx de vrije markt op gespannen voet staat met het goede leven omdat de bourgeoisie de productiemiddelen in privébezit heeft, waardoor arbeiders niet delen in de winst en verpauperen (1p)
- Beargumenteert voor of tegen Marx’ opvatting dat de vrije markt op gespannen voet staat met het goede leven, met het voorbeeld van Gary en zijn vader (1p)
- Beargumenteert voor of tegen Marx’ opvatting dat de vrije markt op gespannen voet staat met het goede leven, met een standpunt over het begrenzen van de neoliberale marktlogica (1p)
tekst 6
Chip vond de globale overeenkomsten tussen de zwarte markt van Litouwen en de vrije markt van Amerika frappant. In beide landen was de rijkdom in handen van weinigen; iedere scheiding tussen de particuliere en publieke sector was verdwenen, en de economie werd voornamelijk aangedreven door de onverzadigbare vraag naar de luxe van de elite. Het grootste verschil tussen Amerika en Litouwen was, voor zover Chip kon zien, dat in Amerika de weinige rijken de talloze niet-rijken eronder hielden door middel van geestdodend, zielloos amusement en dito hebbedingetjes en farmaceutische middelen, terwijl in Litouwen de paar machtigen de machteloze massa eronder hielden door te dreigen met geweld.
naar: Jonathan Franzen, De correcties, 2012
Vraag 13 1 punt
In tekst 6 heeft het verschil tussen Amerika en Litouwen te maken met de rol van instituties.
Leg uit in welke situatie uit tekst 6 Marx’ kritiek op instituties te herkennen is: in die van Amerika of in die van Litouwen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Marx’ kritiek op instituties te herkennen is in de situatie van Amerika: zielloos amusement, hebbedingetjes en farmaceutische middelen zijn institutionele onderdrukking die de sociaal-economische verhoudingen in stand houdt, waarbij het belang van de rijken het best gediend is (1p)
Vraag 14 3 punten
Het begrip ‘instituties’ kan op verschillende manieren gedefinieerd worden, afhankelijk van de vooronderstellingen waar je van uitgaat.
Beargumenteer of instituties volgens jou de persoonlijke vrijheid inperken of juist mogelijk maken, met:
- een definitie van het begrip ‘harde institutie’ of een definitie van het begrip ‘zachte institutie’,
- een vooronderstelling waarop die definitie is gebaseerd, en
- een passend voorbeeld.
Bekijk het antwoord
- Geeft een definitie van het begrip ‘harde institutie’ of van het begrip ‘zachte institutie’ (1p)
- Legt een vooronderstelling uit die bij die definitie hoort (1p)
- Geeft een passend voorbeeld (1p)
Aan een juiste argumentatie dat harde instituties persoonlijke vrijheid mogelijk maken en zachte instituties persoonlijke vrijheid ondermijnen, kunnen ook scorepunten worden toegekend.
2021, tijdvak 3: De meeste mensen deugen
Vraag 18 2 punten
Bregman onderzoekt de situatie op Paaseiland, een samenleving in verval. Volgens sommige onderzoekers leefden op Paaseiland ooit 15.000 mensen. De productie van de moai zou echter steeds verder zijn opgevoerd door een machtig stamhoofd. Dit vereiste zo veel hout voor het vervoer dat de grond erodeerde, de landbouw stagneerde en de eilandbewoners honger leden. Hierop brak er een burgeroorlog uit. Volgens John Lockes opvatting over het doel van staten schoot de staat van het stamhoofd op Paaseiland tekort. Bij de oprichting van een staat doen mensen volgens Locke afstand van twee vermogens.
Geef deze twee vermogens weer. Leg vervolgens uit welk opgegeven vermogen maakt dat het stamhoofd op Paaseiland volgens de opvatting van Locke tekort is geschoten.
Bekijk het antwoord
- Geeft de twee vermogens weer waarvan mensen volgens Locke afstand doen bij de oprichting van de staat: het vermogen om te doen wat nodig is voor het eigen levensbehoud, en het vermogen om te straffen (1p)
- Legt uit dat het vermogen om te doen wat nodig is voor het eigen levensbehoud maakt dat het stamhoofd volgens Locke tekort is geschoten: in ruil voor het opgeven van dit vermogen moet het staatshoofd het leven van burgers beschermen, en hij doet dat niet door zijn moai-productie, of hij faalt daarin doordat er een burgeroorlog ontstaat (1p)
Vraag 19 2 punten
Onderzoekers beschrijven de burgeroorlog op Paaseiland als een oorlog van allen tegen allen. Volgens sommige filosofen zou dit ook het kenmerk zijn van een natuurtoestand. De natuurtoestand is volgens Locke geen situatie van totale bandeloosheid.
Leg met Lockes idee van de natuurwet uit dat volgens Locke de natuurtoestand geen situatie van totale bandeloosheid is. Beargumenteer vervolgens of jij het met Locke eens bent dat een natuurtoestand niet noodzakelijk vervalt in een oorlog van allen tegen allen.
Bekijk het antwoord
- Legt met Lockes idee van de natuurwet uit dat de natuurtoestand geen situatie van totale bandeloosheid is, omdat de natuurtoestand bestuurd wordt door de natuurwet, die inhoudt dat iedereen recht heeft op leven, gezondheid, vrijheid en bezit (1p)
- Beargumenteert voor of tegen Locke dat een natuurtoestand niet noodzakelijk vervalt in een oorlog van allen tegen allen (1p)
Hoe vaak politieke filosofie in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 2 | 12 | 1 | 4% |
| 2023, tijdvak 1 | 12-13, 18-21, 23 | 7 | 30% |
| 2023, tijdvak 2 | 1, 8-11, 14-15, 18, 21-22 | 10 | 43% |
| 2022, tijdvak 1 | 5, 18-22, 24 | 7 | 29% |
| 2022, tijdvak 2 | 5, 9-15, 19-21, 23 | 12 | 52% |
| 2022, tijdvak 3 | 1-10, 13-16, 18-23 | 20 | 83% |
| 2021, tijdvak 1 | 1-7, 13-20 | 15 | 63% |
| 2021, tijdvak 2 | 6-8, 10, 13-23, 25 | 16 | 64% |
| 2021, tijdvak 3 | 1, 4, 7-8, 11-14, 18-19 | 10 | 43% |
In 9 van de 18 ingedeelde examens filosofie vwo staat een vraag over politieke filosofie, samen 98 vragen (25% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 3: 20 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 1% van de vragen over politieke filosofie, daarvoor 38%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met politieke filosofie
Maak de 15 nieuwste examenvragen over politieke filosofie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2023, 2022 en 2021). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over politieke filosofie
Andere onderwerpen filosofie vwo
Politieke filosofie op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen filosofie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op filosofie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt politieke filosofie voor in het eindexamen filosofie vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 98 vragen over politieke filosofie, 25% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 9 van die examens.
In welk examen filosofie vwo stonden de meeste vragen over politieke filosofie?
In het examen van 2022, tijdvak 3, met 20 vragen: 1-10, 13-16, 18-23.
Hoe oefen ik examenvragen over politieke filosofie?
Op deze pagina staan alle vragen over politieke filosofie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.