Examenvragen mens en techniek filosofie vwo
158 vragen over mens en techniek uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Mens en techniek komt in 18 van de 18 examens filosofie vwo voor, met 158 vragen (41% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 2 (23 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over mens en techniek
Per examen de vragen over mens en techniek, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Opgave 1 Een eindeloze toekomst
Opgavetekst
Schrijver Roland van der Vorst ging een week de bossen in zonder technologie. Door deze reis besefte hij dat technologie, zoals een smartwatch, ons een idee van eindeloosheid kan geven. De smartwatch is verbonden met een agenda, wijst op afspraken, heeft een stappenteller die je aanzet om meer te lopen, stuurt berichten en nodigt voortdurend uit om te reageren.
Andy Clark maakt gebruik van twee experimenten om duidelijk te maken wat mensen doen met nieuwe technieken, zoals een smartwatch. Om uit te leggen op welke verschillende manieren mensen zich tot de nieuwe techniek van een smartwatch kunnen verhouden, zou Andy Clark gebruikmaken van de tegenstelling tussen interface en cyborg.
Vraag 1 2 punten
Beargumenteer met de tegenstelling tussen interface en cyborg op welke manier jij je zou verhouden tot een smartwatch. Leg in je argumentatie een van de twee experimenten uit die Clark aanhaalt.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie over de verhouding tot een smartwatch, met:
- de tegenstelling tussen interface, waarop we ons bewust richten, en cyborg, die de smartwatch geïncorporeerd heeft (1)
- een uitleg van het inlijven van techniek met het experiment ‘de verlengde neus’ of ‘pijn in het bureaublad’ (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Als ik me tot een smartwatch zou verhouden, dan zou zo’n smartwatch wellicht een interface voor me zijn. Ik zou me namelijk heel bewust tot de smartwatch moeten verhouden om bijvoorbeeld mijn agenda te kunnen controleren of om erachter te komen hoeveel stappen ik heb gezet. Ik moet namelijk eerst uitvinden hoe zo’n ding precies werkt. Mijn ervaring sluit daarmee niet aan bij het experiment van de verlengde neus, waarin je neus langer lijkt te zijn als je tikt op de neus van iemand die voor je zit en iemand anders synchroon op mijn neus tikt. Volgens Clark kan bijvoorbeeld ook een pen zo gaan aanvoelen als onderdeel van ons eigen lichaam. Ik ben niet op die manier vertrouwd met een smartwatch en ga er dus niet mee om als een cyborg, die de techniek heeft ingelijfd. (2)
of
- Ik heb een smartwatch en die zit vrijwel altijd om mijn pols, al ben ik me daar nauwelijks meer bewust van. Ik ervaar de smartwatch niet meer als uitwendige techniek maar als iets waarmee ik ben vergroeid en die als het ware onderdeel is geworden van mijn lichaam. Ik richt me er ook niet bewust op, zoals op een interface, als ik bijvoorbeeld wil controleren welk huiswerk ik heb. Ik verhoud me daarom tot de smartwatch als cyborg. Als iemand anders zou tikken op de smartwatch dan zou ik dat ervaren alsof iemand op mijn lichaam tikt, net als in het experiment ‘pijn in het bureaublad’ waarin het getik op het bureaublad aanvoelt als getik op je eigen lichaam, omdat het bureaublad is ingelijfd. (2)
Volgens Van der Vorst geeft de smartwatch voortdurend een prikkel die het begin van iets nieuws aankondigt. Daardoor krijgt ons denken geen seconde rust meer en verandert de smartwatch onze tijdsbeleving: ons denken is door de smartwatch constant gericht op de toekomst. Volgens sommigen verandert de smartwatch het wezen van de mens.
Vraag 2 2 punten
Leg uit dat de smartwatch volgens Clarks mensbeeld het wezen van de mens niet verandert.
Geef vervolgens met het begrip ‘bestaanservaring’ een argument dat de smartwatch het wezen van de mens wel verandert.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat de smartwatch volgens Clarks mensbeeld het wezen van de mens niet verandert: een smartwatch verandert het wezen van de mens niet omdat we van nature mens-technologiehybriden / naturalborn cyborgs zijn (1)
- een argument met het begrip ‘bestaanservaring‘ dat de smartwatch het wezen van de mens wel verandert (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Clark noemt de mens een ‘natural-born cyborg’, iemand die van nature technologie gebruikt en deze technologie inlijft. Wij zijn van nature kunstmatig, deels mensen van vlees en bloed, deels technologie, een mens-technologiehybride. Het wezen van de mens verandert dus niet door een smartwatch, want een smartwatch is slechts een voorbeeld van nieuwe technologie, die wij ons eigen maken en vervolgens kunnen inlijven. (1)
- De smartwatch verandert het wezen van de mens, omdat het eigen is aan de menselijke bestaanservaring dat we een besef hebben van verleden, heden en toekomst. Door de smartwatch richt ons denken zich echter vooral op de toekomst, omdat elke prikkel weer iets nieuws aankondigt. Er is geen einde aan wat we moeten doen, bijvoorbeeld stappen zetten, appen, filmpjes bekijken. Daardoor raakt het verleden uit beeld en leven we minder in het hier en nu, waardoor volgens mij onze bestaanservaring zo veranderd is dat het wezen van de mens anders is geworden. (1)
Volgens Van der Vorst presenteren streamingdiensten en digitale kranten hun aanbod in een ordening van populairste, beste, meest bekeken films en meest gelezen artikelen. Mensen gaan automatisch reageren op al deze impulsen. Van der Vorst noemt dit een stimulus-responsleven. Dit kan verwijzen naar een behavioristisch en functionalistisch mensbeeld. Het functionalistisch cognitivistische mensbeeld maakt gebruik van de computermetafoor.
Volgens Jos de Mul verandert onze omgang met techniek onze identiteit, die humanistisch zou zijn.
Vraag 3 2 punten
Geef een argumentatie voor Van der Vorsts opvatting dat wij een stimulus-responsleven gaan leiden. Ga daarbij in op:
- de functionalistisch cognitivistische opvatting van mentale processen, en
- De Muls opvatting dat onze omgang met techniek onze identiteit verandert, die hij beschrijft met het begrip humanisme.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie voor Van der Vorsts opvatting dat wij een stimulus-responsleven gaan leiden, waarbij wordt ingegaan op:
- de functionalistisch cognitivistische opvatting van mentale processen als symboolmanipulatie van input tot output (1)
- De Muls opvatting dat onze omgang met techniek onze identiteit verandert, die hij beschrijft met het begrip humanisme, waarbij de mens een redelijk wezen is met zelfbewustzijn / een eigen wil / de vrijheid om zelf keuzes te maken (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens Van der Vorst leiden wij een stimulus-responsleven doordat wij reageren op de ranglijsten van het aanbod van bijvoorbeeld films. Dit stimulus-responsleven is te beschouwen als een computermetafoor: net als een computer verwerken we informatie om te bepalen hoe we handelen. Vanuit het functionalisme is dit te beschrijven als een mentaal proces van input, mentale representatie en output: wij ontvangen als input de digitale informatie, verwerken die als algoritmes in ons hoofd, waarna wij deze impulsen in gedrag, respons, gaan omzetten. (1)
- Door de omgang met techniek verandert volgens De Mul de identiteit van de mens als redelijk wezen met een eigen wil. Als wij een stimulus-responsleven leiden, hebben wij geen eigen wil meer en kunnen we geen keuzes meer maken. We reageren volgens Van der Vorst dan automatisch op de impulsen van het digitale aanbod van streamingdiensten. Door de techniek van de digitale streamingdiensten verandert dus onze identiteit, omdat we geen eigen wil meer hebben, maar automatisch reageren. (1)
Volgens Van der Vorst manifesteren zich door digitalisering verschillende versies van ons zelf. Ik ben fysiek wel ergens op een bepaalde tijd, maar heb tegelijkertijd verschillende profielen op verschillende sociale media, in appjes, posts en likes. Door al die verschillende digitale profielen rijst de vraag wie ik zelf ben:
tekst 1
Digitalisering belooft wel transparantie maar tegelijkertijd zorgt ze er juist voor dat we steeds meer gaan wennen aan het idee dat we nooit ergens een volledig beeld van zullen hebben. Niet van een fenomeen en dus ook niet van onszelf of de ander. De eindeloze digitale identiteit is open en inconsistent.
Zo verandert het zelf van de moderne mens: […] geen centrale instantie die alles omvat, geen samenvatting en geen overkoepelende structuur.
bron: Roland van der Vorst, De toekomst is eindeloos. Een open blik op digitalisering, 2023
Timothy Morton spreekt van de ‘mesh’ en ecologisch denken.
Vraag 5 3 punten
Geef aan wat Morton bedoelt met de ‘mesh’.
Leg vervolgens een overeenkomst uit tussen tekst 1 en ecologisch denken.
Beargumenteer tot slot met deze overeenkomst of het volgens jou een probleem is dat we door digitalisering nooit een volledig beeld zullen hebben van onze identiteit.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een weergave van wat Morton bedoelt met de ‘mesh’: onderlinge verbondenheid/afhankelijkheid van alle levende en niet-levende dingen (1)
- een uitleg van een overeenkomst tussen tekst 1 en ecologisch denken: geen referentiepunt / desoriënterende openheid (1)
- een argument met deze overeenkomst of het een probleem is dat we door digitalisering nooit een volledig beeld zullen hebben van onze identiteit (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Morton bedoelt met de mesh de onderlinge afhankelijkheid en verbondenheid van alle levende en niet-levende dingen. (1)
- Zowel bij digitalisering van het zelf als bij de ‘mesh’ ontbreekt een centrale instantie die alles omvat. De moderne mens heeft allerlei profielen op het web, zonder een samenvatting, zonder een overkoepelende structuur, waardoor we er geen volledig beeld van hebben. Dat is ook het geval bij de ‘mesh’, een web zonder duidelijk afgebakende achtergrond en voorgrond, zonder een punt van waaruit je onpartijdig kunt kijken. Door digitalisering gaan we eraan wennen dat we daardoor nooit ergens een volledig beeld van zullen hebben, ‘de eindeloze digitale identiteit is open en inconsistent’. Dit doet denken aan Morton: de betekenisloosheid en de desoriënterende openheid van ecologisch denken onder ogen zien. (1)
- Volgens mij is het wel een probleem dat door digitalisering we nooit een volledig beeld zullen hebben van onze identiteit, omdat we dan nooit zullen weten wie we zijn, net als in de ‘mesh’. Daar zijn we afhankelijk en verbonden met alle levensvormen, waardoor we geen referentiepunt hebben en onszelf niet tegenover andere levensvormen kunnen plaatsen. Dat leidt tot desoriëntatie. Zo leidt het ook tot desoriëntatie in het digitale web, waar we een open en inconsistente identiteit hebben, zonder duidelijke afbakening. Volgens mij leidt dat tot een identiteitscrisis, omdat we niet weten wie we zijn. (1)
of
- Volgens mij is het geen probleem dat we door digitalisering nooit een volledig beeld zullen hebben van onze identiteit, omdat digitalisering bevestigt dat het onmogelijk is ons als individu af te bakenen. Wij zijn open en inconsistente wezens en hebben geen referentiepunt van waaruit we weten wie we zijn. In de ‘mesh’ zijn we verbonden met alle levensvormen, in de digitalisering met alle mogelijke profielen die we hebben en misschien nog zullen krijgen. We moeten de desoriëntatie die daardoor ontstaat, in de ogen kijken. Dat is groots denken, niet alleen in het ecologische denken, maar ook in het denken over onze identiteit. (1)
Van der Vorst vraagt zich af of het niet beter is te accepteren dat er geen stabiel ‘zelf’ bestaat en ermee in te stemmen dat we eindeloos verschillende rollen spelen:
tekst 2
Dan is de wereld van profielen die almaar veranderen misschien wel een geschenk: het is de ideale context om voortdurend een ander te kunnen worden. De kunst van het omgaan met een digitaal versnipperde identiteit is misschien wel te voorkomen dat je vast gaat zitten in patronen. Dat betekent dat je afstand leert nemen van de rollen die je aanneemt.
bron: Roland van der Vorst, De toekomst is eindeloos. Een open blik op digitalisering, 2023
Donna Haraway bekritiseert het dualistische denken en gebruikt daarbij het beeld van de cyborg.
Vraag 6 2 punten
Geef met het beeld van de cyborg Haraways kritiek op het dualistische denken weer.
Leg vervolgens met tekst 2 uit dat de digitale identiteit aansluit bij Haraways beeld van de cyborg.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een weergave met het beeld van de cyborg van Haraways kritiek op het dualistische denken: omdat de mens een lichaamtechnologiehybride is, vervagen de grenzen waardoor niet een van beide kanten van de dualistische oppositie boven de andere wordt gesteld (1)
- een uitleg met tekst 2 dat de digitale identiteit aansluit bij Haraways beeld van de cyborg: de mens heeft door de grensvervaging geen vastomlijnde identiteit, zoals de digitaal versnipperde identiteit (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Haraway bekritiseert de dualistische manier van denken, omdat deze uitgaat van tegenstellingen, bijvoorbeeld de geest tegenover het lichaam, de mens tegenover het dier, de man tegenover de vrouw. Daarbij wordt vaak het eerste boven het tweede geplaatst en dat is onterecht. Tegenover deze oppositie stelt zij het beeld van de mens als cyborg, een lichaam-technologiehybride: wij moeten de grenzen in ons denken vervagen, de grenzen tussen mens en dier, levend wezen en machine, fysiek en niet-fysiek. (1)
- In de wereld van profielen kun je steeds een ander worden en ga je niet vastzitten in patronen. Er is dus geen stabiel zelf dat je onderscheidt van allerlei rollen die je aanneemt en waarvan je weer afstand neemt. Deze digitaal versnipperde identiteit sluit aan bij Haraways benadering van de mens, omdat haar beeld van de cyborg als wezen zonder duidelijke grenzen met andere wezens en dingen helpt erkennen dat we geen eenheid hebben, geen vastomlijnde identiteit. Er zijn geen essentiële kenmerken die ons mens maken. (1)
Van der Vorsts beschrijving van de digitaal versnipperde identiteit lijkt aan te sluiten bij de kritiek van Miriam Rasch op het dataïsme, maar daar is ook wat tegenin te brengen.
Vraag 7 2 punten
Leg de kritiek van Rasch op het dataïsme uit met het begrip ‘else’. Geef vervolgens met tekst 2 een argument dat deze kritiek van Rasch niet geldt voor ‘de digitaal versnipperde identiteit’.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg van de kritiek van Rasch op het dataïsme met haar begrip ‘else’: de mens / menselijke bestaanservaring is vanwege onherleidbare openheid niet te beschrijven in een eindige dataset (1)
- een argument met tekst 2 dat de kritiek van Rasch niet geldt voor ‘de digitaal versnipperde identiteit’ voor zover de digitaal versnipperde identiteit onherleidbare openheid niet uitsluit / alleen online en niet offline bestaat (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Rasch heeft kritiek op het dataïsme, omdat volgens haar de mens niet volledig te voorspellen en te beheersen is, terwijl het dataïsme gelooft dat alles, inclusief de mens, uit te drukken is in data en te begrijpen is als een algoritme. Volgens Rasch kenmerkt de mens zich echter door het ‘else’, een onherleidbare openheid, dat wat niet in data te vangen is. (1)
- De kritiek van Rasch geldt niet voor ‘de digitaal versnipperde identiteit’, omdat deze identiteit niet de onherleidbare openheid uitsluit waar Rasch het over heeft. Je kunt door de verschillende online-profielen leren omgaan met allerlei rollen en identiteiten die je aanneemt. Van der Vorst beschrijft dat het een kunst is om met die verschillende profielen om te gaan, zodat je niet gaat vastzitten in patronen. Je kunt zo eindeloze digitale identiteiten op het web hebben, die alle gevangen zijn in data, maar die mogelijk losstaan van je offline identiteit. Er kan dus wel sprake zijn van een onherleidbare openheid, waar Rasch het over heeft. (1)
2026, tijdvak 1: Opgave 2 Lichamelijkheid en techniek in sport
Opgavetekst
Techniek speelt in sport een belangrijke rol om prestaties te verbeteren. Veel sporters dragen apparatuur waarmee bijvoorbeeld hun hartslag wordt gemeten om te bepalen hoe intensief ze moeten trainen. Filosoof Aldo Houterman geeft aan dat dergelijke techniek aan de ene kant helpt bij het bestuderen van het bewegende lichaam en aan de andere kant tekortschiet, omdat daardoor te weinig wordt gekeken naar onmeetbare ervaringen. Hij noemt meervoudig schaatskampioen Ireen Wüst die aangaf dat er tijdens haar carrière weinig aandacht was voor haar ervaringen van pijn en frustratie.
De vraag naar de mens kan worden benaderd vanuit een eerstepersoonsperspectief en vanuit een derdepersoonsperspectief.
Vraag 8 2 punten
Leg beide perspectieven op de vraag naar de mens uit met de opvatting van Houterman.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg van het eerstepersoonsperspectief op de vraag naar de mens met de opvatting van Houterman: de manier waarop Ireen Wüst haar bestaan ervaart met pijn/frustratie (1)
- een uitleg van het derdepersoonsperspectief op de vraag naar de mens met de opvatting van Houterman: het van buitenaf objectief beschrijven van de mens aan de hand van meetresultaten (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Het eerstepersoonsperspectief op de vraag naar de mens gaat over de manier waarop je je eigen bestaan ervaart. Houterman geeft aan dat hiervoor te weinig aandacht is bij het gebruik van techniek om prestaties te verbeteren. Hij geeft de bestaanservaring van Ireen Wüst weer, namelijk pijn en frustraties. (1)
- Het derdepersoonsperspectief op de vraag naar de mens gaat over een objectieve beschrijving van de mens van buitenaf. Dit is te zien in Houtermans opvatting dat techniek om lichaamsfuncties te meten, zoals de hartslag van een sporter, kan helpen bij het bestuderen van het bewegende lichaam. (1)
Houterman geeft verschillende voorbeelden waarin mensbeelden worden gebruikt om de mens als sportend wezen te begrijpen:
tekst 3
Een marathonloper met een dualistisch mensbeeld zegt:
‘Het lichaam en de geest hebben tijd nodig om te herstellen. De geest komt er doorgaans als eerste bovenop. Dat moet ook. De geest is de chauffeur, het lichaam de auto.’
Een rugbyspeler met een monistisch mensbeeld zegt:
‘Bewustzijn ligt vaak verborgen in de vouw van het weefsel, […] de hand gebald tot vuist, vingers tegen elkaar gedrukt, […] of een voet rustend op een andere.’
Een wielrenner met een mensbeeld dat aansluit bij embedded cognition zegt: ‘[B]ewegingen van een sprinter zijn sterk afhankelijk van hoe de rest van het peloton beweegt en van hoe ver de finish nog is. […] Het gevoel – zowel aangenaam als stressvol – van het rijden in een peloton komt niet uit het binnenste [van de wielrenner] maar komt tot stand te midden van de andere renners.’
bron: Homo Movens, redactie Edwin Koster en Ivo van Hilvoorde, 2024
Deze drie mensbeelden – dualistisch, monistisch en aansluitend bij embedded cognition – bieden verschillende visies op de vraag wie de mens is als sportend wezen.
Vraag 9 3 punten
Beargumenteer vanuit welk van deze drie mensbeelden de mens als sportend wezen volgens jou het best kan worden begrepen. Geef daarbij weer wat deze drie mensbeelden inhouden en weeg ze tegen elkaar af.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie vanuit welk mensbeeld de mens als sportend wezen het best kan worden begrepen, waarbij wordt weergegeven wat de volgende mensbeelden inhouden en deze tegen elkaar worden afgewogen:
- het dualistische mensbeeld van de marathonloper, waarin geest en lichaam twee verschillende substanties zijn (1)
- het monistische mensbeeld van de rugbyspeler, waarin bewustzijn en lichaam één substantie zijn (1)
- het mensbeeld van de wielrenner dat aansluit bij het ingebedde denken, waarin denken is ingebed in een omgeving (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
In het monisme zijn lichaam en geest één substantie, zoals de rugbyspeler zegt dat bewustzijn in een vouw van het weefsel kan liggen. Het probleem van het monisme is voor mij dat de eenheid tussen lichaam en geest niet helder is uitgewerkt, omdat het zich te veel tot de fysieke grenzen van het lichaam beperkt, zonder de context en omgeving waarin denken plaatsvindt erbij te betrekken. Het monisme staat tegenover het dualisme, waarin lichaam en geest twee losse substanties zijn. Ik ben het niet eens met het dualistische mensbeeld van de marathonloper, waarin het lichaam wordt vergeleken met een auto en de geest met de chauffeur. Het probleem van het dualisme is dat onduidelijk is hoe beide substanties op elkaar reageren en waarom de geest vooropgaat en het lichaam de geest volgt. Zowel het monisme als het dualisme schieten wat mij betreft tekort. Embedded cognition lost in zekere zin zowel de tekortkomingen van het monisme als die van het dualisme op, omdat de omgeving wordt betrokken bij het denken en het denken niet los komt te staan van het lichaam. In het mensbeeld van de wielrenner komen denken, beweging, gevoel van stress en plezier niet alleen maar uit het binnenste van de wielrenner, maar ze vormen juist een samenhang met lichaam en omgeving: de wielrenner gebruikt het peloton en de afstand tot de finish, dat is een vorm van ingebed denken. Het lichaam, de context en omgeving worden gebruikt voor het denken. Daarom denk ik dat de mens als sportend wezen het best begrepen kan worden vanuit het mensbeeld van de wielrenner, dat aansluit bij embedded cognition. (3)
Opmerkingen: − Aan een antwoord waarin op juiste wijze een beargumenteerde afweging wordt gemaakt van de mensbeelden, resulterend in een dualistisch dan wel monistisch mensbeeld, kunnen ook scorepunten worden toegekend.
− Aan een antwoord waarin op juiste wijze wordt weergegeven wat een mensbeeld inhoudt zonder dat deze weergave in een adequaat beargumenteerde afweging is opgenomen, kunnen geen scorepunten worden toegekend.
Sporters hebben vaak rituelen om hun gedroomde topprestaties te behalen. Atleet Lieke Klaver vertelt in 2024:
tekst 4
Ik droom ervan om wereldkampioen te worden op een individueel onderdeel. […] Wat mij heel erg helpt, is leven in een vast ritme en stramien. Het motiveert mij om elk seizoen […] kleine dingetjes te perfectioneren. […] Ik voel de druk om het beste uit mezelf te halen. Als ik dat kan zeggen, ben ik tevreden. Dit betekent niet altijd een eerste plek. [Voor de] young professionals die dit interview lezen: Ga ervoor, en geef alles. Maar, […] kijk ook waar je vandaan komt en kijk dan waar je nu staat. Zo vergeet je je niet te realiseren welke stappen je allemaal al hebt gezet en wat je al hebt bereikt.
bron: Nxtoffice, Van startblok tot podium: Lieke Klaver over dromen, doelen en doorzetten, 2024
Volgens Helmuth Plessner is het wezen van de mens onbepaald. Hij legt dit onder andere uit met het begrip excentrische positionaliteit en de wet van de utopische standplaats.
Vraag 10 3 punten
Leg met tekst 4 uit wat Plessner bedoelt met:
- het begrip excentrische positionaliteit, en
- de wet van de utopische standplaats.
Leg vervolgens met zowel dit begrip als deze wet uit dat het wezen van de mens volgens Plessner onbepaald is.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg met tekst 4 dat Plessner met het begrip excentrische positionaliteit bedoelt dat de mens zichzelf en de wereld ervaart en reflecteert op zijn bestaan (1)
- een uitleg met tekst 4 van Plessners wet van de utopische standplaats dat de mens boven zichzelf wil uitstijgen en vaste grond onder de voeten wil, maar ontworteling / begrenzing ervaart (1)
- een uitleg met het begrip excentrische positionaliteit en de wet van de utopische standplaats van Plessners opvatting dat het wezen van de mens onbepaald is en mensen de vrijheid hebben om hun bestaan/wezen zelf in te vullen (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens Plessner hebben mensen een excentrische positionaliteit. De mens kan als het ware achter zichzelf gaan staan en ervaart zich daardoor als een ik dat de eigen binnenwereld en de relatie met de buitenwereld tegelijkertijd kan beschouwen. Dit zie je in tekst 4 in de tip om niet alleen met dromen en perfectioneren bezig te zijn, maar ook terug te kijken om je te realiseren wat je allemaal al hebt gedaan om te bereiken waar je nu bent. (1)
- De wet van de utopische standplaats houdt in dat mensen ernaar verlangen om boven zichzelf uit te stijgen, zoals Klaver die droomt om wereldkampioen te worden op een individueel onderdeel, en tegelijkertijd ernaar verlangen vaste grond onder hun voeten te hebben. Door boven jezelf uit te stijgen, ervaar je ontworteling en wil je juist houvast, zoals Klaver dat zoekt in rituelen / een vast stramien door elk seizoen kleine dingen te perfectioneren / tevreden over zichzelf te zijn als ze daarmee het beste uit zichzelf haalt. Maar volgens Plessner is het ons lot om elke vaste grond die we denken te hebben ook weer zelf te ondermijnen, zoals Klaver de vaste grond die ze zichzelf denkt te bieden ook weer ondermijnt door het besef dat ze haar vaste stramien gebruikt als motivatie voor haar droom en dat het geen garantie is voor de eerste plek. (1)
- Omdat mensen op hun relatie met de wereld reflecteren en zowel verlangen om boven zichzelf uit te stijgen als vaste grond willen voelen, kun je zeggen dat het wezen van de mens onbepaald is. Ons wezen en bestaan staan niet vast en kunnen alles worden. Het ligt niet vooraf vast wat onze essentie is, ons wezen is onbepaald en we hebben de vrijheid om ons wezen en bestaan in te vullen. (1)
Voor paralympische sporters is techniek vaak noodzakelijk. Paardrijder Chantal Haenen verloor op haar vijftiende beide benen en kon niet wennen aan de paralympische versie van de paardensport. Ze stapte over op handbiken. Een handbike is een fiets waarop je de pedalen met je armen beweegt. Haenen haalde bij deze parasport direct voldoening uit haar eigen fysieke kracht en ze kon de handbike meteen zonder hulp gebruiken, waardoor ze zich vrij voelde. Bij de paraversie van paardrijden voelde ze geen vrijheid en zelfstandigheid, omdat anderen haar op het paard in een beugel moesten helpen.
Petran Kockelkoren legt aan de hand van treinreizen uit dat mensen bij een nieuwe techniek decentreren. Op decentreren volgt volgens hem recentreren.
Vraag 11 3 punten
Leg met de handbike als nieuwe techniek uit dat Haenen niet decentreert. Leg vervolgens uit dat volgens Kockelkoren recentreren volgt op decentreren.
Geef tot slot een argument tegen Kockelkorens opvatting dat de omgang met techniek de zintuiglijke ervaring verandert door decentreren.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg met de handbike als nieuwe techniek dat Haenen niet decentreert, omdat zij niet vreemd komt te staan tegenover de wereld die deze techniek opent / geen zintuiglijke desoriëntatie ervaart (1)
- een uitleg dat volgens Kockelkoren recentreren volgt op decentreren: na vreemd zijn komen te staan tegenover de wereld / na de desoriëntatie, lijven onze zintuigen de nieuwe techniek in waardoor ons perspectief verandert (1)
- een argument tegen Kockelkorens opvatting dat de omgang met techniek de zintuiglijke ervaring verandert door decentreren (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Van decentreren is sprake als gebruikers van een bepaalde techniek vreemd staan tegenover die techniek en de wereld die deze techniek opent. Gebruikers kunnen zich zintuiglijk gedesoriënteerd voelen zoals de eerste treinreizigers. Hiervan is bij Haenen geen sprake als ze de nieuwe techniek van de handbike gebruikt. Ze voelt niet dat ze vreemd komt te staan tegenover de wereld die deze techniek opent, maar haalt meteen voldoening uit haar eigen fysieke kracht. (1)
- De ervaring van desoriëntatie bij decentreren maakt het volgens Kockelkoren mogelijk dat we reflecteren op de manier waarop ons lichaam en technologie onze ervaring bemiddelen. Volgens hem volgt op decentreren dan ook recentreren. Van recentreren is sprake als je zintuigen de nieuwe techniek inlijven. Je maakt je een nieuw regime van zintuiglijkheid eigen, waardoor jouw ervaring van jezelf in de wereld verandert. (1)
- Kockelkoren geeft allerlei voorbeelden van nieuwe technieken waarbij we zintuiglijk gedesoriënteerd raken, decentreren en vervolgens recentreren. Hij noemt treinen en kermisattracties waarbij verschillende zintuigen elkaar niet meer bevestigen. Maar niet alle nieuwe technieken roepen zintuiglijke desoriëntatie op, zoals bij Haenen met haar handbike. Ook het gebruik van de eerste pc’s of zaagmachines leverde bij mijn weten geen zintuiglijke desoriëntatie op. (1)
Techniek speelt ook een rol bij de beleving van sport door toeschouwers. Zo voorspelde een computer op basis van algoritmes dat Nederland tijdens het EK voetbal van 2024 de zesde kanshebber was en dat Frankrijk topfavoriet was voor de titel. Het is niet bekend of deze computer de op dat moment gebroken neus van Kylian Mbappé (een sterspeler van Frankrijk) als voordeel of als nadeel voor het Franse team interpreteerde.
Hubert Dreyfus en Yuval Noah Harari verschillen van mening over de mogelijkheden van data, AI en computers. Dit leidt tot verschillende opvattingen over wat een computer gebaseerd op algoritmes zou kunnen doen met de informatie over de gebroken neus van Mbappé.
Vraag 12 3 punten
Leg uit dat een computer gebaseerd op algoritmes volgens Dreyfus op een andere aanname is gebaseerd dan waarop gedrag van mensen is gebaseerd.
Leg vervolgens uit dat volgens Harari het belang van menselijke ervaringen zal plaatsmaken voor dataïsme.
Beargumenteer tot slot met deze opvatting van Harari of met deze opvatting van Dreyfus wat jij denkt dat de computer kan doen met de informatie over de gebroken neus van Mbappé.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat een computer gebaseerd op algoritmes volgens Dreyfus op een andere aanname is gebaseerd dan waarop gedrag van mensen is gebaseerd: een computer gebaseerd op algoritmes is gebaseerd op de aanname dat ordelijk gedrag vertaald kan worden in logische regels, terwijl het gedrag van mensen gebaseerd is op alledaagse ervaringskennis (1)
- een uitleg dat volgens Harari het belang van menselijke ervaringen zal plaatsmaken voor dataïsme: menselijke ervaringen hebben geen intrinsieke waarde, want alles, inclusief de mens, is uit te drukken in algoritmes/data (1)
- een argumentatie over wat de computer kan doen met de informatie over de gebroken neus van Mbappé met Dreyfus’ opvatting dat een computer gebaseerd op algoritmes op een andere aanname is gebaseerd dan waarop gedrag van mensen is gebaseerd / met Harari’s opvatting dat het belang van menselijke ervaringen zal plaatsmaken voor dataïsme (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Dreyfus stelt dat mensen en AI of computers waarnemingen anders verwerken. Bij een computer gebaseerd op algoritmes wordt ervan uitgegaan dat ordelijk gedrag vertaald kan worden in logische regels. Een computer kan dus allerlei feiten meewegen, maar vertaalt altijd op basis van algemene regels zonder te kunnen kiezen welke informatie relevant is. Mensen daarentegen gedragen zich vaak op basis van alledaagse kennis die voortkomt uit ervaringen die op de achtergrond aanwezig zijn en waarmee we inschatten welke informatie relevant is en welke niet. (1)
- Volgens Harari is alle informatie uit te drukken in data of algoritmes. Dat geldt volgens hem ook voor de mens. In het dataïsme heeft niets intrinsieke waarde. Menselijke ervaringen zijn niet meer op zichzelf waardevol of van betekenis, ze kunnen volgens hem vervangen worden door algoritmes en computerprogramma’s. (1)
- Ik denk dat de computer een betrouwbare voorspelling kan doen over de uitkomst van het toernooi met de geanalyseerde kennis. Volgens mij zijn de kansen voor Frankrijk inclusief Mbappés gebroken neus prima te reduceren tot een helder algoritme waarmee een betrouwbare voorspelling gedaan kan worden. Menselijke ervaringen voegen vrij weinig toe aan dit soort voorspellingen, omdat ze uiteindelijk allemaal – inclusief verwachtingen en afwegingen over de relevantie omtrent onverwachte situaties zoals een gebroken neus – zijn mee te nemen in een algoritme. Menselijke ervaringen zijn inderdaad, zoals Harari zegt, niet meer van belang in het dataïsme, omdat alle mogelijke menselijke ervaringen door een computer kunnen worden meegewogen. (1)
of
- Ik denk dat computers niet goed kunnen vaststellen of de gebroken neus van Mbappé in het voordeel van het Franse team gaat werken of juist in het nadeel. Daarvoor heb je menselijke ervaring en inschatting nodig. Mensen kunnen kiezen om af te wijken van wat je logischerwijs zou verwachten, ze kunnen hun intuïtie volgen, ze kunnen Mbappé in de ogen kijken en inschatten wat die gebroken neus met hem doet en welke invloed dat heeft op zijn prestaties op het veld. Ik ben het met Dreyfus eens dat menselijk gedrag op iets anders is gebaseerd dan waarop computers zijn gebaseerd. De algoritmes en logica van een computer missen bepaalde menselijke mogelijkheden. Er is veel meer informatie dan een computer ooit kan gebruiken en het wegen van die informatie vereist een openheid en onbepaaldheid die mensen met hun willekeur en grilligheid wel hebben, en computers niet omdat ze altijd in de routes of routines van het algoritme blijven hangen. (1)
2026, tijdvak 1: Opgave 3 De emoties tussen ons
Opgavetekst
Vijftig jaar geleden deed psycholoog Paul Ekman onderzoek naar de universaliteit van emoties. Net als veel andere wetenschappers van dat moment dacht Ekman dat mensen wereldwijd dezelfde basisemoties hebben, zoals boosheid, verdriet en vreugde, en dat deze door alle mensen worden geuit met dezelfde gelaatsuitdrukkingen.
In Ekmans onderzoek kregen proefpersonen foto’s te zien van iemand met een bepaalde gezichtsuitdrukking. Daarbij moesten de proefpersonen een kaartje selecteren met een daarbij passende emotie erop. Hierbij hadden zij de keuze uit een vaste set emotiekaartjes. Ekman probeerde op deze manier een essentieel kenmerk van de mens te beschrijven. De actor-netwerktheorie (ANT) van Bruno Latour staat kritisch tegenover essentialistische benaderingen, zoals die van Ekman. Latour legt met het voorbeeld van de Berlijnse sleutel als onderdeel van een handelingsprogramma uit dat volgens de ANT de grens tussen levend en niet-levend is vervaagd.
Vraag 13 3 punten
Leg uit dat Ekmans emotiekaartjes volgens de ANT:
- onderdeel zijn van een handelingsprogramma, en
- laten zien dat de grens tussen levend en niet-levend is vervaagd.
Leg vervolgens uit dat Latours ANT kritisch staat tegenover Ekmans essentialistische benadering. Ga hierbij in op beide aspecten van je uitleg over de emotiekaartjes.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat Ekmans emotiekaartjes volgens de ANT onderdeel zijn van een handelingsprogramma: handelingen zijn verspreid over meerdere actoren in een netwerk, waaronder niet-menselijke actoren als de emotiekaartjes (1)
- een uitleg dat Ekmans emotiekaartjes volgens de ANT laten zien dat de grens tussen levend en niet-levend is vervaagd: levende dingen zijn verbonden met niet-levende dingen, zoals wanneer het handelen van de levende proefpersonen is verbonden met de niet-levende emotiekaartjes (1)
- een uitleg dat Latours ANT kritisch staat tegenover Ekmans essentialistische benadering, waarbij wordt ingegaan op de emotiekaartjes als onderdeel van een handelingsprogramma, die laten zien dat de grens tussen levend en niet-levend is vervaagd: volgens Latour moeten we de wereld niet begrijpen vanuit essentiële/onveranderlijke eigenschappen, zoals Ekman wil, maar vanuit datgene wat in handelingsprogramma’s door zowel levende als niet-levende zaken in werking/beweging wordt gezet (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens Latour kunnen niet-levende actoren, zoals emotiekaartjes of Berlijnse sleutels, deel zijn van een handelingsprogramma, omdat ze handelingen mede tot stand brengen. Ekmans emotiekaartjes bevatten vooraf vastgestelde emoties waaruit de proefpersonen kunnen kiezen. Handelingen – zoals de koppeling tussen foto’s en emoties – komen dan ook tot stand door het samenspel van proefpersoon, onderzoeker, foto’s en emotiekaartjes. (1)
- Ekmans emotiekaartjes zouden volgens Latour laten zien dat nietlevende zaken niet zo passief zijn en mensen niet zo autonoom zijn in hun handelen als vaak wordt gedacht. De grens tussen levende wezens die handelen en niet-levende wezens die passief zijn, vervaagt hiermee. (1)
- Latours actor-netwerktheorie staat kritisch tegenover Ekmans essentialistische benadering, omdat Latour zaken wil begrijpen vanuit hun actorschap en niet vanuit hun essentie. Volgens de ANT komt een handeling tot stand door het samenspel van verschillende levende en niet-levende actoren, zoals in het handelingsprogramma waar mensen en emotiekaartjes deel van uitmaken. We moeten volgens Latour niet op zoek naar het wezen of de essentie van de mens, omdat we daarmee de mens als entiteit versmallen. Latour probeert juist open te staan voor de talloze manieren waarop entiteiten in verbinding met andere entiteiten bestaan en in werking zijn. (1)
George Lakoff en Mark Johnson wijzen op het gebruik van ontologische metaforen voor emoties.
Vraag 15 1 punt
Leg uit wat volgens Lakoff en Johnson ontologische metaforen zijn. Ga hierbij in op een voorbeeld van een ontologische metafoor voor een emotie.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat ontologische metaforen volgens Lakoff en Johnson niet-fysieke zaken als fysieke entiteiten beschouwen, waarbij wordt ingegaan op een voorbeeld van een ontologische metafoor voor een emotie.
voorbeeld van een goed antwoord:
Ontologische metaforen zijn metaforen die niet-stoffelijke zaken zoals onze geest of emoties vergelijken met materiële dingen. We gebruiken bijvoorbeeld een ontologische metafoor als we boosheid vergelijken met een bom: ‘hij ontplofte van woede’. Of als we vreugde vergelijken met de zon: ‘zij straalde van plezier’.
In een variant van het emotieonderzoek werd aan proefpersonen gevraagd om zelf een gezichtsuitdrukking te vormen. Zij kregen bijvoorbeeld als instructie om hun neus op te trekken, hun neusgaten te openen, hun onderlip naar beneden te trekken en hun tong naar voren te bewegen zonder deze uit te steken. In de VS vertelden de proefpersonen dat de gevormde gezichtsuitdrukking de emotie walging opriep. Volgens Helmuth Plessner hebben mensen een dubbelzinnige verhouding tot hun eigen lichaam.
Vraag 16 1 punt
Leg de dubbelzinnige verhouding van mensen tot hun eigen lichaam uit, met het voorbeeld van het onderzoek naar het vormen van gezichtsuitdrukkingen.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg van de dubbelzinnige verhouding van mensen tot hun eigen lichaam, met het voorbeeld van het onderzoek naar het vormen van gezichtsuitdrukkingen: mensen kunnen hun lichaam als instrument gebruiken/inzetten door te bewegen volgens de instructie (lichaam hebben), maar tonen zich ook lichamelijke wezens wanneer de gevormde gezichtsuitdrukkingen tot ervaringen leiden.
voorbeeld van een goed antwoord:
Mensen hebben een dubbelzinnige verhouding tot hun eigen lichaam. Enerzijds hebben mensen controle over hun lichaam en kunnen dit min of meer bewust aansturen: mensen hebben een lichaam. Dit is te zien in het bewust vormen van gezichtsuitdrukkingen door proefpersonen in het onderzoek. Anderzijds zijn mensen lichamelijke wezens: wij zijn ons lichaam en ons lichaam is een centrum van gewaarwordingen. Dit is terug te zien wanneer de gevormde gezichtsuitdrukkingen samen blijken te gaan met emoties.
Plessner ziet lachen als typisch menselijk. Soms trekken mensen in een gesprek een walgend gezicht als er iets ongepasts wordt gezegd. Dit zou Plessner ook zien als typisch menselijk, maar om een andere reden dan dat hij lachen als typisch menselijk ziet.
Vraag 17 1 punt
Leg uit dat de gezichtsuitdrukking van iemand die een walgend gezicht trekt als er iets ongepasts wordt gezegd volgens Plessner om een andere reden typisch menselijk is dan lachen.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat de gezichtsuitdrukking van iemand die een walgend gezicht trekt als er iets ongepasts wordt gezegd volgens Plessner om een andere reden typisch menselijk is dan lachen: het is typisch menselijk om symbolisch/als gebaar een walgend gezicht te trekken om iets tot uitdrukking te brengen, terwijl bij lachen zo’n symbolische reactie onmogelijk is / terwijl iemand bij lachen vervalt in een uitbarsting van het lichaam.
voorbeeld van een goed antwoord:
Het is volgens Plessner typisch menselijk om ons symbolisch uit te drukken. Dit doen we bijvoorbeeld als we een walgend gezicht trekken als iemand iets ongepasts zegt en daarmee uitdrukking willen geven aan ons gevoel. Zo kunnen mensen hun gedachten en gevoelens delen, wat de mogelijkheid biedt om erover van gedachten te wisselen. Ook lachen is volgens Plessner typisch menselijk, maar lachen wordt niet symbolisch uitgedrukt. Het is juist het tekortschieten van symbolische uitdrukking, wat alleen mogelijk is voor wezens die in principe die symboliek wel tot hun beschikking hebben. Lachen heeft dus betekenis en is typisch menselijk, maar wel op een andere manier dan de gezichtsuitdrukking van iemand die een walgend gezicht trekt als er iets ongepasts wordt gezegd.
De psycholoog Batja Mesquita was vroeger sterk beïnvloed door Ekman, maar ontdekte later belangrijke verschillen tussen culturen op het gebied van emoties. In haar boek De emoties tussen ons beschrijft ze hoe Amerikaanse proefpersonen de middelste personen op de afbeelding (hiernaast) zien als blij. Japanse proefpersonen nemen de hele situatie in ogenschouw en noemen de middelste personen niet blij. Mesquita maakt een onderscheid tussen twee modellen van emoties. Het MINE-model van emoties is volgens haar dominant in westerse landen: emoties zijn ‘van mij’.
Emoties zoals trots of blijdschap worden daarbij begrepen als mentaal (M), binnen in het individu (IN) en altijd met dezelfde eigenschappen (E).

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
In vrijwel alle niet-westerse landen is volgens Mesquita het OURS-model dominant: emoties zijn ‘van ons’. Volgens dit model bestaan emoties buiten de persoon (OUT), relationeel (R) en situationeel (S). Zo is blijdschap volgens Japanners geen innerlijke emotie van één individu, maar bestaat dit in het gedrag tussen mensen.
Er bestaan uiteenlopende visies op wat emoties zijn, voortkomend uit verschillende visies op het menselijke denken en voelen. Vanuit de 4E-theorie van belichaamd denken (embodied cognition) zouden aanhangers een opvatting kunnen vormen over wat emotie is. Deze zou kunnen aansluiten bij het MINE-model van emoties.
Vraag 18 1 punt
Leg uit in welk opzicht een opvatting over emoties vanuit de stroming belichaamd denken zou kunnen aansluiten bij het MINE-model.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat een opvatting over emoties vanuit de stroming belichaamd denken (embodied cognition) zou kunnen aansluiten bij het MINE-model: een emotie is iets mentaals dat verweven is met lichamelijke activiteit (M) / de emotie is lichamelijk (IN) / emoties hebben vanuit het lichaam vaste eigenschappen (E).
voorbeeld van een goed antwoord:
Vanuit de stroming belichaamd denken kunnen emoties, zoals de genoemde emoties trots en blijdschap, net als in het MINE-model steeds dezelfde eigenschappen hebben. Omdat alle mensen min of meer hetzelfde lichaam hebben, ligt het voor de hand dat de emoties die we ervaren vanuit onze gelijke lichamelijkheid steeds dezelfde eigenschappen hebben. Deze vaste eigenschappen vanuit het lichaam sluiten aan bij de E van het MINE-model.
Een aanhanger van het enactivisme zou wellicht tot een andere opvatting van emoties komen, die beter aansluit bij het OURS-model.
Vraag 19 2 punten
Geef weer wat denken is volgens het enactivisme.
Leg vervolgens uit in welk opzicht een enactivistische opvatting over emoties zou kunnen aansluiten bij het OURS-model.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een weergave wat denken is volgens het enactivisme: denken is de dynamische/lichamelijke interactie in en met de omgeving (1)
- een uitleg in welk opzicht een enactivistische opvatting over emoties zou kunnen aansluiten bij het OURS-model: het enactivisme zou emoties kunnen opvatten als activiteit in/met de omgeving, wat aansluit bij de opvatting dat emoties bestaan buiten de persoon (OUT) / dat emoties relationeel (R) zijn / dat emoties situationeel (S) zijn. (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens het enactivisme is denken een lichamelijke activiteit in en met de omgeving. (1)
- Het enactivisme benadrukt dat het menselijke denken en bewustzijn voortkomen uit activiteiten van de mens in en met de omgeving. Enactivisten zouden een emotie waarschijnlijk opvatten als een handeling in een omgeving. Dit sluit aan bij het OURS-model, waarin wordt uitgegaan van emoties als situationele handelingen (S). (1)
In de Amerikaanse cultuur is trots een gewaardeerde emotie. Trots wordt hierbij opgevat als een innerlijk gevoel, waardoor iemand zelfvertrouwen kan ontwikkelen.
De Minangkabau uit Indonesië zien trots juist als een gevaarlijke emotie, waardoor iemand zich boven een ander kan plaatsen. De Minangkabau benadrukken het belang van schaamte. Deze emotie wordt niet opgevat als een vervelend gevoel, maar als een bescheiden opstelling en het tonen van gevoeligheid voor de normen van de groep.
Volgens Mesquita zouden westerlingen hun MINE-model van emoties moeten aanvullen met het OURS-model, zodat zij hun eigen emoties beter begrijpen.
Vraag 20 2 punten
Geef een argument voor deze opvatting van Mesquita, met:
- het begrip medewereld volgens existentialisten, en
- de voorbeelden van trots en schaamte.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argument voor de opvatting van Mesquita dat westerlingen hun MINE-model van emoties zouden moeten aanvullen met het OURS-model, zodat zij hun eigen emoties beter begrijpen, met:
- het begrip medewereld volgens existentialisten: expressies van anderen geven onze ervaringen mede vorm (1)
- de voorbeelden van trots en schaamte (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
Vanuit een MINE-model van emoties wordt het gevoel van trots door de Amerikanen opgevat als iets onveranderlijks en innerlijks. Het OURSmodel van emoties belicht het feit dat emoties als trots en schaamte ook het resultaat zijn van vorming door de medewereld: een sociaal-cultureel gevormde gedraging die maatschappelijk gewaardeerd wordt. En die medewereld vormt vervolgens ook de (emotionele) ervaringen van individuen.
Bij de Minangkabau wordt schaamte opgevat als een gewaardeerde sociale gedraging, wat haaks staat op de Amerikaanse emotie van trots. Vanuit het OURS-model kan dus voor westerse mensen meer aandacht komen voor het inzicht dat ook hun eigen emoties relationeel en situationeel zijn en niet een innerlijk gevoel dat voor iedereen gelijk is. (2)
Het bekijken van emoties vanuit het OURS-model is volgens Mesquita ook van belang om het verschil tussen genders beter te begrijpen.
Volgens Simone de Beauvoir werden jongens en meisjes in haar tijd verschillend opgevoed in het omgaan met angst voor verlatenheid.
Vraag 21 2 punten
Geef weer wat dit verschil in opvoeding volgens De Beauvoir inhoudt. Beargumenteer vervolgens met dit verschil of het OURS-model volgens jou kan helpen om verschillende genders beter te begrijpen.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een weergave van het verschil in opvoeding tussen jongens en meisjes in het omgaan met angst voor verlatenheid volgens De Beauvoir: het zoeken van bevestiging wordt bij jongens afgeremd en bij meisjes gestimuleerd (1)
- een argument met dit verschil of het OURS-model kan helpen om verschillende genders beter te begrijpen (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- De Beauvoir beschrijft hoe angst voor verlatenheid bij jongens en meisjes anders werd benaderd, waarbij meisjes werden bevestigd in hun angst terwijl het tonen van angst bij jongens juist werd afgeremd. Zij werden gestimuleerd om onafhankelijk te zijn. (1)
- Ik denk dat het OURS-model kan helpen om emoties – zoals angstgevoelens – van mensen van verschillende genders beter te begrijpen. Wanneer je vasthoudt aan het idee dat emoties door iedereen innerlijk hetzelfde ervaren worden, wordt het onmogelijk om verschillen in gedrag tussen mensen van verschillende genders te duiden. En die verschillen zie ik terug in mijn omgeving, bijvoorbeeld als jongens/mannen meer stoer gedrag vertonen dan meisjes/vrouwen. Dit is misschien een reactie op gevoelens van angst, waarbij stoerheid is gestimuleerd in de opvoeding. Door emoties te zien als situationeel en relationeel kun je gaan begrijpen hoe er op gevoelens van jongens en meisjes maatschappelijk verschillend wordt gereageerd en hoe dit zich vertaalt in verschillende emoties en gedrag. Dus het OURS-model lijkt me erg nuttig om de brug naar mensen van een ander gender te slaan. (1)
of
- Ik denk niet dat het van belang is om emoties meer te bekijken vanuit het OURS-model om emoties van verschillende genders beter te begrijpen. Misschien heeft De Beauvoir gelijk als ze zegt dat er bij jongens en meisjes verschillend wordt gereageerd op angst, maar dat verandert volgens mij niets aan de innerlijke ervaring van die angst. Meisjes/vrouwen komen volgens De Beauvoir openlijker voor hun angsten uit, terwijl jongens/mannen die angstgevoelens proberen weg te drukken. Ik denk dat zij gelijk heeft dat mensen van verschillende genders hun emoties anders leren uiten, maar dat verandert niets aan bijvoorbeeld het onderliggende gevoel van angst. Ik zie emoties dus als MINE. Juist het besef dat de innerlijke emoties van angst hetzelfde zijn bij ons allemaal, helpt om elkaar te begrijpen: het besef dat mensen die geen angst tonen zich net zo angstig kunnen voelen. (1)
2026, tijdvak 2: Opgave 1 Digitale gremlins
Opgavetekst
Volgens techniekfilosoof Rens van der Vorst heeft digitale technologie het leven weliswaar gemakkelijker gemaakt, maar dreigen we er ook onze greep op het leven door te verliezen. We moeten volgens hem de controle proberen terug te pakken. Een manier waarop we dat kunnen doen, is door een digitale gremlin te worden.
Gremlins komen als fictieve wezens voor in films en volksverhalen waarin ze vooral veel stukmaken, bij voorkeur machines. Van der Vorst verzon een hedendaagse variant van de gremlin, die digitale systemen saboteert, zoals algoritmes, om de wereld minder afhankelijk te maken van digitale techniek. Door een digitale gremlin te worden kun je meer controle krijgen over wanneer en wat je kijkt op digitale media.
Van der Vorst geeft het voorbeeld van de streamingdienst Netflix. Als je Netflix kijkt, krijg je door een algoritme aanbevelingen voor films of series op basis van je kijkgedrag. Daardoor lijkt het alsof Netflix je goed kent en weet wat je volgende film of serie moet zijn. Als je naar Netflix gaat en weerstand voelt tegen wat het algoritme je voorschotelt, dan komt misschien de digitale gremlin in je op.
Karen Barad maakt onderscheid tussen interactie en intra-actie.
Vraag 1 2 punten
Leg het onderscheid uit tussen de begrippen interactie en intra-actie. Leg vervolgens uit dat Barad het voorbeeld van de aanbevelingen en de digitale gremlin zou beschrijven als intra-actie.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg van het onderscheid tussen de begrippen interactie, waarbij de elementen al onafhankelijk van elkaar bestaan, en intra-actie, waarbij de elementen ontstaan in de intra-actie (1)
- een uitleg dat Barad het voorbeeld van de aanbevelingen en de digitale gremlin zou beschrijven als intra-actie (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Barad onderscheidt interactie van intra-actie. Bij interactie gaan elementen die van tevoren al onafhankelijk van elkaar bestaan, met elkaar een interactie aan. Bij intra-actie ontstaan die elementen tijdens de intra-actie, doordat ze elkaars grenzen uitvoeren. (1)
- Er is sprake van intra-actie tussen aanbevelingen van Netflix en een digitale gremlin, omdat de aanbevelingen die Netflix doet, ontstaan door het kijkgedrag van de digitale gremlin, én het kijkgedrag van de digitale gremlin wordt door de aanbevelingen van Netflix beïnvloed. Die gremlin komt in je op als reactie op de aanbevelingen en de gremlin en de aanbevelingen voeren elkaars grenzen uit, omdat ze beide ontstaan in intra-actie. (1)
Om aanbevelingen te kunnen doen, maakt Netflix een match tussen films in het aanbod en eerder kijkgedrag. Van der Vorst is kritisch over deze aanbevelingen, omdat er een verschil kan zijn tussen wat Netflix aanbeveelt op basis van kijkgedrag (bijvoorbeeld komedies en romantische films) en wat je eigenlijk zou willen kijken of sterker nog: wie je eigenlijk zou willen zijn (bijvoorbeeld een intelligente documentairekijker).
Een digitale gremlin lost dit op door een Netflixprofiel met een grote groep mensen te delen die verschillend kijkgedrag hebben. Als je dan aanbevelingen krijgt, zijn dat geen herhalingen van je eigen kijkgedrag. In plaats van dat je je laat leiden door een algoritme, kun je gemakkelijker bewust kiezen waar je naar kijkt.
Volgens Helmuth Plessner zijn mensen excentrisch gepositioneerd.
Vraag 2 2 punten
Leg dit uit.
Geef vervolgens een argument dat het voor Plessners excentrische positionaliteit niet nodig is om een digitale gremlin te zijn.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat mensen volgens Plessner excentrisch gepositioneerd zijn: mensen zijn onbepaalde wezens die richting kunnen geven aan hun bestaan omdat ze erop kunnen reflecteren (1)
- een argument dat het voor Plessners excentrische positionaliteit niet nodig is om een digitale gremlin te zijn (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Mensen zijn volgens Plessner door hun excentrische positionaliteit onbepaalde wezens. Zij vallen niet samen met wie ze zijn, zoals dieren, die centrisch zijn, maar kunnen op zichzelf reflecteren. Daarmee ervaren mensen zichzelf als een ‘ik’ dat tegelijk de eigen binnenwereld en de relatie met de buitenwereld kan beschouwen. Het wezen van de mens ligt dus door die excentrische positionaliteit niet vast en is onbepaald, wat betekent dat mensen vrij zijn om hun bestaan zelf richting te geven. (1)
- Vanuit dit idee is het niet nodig om een digitale gremlin te zijn. Als mensen, zoals Plessner zegt, vrij zijn om hun bestaan zelf richting te geven omdat ze kunnen reflecteren op zichzelf, betekent dat dat ik me in alle vrijheid kan laten leiden door een algoritme. Door mijn excentrische positionaliteit kan ik reflecteren op wie ik ben en wie ik wil zijn. Daarbij kan horen dat ik ervoor kies dat een algoritme mij films en series aanbeveelt. Op grond van die aanbevelingen kan ik weer een keuze maken. Mijn keuzevrijheid blijft bestaan, ook als ik me niet als digitale gremlin gedraag. (1)
Hoewel allerlei apps, zoals mindfulness-apps, vertaal-apps, weer-apps en sociale-media-apps het leven gemakkelijker en aangenamer lijken te maken, zijn er volgens Van der Vorst vooral nadelen. Zo kun je een avontuurlijke wandeling missen door een buienalarm, kun je gestrest raken door de timer van een mindfulness-app, en kun je door een vertaalapp moeilijke woorden minder goed onthouden.
Andy Clark maakt met betrekking tot ons gebruik van techniek een onderscheid tussen interface en cyborg.
Vraag 3 2 punten
Beargumenteer dat digitale gremlins zich willen verhouden tot apps als interface. Geef in je argumentatie een uitleg van:
- het begrip interface, en
- het begrip cyborg.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argument dat digitale gremlins zich willen verhouden tot apps als interface, met een uitleg van:
- het begrip interface als datgene waarmee we met techniek communiceren (1)
- het begrip cyborg, waarbij de techniek is ingelijfd / de interface transparant is geworden (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
Een digitale gremlin zal zich het liefst tot een app verhouden zoals je je verhoudt tot een interface. Bij een interface moet je je bewust richten op de app om de informatie die je wilt hebben eruit te halen. Zo kunnen zij niet samenvallen met de app en gedachteloos doen wat de app hun voorschrijft.
Ze zullen dus kritisch zijn op alle apps die we zonder nadenken gebruiken of die we zelfs ingelijfd hebben in ons denken zoals we doen als we een cyborg zijn geworden. Dat zou het geval kunnen zijn met het genoemde voorbeeld van iemand die minder goed woordjes kan onthouden door een vertaalapp. Die persoon denkt als het ware met die vertaalapp en kan zelf, zonder de app, de woordjes minder goed onthouden. (2)
Petran Kockelkoren laat met het voorbeeld van treinziekte zien dat technologie onze waarneming verandert. Hij spreekt daarbij van decentreren en recentreren.
Vraag 4 3 punten
Leg met een ander voorbeeld dan treinziekte de betekenis uit van:
- decentreren, en
- recentreren.
Geef vervolgens een argument dat digitale gremlins kritisch staan tegenover recentreren.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg met een ander voorbeeld dan treinziekte van decentreren als zintuiglijke desoriëntatie/vervreemding van je plek in de wereld en je oriëntatie daarop (1)
- een uitleg met een ander voorbeeld dan treinziekte van recentreren als terugkeer naar je oorspronkelijke plek in de wereld met een nieuw perspectief en inlijving van de techniek (1)
- een argument dat digitale gremlins kritisch staan tegenover recentreren (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Bij een nieuwe techniek is er sprake van decentreren als je gedesoriënteerd raakt en je je niet meer kunt oriënteren op de wereld om je heen. Dat kan het geval geweest zijn bij de eerste kennismaking met een gps-navigatiesysteem. Je ziet het autootje op het scherm bewegen, maar ervaart niet dezelfde beweging en omgeving vanaf de stoel in de auto. Je raakt daardoor vervreemd van je plek in de wereld en je oriëntatie daarop. (1)
- Door te decentreren kun je van een afstand reflecteren op de manier waarop je lichaam en de gps-navigatie je ervaring bemiddelen. Daarna is er sprake van recentreren als je jezelf weer als rijdend in de auto én rijdend op scherm ervaart; je zintuiglijke ervaring is door de inlijving van de gps-navigatie veranderd en je ervaart jezelf weer als middelpunt van de situatie. Je hebt je dus een nieuw perspectief eigengemaakt. (1)
- Een digitale gremlin zal kritisch staan tegenover recentreren, omdat het moeilijk is om afstand te bewaren tot ingelijfde nieuwe techniek en het dus ingewikkeld is om daar kritisch over te zijn. (1)
Digitale gremlins zullen volgens Van der Vorst liever geen boodschappen bestellen bij een flitsbezorgdienst. In een app voor flitsbezorging zet je met een paar swipes een systeem van bezorging in werking. Bruno Latour spreekt van actor-netwerktheorie (ANT). Het systeem van de flitsbezorgdienst – de bestellers, de app, de bezorgers – kan beschouwd worden als een actor-netwerk.
Vraag 5 3 punten
Leg uit dat de flitsbezorgdienst volgens Latour een actor-netwerk zou zijn. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de flitsbezorgdienst of je het eens bent met de ANT van Latour. Ga daarbij in op de begrippen vrijheid en determinisme.2efase
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat de flitsbezorgdienst volgens Latour een actor-netwerk zou zijn: de bestellers, de app en de bezorgers zijn actoren die in een netwerk verbonden zijn en handelingsvermogen hebben, omdat de handeling over het netwerk is verdeeld (1)
- een argumentatie over Latours ANT, met het voorbeeld van de flitsbezorgdienst (1)
- een toepassing van de begrippen vrijheid en determinisme in de argumentatie over Latours ANT (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- De besteller, de app en de flitsbezorgers vormen volgens Latour met elkaar een actor-netwerk. Zij zijn allemaal actoren, omdat de handeling verdeeld is over hen, zij daardoor handelingsvermogen hebben en samen een netwerk vormen. De besteller zet als actor de flitsbezorgers in beweging en doet dat met de app. Daarmee heeft de app ook handelingsvermogen, want die bepaalt mede wat de besteller doet én zet de bezorgers in beweging die door de app worden opgeroepen. De bezorgers op hun beurt leveren door de besteller en de app de boodschappen af bij de besteller. Flitsbezorging is dus een voorbeeld van een actor-netwerk. (1)
- De actor-netwerktheorie van Latour vind ik een overtuigende manier om aan te geven dat er allerlei levende en niet-levende wezens en dingen zijn waarover de handeling verdeeld is. De besteller, de app en de flitsbezorgers zetten op hun eigen manier dingen in gang, wat bij elkaar genomen de handeling flitsbezorging tot stand brengt. Een volledig vrije actor (vaak gezien als de mens) die alles in beweging zet, is een illusie, want alles is met elkaar verbonden. Wat de flitsbezorger doet is afhankelijk van en wordt in gang gezet door de app en de besteller, ze worden zo door elkaar bepaald of gedetermineerd. (2)
of
- Ik vind de actor-netwerktheorie van Latour onzinnig. Een app heeft geen handelingsvermogen, want het is een ding zonder eigen wil, zonder bewustzijn, zonder vermogen om beslissingen te nemen, dat kapot kan gaan en verwijderd kan worden. Dat een app ‘iets in gang zet’ is ook een verkeerde voorstelling van zaken; de app ‘zet alleen maar iets in gang’ als de gebruiker dat doet, anders niet. Het is niet voor niets dat mensen verantwoordelijk blijven voor de dingen. Hiermee stemt Latour overigens in, want mensen zijn vrij en vrijheid is volgens mij de voorwaarde voor verantwoordelijkheid. Ze kunnen wel vastgelegd of gedetermineerd worden door bepaalde factoren, maar beslissen toch uiteindelijk zelf. Alleen wezens met vrijheid hebben handelingsvermogen, zoals de besteller, die bewust kan kiezen en echt iets in gang kan zetten. (2)
Bij sommige websites moet je bewijzen dat je een mens bent en geen robot. Van der Vorst vindt dit vernederend. Hij stelt voor om via humor te bewijzen dat je een mens bent. Volgens Van de Vorst is humor een typisch menselijke eigenschap.
Plessner onderzoekt ook typisch menselijke eigenschappen, zoals het lachen.
Vraag 7 1 punt
Leg uit dat lachen volgens Plessner een typisch menselijke eigenschap is.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat lachen volgens Plessner een typisch menselijke eigenschap is, omdat alleen mensen een dubbelzinnige verhouding tot hun lichaam hebben.
voorbeeld van een goed antwoord:
Lachen is volgens Plessner een bewijs dat je een mens bent. Alleen mensen kunnen volgens hem lachen, want lachen laat de bijzondere verhouding zien die mensen tot hun lichaam hebben: enerzijds is lachen een lichamelijke uitbarsting die je niet kunt beheersen, anderzijds is lachen ook betekenisvol en overstijgt het het puur lichamelijke.
2026, tijdvak 2: Opgave 2 Robots en lichamelijkheid in de zorg
Opgavetekst
In de ouderenzorg wordt steeds vaker gebruikgemaakt van technologie, zoals een sociale zorgrobot die simpele gesprekken voert en zorgtaken doet. Onderzoeker Bart van der Sloot stelt hierover ethische vragen:
tekst 1
Wat als opa seks wil met zijn zorgrobot? Of oma vier keer per dag wil douchen, of weigert te eten omdat ze dood wil? Wat doet zo’n robot dan? Laat die dat allemaal toe? Of wordt er een signaal gegeven aan een zorgverlener? En wie bepaalt dat? Oma? De familie?
bron: vn.nl, Menselijke robots zullen ingezet worden in liefdesrelaties en ouderenzorg, 2024
Donna Haraway gaat in haar filosofische benadering van de vraag naar de mens in op de onbepaaldheid van de mens.
Vraag 8 2 punten
Leg uit dat de onbepaaldheid van de mens volgens Haraway een ethische dimensie heeft.
Beargumenteer vervolgens met deze opvatting van Haraway wie volgens jou moet bepalen of de robot een signaal aan een zorgverlener moet geven: opa/oma of de familie uit tekst 1.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat de onbepaaldheid van de mens volgens Haraway een ethische dimensie heeft: we moeten bij het troebele/de radicale openheid blijven door te blijven zoeken naar hoe we onszelf vormgeven / hoe we verantwoording afleggen over ons handelen (1)
- een argument of in tekst 1 opa/oma dan wel de familie moet bepalen of de robot een signaal aan een zorgverlener moet geven, waarbij wordt ingegaan op de ethische dimensie van bestaanservaringen in Haraways opvatting (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Haraway pleit ervoor dat mensen bij het troebele blijven. Het wezen van de mens is onbepaald en daar moeten we dichtbij blijven. We moeten blijven zoeken naar wat en wie we zijn als mens en hoe we onszelf vormgeven en verantwoording afleggen over ons handelen. Daarbij kunnen we nooit definitieve, duidelijke antwoorden geven, want dan blijven we niet bij die troebelheid of onbepaaldheid. Onze onbepaaldheid geeft ons dus de opdracht om te blijven zoeken naar antwoorden op ethische vragen over onszelf en ons handelen. (1)
- Ik denk dat de oma moet bepalen wat de robot doet met oma’s gedrag. Het is haar verantwoordelijkheid om te blijven onderzoeken hoe ze haar bestaan wil vormgeven en daar verantwoording over af wil leggen, ook als dat ‘dood willen’ inhoudt. Als zij dat niet zelf zou doen, dan zou ze de onbepaaldheid, het troebele, van haar mens-zijn verloochenen. (1)
of
- Ik denk dat de familie moet bepalen wat de robot doet met bijvoorbeeld opa’s verlangen naar seks met de robot. Ik kan me voorstellen dat het vermogen van de opa om bij het troebele, of het onbepaalde, van zijn bestaan te blijven en vandaaruit te blijven zoeken naar zijn eigen antwoorden op wat het bestaan van hem vraagt en hoe hij dat wil vormgeven, niet meer helemaal werkt zoals bij gezonde mensen. Hij is in ieder geval niet meer volledig zelf in staat tot het nemen van verantwoordelijkheid over zijn leven, want hij heeft zorg van een robot en zorgverlener nodig. Omdat hij dit zelf niet meer goed kan, kan de familie denk ik het beste inschatten en bepalen of de zorgverlener op de hoogte moet zijn van opa’s seksuele verlangen of dat dit niet van belang is. (1)
Van der Sloot is bang dat zorgrobots de familieleden van een oudere zullen vervangen. Het leven wordt dan minder zinvol, omdat er volgens hem minder frictie is:
tekst 2
Die frictie, dat is ook het leven. Dat het niet altijd lekker gaat. Persoonlijk contact is soms lastig, je hebt iets gezegd en dat valt niet goed bij die ander. Het is intuïtief heel makkelijk om daarvan weg te blijven, maar de menselijke ontwikkeling schuilt ook in juist die hobbels nemen. Als alle frictie verdwijnt, worden we wel heel eendimensionaal.
bron: vn.nl, Menselijke robots zullen ingezet worden in liefdesrelaties en ouderenzorg, 2024
Volgens Plessner wordt de bestaanservaring van mensen onder andere bepaald door de medewereld. In hoeverre een zorgrobot – een computer geprogrammeerd voor gesprekken – deze medewereld kan helpen vormen, hangt af van je opvatting over het denkvermogen van robots en mensen.
Vraag 9 3 punten
Beargumenteer of jij denkt dat deze zorgrobots de rol van een mens als gesprekspartner kunnen overnemen. Ga daarbij in op:
- de functionalistische opvatting over symboolmanipulatie,
- Plessners begrip medewereld, en
- tekst 2.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie of zorgrobots de rol van een mens als gesprekspartner kunnen vervangen, waarbij wordt ingegaan op de volgende elementen:
- de functionalistische opvatting over symboolmanipulatie: de geest bewerkt representatie van zintuiglijke informatie (input) en zet bepaald gedrag (output) in gang (1)
- Plessners begrip medewereld: onze verhouding tot medemensen door middel van expressie (1)
- tekst 2 (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Ik denk niet dat zorgrobots de rol van mensen als gesprekspartners kunnen overnemen. Het functionalistische idee dat processen in onze hersenen kunnen worden beschreven in functies, vind ik erg beperkt. Ik denk niet dat onze geest rechtlijnig een zintuiglijke gewaarwording omzet in een mentale representatie, die vervolgens bewerkt wordt en dan aanzet tot bepaald gedrag. In de functionalistische opvatting is weinig ruimte voor hoe we onszelf en de wereld ervaren en hoe we onze ervaringen willen uitdrukken en delen met anderen. Ik vraag me dan ook af of die zorgrobots wel een echte medewereld kunnen vormen voor een oudere, zoals familieleden of andere mensen dat kunnen. De zorgrobots zijn geprogrammeerd en reageren niet vanuit gedeelde waarden of ervaringen; ze werken wél op basis van symboolmanipulatie en wij mensen niet. Een oudere kan zich wel tot die zorgrobot verhouden, maar dat is vergelijkbaar met je verhouden tot een frisdrankautomaat volgens mij, zonder enige vorm van expressie en uitwisseling van expressie. Als dat al een medewereld is, dan is het een tamelijk betekenisloze medewereld. Ik ben het dan ook eens met Van der Sloot in tekst 2. Wat er ontbreekt is precies de frictie dat je dingen tegen elkaar kunt zeggen die niet goed vallen. Een zorgrobot kan misschien best voor afleiding en vermaak zorgen met z’n simpele input-outputfunctie, maar zinvol en betekenisvol contact waarin je als mens hobbels neemt en je ontwikkelt in het contact met een ander – omdat je misschien gekwetst wordt en er toch samen uitkomt – dat gaat je nooit lukken met zo’n robot. (3)
of
- Ik denk dat zorgrobots prima de rol van mensen als gesprekspartners kunnen overnemen. Ik ben het eens met het functionalisme dat processen in de hersenen kunnen worden beschreven als een functie. We hebben zintuiglijke gewaarwordingen, die worden omgezet in symbolen, en onze geest manipuleert die symbolen, wat vervolgens bepaald gedrag in gang zet. Voorbeelden van hersenimplantaten bij mensen met bijvoorbeeld parkinson die vervolgens een betere fysieke controle over hun lichaam krijgen, lijken mij hier duidelijk op te wijzen. In die zin functioneert de menselijke geest zoals een computer en kunnen computers dus (bepaalde) rollen van mensen overnemen. Dat lijkt mij ook gelden voor het voeren van een gesprek, dat in feite echt niets anders is dan input (een zin van gesprekspartner A) manipuleren tot output (een zin van gesprekspartner B). Ik denk dat de zorgrobots ook de medewereld kunnen vormen die Plessner bedoelt. De kern van Plessners medewereld is dat het om medemensen gaat tot wie we onszelf verhouden door middel van expressie. We willen onze ervaringen met anderen delen en daarom hebben we allerlei manieren ontwikkeld om ons uit te drukken. Als de robot functioneert als een menselijke gesprekspartner, en opa of oma zichzelf ervaart in zijn of haar verhouding tot de robot en met die robot gesprekjes voert en dus ervaringen uitwisselt, dan kan die robot dus de medewereld vormen zoals Plessner bedoelt. Volgens mij kan opa of oma in principe ook frictie ervaren met een zorgrobot. Ook de zorgrobot kan gedrag vertonen dat niet goed valt bij opa of oma. Ik ben het dus niet eens met tekst 2. Ik denk dat ook de relatie met een zorgrobot ouderen het gevoel kan geven dat hun leven de moeite waard is en dat de menselijke ontwikkeling daar helemaal niet eendimensionaal van wordt. (3)
Volgens Hubert Dreyfus heeft het lichaam drie functies die een computer niet kan nabootsen. Hij zou het waarschijnlijk eens zijn met de opvatting dat het leven van een oudere zinvoller is als die oudere met een familielid praat in plaats van met een zorgrobot die voor gesprekken is geprogrammeerd (zwakke AI).
Vraag 10 3 punten
Geef een argumentatie voor deze opvatting. Ga daarbij in op:
- een van de drie functies van het lichaam die een computer volgens Dreyfus niet heeft,
- een weerlegging van Dreyfus’ opvatting over deze functie, en
- Dreyfus’ opvatting over de mogelijkheid om ervaringskennis te verwerken.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie voor de opvatting dat het leven van een oudere zinvoller is als die oudere met een familielid praat in plaats van met een zorgrobot die voor gesprekken is geprogrammeerd, waarbij wordt ingegaan op:
- een van de drie functies van het lichaam die een computer volgens Dreyfus niet heeft: verwachtingen gebaseerd op eerdere ervaringen / verwachtingen richten onze aandacht / verwachtingen brengen we over op andere zintuigen (1)
- een weerlegging van Dreyfus’ opvatting over deze functie (1)
- Dreyfus’ opvatting over de mogelijkheid om ervaringskennis te verwerken: het is onmogelijk om alledaagse kennis te vertalen naar algemene, logische regels (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
Een zorgrobot zou volgens Dreyfus geen verwachtingen hebben die zijn gebaseerd op eerdere ervaringen. Die robot zou dus in gesprek met een oudere niet goed vanuit eerdere lichamelijke ervaringen zoals pijn of fysieke reacties op bepaalde onderwerpen een gesprek kunnen voeren. Inmiddels zijn er misschien best zorgrobots denkbaar die wel degelijk verwachtingen meenemen die gebaseerd zijn op eerdere ervaringen. Dreyfus’ verwachtingen over AI zijn inmiddels best achterhaald. Het lijkt mij niet ondenkbaar dat een zorgrobot kan opslaan dat een oudere altijd vrolijk reageert bij bepaalde onderwerpen en juist wegkijkt en niet reageert bij andere onderwerpen, en dat die robot leert dat die verwachting bepaalt welk onderwerp hij vandaag aansnijdt.
Maar een zorgrobot zal volgens Dreyfus dus altijd zijn gebaseerd op de aanname dat gedrag vertaald kan worden naar logische regels, terwijl alledaagse ervaringskennis volgens hem juist niet te vertalen is naar logische regels. Mensen kunnen per situatie inschatten welke informatie en waarneming ze op welke manier mee kunnen wegen en een robot kan dat juist niet. Zo’n robot zal dus nooit echt putten uit doorleefde, alledaagse kennis en kunnen inschatten welke informatie in een gesprek met een oudere relevant is om ook echt een gesprek te voeren dat voor de oudere het leven zinvoller maakt. Dat kan alleen een familielid die doorleefdere verwachtingen heeft en deze ook doorleefder verwerkt, waardoor het gesprek met de oudere zinvoller zal worden. (3)
Van der Sloot is bang dat AI ons vermogen zal aantasten om te onderscheiden wat realiteit is en wat niet. Hij geeft als voorbeeld videobeldiensten waarbij AI de huid van een beller in beeld automatisch egaler maakt, zonder dat de bellers dit weten. Dat kan onhandig zijn als je videobelt met een arts over je huidproblemen.
Volgens Yuval Noah Harari is de grens tussen fysiek en niet-fysiek vervaagd. Hij spreekt van dataïsme. Van der Sloots opvatting dat AI ons vermogen zal aantasten om te onderscheiden wat realiteit is en wat niet, is een voorbeeld van een kanttekening vanuit kentheoretisch perspectief bij Harari’s dataïsme.
Vraag 11 2 punten
Geef weer wat Harari bedoelt met dataïsme.
Leg vervolgens uit dat Van der Sloots opvatting een voorbeeld is van een kanttekening vanuit kentheoretisch perspectief bij Harari’s dataïsme.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een weergave van wat Harari bedoelt met dataïsme: de overtuiging dat alles, inclusief de mens, is uit te drukken in data (1)
- een uitleg dat Van der Sloots opvatting dat AI ons vermogen zal aantasten om te onderscheiden wat realiteit is en wat niet_,een voorbeeld is van een kanttekening vanuit kentheoretisch perspectief bij Harari’s dataïsme, omdat het gaat om de vraag of we de wereld / onszelf kunnen kennen als data (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Dataïsme is het geloof dat het universum bestaat uit informatie en dat alles, inclusief de mens, is uit te drukken in data en is te begrijpen als een algoritme. (1)
- Van der Sloot denkt dat we door AI niet meer goed kunnen beoordelen wat realiteit is en wat niet, zoals in een videobel-afspraak met een arts over je huid. In zo’n gesprek wil je dat de fysieke conditie van je huid de realiteit vormt en niet het door AI automatisch gefilterde beeld van je huid. Maar als niet bekend is dat er een filter wordt gebruikt, dan kan de arts het door AI gevormde beeld van je huid voor de realiteit aanzien. Als we er, zoals in Harari’s dataïsme, van uitgaan dat alles gereduceerd kan worden tot data, dan is de grens tussen fysiek en niet-fysiek vervaagd en vormen data misschien wel onze realiteit. Wat we opvatten als realiteit en hoe we onszelf en de wereld kennen - als data of op een andere manier - is een kentheoretische kwestie. Dat we ons afvragen of we nog wel kunnen onderscheiden wat we realiteit noemen door de vervagende grens tussen bijvoorbeeld je fysieke huid en niet-fysieke data van je huid via een automatisch filter, kan je opvatten als een kanttekening vanuit kentheoretisch perspectief bij Harari's dataïsme. (1)
Slatman stelt de mens voor als een ‘ik kan’: wie je bent, wordt bepaald door wat je lichamelijk kunt doen en in hoeverre je daarin belemmerd wordt. Ze geeft het voorbeeld van een groot lichaam dat niet in een stoel past. Als je je tussen de armleuningen moet wurmen, dan denk je meer over je lichaam na dan wanneer de stoel goed aansluit bij je lichaam. Maxine Sheets-Johnstone gebruikt het begrip lichaamsschema.
Vraag 13 1 punt
Leg met Slatmans voorbeeld van de stoel Sheets-Johnstones begrip lichaamsschema uit.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg van Sheets-Johnstones begrip lichaamsschema als het synthetiseren van alle ruimtelijke presenties van het lichaam, met Slatmans voorbeeld van de stoel.
voorbeeld van een goed antwoord:
Het lichaamsschema van Sheets-Johnstone stelt ons in staat om ons lichaam en onze bewegingen in de omgeving te ervaren als een voortdurend en samenhangend ‘hier-zijn’ zonder dat hier per se reflectie voor nodig is. Als je gaat zitten in een stoel waar je gewoon in past, dan denk je niet over je lichaam na, zoals Slatman zegt, je gaat er gewoon in zitten. Sheets-Johnstone zou zeggen dat je je pre-reflectief bewust bent van je ruimtelijke aanwezigheid in relatie tot de stoel, je hoeft er niet bewust over na te denken.
Slatmans opvatting van de mens als ‘ik kan’ is kritiek op de opvatting van de mens van René Descartes.
Vraag 14 1 punt
Leg dit uit.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat Slatmans opvatting van de mens als ‘ik kan’ kritiek is op de opvatting van de mens van Descartes: wie je bent wordt volgens Slatmans ‘ik kan’ bepaald door wat je lichamelijk kunt doen, wat ingaat tegen Descartes’ opvatting dat je je denkende bewustzijn bent.
voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Descartes is de mens een denkend bewustzijn met een mechanisch lichaam. Zeggen dat de mens een ‘ik kan’ is, waarbij wie je bent wordt bepaald door wat je lichamelijk kan doen, is kritiek op Descartes, omdat volgens hem de mens juist vooral een ‘ik denk’ is. Door de mens als ‘ik kan’ te beschrijven, zeg je dus eigenlijk dat Descartes te veel nadruk op het denkende bewustzijn van de mens legt.
Slatman vindt dat het ‘ik kan’ in de zorg regelmatig wordt belemmerd door de omgeving. Ze geeft als voorbeeld dat hartproblemen bij vrouwen minder snel worden herkend, omdat bijna al het hartonderzoek bij mannen wordt gedaan. Vrouwen krijgen hierdoor vaker geen goede diagnose. Ze horen vaker dan mannen dat 'het tussen hun oren zit'. Door dit soort uitspraken denken vrouwen sneller dat ze zich aanstellen.
Simone de Beauvoir stelt dat bestaanservaringen van vrouwen worden bepaald door culturele opvattingen over hoe een vrouw zou moeten zijn.
Vraag 15 2 punten
Leg uit dat deze stelling van De Beauvoir gebaseerd is op haar idee over verschillen in het opvoeden van meisjes en jongens.
Geef vervolgens een argument dat het voorbeeld van vrouwen die denken dat ze zich aanstellen door verkeerde diagnoses aansluit bij De Beauvoirs stelling dat de bestaanservaringen van vrouwen worden bepaald door culturele opvattingen.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat De Beauvoirs opvatting dat de bestaanservaringen van vrouwen worden bepaald door culturele opvattingen over hoe een vrouw zou moeten zijn, is gebaseerd op haar opvatting dat in de opvoeding van meisjes ‘in de smaak vallen bij anderen’ wordt gestimuleerd, terwijl dat bij jongens ‘onafhankelijk gedrag’ is (1)
- een argument dat het voorbeeld van vrouwen die denken dat ze zich aanstellen door verkeerde diagnoses aansluit bij De Beauvoirs stelling dat de bestaanservaringen van vrouwen worden bepaald door culturele opvattingen (1)
voorbeeld van een goed antwoord
- Volgens De Beauvoir ervaren zowel jongens als meisjes angst als ze doorkrijgen dat ze afgescheiden zijn van andere mensen. Van meisjes wordt veel langer dan van jongens getolereerd dat ze om die angst te bestrijden gedrag vertonen om in de smaak te vallen bij anderen. Zo worden jongens gedwongen zich onafhankelijk en vrij te gedragen en worden meisjes gestimuleerd om hun autonomie op te geven door te behagen en mooi te zijn. De bestaanservaringen van vrouwen worden dus bepaald door een verschil in de culturele opvattingen over hoe een meisje zich moet gedragen en hoe een jongen zich moet gedragen. (1)
- Het voorbeeld van vrouwen die denken dat ze zich aanstellen omdat ze een verkeerde diagnose krijgen, namelijk dat het tussen de oren zou zitten, kan aansluiten bij De Beauvoirs opvatting dat culturele opvattingen de bestaanservaringen van vrouwen bepalen. Onderzoek op mannenlichamen leidt ertoe dat er bij vrouwen verkeerde diagnoses gesteld worden en klachten worden toegeschreven aan hun psychische gesteldheid. Hierdoor is er een onterecht verschil in benadering van mannen en vrouwen ontstaan. Dat verschil in benadering heeft ertoe geleid dat vrouwen sneller zijn gaan denken dat ze zich aanstellen. (1)
2026, tijdvak 2: Opgave 3 Kan AI kunst maken?
Opgavetekst
Toen in 2023 het liedje Heart on My Sleeve van de artiesten Drake en The Weeknd uitkwam, reageerden veel fans en journalisten enthousiast. Niet veel later bleek dat het nummer was gemaakt met kunstmatige intelligentie. Een anonieme persoon had een AI-muziekgenerator gebruikt om een lied te maken, door de AI opdracht te geven Drakes stem en muziekstijl te gebruiken. Het verschil met de muziek van de menselijke Drake bleek moeilijk te horen. Velen waren onder de indruk van de kwaliteit van de muziek die de AI had gegenereerd.
Er bestaat discussie over de vraag of AI-muziekgeneratoren beter kunnen worden vergeleken met muzikanten of met een muziekinstrument zoals een akoestische gitaar.
Katherine Hayles verdiept zich in niet-menselijke cognitie. Volgens haar heeft iets cognitie als het in staat is om via informatieverwerking tot een uitkomst te komen. Daarom heeft een orkaan volgens haar geen cognitie en drones wel. Menselijke en technische cognities zijn verschillend, maar ook niet-menselijke cognitie kan autonoom zijn.
Vraag 16 3 punten
Leg uit dat een AI-muziekgenerator zowel verschilt van een akoestische gitaar als van een menselijke muzikant. Ga hierbij in op Hayles’ opvattingen over:
- cognitieve assemblages,
- de verschillende cognitieve capaciteiten van menselijke en technische cognities, en
- de voorwaarde voor het kunnen nemen van verantwoordelijkheid voor het handelen.)
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat een AI-muziekgenerator zowel verschilt van een akoestische gitaar als van een menselijke muzikant, waarbij wordt ingegaan op Hayles opvattingen over:
- cognitieve assemblages: denkprocessen worden gedistribueerd tussen muzikanten en AI-muziekgeneratoren, maar niet tussen muzikant en akoestische gitaar, omdat de gitaar geen cognitie heeft (1)
- de verschillende cognitieve capaciteiten van menselijke en technische cognities: menselijke cognitie kenmerkt zich door emotie / een omvattende wereldhorizon / empathische vermogens, terwijl technische cognitie zoals de AI-muziekgenerator grote berekeningscapaciteit / snelle dataverwerking heeft (1)
- de voorwaarde voor het kunnen nemen van verantwoordelijkheid voor het handelen: mensen kunnen, in tegenstelling tot AImuziekgeneratoren, verantwoordelijkheid nemen voor hun handelen omdat ze kwetsbaarheid hebben (1)
voorbeeld van een goed antwoord
Een AI-muziekgenerator verschilt van een akoestische gitaar. Aangezien een gitaar geen informatie verwerkt om tot een uitkomst te komen, heeft de gitaar geen cognitie en vormen muzikant en een gitaar volgens Hayles geen cognitieve assemblage. Een AI-muziekgenerator heeft daarentegen wel een vorm van technische cognitie en kan met een menselijke muzikant een cognitieve assemblage vormen.
Menselijke en technische cognitie zijn volgens Hayles wel verschillend, omdat menselijke cognitie wordt gekenmerkt door emoties en empathische vermogens, terwijl de technische cognitie van AI wordt gekenmerkt door een grotere snelheid en rekenkracht om tot uitkomsten te komen. Een AImuziekgenerator verschilt in dit opzicht dus ook van de menselijke muzikant.
Hayles stelt dat mensen, in tegenstelling tot entiteiten met technische cognitie, kwetsbaar zijn en daardoor verantwoordelijkheid kunnen nemen voor hun handelen. Een AI-muziekgenerator is niet kwetsbaar, omdat die door geen enkele maatregel wordt ‘geraakt’. Hij kan daarom geen verantwoordelijkheid nemen voor de handelingen die hij uitvoert, zoals het produceren van foute liedteksten of het plagiëren van andermans muziek. De AI-muziekgenerator verschilt dus enerzijds van een menselijke muzikant, omdat de generator een ander soort cognitie heeft en geen verantwoordelijkheid voor het handelen kan nemen. Hij verschilt anderzijds van de gitaar, omdat hij met een mens een cognitieve assemblage kan vormen. (3)
Streamingdiensten voor muziek maken steeds meer gebruik van AI, onder andere om profielen van luisteraars te maken. Door bij te houden naar welke muziek iemand luistert, leert AI welke afspeellijsten bij die persoon passen en kan AI zo’n afspeellijst genereren. De luisteraar kan zo via de streamingsdienst nieuwe muziek ontdekken die goed aansluit bij diens smaak.
Miriam Rasch gebruikt in haar filosofie het begrip else.
Vraag 17 1 punt
Beargumenteer met het begrip else of een luisteraar van een muziekstreamingdienst volgens jou in een profiel te vatten is.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argument met het begrip else als onherleidbare openheid/het andere/vreemde/spontane, of een luisteraar van een muziekstreamingsdienst in een profiel te vatten is.
voorbeeld van een goed antwoord:
− Ik denk dat een luisteraar inderdaad te vatten is in een luisteraarsprofiel. Waarschijnlijk kan AI door het analyseren van luistergedrag zelfs beter vatten waar mensen van houden dan mensen zelf. AI is namelijk beter in het analyseren van grotere hoeveelheden data en het herkennen van patronen dan mensen en kan bijvoorbeeld ontdekken dat iemand houdt van bepaalde zangstemmen of van het geluid van een contrabas. Rasch stelt dat mensen gekenmerkt worden door het else omdat het andere, spontane in ons niet in data te vangen is. Rasch denkt misschien dat ik kan kiezen voor muziek die totaal anders is dan mijn profiel. Maar ik denk dat dit een te romantisch beeld is van de mens en dat we in werkelijkheid ontzettend voorspelbaar zijn. Die ene gekke andere muziekkeuze sluit beter aan bij ons profiel dan Rasch denkt.
of
− Ik denk niet dat een luisteraar te vatten is in een profiel. Volgens Rasch worden mensen gekenmerkt door het else en ik denk dat ze daar gelijk in heeft. Mensen hebben een onherleidbare openheid, waardoor ze zich verhouden tot hun eigen bestaan en de vrijheid en de opdracht hebben om hun bestaan vorm te geven. De muzieksmaak van mensen is bijna nooit eenduidig, want iemand houdt misschien van jazz, maar wil soms juist meezingers, terwijl het profiel niet weet wat voor luisteraar je op dit moment bent. Mensen zijn veranderlijk en kunnen zelfs verrast worden door zichzelf. Een profiel loopt altijd achter de feiten aan, omdat het weliswaar weet wat ik heb geluisterd, maar mijn nieuwste muzikale ontdekking nooit in het profiel is opgenomen.
Een nieuwe generatie neurale netwerken is de GAN (Generative Adversarial Networks). GAN-systemen bevatten zowel een generator als een discriminator. De generator maakt bijvoorbeeld muziek, afbeeldingen of video’s. De discriminator is geprogrammeerd om onderscheid te maken tussen menselijke producten en producten die door AI gegenereerd zijn.
Tussen de generator en de discriminator vindt een competitief samenspel plaats, totdat de generator beelden produceert die de discriminator kunnen misleiden. Zo kunnen GAN-systemen nieuwe kunstwerken maken die vrijwel niet te onderscheiden zijn van kunstwerken die door mensen zijn gemaakt. Een aantal van deze kunstwerken is inmiddels bij gerenommeerde veilinghuizen geveild.
Er kan een onderscheid worden gemaakt tussen AI als productsimulatie en AI als processimulatie.
Vanuit het connectionisme zou een GAN-systeem kunnen worden gezien als een simulatie van menselijke cognitie.
Vraag 18 3 punten
Geef met een kenmerk van een neuraal netwerk een argument voor dit standpunt van het connectionisme.
Geef vervolgens met een ander kenmerk van een neuraal netwerk nog een argument voor dit standpunt van het connectionisme.
Geef tot slot met het verschil tussen processimulatie en productsimulatie een argument dat een GAN-systeem niet moet worden gezien als een simulatie van menselijke cognitie.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een argument voor het standpunt van het connectionisme dat een GAN-systeem zou kunnen worden gezien als een simulatie van menselijke cognitie, met een van de volgende kenmerken van een neuraal netwerk: vermogen om zelf te leren / vermogen tot patroonherkenning / kan de menselijke ervaring benaderen / kan hersenprocessen nabootsen (1)
- een argument voor het standpunt van het connectionisme dat een GAN-systeem zou kunnen worden gezien als een simulatie van menselijke cognitie, met een van de volgende kenmerken van een neuraal netwerk dat nog niet eerder gebruikt is: vermogen om zelf te leren / vermogen tot patroonherkenning / kan de menselijke ervaring benaderen / kan hersenprocessen nabootsen (1)
- een argument dat een GAN-systeem niet moet worden gezien als simulatie van menselijke cognitie, met het verschil tussen processimulatie als het imiteren van de menselijke denkprocessen en productsimulatie als het nabootsen van het resultaat van menselijke denkprocessen (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Het menselijke brein is een netwerk van neuronen in interactie. Digitale neurale netwerken zoals een GAN-systeem zijn niet van vlees en bloed, maar hebben een vergelijkbare werking en zijn net als de mens in staat tot patroonherkenning. Mensen kunnen bijvoorbeeld gezichten herkennen op basis van patronen, zonder elk specifiek kenmerk te kunnen aanwijzen. Op vergelijkbare wijze kan een GAN-systeem patronen herkennen in kunst en tot een oordeel komen over welke kunst lijkt op kunst die is gemaakt door een mens. Volgens het connectionisme is hier sprake van simulatie van menselijke cognitie. (1)
- Net als het menselijke brein zijn neurale netwerken zelflerend. Een GAN-systeem ontwikkelt zich op basis van feedback en leert van ervaringen, bijvoorbeeld van nieuwe kunst, waarna de discriminator de generator aanzet tot verdere ontwikkeling van de gegenereerde kunstwerken. Dit maakt een GAN-systeem volgens het connectionisme tot simulatie van menselijke cognitie, want ook mensen leren op zo’n manier van het maken, analyseren en verder ontwikkelen van kunst. (1)
- Een GAN-systeem moet niet worden gezien als simulatie van menselijke cognitie, omdat een GAN-systeem alleen de uitkomst van het menselijke denken probeert na te bootsen (productsimulatie). Het doel is om kunstwerken te genereren die door kunnen gaan voor kunstwerken van menselijke makers. De processen in het brein van de menselijke kunstenaar – zoals het onderzoeken van materiaal of het uiten van gevoelens/gedachten in het kunstwerk – draaien niet om laten zien dat het door een mens is gemaakt, en worden niet door het GAN-systeem gesimuleerd (processimulatie). (1)
GAN-systemen worden gebruikt voor het genereren van afbeeldingen, video’s, animaties en muziek. De meningen verschillen over de vraag of GAN-systemen creatief kunnen zijn in het maken van kunst.
Vraag 19 2 punten
Beargumenteer of een GAN-systeem volgens jou creatief kan zijn. Ga hierbij in op:
- een definitie van het wezen van de mens met betrekking tot creativiteit in kunst, en
- een vooronderstelling bij deze definitie.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een argumentatie of een GAN-systeem creatief kan zijn, waarbij wordt ingegaan op een definitie van het wezen van de mens met betrekking tot creativiteit in de kunst (1)
- een argumentatie of een GAN-systeem creatief kan zijn, waarbij wordt ingegaan op een vooronderstelling bij deze definitie (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Mijn definitie van het wezen van de mens met betrekking tot creativiteit in kunst is: een mens is een reflecterend wezen dat steeds bezig is om het leven te duiden en uitdrukking wil geven aan die duiding, wat leidt tot creatieve, kunstzinnige uitingen. Ik ga hierbij uit van de vooronderstelling dat reflectie een voorwaarde is voor creativiteit. Creativiteit is volgens mij dan ook niet het creëren van ongeziene en onverwachte composities door bijvoorbeeld een nieuwe combinatie van muzieknoten of beelden te maken. Creativiteit is het uiting geven aan mijn ervaringen en mijn duiding van die ervaringen. Deze vorm van creativiteit kan een GAN-systeem pas aan de dag leggen zodra het zou gaan reflecteren op ervaringen. (2)
of
- Ik definieer het wezen van de mens met betrekking tot creativiteit in de kunst als: mensen zijn wezens die voortdurend nieuwe verbanden leggen tussen zaken uit hun gedachten en hun omgeving. Die nieuwe verbanden kunnen ze onder andere uiten in kunstwerken. Ik ga hierbij uit van de vooronderstelling dat alle wezens die nieuwe verbanden kunnen leggen, creatief kunnen zijn. Daarom denk ik dat ook een GAN-systeem creatief kan zijn wanneer het bijvoorbeeld een onverwacht instrument combineert met een bepaalde muziekstijl. Net als mensen put AI daarbij uit het bekende (de database) en maakt daarmee nieuwe combinaties. (2)
Bij het kunstwerk Appropriate Response (‘passend antwoord’) knielt een museumbezoeker neer op een bidstoeltje en krijgt een uitspraak te lezen die gegenereerd is door AI. De AI is ontwikkeld op basis van teksten op internet en toont elke bezoeker een andere uitspraak, bijvoorbeeld:
tekst 4
‘Er zijn mensen die de waarheid op zo’n voetstuk zetten dat ze kunstenaars worden.’
‘Religie bevat, zonder twijfel, het meeste van de wereld in zijn verschillende vormen.’
‘Het beste wat ik kan doen, is elk jaar uit bed komen.’
bron: Mario Klingemann, Appopriate Response, 2020
George Lakoff en Mark Johnson stellen dat lichamelijkheid een rol speelt in de taal.
Vraag 20 1 punt
Leg dit uit met een van de uitspraken uit tekst 4.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg met een van de uitspraken uit tekst 4 dat lichamelijkheid volgens Lakoff en Johnson een rol speelt in de taal, omdat taal metaforen bevat die onze lichamelijke oriëntatie op de wereld tonen / die gebaseerd zijn op onze lichamelijke omgang met fysieke objecten.
voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Lakoff en Johnson drukt taal uit hoe we met ons lichaam in de wereld staan. Zo is de uitdrukking ‘iets op een voetstuk zetten’ een voorbeeld van een oriënterende metafoor. Door onze lichamelijke rechtopstaande positie als mens zien wij hoger als beter.
Opmerking
Aan een antwoord waarin het begrip ontologische metafoor correct wordt uitgelegd en toegepast op een uitspraak uit de bron kan ook een scorepunt worden toegekend, mits wordt ingegaan op de rol van lichamelijkheid.
Sommigen stellen dat de AI van Appropriate Response bij het genereren van een uitspraak niet denkt zoals een mens.
Vraag 21 2 punten
Geef vanuit het enactivisme een argument voor deze stelling over de AI van Appropriate Response. Ga hierbij in op een voorbeeld van menselijk denken dat aansluit bij het enactivisme.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een argument vanuit het enactivisme, dat denken ziet als dynamische/lichamelijke interactie in en met de omgeving, voor de stelling dat de AI van Appropriate Response bij het genereren van een uitspraak niet denkt zoals een mens (1)
- een argument vanuit het enactivisme voor de stelling dat de AI van Appropriate Response bij het genereren van een uitspraak niet denkt zoals een mens, waarbij wordt ingegaan op een voorbeeld van menselijk denken dat aansluit bij het enactivisme (1)
voorbeeld van een goed antwoord
- Volgens het enactivisme is het denken van de mens de dynamische interactie van een bewegend, voelend lichaam met de omgeving, niet het manipuleren van input door de hersenen. De AI van Appropriate Response is niet belichaamd en heeft geen interactie met de omgeving, maar bewerkt taal van het internet middels een neuraal netwerk. AI denkt volgens het enactivisme dus niet zoals een mens. (1)
- Het enactivisme wijst erop dat mensen in hun denken gebruikmaken van de omgeving en dat ze denken door zich in de fysieke wereld te bewegen, bijvoorbeeld hoe mensen de weg zoeken in de omgeving. Mensen gebruiken hun lichaam om zich te oriënteren: is iets ver lopen, bergop of voorbij een hoog gebouw? De lichamelijke ervaring en fysieke aanknopingspunten worden zo gebruikt om de weg te zoeken. Volgens het enactivisme is dit allemaal onderdeel van het denken. Een AI zonder lichaam kan niets fysieks doen en heeft geen fysieke omgeving. Daarmee is het denken van de AI totaal anders dan dat van een mens, als het al denken genoemd kan worden. (1)
Muziekproducer en zangeres Holly Herndon creëerde een AI-zangeres, genaamd Spawn. Spawn heeft de stem van Herndon, maar met nieuwe technische mogelijkheden, zoals een groter bereik en het vermogen te zingen zonder adem te halen.
Spawn werd getraind door diverse zangers en koren die composities van Herndon inzongen. Na verloop van tijd begon Spawn muziek te genereren die Herndon verrassend en interessant vond. Ze heeft een nieuw album uitgebracht met muziek van haarzelf en Spawn.
Andy Clark en David Chalmers schrijven over de grenzen van menselijke cognitie en gebruiken daarbij het begrip cognitieve extensie.
Vraag 22 1 punt
Beargumenteer met het voorbeeld van Herndon en Spawn en het begrip cognitieve extensie waar volgens jou de menselijke cognitie eindigt en de rest van de wereld begint.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie met het voorbeeld van Herndon en Spawn en het begrip cognitieve extensie – materiële hulpmiddelen worden integraal onderdeel van menselijk denken – over waar de menselijke cognitie eindigt en de rest van de wereld begint.
voorbeeld van een goed antwoord:
− Volgens Clark en Chalmers is de grens tussen menselijke cognitie en de rest van de wereld niet duidelijk te trekken. Mensen gebruiken de wereld om hen heen als onderdeel van hun cognitieve processen. Spawn kan worden gezien als een cognitieve extensie omdat het een actieve rol speelt in Herndons denkprocessen. Ik ben het met Clark en Chalmers eens, omdat er sprake is van tweerichtingsinteractie, zoals in een gekoppeld cognitief systeem. Herndon voert haar composities in Spawns programma in en Spawn genereert muziek die Herndon weer inspireert tot een album, dat ze vervolgens samen met Spawn maakt. Omdat ze zonder Spawn niet tot dezelfde creatie zou kunnen komen, eindigt de cognitie van Herndon niet bij haar eigen lichaam, maar is Spawn onderdeel van haar cognitie.
of
− Clark en Chalmers stellen dat sommige materiële hulpmiddelen onderdeel worden van menselijke denkprocessen, waardoor de grens tussen menselijke cognitie en de rest van de wereld niet scherp te trekken is. Zij zouden Spawn zien als een cognitieve extensie. Spawn vervult immers dezelfde functie als (een deel van) het menselijke cognitieve vermogen van Herndon, namelijk het vermogen om bestaande composities te combineren tot nieuwe muziekstukken. Zelf zou ik niet zeggen dat Spawn onderdeel is van Herndons cognitieve proces. Spawn is in mijn ogen eerder een instrument dat Herndon helpt om buiten haar lichamelijke beperkingen om muziek te creëren, doordat zij Spawn gecreëerd heeft met een groter bereik en het vermogen om te zingen zonder adem te halen. Dat Herndon hierdoor tot nieuwe muziekstukken komt, wil nog niet zeggen dat Spawn die functie van Herndons cognitieve vermogen heeft overgenomen. De menselijke cognitie eindigt in mijn ogen dan ook daar waar andere dingen de rol van instrument krijgen, zonder direct een functie van ons eigenlijke denkproces over te nemen.
Herndon koos bewust voor koorzang als deel van de training van Spawn. Herndon zegt hierover:
tekst 5
‘Het koor verbeeldt bovendien de kracht van samenwerking: het vermogen van mensen om samen iets te creëren dat groter is dan de som der delen.’ Anderzijds ziet ze het koor als symbool voor AI. ‘Want AI is, anders dan mensen soms denken, geen alien die zomaar op onze planeet geland is. ‘Machine learning’ is een vorm van collectieve intelligentie. Iedere data-set is het gevolg van de inspanningen van grote groepen mensen.’
bron: NRC, Deze popmuzikanten zijn wél positief over AI: ‘De toepassingen zullen steeds maffer worden’, 2024
Spawn kan online worden gebruikt om muziek mee te genereren. Jos de Mul beschrijft drie toekomstscenario’s voor de mens, waaronder het zwermgeestscenario (extrahumanisme) en het zombiescenario (posthumanisme).
Vraag 23 2 punten
Leg het verschil uit tussen deze twee toekomstscenario's.
Leg vervolgens met tekst 5 uit welk scenario waarschijnlijker is gezien het feit dat Spawn bestaat. Ga hierbij in op beide scenario’s.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg van het verschil tussen het zwermgeestscenario en het zombiescenario: het zwermgeestscenario gaat over neurotechnologische mensverbetering / het creëren van een gedeeld superbrein, terwijl het zombiescenario gaat over de creatie van een nieuwe kunstmatige levensvorm (1)
- een uitleg met tekst 5 dat het bestaan van Spawn het zwermgeestscenario waarschijnlijker maakt dan het zombiescenario, waarbij wordt ingegaan op beide scenario’s: Spawn is het resultaat van collectieve intelligentie, waardoor de menselijke cognitie op een hoger plan komt / waardoor mensen cognitief met elkaar verbonden worden (zwermgeestscenario), terwijl Spawn geen nieuwe levensvorm is (zombiescenario) (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Met het zwermgeestscenario speculeert De Mul over een toekomstige verbinding van menselijke geesten in een zwerm, waardoor de individuele prestaties zouden verbeteren. Bij het zombiescenario gaat het niet over de verbetering van de mens, maar over het scheppen van een nieuwe artificiële levensvorm. (1)
- Het bestaan van Spawn maakt het zwermgeestscenario waarschijnlijker dan het zombiescenario, omdat Spawn gebruikmaakt van machine learning, wat volgens Herndon een vorm van collectieve intelligentie is. Het zwermgeestscenario is een vorm van collectieve intelligentie die nog een stap verder ontwikkeld is. Het zombiescenario daarentegen gaat over de creatie van een nieuwe kunstmatige levensvorm. Spawn maakt de mogelijkheid hiervan niet extra aannemelijk, terwijl het de mogelijkheid van een zwermgeest wel dichterbij brengt. (1)
2025, tijdvak 1: Real Humans
Opgavetekst
tekst 1
Matilda: ‘Ik was vergeten dat je niet kunt denken.’
Hubot Anita: ‘Ik denk wel.’
Matilda: ‘Denk je?’
Hubot Anita: ‘Ja.’
Matilda: ‘Wat jij doet is geen denken. Het is meer zoiets als berekeningen maken. Zoiets als een rekenmachine. Snap je het verschil?’
Hubot Anita: ‘Ja.’
Matilda: ‘Leg dan maar uit wat ik bedoel.’
Hubot Anita: ‘Alle gedachten zijn berekeningen. Maar van sommige gedachten weet je niet wat ze willen berekenen.’
bron: Real Humans, seizoen 1, aflevering 5, Lumière 2012
Vraag 1 3 punten
De opvatting dat alle gedachten berekeningen zijn, zou kunnen aansluiten bij het functionalisme. Leg uit wat het functionalisme inhoudt, met de begrippen input en output, en mentale representatie. Leg vervolgens uit in welk opzicht hubot Anita in tekst 1 een functionalistische opvatting van cognitie heeft.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat mentale processen opgevat kunnen worden als functies/algoritmes waarmee de manipulatie van input, de zintuiglijke informatie die binnenkomt, tot output, bepaald gedrag dat daarop volgt, wordt beschreven (begrippen input en output). (1p)
- Legt uit dat mentale processen opgevat kunnen worden als functies/algoritmes waarmee de manipulatie van mentale representaties van zintuiglijke informatie, de plaatjes in ons hoofd, wordt beschreven (begrip mentale representatie). (1p)
- Legt uit in welk opzicht hubot Anita in tekst 1 een functionalistische opvatting van cognitie heeft: alle gedachten zijn berekeningen. (1p)
tekst 2
Matilda: ‘Ik bedoel misschien meer dat je niks voelt. Je wilt niks. Je doet alleen wat wij je opdragen.’
Hubot Anita: ‘Hoe wil je dan dat ik ben?’
Matilda: ‘Dat bedoel ik. Trek je niks aan van wat ik wil. Hoe wil je zelf zijn? Vertel ’s wat over jezelf. Waar werkte je voordat je hier kwam? Waarom ben je verkocht? Hoe voelde dat? Weet je waarom je op mijn zenuwen werkt? Je bent zo walgelijk tevreden. Zo afgesloten.’
Hubot Anita: ‘Ik kan niet bij de herinneringen uit de tijd voor ik Anita werd. Soms komen er beelden boven die ik niet herken.’
bron: Real Humans, seizoen 1, aflevering 5, Lumière 2012
Vraag 2 3 punten
Volgens Hubert Dreyfus bepaalt het menselijk lichaam hoe we onszelf ervaren en hoe we in de wereld staan. Hij noemt drie functies van het lichaam die een computer volgens hem niet kan nabootsen. Een van de functies is dat het lichaam verwachtingen overbrengt van de visuele waarneming op andere zintuigen. Geef de andere twee functies van het menselijk lichaam volgens Dreyfus weer. Leg vervolgens met een van deze twee functies en tekst 2 uit dat Anita verschilt van een mens.
Bekijk het antwoord
- Geeft de eerste functie weer: we hebben verwachtingen over onze waarneming, gebaseerd op eerdere ervaringen. (1p)
- Geeft de tweede functie weer: verwachtingen geven betekenis aan details in de waarneming. (1p)
- Legt met een van deze twee functies en tekst 2 uit dat Anita verschilt van een mens: Anita heeft geen lichamelijke ervaringen, dus geen verwachtingen gebaseerd op eerdere ervaringen / geeft geen betekenis aan wat zij waarneemt. (1p)
Vraag 3 1 punt
‘Wanneer gaan we opa opstarten?’ klinkt in seizoen 2 van Real Humans. De opa van Matilda heeft zich na zijn dood laten namaken als een hubot en staat bij zijn familie in een doos op de stoep. Direct na het opstarten van deze hubot noemt opa zijn dochter en kleinkinderen bij hun naam. Die avond vertelt opa aan zijn dochter hoe trots hij op haar is. Zij reageert ontroerd. Volgens sommige 4E-cognitiefilosofen is er bij mensen sprake van enactive cognition. Beargumenteer of bij de hubot opa volgens jou sprake is van enactive cognition.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert of bij hubot opa sprake is van enactive cognition, dus of zijn denkvermogen bestaat uit een belichaamde interactie met en in een omgeving. Ja: hij tast zijn omgeving af en lijkt die te ervaren, want hij reageert op zijn familie en noemt geliefden bij hun naam, en de familie reageert weer op hem. Nee: hij reageert misschien op zijn familie, maar tast de omgeving niet met zijn lichaam af en ervaart die dus niet; hij reageert als een ding dat is opgestart door zijn familie. (1p)
Ja en nee zijn beide goed, mits met een argument onderbouwd.
tekst 3
Als je de ene mens door een robot vervangt, leert de andere mens een object te gebruiken, hoe ingenieus die robot misschien ook bewustzijn simuleert. Dat is niet te vergelijken met interactie tussen twee subjecten. We hebben een machtsverhouding met machines: de relatie is instrumenteel en niet wederkerig. Je kunt zelfs gewend raken aan die instrumentaliteit en daardoor mensen op dezelfde antisociale manier gaan behandelen. Een beangstigende gedachte.
bron: Plato’s Symposium voor robotliefde, Filosofie Magazine, 2018
Vraag 4 2 punten
Binnen de ethiek wordt een verschil gemaakt tussen instrumenteel handelen en intrinsiek handelen. Leg dit verschil uit met tekst 3. Beargumenteer vervolgens met deze uitleg van het verschil tussen instrumenteel en intrinsiek handelen of een liefdesrelatie met een hubot volgens jou mogelijk is.
Bekijk het antwoord
- Legt het verschil tussen instrumenteel en intrinsiek handelen uit met tekst 3: bij intrinsiek handelen is de handeling/de persoon op zichzelf waardevol en niet een middel tot een doel buiten de handeling/de persoon, zoals bij instrumenteel handelen. (1p)
- Beargumenteert met die uitleg of een liefdesrelatie met een hubot mogelijk is. Ja: je beschouwt de hubot als waardevol op zichzelf en de hubot behandelt jou ook zo, dus er is een interactie tussen twee subjecten. Nee: je behandelt de hubot als object en gebruikt hem voor je eigen plezier, en in een liefdesrelatie is de ander waardevol op zichzelf. (1p)
Ja en nee zijn beide goed, mits het argument de uitleg van het verschil tussen instrumenteel en intrinsiek handelen gebruikt.
Vraag 5 1 punt
Een voorbeeld is een huishoudsterhubot die voor de menselijke opa Lennart zorgt. De familie houdt van een afstand de omgang van de hubot met opa in de gaten, omdat de hubot en opa onderling vaak conflicten hebben. Opa wil bijvoorbeeld dat de hubot koopt wat hij haar vraagt, maar ze wijst hem erop dat ze er is voor zijn welzijn. Als hij koffie wil, weigert ze hem die te geven omdat hij een hoge bloeddruk heeft. Zij heeft dit tijdens zijn slaap geconstateerd en geeft hem vervolgens thee. Katherine Hayles gebruikt het begrip cognitieve assemblages. Leg met het voorbeeld van de familie van opa en de huishoudsterhubot uit wat Hayles bedoelt met cognitieve assemblages.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld uit dat in cognitieve assemblages de denkprocessen gedistribueerd worden tussen de menselijke bewuste cognitie van de familie van opa en de niet-menselijke, niet-bewuste cognitie van de huishoudsterhubot. (1p)
Vraag 6 2 punten
Terwijl de hubots steeds meer worden opgenomen in de samenleving, rijst de vraag of zij rechten hebben. De advocaat in de serie verdedigt onder andere het recht op een arbeidscontract voor hubots. Hierdoor zou de huishoudsterhubot het recht hebben op een bepaald loon voor een bepaald aantal uren en op een aantal vakantiedagen. Volgens Hayles blijven mensen verantwoordelijk voor wat niet-menselijke cognitie doet. Leg uit dat Hayles geen rechten zou toekennen aan hubots. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de huishoudsterhubot of hubots volgens jou rechten moeten hebben.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Hayles geen rechten zou toekennen aan hubots: hubots missen kwetsbaarheid/empathisch vermogen, waardoor zij geen morele verantwoordelijkheid voor hun handelen kunnen nemen en dus ook geen rechten moeten krijgen. (1p)
- Beargumenteert met het voorbeeld van de huishoudsterhubot of hubots rechten moeten hebben. Ja: de belangen van de huishoudsterhubot dienen erkend en beschermd te worden, omdat zij samenleeft met opa en een interactie met hem aangaat, en mensen hebben de verantwoordelijkheid om haar als het ware te vertegenwoordigen (bijvoorbeeld in een Parlement van de dingen, Latour). Nee: hubots kunnen niet net als mensen pijn lijden en missen de kwetsbaarheid van mensen; de huishoudsterhubot kan niet overwerkt raken of een burn-out krijgen en is een ding dat doet wat mensen in haar hebben geprogrammeerd. (1p)
Ja en nee zijn beide goed, mits met een argument onderbouwd.
2025, tijdvak 1: Afrofuturisme
Vraag 7 2 punten
Volgens Andy Clark zijn mensen natural-born cyborgs. Leg dit mensbeeld van Clark uit. Ga daarbij in op zijn opvatting dat het brein goed is in het gebruiken van de omgeving.
Bekijk het antwoord
- Legt Clarks mensbeeld uit: mensen zijn natural-born cyborgs, het wezen van de mens is van nature kunstmatig / een mens-technologiehybride. (1p)
- Legt uit dat het brein goed is in het gebruiken van de omgeving: mensen kunnen dingen en symbolen buiten hun brein gebruiken om hun denkvermogen te ontlasten/uit te breiden. (1p)
Bron 6

Foto van een bezoeker die voor een scherm staat. Op het scherm is de digitale figuur uit het kunstwerk Being te zien, een humanoïde verschijning. De foto is zwart-wit.
Vraag 8 1 punt
Het kunstwerk Being is interactief. Toeschouwers gaan met de digitale figuur in gesprek. Zij praten door een microfoon en de digitale figuur geeft antwoord en stelt wedervragen. De gesprekken gaan bijvoorbeeld over vrijheid, lichamelijke autonomie of het toenemende gebruik van AI. Clark maakt een onderscheid tussen een cyborg en een interface. Leg uit dat toeschouwers niet via een interface met de digitale figuur in het kunstwerk Being communiceren.
Bekijk het antwoord
- Altijd 1 scorepunt, ongeacht of er een antwoord is gegeven en ongeacht het antwoord (aanvulling op het correctievoorschrift). (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (CvTE, 2025-1): bij vraag 8 moet altijd 1 scorepunt worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Toelichting CvTE: in vraag 8 wordt ten onrechte uitgegaan van de opvatting dat de communicatie niet via een interface plaatsvindt, terwijl de communicatie plaatsvindt via een transparante interface.
Vraag 9 4 punten
Jos de Mul speculeert over het toekomstige wezen van de mens en beschrijft onder andere het extrahumanistische zwermgeest-scenario en het posthumanistische zombie-scenario. Beide scenario’s roepen ethische vragen op. Geef De Muls extrahumanistische scenario weer en geef een voorbeeld van een ethische vraag die bij dit scenario kan spelen. Geef vervolgens De Muls posthumanistische scenario weer. Leg tot slot met het voorbeeld van de digitale figuur in Being uit welke ethische vraag bij dit scenario kan spelen.
Bekijk het antwoord
- Geeft De Muls extrahumanistische scenario weer: een verbetering van de mens met neurotechnologische supplementen / mensen vormen samen met computers een superbrein. (1p)
- Geeft een voorbeeld van een ethische vraag die bij het extrahumanistische scenario kan spelen, bijvoorbeeld of je mag ingrijpen in de integriteit van de menselijke levensvorm (je verandert het wezen van de mens). (1p)
- Geeft De Muls posthumanistische scenario weer: de ontwikkeling van een kunstmatige levensvorm die niet gebaseerd is op koolstofchemie, maar op een andere grondstof. (1p)
- Legt met het voorbeeld van de digitale figuur in Being uit welke ethische vraag bij het posthumanistische scenario kan spelen, bijvoorbeeld of het ontwikkelen van kunstmatige levensvormen de mensheid ten goede komt of juist niet, vanwege het gevaar dat een dergelijke AI de menselijke levensvorm kan overstijgen of bedreigen. (1p)
Vraag 10 1 punt
Afrofuturistische kunstenaars creëren allerlei mensbeelden zonder die geschiedenis, geïnspireerd op technologie zoals in het voorbeeld van Being, of gebaseerd op Afrikaanse mythologie. Volgens Piet Vroon en Douwe Draaisma zijn mensbeelden historisch contingent. Zij gaan hierbij uit van technische en wetenschappelijke ontwikkelingen. Historische contingentie kan ook vanuit andere gebieden worden uitgelegd. Leg uit dat afrofuturistische mensbeelden laten zien dat mensbeelden historisch contingent zijn.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat afrofuturistische mensbeelden laten zien dat mensbeelden historisch contingent zijn: het antwoord op de vraag wat de mens is, verandert door culturele invloeden die ook anders hadden kunnen zijn dan het westerse perspectief. (1p)
tekst 4
[Afrofuturistische] kunstwerken beginnen met bewustzijn van het idee dat ‘ras’ sociaal geconstrueerde fictie is. Biologisch-wetenschappelijk is er geen verschil tussen mensen met verschillende kleuren behalve de kleur van hun huid. […] In deze tentoonstelling verbeelden zwarte kunstenaars uit de Afrikaanse diaspora [afstammelingen van tot slaaf gemaakte Afrikanen die buiten Afrika leven] hun eigen fantasie om naar andere mogelijkheden te kijken dan de raciale blik van vandaag de dag, naar andere manieren om de realiteit te construeren.
bron: Kunsthal.nl, In the black fantastic, 2022/2023
Vraag 11 3 punten
Volgens Frantz Fanon is de bestaanservaring van mensen van kleur gevormd door de blik van anderen. Volgens Helmuth Plessner wordt de menselijke bestaanservaring gekenmerkt door excentrische positionaliteit. Deze bestaanservaring neemt Plessner als uitgangspunt voor zijn antropologische wet van bemiddelde onmiddellijkheid. Leg de afrofuturistische kritiek op de raciale blik van het kolonialisme in tekst 4 uit met Fanons argument dat de bestaanservaring van mensen van kleur is gevormd door de blik van anderen, Plessners begrip excentrische positionaliteit, en Plessners wet van bemiddelde onmiddellijkheid.
Bekijk het antwoord
- Legt Fanons argument uit: de bestaanservaring van mensen van kleur is gevormd door de blik van anderen, de uitspraken en blikken van witte mensen objectiveren/vertroebelen/overstemmen de bestaanservaring van zwarte mensen. (1p)
- Legt Plessners begrip excentrische positionaliteit uit: de mens bestaat niet alleen als centrum van zijn handelen/ervaren, maar kan dit ook van buiten beschouwen. (1p)
- Legt Plessners wet van bemiddelde onmiddellijkheid uit: we hebben als mens directe ervaringen en tegelijkertijd bemiddelen we tussen onszelf en de omgeving. (1p)
tekst 5
Menzo vertelt dat ze haar hiphopachtergrond en andere ‘zwarte’ stereotypes zo veel mogelijk van zich heeft afgeschud, bang om in dat hokje geduwd te worden: ‘Ik wilde een technische danseres worden en gewaardeerd en erkend worden vanuit een westers perspectief. [Nu heb ik] de ruimte gevonden om te onderzoeken wat mij triggert, op mijn manier. Heel bevrijdend.’
bron: Francine van der Wiel, Cherish Menzo: In ‘Jezebel’ onderzoek ik wat mij triggert, NRC 2020
Vraag 12 2 punten
In de fenomenologie van Maxine Sheets-Johnstone is de bestaanservaring van de mens gegrond in het bewegende lichaam. Leg deze opvatting van Sheets-Johnstone uit. Beargumenteer vervolgens met tekst 5 of Menzo’s onderzoek naar het zwarte lichaam aansluit bij deze opvatting van Sheets-Johnstone.
Bekijk het antwoord
- Legt de opvatting van Sheets-Johnstone uit: door de geleefde ervaring van je lichaam in de ruimte te ervaren en die ervaring vervolgens te beschrijven, ontdek je hoe je je bestaan vormgeeft / wilt vormgeven. (1p)
- Beargumenteert met tekst 5 of Menzo’s onderzoek naar het zwarte lichaam aansluit bij deze opvatting. Ja: Menzo heeft een geleefde ervaring van haar lichaam en reflecteert daarop, en ontdekt hoe zij haar eigen manier van bewegen wil vormgeven. Nee: Menzo lijkt uit te gaan van de reflectie van anderen op het zwarte lichaam en van het westerse perspectief op dans, en begint niet bij haar eigen geleefde ervaring. (1p)
Ja en nee zijn beide goed, mits met een argument uit tekst 5.
Vraag 13 2 punten
Volgens Donna Haraway heeft de mens de opdracht om te blijven beantwoorden aan wat het bestaan van ons vraagt. Leg deze opvatting van Haraway uit. Beargumenteer vervolgens met tekst 5 of Menzo volgens jou met haar voorstellingen waarin ze de grens tussen wit en zwart bevraagt, aansluit bij deze opvatting van Haraway.
Bekijk het antwoord
- Legt Haraways opvatting uit: de vraag naar de mens heeft geen definitief antwoord, waardoor we er telkens naar moeten blijven zoeken om verantwoording af te leggen over ons handelen. (1p)
- Beargumenteert met tekst 5 of Menzo met haar voorstellingen waarin ze de grens tussen wit en zwart bevraagt, aansluit bij deze opvatting van Haraway. Ja: Menzo creëert een nieuw, raadselachtig lichaam en onderzoekt de moeilijkheid en onduidelijkheid van haar mens-zijn als zwart mens. Nee: de voorstellingen blijven op het podium en leggen geen verantwoording af over hoe wij in de werkelijkheid handelen. (1p)
Ja en nee zijn beide goed, mits met een argument onderbouwd.
Vraag 14 3 punten
Existentialisten zouden het wezen van de mens als volgt kunnen definiëren: de mens is een wezen bij wie de existentie voorafgaat aan de essentie. Die definitie kan aansluiten bij Miriam Rasch’ beschrijving van het else. In een artikel wordt Menzo beschreven als iemand ‘tussen vrouw en freak, mens en dier, hiphop en hedendaags, ongrijpbaar en stereotype: Cherish Menzo overstijgt alle hokjes.’ Leg met de beschrijving van Menzo uit wat Rasch bedoelt met het else. Geef vervolgens een vooronderstelling bij de existentialistische definitie van het wezen van de mens. Leg tot slot met die vooronderstelling uit dat deze definitie aansluit bij Rasch’ else.
Bekijk het antwoord
- Legt met de beschrijving van Menzo uit wat Rasch met het else bedoelt: het vreemde/het spontane/het dat wat niet te categoriseren is. (1p)
- Geeft een vooronderstelling bij de existentialistische definitie: existentie en essentie zijn niet hetzelfde, want anders zou het ene niet vooraf kunnen gaan aan het andere. (1p)
- Legt met die vooronderstelling uit dat de definitie aansluit bij Rasch’ else: het else laat de kloof zien tussen onherleidbare openheid (existentie) en een uitputtend te beschrijven dataset (essentie). (1p)
2025, tijdvak 1: Dieren begrijpen
Vraag 15 2 punten
René Descartes dacht dat mensen fundamenteel verschillen van dieren. Deze opvatting had gevolgen voor de behandeling van dieren door mensen. Mensbeelden, zoals dat van Descartes, hebben een ethische dimensie. Leg met het mensbeeld van Descartes uit dat mensen volgens hem verschillen van dieren. Leg vervolgens met de behandeling van dieren door mensen uit dat Descartes’ mensbeeld een ethische dimensie heeft.
Bekijk het antwoord
- Legt met het mensbeeld van Descartes uit dat mensen volgens hem verschillen van dieren: dieren (en mensen) hebben een mechanisch lichaam (res extensa), maar alleen mensen hebben volgens Descartes een denkende geest (res cogitans). (1p)
- Legt met de behandeling van dieren door mensen uit dat Descartes’ mensbeeld een ethische dimensie heeft: het mensbeeld is normatief, omdat daaruit kan volgen dat mensen dieren als dingen behandelen. (1p)
Vraag 16 3 punten
Chimpansees lijken in veel opzichten op mensen. Op internet gaan filmpjes rond die suggereren dat chimpansees kunnen lachen. Zo is te zien hoe een chimpansee verrast reageert op een goocheltruc, waarbij een bekertje buiten zijn zicht wordt leeggemaakt. Als de chimpansee het lege bekertje ziet, zet hij grote ogen op en valt met open mond achterover. Volgens Helmuth Plessner is lachen typisch menselijk, vanwege de dubbelzinnige verhouding van mensen tot hun eigen lichaam en het menselijke vermogen tot symbolische uitdrukkingen. Plessner stelt dat zijn theorie over lachen niet door waarnemingen kan worden weerlegd. Volgens veel dieronderzoekers zou een waarneming zoals het beschreven filmpje, wel kunnen bewijzen dat chimpansees kunnen lachen. Leg met het voorbeeld van lachen de dubbelzinnige verhouding van de mens tot het eigen lichaam uit. Leg vervolgens uit dat chimpansees volgens Plessner niet kunnen lachen. Ga daarbij in op het vermogen tot symbolische uitdrukking. Geef tot slot met het vermogen tot symbolische uitdrukking een argument tegen Plessners standpunt dat chimpansees niet kunnen lachen.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van lachen de dubbelzinnige verhouding van de mens tot het eigen lichaam uit: lachen is iets fysieks en is tegelijkertijd betekenisvol op een manier die het lichamelijke overstijgt, wat de mens laat zien als een wezen dat zowel een lichaam is als een lichaam heeft. (1p)
- Legt uit dat chimpansees volgens Plessner niet kunnen lachen, met het vermogen tot symbolische uitdrukking: chimpansees kunnen in tegenstelling tot mensen niet lachen, omdat zij geen symbolische woorden/gebaren hebben die tekort kunnen schieten. (1p)
- Geeft met het vermogen tot symbolische uitdrukking een argument tegen Plessners standpunt dat chimpansees niet kunnen lachen, bijvoorbeeld dat chimpansees met gebaren, gezichtsuitdrukkingen en klanken wel symbolisch op situaties reageren, zoals in het filmpje van de goocheltruc. (1p)
Vraag 21 2 punten
Er wordt ook gewerkt aan een app die het mogelijk moet maken om dierentalen te verstaan via een soort Google Translate. Dit zou een nieuw hoofdstuk kunnen worden in het dieronderzoek, maar ook in onze dagelijkse omgang met dieren. Via de app zou je bijvoorbeeld aan je kat kunnen vragen hoe zij zich voelt. Volgens George Lakoff en Mark Johnson zit de menselijke taal vol metaforen. Leg uit dat oriënterende metaforen een probleem kunnen zijn bij het vertalen van mensentaal naar dierentaal. Gebruik daarbij een voorbeeld van een oriënterende metafoor.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat oriënterende metaforen een probleem kunnen zijn bij het vertalen van mensentaal naar dierentaal: metaforen in mensentaal komen voort uit de rechtopstaande oriëntatie van de mens, terwijl veel dieren een andere lichamelijke oriëntatie hebben. (1p)
- Geeft een bijpassend voorbeeld van een oriënterende metafoor, bijvoorbeeld ‘erbovenop komen’ voor gezondheid, waarin gezondheid gelijkgeschakeld wordt aan ‘omhoog’. (1p)
Vraag 22 1 punt
Er wordt ook gewerkt aan een app die het mogelijk moet maken om dierentalen te verstaan via een soort Google Translate. Dit zou een nieuw hoofdstuk kunnen worden in het dieronderzoek, maar ook in onze dagelijkse omgang met dieren. Sommige wetenschappers voorspellen dat het spreken met dieren via een vertaalapp binnen tien jaar mogelijk zal zijn. Dit kan grote gevolgen hebben voor het dierenwelzijn. Door de vertaalapp zouden veel meer mensen kunnen begrijpen wat dieren in de bio-industrie vinden van de toestand in de stallen. Volgens Peter-Paul Verbeek verandert techniek het moreel handelingsvermogen van de mens. Leg deze opvatting van Verbeek uit, met het voorbeeld van de vertaalapp voor dierentalen.
Bekijk het antwoord
- Legt Verbeeks opvatting uit: door onvoorziene mogelijkheden/gevolgen van nieuwe technologie, zoals de vertaalapp voor dierentalen, verandert ons vermogen om met (nieuwe) morele dilemma’s om te gaan. (1p)
Vraag 23 2 punten
Donna Haraway stelt voor om de grenzen in ons denken, zoals de grens tussen mens en dier, te vervagen. Een vertaalapp voor dierentalen kan hierin een rol spelen. Geef een argument dat een vertaalapp voor dierentalen bijdraagt aan de door Haraway gewenste grensvervaging in ons denken over mens en dier. Geef vervolgens een argument dat een vertaalapp voor dierentalen niet bijdraagt aan deze grensvervaging.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument dat een vertaalapp bijdraagt aan de door Haraway gewenste grensvervaging, waarbij uitsluiting wordt tegengegaan omdat de menselijke identiteit niet vastomlijnd is. (1p)
- Geeft een argument dat een vertaalapp niet bijdraagt aan deze grensvervaging, bijvoorbeeld dat mensen zich altijd krampachtig hebben vastgehouden aan de uniciteit van de mens, zodat het gevoel van superioriteit ook met een vertaalapp blijft bestaan. (1p)
2025, tijdvak 2: Superhelden en het wezen van de mens
Opgavetekst
Opgave 1 Superhelden en het wezen van de mens
Superhelden in de films van het Marvel Universum strijden doorgaans tegen een schurk die de wereld wil vernietigen. Vaak zijn de wonderlijke krachten van Marvel-superhelden voortgekomen uit een versmelting van een mens met geavanceerde techniek.
De superheld Iron Man is eigenlijk de mens Tony Stark. In Starks hart is een elektromagneet geïmplanteerd die ervoor zorgt dat een granaatsplinter vlak bij zijn hart hem niet fataal wordt. Bovendien drijft die elektromagneet het speciale Iron Man-pak aan. Met dat pak kan Stark goed vliegen en heeft hij enorme kracht.
In het Iron Man-pak zitten wapens en een neuronetwerk. Dat neuronetwerk heet Jarvis. Deze AI (artificiële intelligentie) heeft geleerd welke informatie Stark nodig heeft om als superheld Iron Man geroutineerd allerlei vijanden te verslaan.
Jarvis geeft Stark uit zichzelf informatie over de conditie van zijn pak, over zijn wapens, de omgeving en de slechteriken tegen wie hij vecht.
Hoewel Iron Man een fictief figuur is, zijn sommige mogelijkheden van een neuronetwerk als Jarvis in werkelijkheid al gerealiseerd. Jarvis lijkt bijvoorbeeld op een chatbot met AI, zoals ChatGPT.
Volgens Andy Clark is ons denken uitgebreid (extended) buiten ons lichaam. Hij legt dit uit aan de hand van het voorbeeld van Otto met Alzheimer.
Volgens Clark verandert het wezen van de mens niet door de omgang met techniek. Zelfs niet als die techniek bestaat uit dynamische apparaten.
Iron Man/Tony Stark worstelt met zichzelf. Tony Stark maakte zijn Iron Man-pak om te ontsnappen aan een terrorist die hem had ontvoerd. Eenmaal thuis besefte hij dat hij met dat pak ook de wereld kon redden in plaats van alleen zichzelf. Hij stopte met het produceren van wapens – wat hij al van jongs af aan deed – en werd een superheld. Hij merkt als Iron Man dat hij soms geen zin heeft om samen met andere superhelden de wereld te redden. Hij heeft zijn eigen ideeën over hoe de wereld gered moet worden en hij vindt het vervelend om te moeten doen wat anderen willen. Op zulke momenten gaat hij liever als Tony Stark thuis technische foefjes uitvinden. Maar er blijft altijd iets knagen en als de anderen hem overhalen om de wereld te redden, doet hij altijd mee omdat hij weet dat dat nou eenmaal hoort bij een superheld.
Er is een verschil tussen het beantwoorden van de vraag naar de mens vanuit het eerstepersoonsperspectief en vanuit het derdepersoonsperspectief. Met dit verschil kan ook de worsteling worden begrepen die Iron Man/Tony Stark met zichzelf heeft.
Een andere Marvel-superheld is Michael Morbius. Hij is een briljante biochemicus met een zeldzame bloedziekte. Hij werkt in een laboratorium bij een ziekenhuis. Stiekem doet hij in dat lab experimenten met reusachtige vampiervleermuizen. Hij slaagt erin om uit deze experimenten een medicijn te creëren waarmee hij zichzelf geneest van zijn ziekte, door een aanpassing van zijn DNA.
Wetenschappelijk onderzoek naar het genezen van ziektes door een technologische aanpassing van DNA vindt al in onze werkelijkheid plaats.
Door de aanpassing van zijn DNA krijgt Morbius, behalve zijn menselijke eigenschappen, ook eigenschappen van vampiervleermuizen: hij moet zichzelf voeden met bloed, heeft een afkeer van licht, en kan vliegen en waarnemen als een vleermuis. Die eigenschappen stellen hem voor morele dilemma’s. Om zichzelf te voeden, heeft hij bloed van mensen nodig. Hij heeft daarom een sterke neiging om mensen aan te vallen en hun bloed op te zuigen, waardoor deze mensen zullen sterven. Hij geeft echter niet aan zijn neiging toe, omdat hij die niet voor zichzelf kan verantwoorden. In plaats daarvan steelt hij zakken bloed uit het onderzoekslab om zich te voeden. Hij probeert zo te handelen dat hij andere mensen helpt met de extra vermogens die hij als vampiervleermuis heeft.
Afbeelding 1

Filmaffiche van Iron Man: het gezicht van de superheld in een helm, met de tekst IRON MAN en daarboven MARVEL STUDIOS.
Vraag 1 2 punten
Geef met het voorbeeld van Otto weer wat Clarks opvatting van de uitgebreide geest inhoudt.
Beargumenteer vervolgens of Starks denken volgens jou is uitgebreid naar Jarvis.
Bekijk het antwoord
- Geeft een weergave van Clarks opvatting van de uitgebreide geest met het voorbeeld van Otto: een notitieboekje functioneert bij Otto hetzelfde als het geheugen bij het vormen van overtuigingen en bij het denken. (1p)
- Geeft een argumentatie of Starks denken is uitgebreid naar Jarvis, waardoor Jarvis deel is geworden van het denken van Stark. Een argumentatie dat zijn denken niet is uitgebreid, omdat informatie buiten hem die hij niet zelf heeft opgeschreven geen onderdeel van zijn denken is, telt ook. (1p)
Vraag 2 4 punten
Geef Clarks beschrijving van het wezen van de mens weer.
Leg vervolgens uit dat het Iron Man-pak met Jarvis een dynamisch apparaat is.
Geef tot slot met het voorbeeld van Tony Stark/Iron Man:
- een argument voor Clarks opvatting dat het wezen van de mens niet verandert door de omgang met een dynamisch apparaat, en
- een argument tegen Clarks opvatting dat het wezen van de mens niet verandert door de omgang met een dynamisch apparaat.
Bekijk het antwoord
- Geeft een weergave van Clarks beschrijving van het wezen van de mens: de mens is van nature kunstmatig, een natural born cyborg, een mens-technologiehybride. (1p)
- Legt uit dat het Iron Man-pak met Jarvis een dynamisch apparaat is: Jarvis leert zich aan te passen aan de informatie die Tony Stark nodig heeft. (1p)
- Geeft een argument voor Clarks opvatting dat de omgang met een dynamisch apparaat het wezen van de mens niet verandert, met het voorbeeld van Tony Stark/Iron Man. (1p)
- Geeft een argument tegen Clarks opvatting dat de omgang met een dynamisch apparaat het wezen van de mens niet verandert, met het voorbeeld van Tony Stark/Iron Man. Het wezen verandert dan in de betekenis van bestaanservaring, omdat de omgang met een apparaat dat zich aanpast anders maakt hoe iemand ervaart en denkt. (1p)
Vraag 3 3 punten
Geef weer wat beide perspectieven op de vraag naar de mens inhouden.
Leg vervolgens met beide perspectieven de worsteling van Iron Man/Tony Stark met zichzelf uit.
Bekijk het antwoord
- Geeft een weergave van het eerstepersoonsperspectief: hoe jij je bestaan ervaart. (1p)
- Geeft een weergave van het derdepersoonsperspectief: een beschrijving van buitenaf van een set essentiële eigenschappen. (1p)
- Legt de worsteling van Iron Man/Tony Stark uit met het eerstepersoonsperspectief en het derdepersoonsperspectief: Iron Man/Tony Stark ervaart verlangens of neigingen die tegengesteld zijn aan de essentiële eigenschap van superhelden om de wereld te redden. (1p)
Vraag 4 1 punt
Helmuth Plessner formuleert de wet van de utopische standplaats.
Leg met deze wet Iron Mans/Tony Starks worsteling met zichzelf uit.
Bekijk het antwoord
- Legt met de wet van de utopische standplaats uit dat Tony Stark als mens of superheld boven zichzelf kan uitstijgen, maar als concreet individu of superheld altijd begrensd is en ontworteling ervaart. (1p)
Afbeelding 2

Zwart-witfoto van een vampierachtig personage met wijd geopende mond en scherpe tanden. Naast het personage staat een tweede persoon.
Vraag 5 1 punt
Volgens Karen Barad zijn mensen een verstrengeling van materiaal en betekenis.
Leg met het voorbeeld van Morbius de opvatting van Barad uit dat mensen een verstrengeling zijn van materiaal en betekenis.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de elementen van het onderzoek van Morbius (Morbius als onderzoeker, zijn ziekte, de wens om te genezen, het lab en het medicijn, de vampiervleermuizen) niet van tevoren los van elkaar bestaan, maar ontstaan in de praktijk van het onderzoek, waarin materiaal en betekenis verstrengeld zijn. (1p)
Vraag 7 3 punten
Volgens de speculatieve benadering van Jos de Mul kan de verandering van de mens zich voltrekken volgens drie verschillende scenario's.
Leg uit van welk scenario van De Mul superheld Morbius een voorbeeld is.
Leg vervolgens uit van welk scenario van De Mul superheld Iron Man een voorbeeld is.
Beargumenteer tot slot welk van beide scenario's jij een verbetering van de mens vindt. Maak daarbij een afweging van de twee scenario's met de bijbehorende superhelden.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Morbius een voorbeeld is van het alienscenario, of transhumanisme: Morbius is een biochemische transformatie van de menselijke levensvorm. (1p)
- Legt uit dat Iron Man een voorbeeld is van het zwermgeestscenario, of extrahumanisme: Iron Man is een neurotechnologische verbetering van de menselijke cognitie. (1p)
- Geeft een argumentatie welk van beide scenario's een verbetering van de mens is, met een afweging van de twee scenario's en de bijbehorende superhelden. (1p)
2025, tijdvak 2: Het metaverse
Opgavetekst
Opgave 2 Het metaverse
Volgens verschillende technologiebedrijven is het ‘metaverse’ de toekomst van het internet. Het metaverse is het geheel van onderling verbonden netwerken van virtuele 3D-werelden. Volgens sommigen zal het metaverse een revolutie veroorzaken, omdat we een groot deel van ons leven in uiteenlopende virtuele werelden zullen gaan doorbrengen.
Om het metaverse beter te leren kennen, brengt de journalist Joanna Stern vierentwintig uur achter elkaar door in virtuele omgevingen (VR). Met een VR-bril op speelt ze games, mediteert ze op een virtuele berg tussen de lama’s en bezoekt ze een virtueel café.
In het VR-café voelen de diepte en het perspectief eerst vreemd voor Stern, waardoor ze moet nadenken over hoe ze zich beweegt. Om bijvoorbeeld een virtueel drankje aan te pakken, moet Stern uitproberen hoe ver ze haar arm moet uitstrekken.
Maxine Sheets-Johnstone maakt in haar fenomenologische benadering van dans gebruik van het begrip lichaamsschema.
Na een tijdje vergeet Stern dat ze in een VR-café is en geniet ze van het praten met onbekenden.
Andy Clark beschrijft twee manieren van omgaan met techniek.
Als Stern de VR-bril uiteindelijk afdoet, heeft ze hoofdpijn en zere ogen. Maar ze realiseert zich ook dat ze zich in het VR-café – verscholen achter haar avatar – anoniemer en vrijer voelde dan in de fysieke wereld.
Petran Kockelkoren beschrijft de processen van decentreren en recentreren.
In het metaverse spelen data een grote rol. Yuval Noah Harari beschrijft de ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme. Volgens Miriam Rasch moeten we ons verzetten tegen het dataïsme.
Virtuele omgevingen worden in toenemende mate gecreëerd door kunstmatige intelligentie (AI), waarbij wordt voortgebouwd op bestaande databases voor VR. Critici wijzen erop dat niet-inclusieve eigenschappen van VR op deze manier eindeloos kunnen worden herhaald. Zo waren de algoritmes voor avatars met kroeshaar niet goed genoeg, waardoor het leek alsof ze steil haar hadden. Ook de toegankelijkheid van VR voor blinden en slechtzienden blijft onveranderd. Volgens Katherine Hayles moet worden nagedacht over de ethische gevolgen van niet-bewuste cognitie, zoals AI die VR-omgevingen creëert.
Virtuele werelden bieden echter ook mogelijkheden voor inclusie. Zo is er een VR-training ontwikkeld die mensen laat ervaren hoe het is om gediscrimineerd te worden. Dit is onderdeel van een cursus inclusiviteit op de werkvloer. In de VR-training werk je samen met VR-personages aan een opdracht, maar zij negeren jouw bijdragen en gaan uit van vooroordelen.
Je kunt de VR-wereld in deze training opvatten als medewereld. Plessner heeft invulling gegeven aan het begrip medewereld. Existentialisten als Simone de Beauvoir en Frantz Fanon geven een iets andere invulling aan het begrip medewereld.
Fanon beschrijft zijn ervaringen met racisme.
De huidige VR-omgevingen zijn doorgaans alleen te zien en te horen en maar zeer beperkt te voelen, ruiken of proeven. Er wordt geëxperimenteerd met een chip in het brein, waarmee zintuiglijke ervaringen direct via breinsignalen opgewekt zouden kunnen worden. Volgens sommige techbedrijven zou de vakantie van de toekomst wel eens een VR-vakantie via breinsignalen kunnen zijn, waarin je bijvoorbeeld rond kunt lopen in een jungle die je kunt voelen en ruiken. Je zou die VR-jungle bovendien kunnen beleven vanuit onverwachte perspectieven, zoals die van een vis of een vogel.
Volgens Dick Swaab zijn wij ons brein. Belichaamd denken (embodied cognition) is een stroming binnen 4E.
Toekomstvisies over computerchips die rechtstreeks inwerken op onze hersenen, kunnen de computermetafoor voor de mens versterken. De computermetafoor was oorspronkelijk gebaseerd op traditionele computers, die werkten met symboolmanipulatie. Later werden neurale netwerken ontwikkeld. Volgens Piet Vroon en Douwe Draaisma zijn machinemetaforen historisch contingent.
Afbeelding 3

Foto van een hoofd met een VR-bril. Op de voorkant van de bril staat de tekst METAVERSE.
Vraag 8 2 punten
Leg met het voorbeeld van het aanpakken van het virtuele drankje uit wat Sheets-Johnstone bedoelt met het lichaamsschema.
Leg vervolgens uit in welk opzicht Sheets-Johnstones fenomenologische benadering geen betrekking heeft op het voorbeeld van het aanpakken van het virtuele drankje.
Bekijk het antwoord
- Legt uit wat Sheets-Johnstone bedoelt met het lichaamsschema, met het voorbeeld van het aanpakken van het virtuele drankje: de geleefde ervaring van de ruimtelijkheid van je lichaam in de wereld, die in een virtuele omgeving anders is dan in een fysieke omgeving. (1p)
- Legt uit in welk opzicht de fenomenologische benadering geen betrekking heeft op het voorbeeld: fenomenologie onderzoekt de pre-reflectieve gewaarwording van het bewegende lichaam, terwijl Stern bewust moet nadenken over hoe ze het virtuele drankje aanpakt. (1p)
Vraag 9 2 punten
Andy Clark beschrijft twee manieren van omgaan met techniek.
Geef met de begrippen interface en cyborg het verschil weer tussen deze twee manieren van omgaan met techniek. Ga daarbij in op de ervaringen van Stern in het VR-café.
Bekijk het antwoord
- Geeft het verschil weer tussen de twee manieren van omgaan met techniek volgens Clark, met de begrippen interface en cyborg: bij een interface moet je aandacht bewust op de techniek richten om te ontdekken hoe die werkt, bij een cyborg verdwijnt de techniek naar de achtergrond van het handelen. (1p)
- Past dit verschil toe op Sterns ervaringen in het VR-café: eerst moet Stern haar aandacht richten op de VR-techniek om te ontdekken hoe die werkt, later vergeet ze dat ze de VR-techniek gebruikt. (1p)
Vraag 10 2 punten
Petran Kockelkoren beschrijft de processen van decentreren en recentreren.
Leg uit dat in Sterns ervaring met VR de processen van decentreren en recentreren zijn te herkennen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in Sterns ervaring het proces van decentreren te herkennen is: door de VR-bril raakt Stern zintuiglijk gedesoriënteerd en krijgt ze een ander zicht op de omgeving. (1p)
- Legt uit dat in Sterns ervaring het proces van recentreren te herkennen is: de ingelijfde VR-techniek transformeert Sterns ervaring van zichzelf in de wereld. (1p)
Vraag 11 2 punten
Yuval Noah Harari beschrijft de ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme. Volgens Miriam Rasch moeten we ons verzetten tegen het dataïsme.
Leg de ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme uit.
Leg vervolgens uit dat het begrip het else volgens Rasch een mogelijkheid biedt voor verzet tegen dataïsme.
Bekijk het antwoord
- Legt de ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme uit: het techno-humanisme stelt de verlangens van de mens centraal, terwijl in het dataïsme alleen data nog waarde hebben. (1p)
- Legt uit dat het begrip het else volgens Rasch een mogelijkheid biedt voor verzet tegen het dataïsme: het else benoemt het vreemde, andere of spontane dat niet in data is uit te drukken, en het vermogen om ons tot onze data te verhouden. (1p)
Vraag 12 1 punt
Volgens Katherine Hayles moet worden nagedacht over de ethische gevolgen van niet-bewuste cognitie, zoals AI die VR-omgevingen creëert.
Leg uit dat niet-bewuste cognitie volgens Hayles geen morele verantwoordelijkheid zal kunnen nemen. Ga daarbij in op het creëren van inclusieve omgevingen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat niet-bewuste cognitie geen morele verantwoordelijkheid kan nemen, met het creëren van inclusieve omgevingen: niet-bewuste cognitie is niet kwetsbaar, heeft geen emoties, geen omvattende wereldhorizon en geen empathische vermogens om anderen te begrijpen, en kan daardoor geen verantwoordelijkheid nemen voor inclusieve omgevingen. (1p)
Vraag 13 2 punten
Je kunt de VR-wereld in deze training opvatten als medewereld. Plessner heeft invulling gegeven aan het begrip medewereld. Existentialisten als Simone de Beauvoir en Frantz Fanon geven een iets andere invulling aan het begrip medewereld.
Leg het verschil uit tussen Plessners invulling van het begrip medewereld en die van de existentialisten.
Leg uit bij welke van deze twee invullingen van het begrip medewereld de VR-training het best aansluit.
Bekijk het antwoord
- Legt het verschil uit tussen Plessners invulling van medewereld en die van de existentialisten: Plessner benadrukt onze expressiviteit tegenover de medemens, existentialisten benadrukken dat wij door de wereld van de medemensen worden gevormd. (1p)
- Legt uit dat de VR-training het best aansluit bij de invulling van de existentialisten, omdat de deelnemers ervaren dat hun bestaanservaring mede wordt gevormd door medemensen. (1p)
Vraag 14 2 punten
Fanon beschrijft zijn ervaringen met racisme.
Beargumenteer of jij de VR-training een goede manier vindt om inclusie te bevorderen, met:
- een uitleg van de overeenkomst tussen Fanons bestaanservaring en de situatie van een deelnemer aan de VR-training, en
- een uitleg van het verschil tussen Fanons bestaanservaring en de situatie van een deelnemer aan de VR-training.
Bekijk het antwoord
- Legt de overeenkomst uit: zowel Fanon als de deelnemer aan de VR-training wordt tot object gemaakt, doordat er niet naar hem wordt geluisterd en hij tegen vooroordelen aanloopt. (1p)
- Legt het verschil uit: de bestaanservaring van Fanon wordt, in tegenstelling tot die van de deelnemer, door de objectivering vertroebeld of overstemd. (1p)
Als de overeenkomst en het verschil juist worden uitgelegd zonder dat deze in een (juiste) argumentatie zijn opgenomen, kan aan deze uitleg (voor overeenkomst en verschil samen) één scorepunt worden toegekend.
Vraag 15 2 punten
Volgens Dick Swaab zijn wij ons brein. Belichaamd denken (embodied cognition) is een stroming binnen 4E.
Beargumenteer of jij het met Swaab eens bent dat wij ons brein zijn, met:
- het voorbeeld van VR via breinsignalen, en
- de 4E-stroming belichaamd denken.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argumentatie met het voorbeeld van VR via breinsignalen: onze hersenen veroorzaken onze ervaringen en ons gedrag, ook de ervaring van een jungle die je via een breinchip beleeft. (1p)
- Geeft een argumentatie met de 4E-stroming belichaamd denken: kennis heeft een basis in onze lichamelijke verhouding tot de omgeving. (1p)
Een argumentatie voor en een argumentatie tegen Swaab kunnen beide goed zijn, mits ze beide genoemde elementen gebruiken: het voorbeeld van VR via breinsignalen en de 4E-stroming belichaamd denken.
Vraag 16 3 punten
Volgens Piet Vroon en Douwe Draaisma zijn machinemetaforen historisch contingent.
Leg de computermetafoor uit met het begrip symboolmanipulatie.
Beargumenteer vervolgens of de computermetafoor volgens jou helpt om de mens te begrijpen. Ga daarbij in op:
- neurale netwerken, en
- Vroon & Draaisma's stelling dat machinemetaforen historisch contingent zijn.
Bekijk het antwoord
- Legt de computermetafoor uit met het begrip symboolmanipulatie: het menselijk brein werkt net als een computer door de omzetting van input (prikkels) in output (gedrag), via een reeks instructies. (1p)
- Geeft een argumentatie over of de computermetafoor helpt om de mens te begrijpen, waarbij wordt ingegaan op neurale netwerken die, net als de mens, zelflerend zijn en patronen kunnen herkennen. (1p)
- Geeft een argumentatie over of de computermetafoor helpt om de mens te begrijpen, waarbij wordt ingegaan op de stelling van Vroon & Draaisma dat machinemetaforen onder invloed van cultuur door de tijd heen veranderen. (1p)
Een argumentatie dat de computermetafoor de mens wel of juist niet helpt begrijpen, kan goed zijn, mits ze ingaat op neurale netwerken en op de stelling van Vroon & Draaisma over historisch contingente machinemetaforen.
2025, tijdvak 2: Oog in oog met een beer
Opgavetekst
Opgave 3 Oog in oog met een beer
De Franse antropoloog Natasja Martin is gespecialiseerd in volkeren die leven volgens het animisme. Volgens Martin bestaat er in het animisme geen scheidslijn tussen natuur en cultuur, mens en niet-mens. Mensen delen een universele ziel met alle andere wezens. Niet alleen dieren, maar ook planten, voorwerpen, landschappen en weersomstandigheden maken volgens het animisme deel uit van één allesomvattend organisme en zij hebben ook allemaal een ziel of een geest. Het animisme vormt hiermee kritiek op een dualistische manier van denken.
Donna Haraway bekritiseert de dualistische denkwijze ook. In tegenstelling tot de opvatting van het animisme, gebruikt zij het beeld van de mens als cyborg.
Tijdens een van haar reizen kwam Martin oog in oog te staan met een beer die haar aanviel en haar kaak verbrijzelde, waarna ze moest worden geopereerd. In het boek Geloven in het wild beschrijft ze hoe ze in het ziekenhuis als zwaargewonde patiënt de afzondering in een onpersoonlijke ziekenhuiskamer ervaart. Langzaam is ze aan het herstellen en beseft ze dat de ontmoeting met de beer haar veranderd heeft. Ze realiseert zich dat ze niet onafhankelijk van de omgeving bestaat en dat elk wezen niet enkelvoudig is, maar meervoudig. Met een meervoudig wezen bedoelt ze een wezen dat verbonden is met andere wezens, die allemaal op elkaar inwerken. Haar schrijfstijl laat zien hoe heftig de ontmoeting met de beer was:
De mens wordt volgens Helmuth Plessner gekenmerkt door excentrische positionaliteit. Een van de antropologische wetten die hij formuleert, is de wet van natuurlijke kunstmatigheid.
In Geloven in het wild probeert Martin vanuit allerlei invalshoeken te achterhalen wat de confrontatie met de beer voor haar heeft betekend. Haar boek is een onderzoek naar de verhouding tussen mens en dier, en een literair verslag van haar transformatie.
Na veel operaties keert Martin terug naar de plek waar de beer haar heeft aangevallen. Ze raakt steeds meer verstrikt in allerlei hersenkronkels. In een crisis ervaart ze dat ze nergens meer vat op heeft:
Martin heeft haar confrontatie met een beer overleefd, maar dat geldt niet voor dierenactivist Timothy Treadwell. Hij verbleef dertien zomers tussen de grizzlyberen in Alaska om ze te leren kennen en te onderzoeken, en maakte in vijf jaar meer dan honderd uur videomateriaal en veel foto’s. Hierop is te zien dat hij erg dicht bij de beren in de buurt kwam, hen soms aanraakte en speelde met de jonge beren. Door de relatie die hij met de beren opbouwde, zei hij een uitweg te vinden uit zijn alcohol- en drugsverslaving. Vinciane Despret pleit voor een andere benadering van dierenonderzoek dan die van het gangbare wetenschappelijke onderzoek. Die andere benadering heeft twee uitgangspunten. Het eerste uitgangspunt is dat dierenonderzoekers zich niet alleen op uiterlijk waarneembaar gedrag moeten richten, maar ook het perspectief van het dier bij het onderzoek moeten betrekken.
Vraag 17 4 punten
Geef weer waarom Haraway het beeld van de mens als cyborg gebruikt.
Beargumenteer vervolgens welke opvatting over de mens jij het meest overtuigend vindt, die van Haraway of die van het animisme. Geef in je argumentatie:
- een afweging van de opvattingen van Haraway en het animisme,
- een uitleg van het begrip monisme, en
- een uitleg van het begrip dualisme.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer waarom Haraway het beeld van de mens als cyborg gebruikt: de grenzen moeten vervagen, omdat de mens geen vastomlijnde identiteit heeft en omdat dit uitsluiting tegengaat. (1p)
- Geeft een afweging tussen de opvatting van Haraway over de mens als cyborg en de animistische opvatting over de mens als wezen met een ziel of geest die verbonden is met een universele ziel. (1p)
- Legt het begrip monisme uit: er is één substantie. (1p)
- Legt het begrip dualisme uit: er zijn twee substanties. (1p)
Tekst 1
Mijn lichaam na de beer na zijn klauwen, mijn lichaam in het bloed en zonder de dood, mijn lichaam vol leven, draden en handen, mijn lichaam in de vorm van een open wereld waar meervoudige wezens elkaar ontmoeten, mijn lichaam dat zich met hen herstelt, zonder hen […].
bron: N. Martin, Geloven in het wild, 2022
Vraag 18 2 punten
De mens wordt volgens Helmuth Plessner gekenmerkt door excentrische positionaliteit. Een van de antropologische wetten die hij formuleert, is de wet van natuurlijke kunstmatigheid.
Leg uit wat Plessner bedoelt met excentrische positionaliteit, met:
- tekst 1, en
- de wet van natuurlijke kunstmatigheid.
Bekijk het antwoord
- Legt met tekst 1 uit dat Martin zich kan verhouden tot haar eigen bestaan, waarin ze zich verbonden voelt met andere wezens. (1p)
- Legt met de wet van natuurlijke kunstmatigheid uit dat de mens geplaatst is tegenover zijn bestaan en dat hij zijn bestaan ten uitvoer moet brengen vanuit een bestaanservaring die hem van nature gegeven is. (1p)
Vraag 19 1 punt
In Geloven in het wild probeert Martin vanuit allerlei invalshoeken te achterhalen wat de confrontatie met de beer voor haar heeft betekend. Haar boek is een onderzoek naar de verhouding tussen mens en dier, en een literair verslag van haar transformatie.
Leg de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid uit met het voorbeeld van Martins boek.
Bekijk het antwoord
- Legt de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid uit met het voorbeeld van Martins boek: Martin drukt in haar boek haar onmiddellijke ervaring uit en haar bemiddelde ervaring tussen zichzelf en de omgeving. (1p)
Tekst 2
Het houvast breekt af, de rotsen vallen, zo staat het ervoor. En de vrienden storten te pletter aan de voet van de rotswand. Bezondig ik me aan een slechte alpinistenmetafoor? Ik geloof het niet. Ik kan het niet precies omschrijven, maar ik heb één zekerheid: er resoneert iets in mij, iets wat pijn doet en desoriënteert.
bron: N. Martin, Geloven in het wild, 2022
Vraag 20 2 punten
De ervaringen die Martin beschrijft in tekst 1 en tekst 2, tonen overeenkomsten met verschillende aspecten van ecologisch denken zoals Timothy Morton dat beschrijft.
Leg uit welk aspect van Mortons ecologische denken te herkennen is in tekst 1.
Leg vervolgens uit welk ander aspect van Mortons ecologische denken te herkennen is in tekst 2.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in tekst 1 de onderlinge verbondenheid te herkennen is als aspect van Mortons ecologische denken: Martin ervaart dat mensen verbonden zijn met meervoudige wezens. (1p)
- Legt uit dat in tekst 2 de desoriënterende openheid te herkennen is als aspect van Mortons ecologische denken: er is geen grond, geen referentiepunt en geen overzicht meer. (1p)
2024, tijdvak 1: Avatar
Opgavetekst
Bron 5

Zwart-witte foto van een Na’vi-lichaam in profiel. Het staat rechtop met een speer in de hand, heeft een lange vlecht en een gestreept lichaam, en een staart hangt langs de achterkant van het been.
Vraag 1 1 punt
In de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen een inheemse bevolking van een andere planeet, de Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige wezens met een staart die in harmonie met de natuur leven. De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam worden daartoe via speciale apparatuur draadloos verbonden met een Na’vi-lichaam, zijn ‘avatar’, dat speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding hiernaast). Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke lichaam dat in een speciale machine in een laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi waarin hij zich voortbeweegt. Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het bureaublad’ en ‘de verlengde neus’. Leg met een van deze twee experimenten uit dat Jake volgens de opvatting van Clark kan leren omgaan met zijn Na’vi-lichaam.
Bekijk het antwoord
- Legt met het experiment ‘pijn in het bureaublad’ of ‘de verlengde neus’ uit dat Jake volgens Clark kan leren omgaan met zijn Na’vi-lichaam: zintuiglijke prikkeling van het eigen lichaam en van de omgeving kan leiden tot het inlijven van het Na’vi-lichaam. (1p)
Vraag 2 2 punten
In de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen een inheemse bevolking van een andere planeet, de Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige wezens met een staart die in harmonie met de natuur leven. De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam worden daartoe via speciale apparatuur draadloos verbonden met een Na’vi-lichaam, zijn ‘avatar’, dat speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding hiernaast). Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke lichaam dat in een speciale machine in een laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi waarin hij zich voortbeweegt. Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het bureaublad’ en ‘de verlengde neus’. In het begin beweegt Jake nog moeizaam en klungelig met zijn Na’vi-lichaam, maar al rennend, springend en zwemmend leert hij steeds beter zijn balans te houden. Met het verschil tussen de klungelige verhouding die Jake in het begin heeft tot zijn Na’vi-lichaam en de beheerste verhouding die hij er later toe heeft, kan worden uitgelegd wat Clarks begrippen ‘interface’ en ‘cyborg’ inhouden. Leg uit welk van deze twee begrippen past bij de verhouding die Jake in het begin tot zijn Na’vi-lichaam heeft. Leg vervolgens uit welk van deze twee begrippen past bij de verhouding die Jake later tot zijn Na’vi-lichaam heeft.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de verhouding die Jake in het begin tot zijn Na’vi-lichaam heeft past bij het begrip ‘interface’, omdat Jake zich bewust tot dit lichaam moet richten om ermee om te gaan. (1p)
- Legt uit dat de verhouding die Jake later tot zijn Na’vi-lichaam heeft past bij het begrip ‘cyborg’, omdat zijn Na’vi-lichaam naar de achtergrond van zijn handelen verdwijnt. (1p)
Vraag 3 2 punten
In de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen een inheemse bevolking van een andere planeet, de Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige wezens met een staart die in harmonie met de natuur leven. De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam worden daartoe via speciale apparatuur draadloos verbonden met een Na’vi-lichaam, zijn ‘avatar’, dat speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding hiernaast). Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke lichaam dat in een speciale machine in een laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi waarin hij zich voortbeweegt. Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het bureaublad’ en ‘de verlengde neus’. Volgens Jos de Mul is de mens van nature kunstmatig, maar verandert de menselijke, humanistische identiteit door de omgang met techniek. Geef weer wat volgens De Mul het mensbeeld van het humanisme is. Leg vervolgens met een voorbeeld van hedendaagse techniek uit dat de humanistische identiteit van de mens volgens De Mul verandert door omgang met techniek.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer wat volgens De Mul het mensbeeld van het humanisme is: de mens is een redelijk wezen met zelfbewustzijn, een eigen wil of de vrijheid om zelf keuzes te maken. (1p)
- Legt met een voorbeeld van hedendaagse techniek uit dat de humanistische identiteit van de mens volgens De Mul verandert, omdat deze techniek invloed uitoefent op het zelfbewustzijn, de eigen wil of de vrijheid om zelf keuzes te maken. (1p)
Vraag 4 2 punten
In de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen een inheemse bevolking van een andere planeet, de Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige wezens met een staart die in harmonie met de natuur leven. De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam worden daartoe via speciale apparatuur draadloos verbonden met een Na’vi-lichaam, zijn ‘avatar’, dat speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding hiernaast). Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke lichaam dat in een speciale machine in een laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi waarin hij zich voortbeweegt. Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het bureaublad’ en ‘de verlengde neus’. Om contact te leggen met de Na’vi moet Jake door hen geaccepteerd worden als Na’vi. Maar in zijn begintijd wordt Jake door de echte Na’vi een ‘skxawng’ genoemd, een ‘idioot’. Jake beweegt zich niet alleen klungelig door het bos, maar gaat volgens de Na’vi ook respectloos om met de dieren en planten. Jake schaamt zich als hij ontdekt hoe hij genoemd wordt, waarna hij wil laten zien dat hij wel een goede Na’vi kan zijn. Frantz Fanon beschrijft hoe zijn bestaanservaring als zwarte man wordt gevormd door de blik van anderen. Leg met het voorbeeld van Jake als ‘skxawng’ uit dat Jakes bestaanservaring als Na'vi mede wordt gevormd door de blik van anderen. Leg vervolgens uit dat Jakes bestaanservaring niet wordt overstemd door de blik van anderen, zoals bij Fanon.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van Jake als ‘skxawng’ uit dat Jakes bestaanservaring als Na'vi mede wordt gevormd door de blik van anderen: zijn subjectieve ervaring van zichzelf verandert als hij zichzelf via de blik van de Na’vi ziet als ‘idioot’. (1p)
- Legt uit dat Jakes bestaanservaring niet wordt overstemd door de blik van anderen, zoals bij Fanon: de objectivering van Jake heeft een beperktere aard, reikwijdte of duur dan die van Fanon, of Jake heeft als opdracht om door de Na’vi geaccepteerd te worden, zodat hun oordeel aansluit bij zijn eigen wens. (1p)
Vraag 5 1 punt
In de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen een inheemse bevolking van een andere planeet, de Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige wezens met een staart die in harmonie met de natuur leven. De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam worden daartoe via speciale apparatuur draadloos verbonden met een Na’vi-lichaam, zijn ‘avatar’, dat speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding hiernaast). Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke lichaam dat in een speciale machine in een laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi waarin hij zich voortbeweegt. Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het bureaublad’ en ‘de verlengde neus’. In de film Avatar zijn alle levende wezens onderling verbonden, via een soort netwerk van draden, als een zenuwnetwerk. Via ‘zenuwdraden’ in het haar kan iedere Na’vi zichzelf verbinden met dit netwerk. Wanneer Jake eraan toe is, mag ook hij zijn ‘zenuwdraden’ verbinden met het dradennetwerk en ervaart hij de onderlinge verbondenheid van alles in de natuur en zijn eigen plek daarin. Dit is voor Jake ook een bestaanservaring. Leg met deze bestaanservaring van Jake uit dat bestaanservaringen een ethische dimensie hebben.
Bekijk het antwoord
- Legt met de bestaanservaring van Jake uit dat bestaanservaringen een ethische dimensie hebben: de ervaring dat wij op een bepaalde manier bestaan, zoals Jakes gevoel van verbondenheid met alles in de natuur, gaat gepaard met de opdracht om ons tot dat bestaan te verhouden. (1p)
Vraag 6 2 punten
In de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen een inheemse bevolking van een andere planeet, de Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige wezens met een staart die in harmonie met de natuur leven. De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam worden daartoe via speciale apparatuur draadloos verbonden met een Na’vi-lichaam, zijn ‘avatar’, dat speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding hiernaast). Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke lichaam dat in een speciale machine in een laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi waarin hij zich voortbeweegt. Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het bureaublad’ en ‘de verlengde neus’. Het dradennetwerk dat alles in het bos van de Na’vi verbindt, is niet louter fictie. Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat onze natuur ook zo’n uitgestrekt netwerk kent, maar dan van schimmels. Dit schimmelnetwerk, mycelium, is verbonden met de wortels van planten en bomen en is soms zichtbaar in de vorm van paddenstoelen. Ondergronds zorgt het mycelium voor de uitwisseling van informatie en voedsel tussen bomen. Oudere bomen kunnen water doorgeven aan jonge boompjes, waarbij hun eigen nakomelingen meer krijgen dan andere boompjes. Er is discussie over de vraag of bomen, net als mensen, handelingsvermogen hebben. Volgens Timothy Morton kun je zeggen dat bomen net als mensen handelingsvermogen hebben. Hij geeft hiervoor verschillende redenen. Leg met het voorbeeld van het mycelium een van de redenen van Morton uit dat bomen handelingsvermogen hebben, net als mensen. Geef vervolgens met het begrippenpaar ‘vrijheid en determinisme’ een argument dat bomen, in tegenstelling tot mensen, geen handelingsvermogen hebben.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van het mycelium uit dat bomen volgens Morton net als mensen handelingsvermogen hebben, omdat de grens tussen bewust en onbewust handelen niet goed te trekken is, of omdat het vermogen van mensen om vooruit te denken wordt overschat. (1p)
- Geeft met het begrippenpaar ‘vrijheid en determinisme’ een argument dat bomen, in tegenstelling tot mensen, geen handelingsvermogen hebben: het gedrag van bomen is niet vrij, maar gedetermineerd. (1p)
Vraag 7 1 punt
In de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen een inheemse bevolking van een andere planeet, de Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige wezens met een staart die in harmonie met de natuur leven. De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam worden daartoe via speciale apparatuur draadloos verbonden met een Na’vi-lichaam, zijn ‘avatar’, dat speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding hiernaast). Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke lichaam dat in een speciale machine in een laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi waarin hij zich voortbeweegt. Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het bureaublad’ en ‘de verlengde neus’. De onderlinge verbondenheid van alles in het bos van de Na’vi levert in de film Avatar een romantisch beeld van harmonie met de natuur op. Ook de wetenschappelijke ontdekking van het verbindende schimmelnetwerk leidt bij sommige mensen tot een beeld van een harmonieuze natuur. Zij wijzen erop dat ook voor mensen schimmels essentieel zijn. Ons voedsel, onze medicijnen en de kringloop van het leven zijn gebaseerd op de werking van schimmels. Mensen bestaan bovendien zelf voor een deel uit myceliumdraden, dat wil zeggen uit niet-menselijke wezens, namelijk schimmels. Volgens Morton is het belangrijk dat mensen meer ecologisch gaan denken, zodat de verbondenheid met allerlei andere levende wezens centraal staat. Maar deze manier van denken leidt volgens Morton niet tot een geruststellend besef van harmonie met de natuur. Leg uit dat ecologisch denken over het mycelium volgens Morton niet zal leiden tot een geruststellend besef van harmonie met de natuur.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat ecologisch denken over het mycelium volgens Morton niet leidt tot een geruststellend besef van harmonie met de natuur: we missen een referentiepunt om onze verbondenheid met het mycelium betekenis te geven. (1p)
Vraag 8 2 punten
In de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen een inheemse bevolking van een andere planeet, de Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige wezens met een staart die in harmonie met de natuur leven. De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam worden daartoe via speciale apparatuur draadloos verbonden met een Na’vi-lichaam, zijn ‘avatar’, dat speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding hiernaast). Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke lichaam dat in een speciale machine in een laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi waarin hij zich voortbeweegt. Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het bureaublad’ en ‘de verlengde neus’. Schimmels produceren stoffen waarvan medicijnen tegen infectieziektes kunnen worden gemaakt: antibiotica. Lang werd dit gezien als definitieve oplossing voor ziektes als longontsteking en bloedvergiftiging, maar inmiddels blijken bacteriën resistent te kunnen worden. Resistente bacteriën kunnen zorgen voor vrijwel onbeheersbare uitbraken van infectieziektes. Bruno Latour legt met zijn actor-netwerktheorie uit dat de grens tussen menselijk en niet-menselijk is vervaagd. Leg uit dat de grens tussen menselijk en niet-menselijk volgens Latour is vervaagd. Gebruik daarbij: − de actor-netwerktheorie, en − het voorbeeld van antibiotica.
Bekijk het antwoord
- Noemt de actor-netwerktheorie: mensen zijn deel van een netwerk van actoren, waarin ook niet-levende actoren zaken in beweging kunnen zetten. (1p)
- Noemt het voorbeeld van antibiotica: antibiotica hebben als niet-levende actoren gevolgen voor de mens, zodat de grens tussen menselijk en niet-menselijk is vervaagd. (1p)
Vraag 9 2 punten
In de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen een inheemse bevolking van een andere planeet, de Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige wezens met een staart die in harmonie met de natuur leven. De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam worden daartoe via speciale apparatuur draadloos verbonden met een Na’vi-lichaam, zijn ‘avatar’, dat speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding hiernaast). Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke lichaam dat in een speciale machine in een laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi waarin hij zich voortbeweegt. Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het bureaublad’ en ‘de verlengde neus’. In de film Avatar willen de mensen het bos van de Na’vi vernietigen om er grondstoffen te kunnen winnen. Omdat het Jake niet lukt om de mensen te overtuigen van de waarde van het bos, sluit hij zich aan bij de Na’vi. Latour stelt voor om een Parlement van de dingen op te richten. Leg met het voorbeeld van het bos van de Na’vi uit dat Latour een voorstander is van de oprichting van een Parlement van de dingen. Beargumenteer met een voorbeeld of jij denkt dat het goed is om een Parlement van de dingen op te richten.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van het bos van de Na’vi uit dat Latour een voorstander is van een Parlement van de dingen: de niet-menselijke stem kan zo worden gehoord, waardoor mensen daar verantwoordelijkheid voor kunnen nemen. (1p)
- Onderbouwt met een voorbeeld een standpunt over of het goed is om een Parlement van de dingen op te richten. (1p)
Beide standpunten (wel of niet een Parlement van de dingen oprichten) zijn goed, mits het standpunt met een voorbeeld onderbouwd is.
2024, tijdvak 1: Artonauten
Opgavetekst
tekst 1
Vanaf het moment dat de ballonvaart en de fotografie samenkomen, heeft […] niet alleen God maar ook de mens toegang gekregen tot het aanschouwen van de Aarde vanaf de hemel. […] Het is hier de techniek die de wereld opnieuw ontsluit en iets toevoegt aan het menselijk waarnemingsrepertoire. Als er tegenwoordig iemand in een vergaderruimte spreekt van een zogeheten ‘helikopterblik’, dan is het goed om te beseffen dat een dergelijk denkbeeldig perspectief niet mogelijk was zonder alle foto’s, landkaarten en prenten die in de negentiende eeuw vanuit de lucht werden gemaakt en onder de, aan de grond gebonden, aardbewoners werden verspreid. Zonder de aeronaut geen vliegtuig, zonder vliegtuig geen helikopter, zonder helikopter geen ‘helikopterblik’.
bron: Ruben Jacobs, Artonauten. Op expeditie in het Antropoceen, 2018
Vraag 10 3 punten
Volgens schrijver Ruben Jacobs kan de ontwikkeling van technologie worden beschreven aan de hand van de wijze waarop de wereld wordt verkend. Zo waren er argonauten (zeevaarders), die op zoek gingen naar nieuwe plekken om koloniën te stichten en handel te drijven. Vanaf de industriële revolutie ontstaat er met de uitvinding van de luchtballon een nieuw type ‘-naut’, de aeronaut, die de wereld verkent vanuit de lucht: tekst 1. Jacobs stelt in tekst 1 dat de komst van de luchtballon zorgt voor een nieuw begrip van ruimte. Volgens George Lakoff en Mark Johnson zit ons taalgebruik vol met metaforen. Zij maken daarbij onderscheid tussen oriënterende en ontologische metaforen. Leg met een voorbeeld uit wat oriënterende metaforen zijn. Leg vervolgens met een voorbeeld uit wat ontologische metaforen zijn. Beargumenteer tot slot of jij het eens bent met de stelling van Jacobs. Gebruik daarbij de opvatting van Lakoff & Johnson over oriënterende metaforen. De metafoor van de helikopterblik in tekst 1 is een voorbeeld van hoe nieuwe technieken kunnen leiden tot nieuwe perspectieven op de wereld.
Bekijk het antwoord
- Legt met een voorbeeld uit dat oriënterende metaforen uitdrukken hoe ons lichaam op de wereld is georiënteerd. (1p)
- Legt met een voorbeeld uit dat ontologische metaforen abstracte begrippen uitdrukken op basis van de ervaring met fysieke objecten. (1p)
- Beargumenteert of Jacobs gelijk heeft dat de komst van de luchtballon zorgt voor een nieuw begrip van ruimte, met Lakoff & Johnsons opvatting dat oriënterende metaforen geworteld zijn in onze lichamelijke ervaring. (1p)
Het standpunt over de stelling van Jacobs mag instemmend of afwijzend zijn; beide zijn goed, mits het met Lakoff & Johnsons opvatting over oriënterende metaforen onderbouwd is.
Vraag 11 2 punten
Volgens schrijver Ruben Jacobs kan de ontwikkeling van technologie worden beschreven aan de hand van de wijze waarop de wereld wordt verkend. Zo waren er argonauten (zeevaarders), die op zoek gingen naar nieuwe plekken om koloniën te stichten en handel te drijven. Vanaf de industriële revolutie ontstaat er met de uitvinding van de luchtballon een nieuw type ‘-naut’, de aeronaut, die de wereld verkent vanuit de lucht: tekst 1. De metafoor van de helikopterblik in tekst 1 is een voorbeeld van hoe nieuwe technieken kunnen leiden tot nieuwe perspectieven op de wereld. Piet Vroon en Douwe Draaisma gaan nog een stap verder in hun opvatting over wat de invloed van metaforen uit wetenschap en techniek kan zijn. Leg de opvatting van Vroon & Draaisma uit dat mensbeelden historisch contingent zijn. Leg vervolgens uit in welk opzicht deze opvatting van Vroon & Draaisma verschilt van die van Jacobs in tekst 1.
Bekijk het antwoord
- Legt de opvatting van Vroon & Draaisma uit dat mensbeelden historisch contingent zijn: veranderingen in de culturele context, in wetenschap en techniek beïnvloeden de metaforen waarmee we beschrijven wat er in onze geest omgaat. (1p)
- Legt uit in welk opzicht Vroon & Draaisma verschillen van Jacobs: volgens Jacobs leiden ontwikkelingen in techniek tot metaforen die een nieuw perspectief op de wereld opleveren, terwijl volgens Vroon & Draaisma ontwikkelingen in techniek andere manieren mogelijk maken waarop we onszelf ervaren, beschrijven of begrijpen. (1p)
Bron 6

Zwart-witte foto van een helling met geiten. Tussen de geiten is een mens te zien in een wit pak met prothesen, gebogen op de grond. Een geit staat vlak naast hem.
Vraag 12 2 punten
Volgens Jacobs is in deze eeuw door klimaatverandering en de kwetsbaarheid van het ecosysteem een nieuw type verkenner nodig, de artonaut, die niet alleen wetenschap en technologie, maar ook de verbeelding van de kunstenaar inzet om de verhouding tussen mens en natuur te onderzoeken. Hij noemt Thomas Thwaites als voorbeeld van zo’n artonaut, die onderzoekt of hij in het bewustzijn van een ander dier kan kruipen. Met een speciaal pak met prothesen leeft Thwaites tussen de geiten (zie afbeelding hiernaast). Hij houdt het maar drie dagen vol. Toch is het experiment volgens Jacobs niet mislukt. Volgens Jacobs leidt Thwaites’ experiment tot vragen over wat de mens tot mens maakt en of techniek onze morele blik op andere dieren verandert. Volgens Peter-Paul Verbeek transformeert techniek het moreel handelingsvermogen van de mens. Leg deze opvatting van Verbeek uit. Beargumenteer vervolgens met Verbeeks opvatting of de techniek die Thwaites gebruikt volgens jou de morele blik op dieren zal veranderen.
Bekijk het antwoord
- Legt de opvatting van Verbeek uit dat techniek ons moreel handelingsvermogen verandert: nieuwe technologie levert niet alleen nieuwe morele dilemma’s op, maar verandert ook ons vermogen om met die dilemma’s om te gaan. (1p)
- Beargumenteert met Verbeeks opvatting of de techniek die Thwaites gebruikt de morele blik op dieren zal veranderen. (1p)
Het standpunt over Thwaites mag positief of negatief zijn; beide zijn goed, mits het met Verbeeks opvatting onderbouwd is.
Vraag 13 2 punten
Helmuth Plessner sluit bij zijn beschrijving van de mens aan bij biologisch onderzoek. Leg uit dat Plessner aansluit bij de biologische benadering van de mens. Leg vervolgens met het begrip ‘excentriciteit’ uit dat volgens Plessner de biologische benadering niet voldoende is om de mens te beschrijven.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Plessner aansluit bij de biologische benadering, omdat mensen net als andere (gewervelde) dieren het centrum van hun ervaringen en handelingen zijn. (1p)
- Legt met het begrip ‘excentriciteit’ uit dat volgens Plessner de biologische benadering niet voldoende is, omdat de mens excentrisch is: het wezen van de mens is van nature onbepaald. (1p)
Vraag 15 3 punten
Volgens Jacobs is in deze eeuw door klimaatverandering en de kwetsbaarheid van het ecosysteem een nieuw type verkenner nodig, de artonaut, die niet alleen wetenschap en technologie, maar ook de verbeelding van de kunstenaar inzet om de verhouding tussen mens en natuur te onderzoeken. Hij noemt Thomas Thwaites als voorbeeld van zo’n artonaut, die onderzoekt of hij in het bewustzijn van een ander dier kan kruipen. Met een speciaal pak met prothesen leeft Thwaites tussen de geiten (zie afbeelding hiernaast). Hij houdt het maar drie dagen vol. Toch is het experiment volgens Jacobs niet mislukt. Volgens Jacobs leidt Thwaites’ experiment tot vragen over wat de mens tot mens maakt en of techniek onze morele blik op andere dieren verandert. Een ander voorbeeld van een artonaut is componist John Adams. Met zijn muziek verkent hij de grensgebieden tussen natuur en cultuur, landschap en verbeelding. Adams zegt hierover: tekst 2. De verkenningen van de 19e-eeuwse ‘-nauten’ van land, water en lucht maakten het volgens Jacobs mogelijk dat mensen de aarde steeds meer gingen beheersen en uitbuiten. Volgens hem hebben we nu juist artonauten nodig, die met kunst, wetenschap en techniek een nieuwe relatie van de mens ten opzichte van een steeds grilliger wordende natuur kunnen onderzoeken. Beargumenteer of artonauten volgens jou kunnen bijdragen aan het beantwoorden van de filosofische vraag naar de bestaanservaring van de mens. Betrek daarbij: − het voorbeeld van Adams of het voorbeeld van Thwaites, − hedendaagse grensvervagingen, en − de rol van technologie.
Bekijk het antwoord
- Betrekt het voorbeeld van Adams of het voorbeeld van Thwaites in de argumentatie. (1p)
- Betrekt hedendaagse grensvervagingen in de argumentatie. (1p)
- Betrekt de rol van technologie in de argumentatie. (1p)
Het standpunt mag positief of negatief zijn; beoordeel de onderbouwing met de drie onderdelen.
2024, tijdvak 1: VR
Opgavetekst
tekst 3
Ik krijg een helm opgezet met bril eraan en een plastic geweer in mijn handen gedrukt. […] Een paar minuten later [hol ik] door die troosteloze ruimte, bukkend, versnellend, en volledig in beslag genomen door de virtuele vlotten waar [ik] op [moet] terechtkomen, de smalle trappetjes waar ik werkelijk duizelig van word, de zombies die af en toe uit het niets opduiken en mijn hartslag doen versnellen.
Het wonderlijke is hoe snel dit alles went: deze wereld, die eigenlijk geen moment voelt als nep en veel meer indruk maakt dan wat ik tot dusverre heb meegemaakt.
bron: Thomas Heerma van Voss, Blijf je nog wel jezelf als virtual reality je zintuigen overneemt?, NRC, 2022
Vraag 16 2 punten
Virtual reality (VR) is een digitale werkelijkheid waarin je kunt rondkijken, bewegen en handelen. Journalist Thomas Heerma van Voss onderzoekt hoe het is om een VR-spel te spelen. Hij gaat hiervoor naar een grote, lege hal: tekst 3. Volgens fenomenoloog Maxine Sheets-Johnstone gaat de gewaarwording van ons bewegende lichaam in de ruimte vooraf aan bewuste reflectie. Leg dit uit met: − het begrip ‘lichaamsschema’, en − tekst 3.
Bekijk het antwoord
- Legt met het begrip ‘lichaamsschema’ uit dat volgens Sheets-Johnstone de gewaarwording van ons bewegende lichaam in de ruimte vooraf gaat aan bewuste reflectie: het lichaamsschema synthetiseert alle ruimtelijke beweging, zodat we een geleefde ervaring van ons lichaam hebben waarop we kunnen reflecteren. (1p)
- Legt met tekst 3 uit dat Heerma van Voss eerst de ruimte ervaart (bukkend, versnellend, duizelig, met versnelde hartslag) en pas daarna reflecteert op de betekenis van die ervaring. (1p)
Vraag 17 2 punten
Fenomenologen reageren op de dualistische filosofie van René Descartes, waarin de vraag naar de mens wordt beantwoord vanuit het eerstepersoonsperspectief en vanuit het derdepersoonsperspectief. Leg uit dat Descartes de vraag naar de mens beantwoordt vanuit beide perspectieven.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Descartes de vraag naar de mens vanuit het eerstepersoonsperspectief beantwoordt: de kwalitatieve, innerlijke ervaring van binnenuit. (1p)
- Legt uit dat Descartes de vraag naar de mens vanuit het derdepersoonsperspectief beantwoordt: een beschrijving van de mens aan de hand van een essentiële eigenschap, de mens als res cogitans (een ding dat kan denken). (1p)
tekst 4
‘Wie de VR-bril opzet, duikt letterlijk het eigen zenuwstelsel in’, zegt Zantema. Gebruikers beginnen op de plek waar ze pijn voelen, bijvoorbeeld in de onderrug. In de virtuele wereld zijn de pijnpunten zichtbaar in de vorm van een klein rood bolletje. Die plekken moeten worden beschoten als in een schietspel.
bron: Nikki Catlender, Pijn bestrijden met VR-bril? Fries bedrijf wint er prestigieuze prijs mee, NOS Nieuws, 2019
Vraag 18 3 punten
Psycholoog Louis Zantema behandelt met behulp van een VR-spel patiënten met chronische pijn. De patiënten lopen in werkelijkheid rond in een lege game-hal, maar virtueel gaan ze op reis in hun eigen lichaam. Dankzij het spel vermindert hun pijnervaring. tekst 4. Volgens hoogleraar chirurgie Harry van Goor heeft deze VR-therapie een duidelijk effect op patiënten. Mensen met chronische pijn trainen in het spel hun brein om de abnormaal overgevoelige reactie op zenuwprikkels te verminderen. Op hersenfilmpjes ziet Van Goor dat het brein minder heftig reageert op pijn wanneer iemand de VR-bril draagt. Volgens Dick Swaab zijn wij ons brein. Hubert Dreyfus heeft bezwaren tegen opvattingen zoals deze opvatting van Swaab. Leg uit dat Swaab de opvatting van Van Goor kan ondersteunen vanuit de opvatting dat wij ons brein zijn. Beargumenteer vervolgens of jij het eens bent met Swaabs opvatting dat wij ons brein zijn. Gebruik daarbij: − Dreyfus’ kritiek op de opvatting dat wij ons brein zijn, en − het voorbeeld van het VR-spel om pijn te verminderen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Swaab de opvatting van Van Goor kan ondersteunen vanuit de opvatting dat wij ons brein zijn: als alles wat mensen doen en ervaren door hersenactiviteit wordt veroorzaakt, is de ervaring van pijn te begrijpen vanuit meer of minder hersenactiviteit. (1p)
- Beargumenteert over Swaabs opvatting met Dreyfus’ kritiek: de materialiteit van het lichaam bepaalt de kwaliteit van ervaringen, het lichaam is de mogelijkheidsvoorwaarde voor ervaringen. (1p)
- Beargumenteert over Swaabs opvatting met het voorbeeld van het VR-spel om pijn te verminderen. (1p)
Eens of oneens zijn met Swaab mag; beide zijn goed, mits het met Dreyfus’ kritiek en het VR-voorbeeld onderbouwd is.
Vraag 19 2 punten
Psycholoog Louis Zantema behandelt met behulp van een VR-spel patiënten met chronische pijn. De patiënten lopen in werkelijkheid rond in een lege game-hal, maar virtueel gaan ze op reis in hun eigen lichaam. Dankzij het spel vermindert hun pijnervaring. tekst 4. Het VR-spel zou ook begrepen kunnen worden vanuit 4E-cognitie. Leg met tekst 4 de 4E-begrippen ‘extended’ en ‘enactive’ uit.
Bekijk het antwoord
- Legt met tekst 4 uit dat ‘extended’ betekent dat denken is uitgebreid tot buiten het lichaam: de VR-omgeving is onderdeel van het denkvermogen of bewustzijn. (1p)
- Legt met tekst 4 uit dat ‘enactive’ betekent dat denken een lichamelijke activiteit in en met een omgeving is: de patiënten handelen fysiek in de VR-omgeving en krijgen bewustzijn van hun lichaam en hun pijn. (1p)
Bron 7

Zwart-witte foto van een ruimte met een projectie op vloer en muren: eindeloze, bewegende bouwwerken met cirkelvormige structuren en paden. Drie toeschouwers staan op de projectie te kijken.
Vraag 20 3 punten
VR inspireert ook kunstenaars. De tentoonstelling UFO (Unidentified Fluid Other) toont werk van kunstenaars die proberen om nieuwe technologie te doorgronden en nieuwe, virtuele realiteiten te creëren. Bij het kunstwerk Foreign Nature (zie afbeelding hieronder) komen toeschouwers in een ruimte waar de vloer en muren lijken te verdwijnen. Projecties van voortdurend veranderende bouwwerken wekken de suggestie van een eindeloze, bewegende ruimte met diepte. Sommige mensen raken gedesoriënteerd door het kunstwerk, omdat de projecties onder hen door en langs hen heen bewegen en telkens veranderen; de toeschouwers zien dus geen vloer meer, maar staan daar wel zelf op stil. Voor de projecties heeft de kunstenaar gebruikgemaakt van een softwareprogramma dat wiskundige formules vertaalt naar projecties die telkens van diepte, vorm en kleur veranderen. Volgens Petran Kockelkoren verandert technologie onze waarneming. Hij verduidelijkt dit met het voorbeeld van de trein. Leg met het voorbeeld van treinziektes uit wat Kockelkoren bedoelt met ‘de inlijving van techniek’. Beargumenteer vervolgens of jij denkt dat er bij het kunstwerk Foreign Nature op eenzelfde manier sprake kan zijn van inlijving. Gebruik daarbij Kockelkorens begrippen ‘decentreren’ en ‘recentreren’.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van treinziektes uit wat Kockelkoren bedoelt met ‘de inlijving van techniek’: zintuigen bevestigen elkaar niet in de rijdende trein, maar de nieuwe ervaring wordt toegeëigend, waardoor de ziektes verdwijnen. (1p)
- Beargumenteert met het begrip ‘decentreren’ (vervreemding van je plek in de wereld en je oriëntatie daarop) of er bij Foreign Nature sprake is van inlijving. (1p)
- Beargumenteert met het begrip ‘recentreren’ (de terugkeer naar je oorspronkelijke plek in de wereld, met een ingelijfd, nieuw perspectief) of er bij Foreign Nature sprake is van inlijving. (1p)
Of er bij Foreign Nature sprake is van inlijving mag ja of nee zijn; beide zijn goed, mits het met decentreren en recentreren onderbouwd is.
Vraag 21 2 punten
In een ander kunstwerk, ENTER, wordt het lichaam van toeschouwers gescand. Dat gescande lichaam verschijnt vervolgens levensgroot in grove pixels in de tentoonstellingsruimte. De bewegingen van je lichaam worden via sensoren en een algoritme omgezet in klanken. Op het tekstbordje staat te lezen: ‘Op het moment dat je technologie gebruikt, neem je deel aan uploaden van data. In dit kunstwerk word ook jij een datastroom.’ De kunstenaar suggereert vervolgens dat de betekenis van ENTER niet vastligt. Jouw datastroom kan je 15 minutes of fame opleveren, maar ook een ongewenste zichtbaarheid. Yuval Noah Harari denkt dat de vervaging van de grens tussen fysieke en niet-fysieke verschijnselen betekent dat het geloof in de mens als authentiek zelf zal plaatsmaken voor dataïsme. Leg uit dat het algoritme in ENTER een voorbeeld is van het vervagen van de grens tussen fysiek en niet-fysiek. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van het kunstwerk ENTER of jij het met Harari eens bent dat het geloof in de mens als authentiek zelf zal plaatsmaken voor dataïsme.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het algoritme in ENTER een voorbeeld is van het vervagen van de grens tussen fysiek en niet-fysiek: het algoritme drukt de fysieke persoon uit in niet-fysieke data. (1p)
- Beargumenteert met het voorbeeld van ENTER of het geloof in de mens als authentiek zelf zal plaatsmaken voor dataïsme. (1p)
Eens of oneens zijn met Harari mag; beide zijn goed, mits het met het voorbeeld van ENTER onderbouwd is.
Vraag 22 1 punt
In een ander kunstwerk, ENTER, wordt het lichaam van toeschouwers gescand. Dat gescande lichaam verschijnt vervolgens levensgroot in grove pixels in de tentoonstellingsruimte. De bewegingen van je lichaam worden via sensoren en een algoritme omgezet in klanken. Op het tekstbordje staat te lezen: ‘Op het moment dat je technologie gebruikt, neem je deel aan uploaden van data. In dit kunstwerk word ook jij een datastroom.’ De kunstenaar suggereert vervolgens dat de betekenis van ENTER niet vastligt. Jouw datastroom kan je 15 minutes of fame opleveren, maar ook een ongewenste zichtbaarheid. Volgens Karen Barad is de grens tussen fysieke en niet-fysieke verschijnselen niet meer goed te trekken. Zij spreekt van ‘intra-actie’. Leg met het voorbeeld van het kunstwerk ENTER uit wat Barad bedoelt met intra-actie.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van ENTER uit dat Barad met intra-actie bedoelt dat mens, ding en betekenis niet op zichzelf bestaan maar ontstaan in een praktijk: het kunstwerk en de betekenis ervan ontstaan pas met de aanwezigheid van de toeschouwer. (1p)
Vraag 23 1 punt
In de tentoonstelling wijst een virtuele figuur de bezoekers de weg. Deze figuur is niet mannelijk en niet vrouwelijk en stelt voortdurend vragen aan de bezoekers over wat het betekent om mens te zijn. Een van de vragen is of virtuele werelden mensen de mogelijkheid geven om hun identiteit vorm te geven buiten de bekende hokjes. Het museum zelf beantwoordt deze vraag met de stelling dat in een virtuele wereld, waar de menselijke identiteit data is geworden, iedereen ‘anders’ is en dat het nog ongeïdentificeerd en fluïde is wie mensen zullen zijn of worden. Vandaar de titel van de tentoonstelling: Unidentified Fluid Other. Miriam Rasch onderzoekt de verhouding tussen data en mens. Zij gebruikt het begrip ‘else’. Beargumenteer met Rasch’ begrip ‘else’ of jij het met het museum eens bent dat in een virtuele wereld iedereen een unidentified fluid other is.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert met Rasch’ begrip ‘else’ (het spontane dat niet in data of hokjes te vangen is) of in een virtuele wereld iedereen een unidentified fluid other is. (1p)
Eens of oneens zijn met het museum mag; beide zijn goed, mits het met Rasch’ begrip ‘else’ onderbouwd is.
2024, tijdvak 2: De mens als ‘ding’
Opgavetekst
Opgave 1 De mens als ‘ding’
Sinds mensenheugenis proberen mensen, onder andere via filosofie, grip te krijgen op de werkelijkheid. Zo verklaarden bijvoorbeeld de eerste Griekse filosofen dat het wel lijkt alsof er veel verschillende soorten dingen zijn, maar dat in werkelijkheid alles is opgebouwd uit een of enkele elementen.
Volgens filosoof Arjen Kleinherenbrink proberen filosofen de werkelijkheid overzichtelijk te maken door één ordeningsprincipe te benoemen, één soort ‘ding’ waar alle andere ‘dingen’ van afhangen of van afgeleid zijn. Denk bijvoorbeeld aan ‘dingen’ zoals oceanen, schoenzolen, orgasmes, vergaderingen, zilver, insecten en zendmasten. In de geschiedenis zijn zulke ‘dingen’ ondergebracht in ordeningsprincipes zoals Materie, Ideeën, God, Subject, Tijd, Staat, Evolutie, Taal, Markt, Genen of Brein. Vanuit dergelijke ordeningsprincipes zijn in de loop van de tijd allerlei metaforen ontstaan.
Volgens Piet Vroon en Douwe Draaisma spelen metaforen een belangrijke rol in de manier waarop de mens zichzelf beschrijft en begrijpt.
Het mechanistisch wereldbeeld van de moderne natuurwetenschappen gaat uit van materie als ordeningsprincipe: alle verschillende dingen bestaan uit materie, die worden bepaald door natuurwetten. René Descartes ontwikkelde zijn filosofie over de mens ten tijde van de opkomst van de moderne natuurwetenschappen.
Een meer hedendaagse vorm van denken vanuit een ordeningsprincipe is het functionalisme: volgens het functionalisme liggen aan het brein en aan computers dezelfde functionele principes ten grondslag. Om die reden gaan veel functionalisten ervan uit dat computers ook het menselijk denken kunnen nabootsen, simuleren. Hubert Dreyfus heeft kritiek op het idee dat computers het menselijk denkvermogen kunnen simuleren, omdat het denken volgens hem belichaamd is. Hij noemt drie functies die het lichaam heeft bij visuele waarneming die niet door computers nagebootst kunnen worden.
Volgens Dreyfus verwerken mensen waarnemingen anders dan computers.
Ook het dataïsme kan opgevat worden als een vorm van denken die vanuit één ordeningsprincipe veel verschillende soorten dingen samenbrengt. Yuval Noah Harari zegt over het dataïsme:
Vraag 1 2 punten
Leg de opvatting van Vroon & Draaisma uit dat metaforen uit wetenschap en technologie beïnvloeden hoe we onszelf als mens begrijpen. Leg vervolgens met een voorbeeld uit dat deze invloed historisch contingent is.
Bekijk het antwoord
- een uitleg van de opvatting van Vroon & Draaisma dat metaforen uit wetenschap en technologie beïnvloeden hoe we onszelf als mens begrijpen: om aspecten van onszelf te begrijpen waar geen letterlijke beschrijving van bestaat, worden metaforen uit wetenschap en technologie gebruikt om die aspecten te beschrijven/verklaren / metaforen uit wetenschap en techniek leiden tot nieuwe onderzoeksvragen naar de mens (1p)
- een uitleg met een voorbeeld dat de invloed van metaforen historisch contingent is: metaforen worden ontleend aan eigentijdse wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen en zijn daardoor toevallig (1p)
Vraag 2 1 punt
Leg uit dat Descartes’ opvatting van de mens uitgaat van twee ordeningsprincipes.
Bekijk het antwoord
- een uitleg dat Descartes’ opvatting van de mens uitgaat van twee ordeningsprincipes: de mens is niet alleen te begrijpen als een uitgebreid lichaam/materie (res extensa) maar moet ook worden begrepen als een denkend ding (res cogitans) (1p)
Vraag 3 1 punt
Leg met een van deze functies Dreyfus’ kritiek uit op de functionalistische opvatting dat computers het menselijk denkvermogen kunnen simuleren.
Bekijk het antwoord
- een uitleg van Dreyfus’ kritiek op de functionalistische opvatting dat computers het menselijk denkvermogen kunnen simuleren met een van de drie functies die het lichaam heeft bij visuele waarneming: we hebben bepaalde verwachtingen gebaseerd op eerdere ervaringen / verwachtingen richten onze aandacht en worden bijgesteld als waarnemingen daarvan afwijken / verwachtingen brengen we over op andere zintuigen (1p)
Een van de drie functies is voldoende.
Vraag 4 1 punt
Leg met Dreyfus’ argument over de verwerking van waarneming zijn kritiek op het functionalistische denken uit.
Bekijk het antwoord
- een uitleg met Dreyfus’ argument over de verwerking van waarneming van zijn kritiek op het functionalistische denken: de ervaringskennis waarmee mensen handelen is niet te vangen onder de functionalistische gedachte dat alle gedrag is uit te drukken in logische regels / dat alle gedrag is te beschrijven in regels die input en output verbinden (1p)
Tekst 1
We zien nu de opkomst van een nieuw wereldbeeld of een nieuwe ideologie die we dataïsme noemen, omdat het boven alles autoriteit toekent aan data. Het dataïsme geeft autoriteit aan de clouds, aan de Google cloud, de Microsoft cloud. Het dataïsme zegt tegen mensen: luister niet naar je eigen gevoelens, luister naar Google, luister naar Amazon; zij weten het best hoe jij je voelt en ook waarom je je voelt zoals je je voelt. En daarom nemen zij betere beslissingen voor jou dan je zelf kan.
bron: youtube.com, ‘Listen to Google’ From Theism to Humanism to Data-ism
Bron 3
Critici zien in het dataïsme een gevaar voor de manier waarop de mens zichzelf begrijpt. De vraag naar het wezen van de mens kan zowel opgevat worden als vraag naar de essentie van de mens, maar ook als vraag naar de bestaanservaring van de mens.
Volgens steeds meer filosofen is het denken vanuit ordeningsprincipes, waarbij de veelheid aan dingen in de werkelijkheid wordt teruggeleid tot één of enkele dingen als onderliggende principes, niet juist. De veelheid aan dingen in de werkelijkheid moet níet worden teruggeleid tot een of enkele ordeningsprincipes. Hun alternatieve denken wordt ‘pluralisme’ genoemd. Een van de bekendste pluralistische filosofen is Bruno Latour. In een artikel staat over zijn pluralistische filosofie:
Vraag 5 4 punten
Beargumenteer of het volgens jou een gevaar is als de mens zichzelf begrijpt als data. Ga daarbij in op:
− tekst 1
− Harari’s argument dat de mens data wordt,
− het begrip ‘essentie’, en
− het begrip ‘bestaanservaring’.
Bekijk het antwoord
- gaat in op tekst 1 (1p)
- Harari’s argument dat de mens data wordt: alles, inclusief de mens, is uit te drukken in data / is te begrijpen als een algoritme (1p)
- het begrip ‘essentie’ als een set essentiële eigenschappen (1p)
- het begrip ‘bestaanservaring’ als de manier waarop mensen hun bestaan ervaren (1p)
Elk standpunt is geldig, zowel dat het een gevaar is als dat het geen gevaar is, mits onderbouwd.
Tekst 2
Een eenvoudig virus, de Dode Zee, oliepijpleidingen, Wonder Woman, […] het begrip vrijheid, moessons, ‘dode’ talen en tektonische platen. Ze zijn allemaal echt. Ze zijn allemaal actief. Deze en talloze andere entiteiten zijn op hun manier actoren, met hun eigen rol in de schepping van onze wereld. […] Maar hier zou Bruno Latour wellicht ‘ho’ hebben gezegd en om een kleine correctie hebben gevraagd: de schepping van werelden.
bron: Stephen Muecke, The generous philosopher, Aeon, 2022
Bron 5
Latour werkt zijn pluralistische manier van denken onder andere uit in de actor-netwerktheorie.
Een andere pluralistische filosoof is Karen Barad. Zij maakt een onderscheid tussen interactie en intra-actie. Ook in het enactivisme van Alva Noë speelt het begrip interactie een belangrijke rol. Hij gebruikt in zijn uitleg het voorbeeld van de Porscherijder.
Pluralistische filosofen hebben kritiek op het idee dat de mens een duidelijk afgebakend wezen is dat begrepen kan worden uit bijvoorbeeld de werking van materie, uit biologische drijfveren of een ander ordeningsprincipe. Volgens Andy Clark kan de mens gemakkelijk nieuwe technieken incorporeren.
Vraag 6 3 punten
Geef Latours actor-netwerktheorie weer. Geef vervolgens met een van de voorbeelden uit tekst 2:
− een argument voor Latours opvatting dat dingen actoren zijn, en
− een argument tegen Latours opvatting dat dingen actoren zijn.
Bekijk het antwoord
- een weergave van Latours actor-netwerktheorie: handelingsvermogen is/handelingen zijn niet terug te voeren tot individuele actoren, maar is/zijn verdeeld over actoren die met elkaar verbonden zijn in een netwerk (1p)
- een argument voor Latours opvatting dat dingen actoren zijn, met een voorbeeld uit tekst 2 (1p)
- een argument tegen Latours opvatting dat dingen actoren zijn, met een voorbeeld uit tekst 2 (1p)
Vraag 7 2 punten
Leg Barads onderscheid tussen interactie en intra-actie uit. Leg vervolgens met het voorbeeld van de Porscherijder uit welke rol het begrip interactie speelt in Noë’s opvatting van het enactivisme.
Bekijk het antwoord
- een uitleg van Barads onderscheid tussen interactie en intra-actie: interactie vindt plaats tussen twee elementen die vooraf al bestaan terwijl bij intra-actie de grenzen tussen de verschillende elementen pas ontstaan wanneer ze met elkaar intra-acteren (1p)
- een uitleg van welke rol het begrip interactie speelt in Noë’s opvatting van het enactivisme, met het voorbeeld van de Porscherijder: denken vindt plaats dankzij de interactie tussen lichaam en omgeving, zoals het Porscherijdersgevoel bestaat in de impliciete kennis hoe zintuiglijke prikkels zullen wijzigen als gevolg van bepaalde handelingen (1p)
Vraag 8 3 punten
Leg deze opvatting van Clark uit en ga daarbij in op:
− het experiment van de verlengde neus, en
− de begrippen ‘cyborg’ en ‘interface’. Geef vervolgens een argument dat Clark aansluit bij de pluralistische opvatting van de mens.
Bekijk het antwoord
- een uitleg van Clarks opvatting dat de mens gemakkelijk nieuwe technieken kan incorporeren, met het experiment van de verlengde neus: ons belichaamd brein is van nature in staat om voorwerpen uit de omgeving zo in te lijven dat we ze ervaren als onderdeel van onszelf, zoals we de neus van iemand voor ons als onze eigen neus kunnen leren ervaren (1p)
- een uitleg van Clarks opvatting dat de mens gemakkelijk nieuwe technieken kan incorporeren met de begrippen ‘cyborg’ en ‘interface’: de mens is van nature een mens-technologie-hybride (cyborg) en de mens heeft een nieuwe techniek geïncorporeerd als hij niet meer via een interface met technologie communiceert (1p)
- een argument dat Clark aansluit bij de pluralistische opvatting van de mens: doordat de mens steeds nieuwe technieken kan inlijven, ligt de grens van de mens niet vast (1p)
2024, tijdvak 2: Inclusie in taal en kunstmatige intelligentie
Opgavetekst
Opgave 2 Inclusie in taal en kunstmatige intelligentie
Hoe kunnen alle mensen volwaardig meedoen in de samenleving? Over deze vraag wordt al langer nagedacht, maar sinds een aantal jaar is het gebruikelijk om hierbij de woorden ‘inclusie’ en ‘inclusief’ te gebruiken. Een van de kwesties is bijvoorbeeld welke woorden nodig zijn om iedereen gelijkwaardig aan te spreken. Er zijn mensen die zichzelf niet herkennen in woorden als ‘man’ en ‘vrouw’; zij zijn non-binair en willen niet met ‘hij’ of ‘zij’ aangesproken worden, maar met ‘hen’ of ‘die’.
Vivien Waszink werkt bij het Instituut voor de Nederlandse Taal. Zij constateert in het boek Dat mag je óók (al niet meer) zeggen dat de behoefte aan een inclusieve taal groot is, maar dat het inburgeren van nieuwe woorden – zoals woorden waarmee non-binaire mensen zich identificeren – doorgaans heel langzaam gaat.
Helmuth Plessner beschrijft de bestaanservaring van de mens aan de hand van drie antropologische wetten. Een van die wetten is de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid, die ertoe leidt dat mensen hun bestaanservaring willen uitdrukken.
Volgens Waszink moeten we eerst nadenken over de zin en onzin van nieuwe woorden en er dan pas over oordelen. Woorden hebben betekenissen die kunnen veranderen. Ook de gevoelens die mensen hebben bij woorden waarmee ze worden beschreven kunnen veranderen. Dat geldt voor woorden als ‘man’ en ‘vrouw’, maar ook voor woorden als ‘wit’ en ‘zwart’. Of een woord als ‘allochtoon’; sommigen willen dat woord liever vervangen door ‘bicultureel’.
De filosofische vraag naar de mens kan beantwoord worden vanuit een eerstepersoonsperspectief en vanuit een derdepersoonsperspectief. Beide hebben een ethische dimensie.
Vraag 9 2 punten
Geef weer wat de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid van Plessner inhoudt. Leg vervolgens uit dat deze wet de behoefte aan inclusieve taal kan verklaren.
Bekijk het antwoord
- een weergave van Plessners wet van de bemiddelde onmiddellijkheid: de mens ervaart zichzelf als subject dat bemiddelt tussen zichzelf en de omgeving en tegelijkertijd als subject dat onmiddellijk de omgeving ervaart (1p)
- een uitleg dat deze wet de behoefte aan inclusieve taal kan verklaren omdat de dubbele ervaring van onmiddellijkheid en bemiddeling maakt dat mensen hun bestaanservaring willen uitdrukken in taal, die bemiddelt tussen ervaring en werkelijkheid (1p)
Vraag 10 2 punten
Leg met een voorbeeld van inclusieve taal uit:
− wat de ethische dimensie van het eerstepersoonsperspectief inhoudt, en
− wat de ethische dimensie van het derdepersoonsperspectief inhoudt.
Bekijk het antwoord
- een uitleg met een voorbeeld van inclusieve taal van de ethische dimensie van het eerstepersoonsperspectief dat je je als mens verhoudt tot je bestaan (1p)
- een uitleg met het voorbeeld van inclusieve taal van de ethische dimensie van het derdepersoonsperspectief dat beschrijvingen van essentiële eigenschappen van de mens ook altijd normatief zijn (1p)
Bron 7
Waszink reageert op een artikel op oneworld.nl over voorbeelden van woorden waarmee mannen en vrouwen ongelijk worden behandeld. Ze vraagt zich af of woorden als ‘mankracht’ moeten veranderen:
Tekst 3
[Z]o schrijft oneworld.nl: ‘Meisjes leren van kleins af aan dat het niet erg is om vergeten te worden, en dat ze genoegen moeten nemen met ‘impliciet ook bedoeld worden’. Alsof vrouwen geen noemenswaardige kracht bezitten […] Je kunt daar wel wat aan doen, natuurlijk. In het Nederlands kun je ervoor kiezen om woorden als menskracht of bemensing […] te gebruiken: dan zou je ervoor zorgen dat niet alleen mannen zich aangesproken voelen, maar ook vrouwen, en ook mensen die zich geen man of vrouw voelen. Maar dat voelt wat krampachtig aan, en blijkt vaak nog vooral aanleiding voor gefronste wenkbrauwen of lolletjes: […] werd het geen tijd om de mandarijn mensdarijn te noemen?
bron: Vivien Waszink, Dat mag je óók (al niet meer) zeggen, Onze Taal, 2022
Bron 9
Volgens Simone de Beauvoir is de bestaanservaring van vrouwen gevormd door culturele opvattingen over vrouw-zijn.
Waszink kijkt ook naar woorden die veel mensen niet meer gebruiken, omdat ze als beledigend of kwetsend worden ervaren. Zo wordt het woord ‘slaaf’ tegenwoordig meestal vervangen door ‘slaafgemaakte’:
Vraag 11 2 punten
Beargumenteer of het volgens jou een goed idee is om het woord ‘mankracht’ te vervangen door ‘menskracht’. Gebruik daarbij:
− tekst 3, en
− het verschil in de vorming van de bestaanservaring van vrouwen en mannen volgens De Beauvoir.
Bekijk het antwoord
- gebruikt tekst 3 (1p)
- het verschil in de vorming van de bestaanservaring van vrouwen en mannen volgens De Beauvoir: jongens worden gestimuleerd om zich onafhankelijk te gedragen, terwijl meisjes leren hun omgeving te behagen (1p)
Elk standpunt is geldig, zowel voor als tegen de vervanging, mits onderbouwd.
Bron 11
Sanders doet vervolgens het voorstel om de woorden ‘slaaf’ en ‘slaafgemaakt’ allebei te gebruiken.
Frantz Omar Fanon beargumenteert dat de bestaanservaring van mensen van kleur gevormd is door de blik van anderen.
Het begrippenpaar ‘is’ en ‘ought’ wordt in de ethiek gebruikt om een onderscheid te maken tussen respectievelijk ‘beschrijvend’ en ‘voorschrijvend’.
Ook bij kunstmatige intelligentie speelt de kwestie van inclusie. Zo bleek dat sommige neurale netwerken voor gezichtsherkenning discriminerend waren. Er werden veel fouten gemaakt bij de herkenning van mensen die niet een witte man zijn. Vooral bij vrouwen van kleur bleek de kans veel groter dat het gezicht verkeerd werd herkend. De reden hiervoor was dat de data waarmee het neurale netwerk was getraind voor 80% bestond uit afbeeldingen van witte mensen en voor 75% uit mannen.
Volgens connectionisten kan kunstmatige intelligentie het menselijk denkvermogen simuleren.
Volgens Peter-Paul Verbeek transformeert techniek ons moreel handelingsvermogen.
Andy Clark zou een neuraal netwerk voor gezichtsherkenning een dynamisch apparaat noemen. Katherine Hayles zou het een cognitieve assemblage noemen.
Of het nu om taal of kunstmatige intelligentie gaat, je zou kunnen zeggen dat mensen altijd méér zijn dan hun geslacht, gender of kleur. Acteur Thorn de Vries pleit ervoor om verschillen op dat gebied niet meer expliciet te benoemen als die niet het onderwerp zijn: ‘Ik hoop dat er over vijf jaar in interviews over mijn werk staat: Thorn is acteur, in plaats van: Thorn is non-binair’.
Miriam Rasch verzet zich tegen het reduceren van mensen tot karikaturale profielen. Ze gebruikt daarbij het begrip ‘else’, zowel vanuit het derdepersoonsperspectief als vanuit het eerstepersoonsperspectief.
Tekst 4
Columnist Stephan Sanders zegt over die keuze in NRC: ‘Daar is iets voor te zeggen: niemand zou als ‘slaaf’ geboren moeten zijn, er bestaat geen ‘slavenras’, en bovendien was er altijd een actieve partij die mensen tot slaaf maakte.’ Maar, vond hij, er was ook iets tégen te zeggen, want ‘zelfs de ongeboren of net geboren kinderen van slaven/slaafgemaakten werden volautomatisch tot de slavenpopulatie gerekend door de eigenaren. Zo kon er een geschiedenis ontstaan van zwarte en gekleurde mensen die in slavernij geboren werden, generaties achter elkaar.’ Sanders vindt dat beide woorden verschillende aspecten uitlichten: als je slaafgemaakt zegt, benadruk je de menselijkheid van de geknechten, maar als je slaaf zegt geef je duidelijker aan hoe het er echt aan toeging en niet hoe het had moeten zijn.
bron: Vivien Waszink, Dat mag je óók (al niet meer) zeggen, Onze Taal, 2022
Vraag 12 3 punten
Beargumenteer of jij het met Sanders’ voorstel eens bent. Gebruik daarbij:
− Fanons argument dat de bestaanservaring van mensen van kleur is gevormd door de blik van anderen,
− het begrippenpaar ‘is’ en ‘ought’, en
− tekst 4.
Bekijk het antwoord
- Fanons argument dat de bestaanservaring van mensen van kleur is gevormd door de blik van anderen: blikken/woorden van anderen maken mensen van kleur tot object / verwijderen mensen van kleur van hun er-zijn / geven mensen van kleur problemen met het uitwerken van hun lichaamsschema (1p)
- het begrippenpaar ‘is’ en ‘ought’: hoe iets is, verschilt van hoe iets zou moeten zijn / uit hoe iets is kun je niet afleiden hoe iets zou moeten zijn (naturalistische drogreden) (1p)
- gebruikt tekst 4 (1p)
Elk standpunt over het voorstel is geldig, mits de drie onderdelen worden gebruikt.
Vraag 13 2 punten
Leg deze connectionistische opvatting uit. Leg vervolgens uit dat het probleem van discriminerende gezichtsherkenning vanuit het connectionisme opgelost kan worden.
Bekijk het antwoord
- een uitleg van de connectionistische opvatting dat kunstmatige intelligentie het menselijk denkvermogen kan simuleren: neurale netwerken hebben net als mensen zelflerend vermogen (1p)
- een uitleg dat het probleem van discriminerende gezichtsherkenning vanuit het connectionisme opgelost kan worden: door gevarieerde input kan het neurale netwerk zelf een beter prototype samenstellen (1p)
Vraag 14 2 punten
Geef met het voorbeeld van discriminerende gezichtsherkenning:
− een argument voor deze opvatting van Verbeek, en
− een argument tegen deze opvatting van Verbeek.
Bekijk het antwoord
- een argument met het voorbeeld van discriminerende gezichtsherkenning voor Verbeeks opvatting dat techniek ons moreel handelingsvermogen transformeert (1p)
- een argument met het voorbeeld van discriminerende gezichtsherkenning tegen Verbeeks opvatting dat techniek ons moreel handelingsvermogen transformeert (1p)
Vraag 15 2 punten
Geef de overeenkomst en het verschil weer tussen Clarks dynamische apparaten en Hayles’ cognitieve assemblages.
Bekijk het antwoord
- een weergave van de overeenkomst tussen Clarks dynamische apparaten en Hayles’ cognitieve assemblages: beide zijn een hybride van mens en technologie met cognitieve vermogens (1p)
- een weergave van het verschil tussen Clarks dynamische apparaten en Hayles’ cognitieve assemblages: Clarks dynamische apparaten richten zich naar hun gebruikers, terwijl bij Hayles het denkvermogen wordt gedistribueerd tussen menselijke en niet-menselijke denkers (1p)
Vraag 16 2 punten
Leg uit dat Rasch’ opvatting over het ‘else’ vanuit het derdepersoonsperspectief aansluit bij de opvatting dat mensen altijd meer zijn dan hun geslacht, gender of kleur. Geef vervolgens met Rasch’ opvatting over het ‘else’ vanuit het eerstepersoonsperspectief een argument voor De Vries’ opvatting om verschillen uiteindelijk niet meer te benoemen.
Bekijk het antwoord
- een uitleg dat Rasch’ opvatting over het ‘else’ vanuit het derdepersoonsperspectief aansluit bij de opvatting dat mensen altijd meer zijn dan hun geslacht, gender of kleur omdat het ‘else’ het niet-categoriseerbare/de niet-uitputtende beschrijving van menselijk gedrag vertegenwoordigt (1p)
- een argument voor De Vries’ opvatting om verschillen uiteindelijk niet meer te benoemen met Rasch’ opvatting over het ‘else’ vanuit het eerstepersoonsperspectief, namelijk de onherleidbare openheid die mensen de opdracht geeft om hun bestaanservaring vorm te geven/uit te drukken (1p)
2024, tijdvak 2: Leven als een das
Opgavetekst
Opgave 3 Leven als een das
Dierenarts en filosoof Charles Foster wilde graag weten hoe het is om een dier te zijn. Als experiment besloot hij om een paar weken te leven als een das. Hij leefde in een hol in een bos waarin hij overdag sliep en waaruit hij ’s nachts al snuffelend tevoorschijn kroop.
Dassen brengen hun hele leven door bij een dassenburcht, en daar gaan ze ook dood. De wormen voeden zich met de aarde waarin dode dassen aan het ontbinden zijn. Met het eten van een worm eet een das indirect een andere das op.
Timothy Morton beschrijft wat ecologisch denken is en gebruikt daarbij de term mesh.
In zijn boek Leven als een beest beschrijft Foster hoe zijn hol krioelt van het leven. Een keer valt er een worm in zijn mond. Hij baalt ervan dat hij walging voelt, terwijl een das die worm gewoon had opgegeten. Foster wil zichzelf in de evolutie niet boven dassen plaatsen en begint te twijfelen over wat de plaats is van de mens.
Om te ontdekken hoe een das de wereld ervaart, loopt Foster op handen en knieën, dicht bij de grond. Dassen hebben een krachtige, gedrongen lichaamsbouw, ideaal om te kunnen graven. De onhandig lange ledematen van Foster maken zijn bewegingen echter geforceerd.
Maxine Sheets-Johnstone maakt gebruik van het begrip lichaamsschema. Volgens Sheets-Johnstone en de 4E-benadering van belichaamd denken (embodied cognition) kan Foster niet ontdekken hoe een das de wereld ervaart.
Na een paar weken wordt het voortbewegen op handen en knieën in het bos vanzelfsprekend voor Foster.
Volgens George Lakoff en Mark Johnson is het menselijk denken en spreken gekoppeld aan onze lichamelijkheid. Zij geven hierbij het voorbeeld van oriënterende metaforen. Wanneer mensen langere tijd op handen en knieën voortbewegen, zouden er nieuwe oriënterende metaforen kunnen ontstaan.
Foster heeft meer moeite met het leven in een hol onder de grond dan hij had gedacht. Hij wil zijn experiment voortzetten omdat hij als mens wil leren van het dassenleven, maar hij ontdekt dat hij zijn ideeën over dassen verkiest boven de echte wildernis.
Volgens Helmut Plessner drukt de wet van de utopische standplaats een dubbele bestaanservaring van de mens uit.
Fosters treinreis naar huis, na afloop van zijn experiment, voelt onnatuurlijk snel. Het is alsof hij zich in smerige ‘geurblokken’ bevindt, tussen blèrende en knetterende geluiden. Hij mist de kleine, zintuiglijke genoegens van het dassenleven, zoals de geur van het bos. Na thuiskomst went hij weer aan het snelle en lawaaierige stadsleven, verliest hij zijn sterke geurvermogen en wordt treinreizen weer normaal.
Petran Kockelkoren beschrijft met een voorbeeld van treinervaringen dat mensen in omgang met techniek decentreren en recentreren.
Tussen de treinervaringen die Foster en Kockelkoren beschrijven bestaan overeenkomsten, maar ook een verschil.
Volgens Foster kunnen mensen iets van dassen leren. In zijn gewone leven als mens mist Foster namelijk de rijke zintuiglijke belevingswereld van de das, waarin talloze geluiden en geuren worden onderscheiden. Om goed te kunnen leven als mens moeten we aandachtiger leven, zoals een das, vindt Foster.
Volgens Donna Haraway nemen mensen de verantwoordelijkheid om zichzelf vorm te geven door ‘staying with the trouble’.
Vraag 17 1 punt
Leg met het voorbeeld van de das die wormen eet uit wat de mesh inhoudt volgens Morton.
Bekijk het antwoord
- een uitleg met het voorbeeld van de das die wormen eet dat de mesh volgens Morton de onderlinge verbondenheid/afhankelijkheid van alles is, zoals tussen de worm, de das en de aarde (1p)
Vraag 18 1 punt
Leg met Fosters twijfel over de plaats van de mens uit dat ecologisch denken volgens Morton een desoriënterende openheid heeft.
Bekijk het antwoord
- een uitleg met Fosters twijfel over de plaats van de mens dat ecologisch denken volgens Morton een desoriënterende openheid heeft: Foster verliest zijn referentiepunt om zijn plaats als mens te bepalen, wat volgens Morton inherent is aan het ecologische denken waarin alles samenhangt/verbonden is (1p)
Vraag 19 3 punten
Leg met een voorbeeld uit wat Sheets-Johnstone bedoelt met een lichaamsschema. Leg vervolgens uit dat Foster niet kan ontdekken hoe een das de wereld ervaart als hij rondloopt op handen en knieën, vanuit:
− Sheets-Johnstones fenomenologische benadering, en
− de 4E-benadering van belichaamd denken (embodied cognition).
Bekijk het antwoord
- een uitleg met een voorbeeld dat Sheets-Johnstone met een lichaamsschema de samenhang van de ruimtelijkheid van het lichaam in relatie tot de omgeving bedoelt (1p)
- een uitleg dat Foster vanuit Sheets-Johnstones fenomenologische benadering niet kan ontdekken hoe een das de wereld ervaart omdat hij de pre-reflectieve lichamelijke beleving van een das mist (1p)
- een uitleg dat Foster volgens de 4E-benadering van belichaamd denken niet kan ontdekken hoe een das de wereld ervaart als hij rondloopt op handen en knieën, omdat de eigenschappen van ons lichaam de specifieke ervaring van onszelf en onze omgeving veroorzaken (1p)
Vraag 20 2 punten
Leg met een metafoor die past bij het lopen op handen en knieën uit wat een oriënterende metafoor is.
Bekijk het antwoord
- een metafoor die past bij het lopen op handen en knieën (1p)
- een uitleg met deze metafoor dat een oriënterende metafoor in taal uitdrukt hoe ons lichaam ruimtelijk in de wereld is georiënteerd (1p)
Vraag 21 1 punt
Leg met Fosters experimentele leven als das de wet van de utopische standplaats uit.
Bekijk het antwoord
- een uitleg met Fosters experimentele leven als das van de wet van de utopische standplaats: Foster verlangt ernaar boven zichzelf uit te stijgen door te leven als das, maar voelt zich hierdoor ook ontworteld / Foster ervaart zijn begrenzing als individu, terwijl hij juist naar een fundament voor zijn leven als mens verlangt (1p)
Vraag 22 3 punten
Leg met het begrip decentreren een overeenkomst tussen beide treinervaringen uit. Leg vervolgens met het begrip recentreren een overeenkomst en een verschil tussen beide treinervaringen uit.
Bekijk het antwoord
- een uitleg met het begrip decentreren dat mensen zowel in de treinervaringen van Foster als van Kockelkoren zintuiglijk gedesoriënteerd raken, waardoor ze afstand ervaren tot hun gewone leven en daarop kunnen reflecteren (1p)
- een uitleg met het begrip recentreren dat mensen zowel in de treinervaringen van Foster als van Kockelkoren de techniek inlijven en zichzelf weer als middelpunt van de situatie ervaren (1p)
- een uitleg met het begrip recentreren dat de treinervaringen van elkaar verschillen omdat de treinervaring van Foster geen onderdeel is van een cultureel/tijdrovend leerproces / geen inlijving van een nieuw regime van zintuiglijkheid is dat de ervaring transformeert, zoals bij de historische treinervaringen van Kockelkoren (1p)
Vraag 23 1 punt
Beargumenteer of de les die Foster trekt uit zijn leven als das volgens jou aansluit bij Haraways pleidooi voor ‘staying with the trouble’.
Bekijk het antwoord
- een argument of de les die Foster trekt uit zijn leven als das, om goed te leven moeten we aandachtiger leven zoals een das, aansluit bij Haraways pleidooi voor ‘staying with the trouble’, als antwoord geven op wat het bestaan van ons vraagt door dicht bij het moeilijke/de zorg/het onduidelijke van ons bestaan te blijven (1p)
Elk standpunt is geldig, mits onderbouwd: aansluiten of niet aansluiten.
2023, tijdvak 1: Het publieke leven van de smartphone-generatie
Opgavetekst
tekst 1
Instagram is, in Suzy’s woorden, een profiel van wie je bent. ‘Het is gewoon: Dit ben ik. Maar dan wel de sociale, zekere, aardige, mooie kant van jezelf. De kant waarvan mensen zouden denken: O! In plaats van: O. Waarvan mensen denken: zij lijkt me wel tof.’
Haar vriendin Aenea, een pienter meisje met fijne gezichtstrekken, vergelijkt het met hoe je je kleding uitkiest en hoe je daarmee wilt bepalen hoe je overkomt. Echt een goede vergelijking, vindt Suzy.
bron: Kelli van der Waals, Picture Perfect, 2020
Vraag 1 2 punten
Leg met een voorbeeld uit tekst 1 uit:
− wat het betekent dat de mens zich tot zichzelf-in-de-wereld verhoudt, en
− wat het verschil is tussen mensen en dieren volgens Cassirer.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg met een voorbeeld uit tekst 1 wat het betekent dat de mens zich tot zichzelf-in-de-wereld verhoudt: mensen reflecteren op zichzelf en hun omstandigheden, zoals wanneer je een online profiel maakt / je kleding kiest (1p)
- Geeft een uitleg met een voorbeeld uit tekst 1 dat mensen volgens Cassirer van dieren verschillen omdat ze zich uitdrukken in symbolen, zoals in de vormgeving van hun online profiel / in hun kledingkeuze (1p)
Vraag 2 2 punten
Influencers, zoals Kim Kardashian, hebben een belangrijke invloed (gehad) op hoe je eruit zou moeten zien volgens sociale media. Vrijwel dagelijks posten ze perfect gefotoshopte selfies, die door miljoenen volgers worden gezien. Uit onderzoek blijkt dat vooral jongeren door deze online beeldcultuur druk voelen om ook aan een ideaalplaatje te voldoen. Het maken van een goede selfie voor Instagram is een kunst apart. Suzy vertelt dat zij en haar vriendinnen voor een selfie een geoefend fotogezicht opzetten, de ogen wat opengesperd, een beetje pruilen met de mond. Eén vriendin wordt gezien als ‘het grappige meisje’ van de groep omdat ze, behalve perfecte selfies, ook lelijke foto’s van zichzelf durft te posten. Dit wordt door haar vriendinnen erg bewonderd, terwijl ze andere slechte selfies op Instagram afkeuren.
Authenticiteit is kenmerkend voor de moderne invulling van het goede leven.
Leg uit dat de selfies op Instagram kunnen passen bij dit moderne ideaal van authenticiteit.
Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de selfies op Instagram of volgens jou dit moderne ideaal van authenticiteit zichzelf ondermijnt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de selfies op Instagram passen bij het moderne ideaal van authenticiteit, omdat eigenheid / individuele zelfexpressie / jezelf ontwerpen in plaats van meegaan met de massa hierin gewaardeerd kan worden (1p)
- Beargumenteert met het voorbeeld van de selfies op Instagram of dit moderne ideaal van authenticiteit zichzelf ondermijnt (1p)
Of het ideaal zichzelf ondermijnt of niet is vrij te kiezen; de punten gaan naar de argumentatie met het voorbeeld van de selfies.
Vraag 3 2 punten
Het kijken en bekeken worden op Instagram draagt bij aan de druk die jongeren door de online beeldcultuur ervaren om aan een ideaalplaatje, zoals dat van Kim Kardashian, te voldoen. Op een openbaar Instagramaccount kan iedereen rondneuzen en ongevraagd commentaar leveren. In dat opzicht is op Instagram sprake van normalisering. Michel Foucault beschreef normalisering aan de hand van het Panopticum, waarin macht automatiseert.
Leg uit dat macht op Instagram automatiseert.
Leg vervolgens met het voorbeeld van ‘aan een ideaalplaatje voldoen’ uit dat op Instagram sprake is van normalisering.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Instagram zo is opgezet dat macht automatiseert door permanente zichtbaarheid (1p)
- Legt met het voorbeeld van ‘aan een ideaalplaatje voldoen’ uit dat op Instagram sprake is van normalisering, omdat de heersende beeldcultuur als normaal wordt voorgesteld / afwijkingen worden weggedrongen (1p)
Vraag 4 1 punt
Door virtualisering wordt het lichaam steeds meer als een consumptieartikel gezien.
Leg uit dat het lichaam door virtualisering steeds meer als een consumptieartikel wordt gezien.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het lichaam door virtualisering steeds meer als consumptieartikel wordt gezien: in de virtuele wereld wordt het lichaam gebruikt als middel om anderen te prikkelen / om geprikkeld te worden (1p)
Vraag 5 2 punten
Zo is de Brazilian Butt Lift-operatie wereldwijd een populaire cosmetische ingreep geworden, die steeds meer ingeburgerd raakt. Hierbij wordt vet uit het lichaam weggezogen en ingebracht in de billen. Deze ingreep heeft veel discussie opgeroepen, onder andere vanwege het risico op ernstige complicaties.
Wat je vindt van de Brazilian Butt Lift-operatie hangt af van de waarden en normen die je hanteert.
Beargumenteer met het voorbeeld van de Brazilian Butt Lift-operatie of het volgens jou een probleem is als het lichaam wordt gezien als een consumptieartikel, met:
− een relevante morele waarde, en
− een daaruit afgeleide norm.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argumentatie met de Brazilian Butt Lift-operatie of het een probleem is als het lichaam als consumptieartikel wordt gezien, met een relevante morele waarde: een verwijzing naar iets dat belangrijk is (1p)
- Geeft een argumentatie met de Brazilian Butt Lift-operatie of het een probleem is als het lichaam als consumptieartikel wordt gezien, met een uit de relevante morele waarde afgeleide norm / gedragsregel (1p)
Vraag 8 1 punt
Instagram is een voorbeeld van wat Martin Heidegger ‘moderne techniek’ noemt. Heidegger ziet drie gevaren van de moderne techniek.
In Picture Perfect vertelt Timo over de rol die zijn smartphone speelt in het vullen van zijn dag. ‘Ik zit maar te scrollen, in welke app dan ook, totdat ik dezelfde foto’s begin te zien. Daar kan ik zo ongeveer een uurtje of drie mee vullen.’ Soms wil Timo gewoon even wat opzoeken en komt hij ongemerkt ‘heel diep in Instagram terecht’. Als hij dan daarna zijn telefoon weglegt, is hij helemaal kwijt wat hij eigenlijk aan het doen was en baalt hij van de weggegooide tijd. Om ervoor te zorgen dat gebruikers lang van dezelfde app gebruik blijven maken, is de rij met plaatjes op die apps eindeloos. Dit heet de bottomless scroll.
Leg voor een van deze gevaren uit dat dit te herkennen is in het voorbeeld van Timo en de bottomless scroll.
Bekijk het antwoord
- Legt voor een van de drie gevaren van de moderne techniek uit dat dit te herkennen is in het voorbeeld van Timo en de bottomless scroll: de mens als bestelbaar bestand, verdringing van andere vormen van ontbergen, of vervreemding van zichzelf als Dasein (1p)
Een uitleg van een van de drie gevaren is voldoende.
2023, tijdvak 1: De ruimte
Opgavetekst
tekst 2
Het overzichtseffect is iets wat astronauten ervaren als ze de aarde vanuit de ruimte zien en worden overweldigd door hun liefde voor onze planeet. Het wordt ook wel een transcendente ervaring genoemd. De astronauten zijn los van de aarde terwijl ze zich er tegelijk fundamenteel onderdeel van voelen. De wereld die ze buiten zich zien en hun binnenwereld smelten samen in één holistisch zijn.
bron: stadsastronaut.nl, Het Overzichtseffect, 2021
Vraag 10 2 punten
Onderzoek laat zien dat het overzichtseffect pas echt optreedt als je in afzondering, meerdere keren, langdurig naar de aarde staart. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer je maanden in het internationale ruimtestation werkt.
Ruimtetoerisme kan worden opgevat als een voorbeeld van de markteconomische spiritualisering in de transformatie-economie. Deze spiritualisering heeft twee implicaties.
Leg beide implicaties uit met het voorbeeld van het overzichtseffect.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat commerciële belevingsgerichte bedrijven zinthema’s aan de orde stellen: ruimtevaartbedrijven zeggen transcendente of holistische ervaringen in de ruimte mogelijk te maken (1p)
- Legt uit dat zinthema’s vervallen tot vluchtige consumptiecultuur: een ruimtereis met een commercieel bedrijf is een lichte versie van een transcendente of holistische ervaring in de ruimte (1p)
Vraag 11 2 punten
Milieubewegingen wijzen erop dat ruimtevaart vervuilend is en gevaarlijk ruimteafval oplevert. Volgens hen kan geld dat aan ruimtetoerisme wordt besteed beter worden ingezet om milieuproblemen op aarde op te lossen. De ruimtemiljardairs brengen daar tegenin dat de commerciële ontwikkeling van ruimtetoerisme inzet op het verduurzamen van raketvluchten door materialen te recyclen. Ruimtevluchten zullen goedkoper worden, waardoor ze over enkele decennia gebruikt kunnen worden om vervuilende industrie van de aarde naar de ruimte te brengen.
In het milieudebat staan vijf soorten argumenten centraal.
Leg uit bij welk soort argument in het milieudebat het argument van de ruimtemiljardairs past.
Geef vervolgens met een ander argument uit het milieudebat een argument tegen de ontwikkeling van ruimtetoerisme.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het argument van de ruimtemiljardairs een intergenerationeel argument is, omdat ze de ontwikkeling van raketten zien als een milieuverbetering voor de toekomst (1p)
- Geeft een argument tegen de ontwikkeling van ruimtetoerisme, met een actueel antropocentrisch argument / met het argument van geen lijden toebrengen aan wat lijden kan / met het argument van de intrinsieke waarde van de natuur / met een deep ecology argument (1p)
tekst 3
[Kosmologisch bewustzijn] wijst ons niet alleen op hoe nietig we zijn maar ook op hoe uitzonderlijk we zijn in het heelal. […] Kosmologisch bewustzijn is het diepe besef te leven op een statistisch gezien onbeduidende planeet in een onpeilbaar universum. Maar misschien kun je het ook zo formuleren: […] dat alles wat je nabij is in verbinding staat met iets veraf, dat het bekende door het onbekende in beweging wordt gezet.
bron: Marjolijn van Heemstra, In lichtjaren heeft niemand haast, 2021
Vraag 16 2 punten
Bruno Latour heeft een radicaal empirische interpretatie van de ervaring.
Leg met Latours interpretatie van de ervaring zijn kritiek op het subject-objectschema uit.
Beargumenteer vervolgens of het kosmologisch bewustzijn uit tekst 3 volgens jou een goed alternatief kan zijn voor het subject-objectschema.
Bekijk het antwoord
- Legt Latours kritiek op het subject-objectschema uit met zijn radicaal empirische interpretatie van de ervaring: het subject-objectschema is een theoretische constructie, terwijl betekenis gebaseerd is op niets meer en niets minder dan de ervaring, waarin de tegenstelling tussen subject en object niet bestaat (1p)
- Beargumenteert of het kosmologisch bewustzijn uit tekst 3 een goed alternatief kan zijn voor het subject-objectschema (1p)
2023, tijdvak 2: Donuteconomie
Opgavetekst
Donuteconomie
De afgelopen eeuw was het economisch denken vooral gericht op groei. De groei van het bruto nationaal product (bnp) gold als belangrijkste maatstaf voor een gezonde economie en politici beloofden hun kiezers via economische groei meer welvaart voor iedereen. De vooronderstelling daarbij was dat de vrije markt zou leiden tot het goede leven. Volgens Karl Marx staat de vrije markt op gespannen voet met het goede leven.
Kate Raworth is een bekende en veelbesproken econoom. Volgens haar leidt het model van economische groei tot grote problemen: de groeiende welvaart komt maar toe aan een klein deel van de wereldbevolking en ongelimiteerde groei put de aarde uit. Zij introduceert als alternatief het donutmodel:
Martha Nussbaum heeft kritiek op het bnp als criterium voor het goede leven en stelt als alternatief de capabilities approach voor. Van de andere kant is vanuit de dimensies van het goede leven ook kritiek mogelijk op deze capabilities approach.
Raworth benadrukt dat de economie ‘regeneratief van opzet’ moet zijn om binnen de grenzen van de planeet te blijven.
Bruno Latour heeft kritiek op het subject-objectschema. Deze kritiek is volgens hem van toepassing op de huidige verhouding van de mens tot de natuur. Hoewel Raworth met haar regeneratieve economie deels tegemoetkomt aan de kritiek van Latour, blijft die kritiek nog steeds mogelijk.
Martin Heidegger maakt ten aanzien van de natuur een onderscheid tussen de natuur als bestelbaar bestand en de natuur als physis.
Volgens Raworth werd in de economische wetenschap van de twintigste eeuw de mens geportretteerd als ‘homo economicus’: een op zichzelf gericht, berekenend, concurrerend en onverzadigbaar wezen. Dit mensbeeld vormt de basis voor het economische model gericht op groei. Raworth stelt dat een nieuw verhaal nodig is, gebaseerd op een nieuw mensbeeld. Een van de onderdelen van dat verhaal is een nieuwe kijk op wat de maatschappij is:
Het mensbeeld van de homo economicus kan in verband gebracht worden met een atomaire vrijheidsopvatting. Georg Hegel bekritiseert deze vrijheidsopvatting met een analyse van de burgerlijke maatschappij als specifieke sfeer van de zedelijkheid.
Raworth vindt dat de sociale kant van mensen actief gestimuleerd moet worden. Ze pleit voor het gebruik van nudges, kleine prikkels om mensen in de richting van gewenst gedrag te duwen. Ze geeft het voorbeeld van het stimuleren van milieubewust gedrag door borden bij het tankstation die oproepen tot het controleren van de bandenspanning. Op het ene bord stond dat de juiste bandenspanning leidt tot kostenbesparing, op het andere stond dat dit beter is voor het milieu. De eerste oproep leidde niet tot gedragsverandering, de tweede wel. Raworth trekt uit dit soort voorbeelden de conclusie dat we mensen niet moeten aanspreken op hun rationele eigenbelang, maar op hun intrinsieke motivatie voor een algemeen belang.
Foucaults opvatting van macht is gebaseerd op de wijze waarop moderne instituties macht uitoefenen.
tekst 3
Die economie moet ook niet destructief, maar regeneratief van opzet zijn. Een economie die in samenspel werkt met de cycli van de levende aarde, die op zonne-energie draait en weet dat afval uit het ene proces voedsel is voor een ander proces.
bron: brainwash.nl, Waarom de economie niet alleen om groei draait, 2018
Vraag 12 1 punt
Beargumenteer dat Latours kritiek op het subject-objectschema ook gebruikt kan worden als kritiek op Raworths regeneratieve economie.
Bekijk het antwoord
- Argumentatie dat Latours kritiek op het subject-objectschema gebruikt kan worden als kritiek op Raworths regeneratieve economie: Raworths regeneratieve economie blijft uitgaan van een scheiding tussen mens en natuur, waarin de natuur in dienst staat van de behoeftebevrediging van de mens. (1p)
Vraag 13 2 punten
Geef weer wat dit onderscheid inhoudt. Beargumenteer vervolgens met dit onderscheid of Raworths regeneratieve economie volgens jou een duurzame relatie tussen mens en natuur kan opleveren.
Bekijk het antwoord
- Weergave van Heideggers onderscheid tussen de natuur als bestelbaar bestand en de natuur als physis: als bestelbaar bestand is de natuur iets wat opgeëist kan worden, terwijl de natuur als physis een onberekenbare kracht is die uit zichzelf opkomt. (1p)
- Argumentatie met dit onderscheid of Raworths regeneratieve economie een duurzame relatie tussen mens en natuur kan opleveren. (1p)
2022, tijdvak 1: Mount Everest
Opgavetekst
Opgave 2 Mount Everest

Foto: honderden klimmers staan in een file op een besneeuwde bergrug richting de top van de Mount Everest. Zwart-wit.
In 2019 beklom een recordaantal mensen de Mount Everest. Een foto van honderden klimmers die in een file stonden richting de hoogste top ter wereld wakkerde de discussie aan over de commerciële exploitatie van het bergtoerisme. Mag de Mount Everest aan de vrije markt worden overgelaten?
Momenteel kunnen klimmers voor enkele tienduizenden euro’s bij verschillende commerciële bedrijven een ‘toppoging’ onder begeleiding van gidsen boeken. Naast het geld dat moet worden betaald voor zo’n commercieel team, moeten de klimmers nóg eens tienduizend euro neertellen voor een ‘permit’ (vergunning) van de Nepalese overheid. Hoewel de beklimming fysiek en geestelijk het uiterste vraagt – de risico’s op (dodelijke) ongelukken of afgevroren ledematen zijn hoog – zijn er geen voorwaarden aan deelname aan een commerciële expeditie. Iedereen die het kan betalen en zijn of haar droom wil waarmaken mag mee.
Maar de file op de berg gaat daar nu mogelijk verandering in brengen. Ervaren klimmers hebben erop gewezen dat door de teams van commerciële bedrijven het aantal onervaren klimmers zo groot is dat de kans op ongelukken toeneemt. Om deze reden overweegt de Nepalese overheid voorwaarden te verbinden aan het verkrijgen van een permit, zodat het aantal klimmers minder zal worden.
Instituties zoals commerciële teams die klimmers begeleiden kunnen het goede leven mogelijk maken, maar ook bedreigen.
De reden dat klimmers veel geld betalen en de fysieke en geestelijke ontberingen trotseren om de Mount Everest te beklimmen, kan te maken hebben met zoeken naar zin. Klimmers die – al dan niet in de file – met een commercieel team de top bereiken, geven aan dat dit een unieke, buitengewone ervaring is, waarbij ze zowel de nietigheid als de rijkdom van het leven ervaren. Je kan de vraag naar zin benaderen vanuit een religieus perspectief, maar ook vanuit het (neo)liberalisme als politiek-ideologisch perspectief. Dit laatste wordt het liberaal-ideologisch perspectief genoemd.
Wie, ervaren of onervaren, onder begeleiding van een commercieel team de Mount Everest gaat beklimmen krijgt te maken met absurde omstandigheden van kou (het kan op de berg meer dan zestig graden vriezen), ijle lucht (op de top zit nog maar een derde van de hoeveelheid zuurstof op zeeniveau in de lucht) en lagere luchtdruk (waardoor de longen niet meer goed werken en vol vocht kunnen lopen). Om het lichaam aan deze omstandigheden te laten wennen, is het nodig om een maand op grote hoogte te verblijven alvorens de tocht naar de top te ondernemen. Bovendien laten commerciële teams hun cliënten klimmen met extra zuurstof uit flessen en worden er van tevoren al ladders en klimtouwen bevestigd over gletsjerkloven en langs loodrechte ijswanden.
De aantrekkingskracht van dergelijke risicovolle ontberingen is voor sommige mensen onbegrijpelijk en voor anderen juist volkomen logisch. Volgens Jeremy Bentham is de mens te begrijpen als een belichaamd zelf.
Mensen kunnen zich op verschillende manieren tot hun lichamelijkheid verhouden.
Bijna alle klimmers die met commerciële teams proberen de top van de Mount Everest te bereiken, maken gebruik van techniek, zoals zuurstofflessen en klaargelegde ladders en touwen. Volgens Martin Heidegger is de manier waarop de mens en de wereld zich tot elkaar verhouden veranderd door de moderne techniek. Hij gebruikt in zijn analyse de begrippen ‘gestel’ en ‘Dasein’.
De discussie rondom de commerciële exploitatie van de berg en alle bijbehorende risico’s komt terug in de speelfilm Everest. In dit waargebeurde verhaal over de grootste ramp door toerisme op de Mount Everest komen acht klimmers om, onder wie een expeditieleider. In de film wordt gesuggereerd dat een van de oorzaken van die ramp was dat er een te hoge druk stond op de expeditieleider van een commercieel team. Het team verloor inkomsten omdat het steeds minder cliënten had. Dit kwam omdat de top door onveilige weersomstandigheden al een paar jaar op rij niet was bereikt. Het was de nadrukkelijke wens van de hoge bazen van het team dat de top dit jaar wél gehaald zou worden. De expeditieleider ging niet tegen deze wens in en bracht ondanks naderend noodweer toch cliënten naar de top, zonder te wijzen op de risico’s. De top haalden ze, maar tijdens de afdaling werden de omstandigheden de klimmers en de expeditieleider fataal.
Alasdair MacIntyre stelt dat praktijken deugden nodig hebben. Hij maakt een onderscheid tussen interne en externe goederen.
Een journalist die indertijd meeklom en het noodweer overleefde, komt tot een andere verklaring voor de ramp dan de commerciële druk die de film suggereert. Volgens hem functioneert het lichaam op grote hoogte niet meer goed en kunnen ook ervaren expeditieleiders dan niet meer garanderen dat ze nog rationele beslissingen kunnen nemen. Over de verhouding tussen lichaam en geest bestaan verschillende filosofische standpunten en stromingen. De opvatting van de journalist sluit aan bij de filosofische stroming van het materialisme.
Vraag 13 1 punt
Leg met het voorbeeld van het beklimmen van de Mount Everest Benthams opvatting over de mens als belichaamd zelf uit.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van de beklimming van de Mount Everest uit dat de mens volgens Bentham wordt geregeerd door lichamelijke prikkels van pijn en plezier, die bepalen wat de mens moet en zal doen; bij de beklimming maakt iedereen een afweging van pijn, ontberingen en risico’s tegen genot, plezier en voldoening (1p)
Vraag 14 3 punten
Geef een definitie van ‘vrijheid’ met betrekking tot lichamelijkheid en geef daarbij een vooronderstelling die ingaat op de culturele dimensie van lichamelijkheid.
Beargumenteer vervolgens of de beklimming van de Mount Everest past bij jouw definitie en vooronderstelling.
Bekijk het antwoord
- Geeft een weergave van een definitie van vrijheid met betrekking tot lichamelijkheid (1p)
- Geeft een uitleg van een vooronderstelling bij deze definitie, die ingaat op de culturele dimensie van lichamelijkheid (1p)
- Geeft een argumentatie of de beklimming van de Mount Everest past bij de gegeven definitie en vooronderstelling (1p)
Vraag 15 4 punten
Geef aan wat de begrippen ‘gestel’ en ‘Dasein’ inhouden.
Beargumenteer vervolgens of volgens jou het beklimmen van de Mount Everest een voorbeeld is van de manier waarop volgens Heidegger de verhouding tussen mens en wereld veranderd is, met:
- het begrip ‘gestel’, en
- het begrip ‘Dasein’.
Bekijk het antwoord
- Geeft een weergave van het begrip ‘gestel’ als het wezen van de moderne techniek waarin de werkelijkheid als beheersbaar aanwezig is (bestelbaar bestand) (1p)
- Geeft een weergave van het begrip ‘Dasein’ als een wezen dat openstaat voor en aangesproken wordt door de manier waarop de werkelijkheid aanwezig is (1p)
- Geeft een argumentatie met het begrip ‘gestel’ of het beklimmen van de Mount Everest een voorbeeld is van de veranderde verhouding tussen mens en wereld volgens Heidegger, waarin de natuur beheerst wordt door de mens (1p)
- Geeft een argumentatie met het begrip ‘Dasein’ of het beklimmen van de Mount Everest een voorbeeld is van de veranderde verhouding tussen mens en wereld volgens Heidegger, waarin de natuur beheerst wordt door de mens (1p)
Vraag 17 1 punt
Leg uit dat de opvatting van de journalist aansluit bij het materialisme.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de opvatting van de journalist aansluit bij het materialisme: beslissingen zijn te reduceren tot lichamelijke processen (1p)
2022, tijdvak 2: De tweede slaap
Opgavetekst
tekst 1
We weten dat bijna iedereen, ook kinderen, van een apparaatje was voorzien dat hen in staat stelde om elkaar te zien en te horen, hoe ver ze ook van elkaar verwijderd mochten zijn; dat deze apparaten klein genoeg waren om in één hand te passen; dat ze vrijwel ogenblikkelijk toegang boden tot alle kennis, alle muziek en alle meningen en geschriften ter wereld; en dat ze in de loop der tijd het menselijk geheugen, het menselijke denkvermogen en zelfs het normale menselijke sociale verkeer geheel hebben verdrongen. Kortom, we weten dat deze apparaatjes over een bedwelmend vermogen beschikten, dat hun gebruikers niet alleen geestelijk verzwakte maar naar sommigen beweren ook tot waanzin dreef.
bron: Harris, De tweede slaap, Cargo 2019
Vraag 1 1 punt
De roman De tweede slaap van Robert Harris speelt in een verre toekomst. Vanuit die toekomst wordt teruggekeken naar ons huidige heden. Harris beschrijft de manier waarop techniek onze hedendaagse samenleving domineert. Zijn beschrijving klinkt pessimistisch:
Harris’ pessimisme heeft te maken met het tenietdoen van individuele autonomie en de ontlijving van het lichaam.
Leg met tekst 1 uit dat mensen de vrijheid hebben om hun eigen behoeftes te bevredigen, maar daarmee ook hun individuele autonomie teniet kunnen doen.
Bekijk het antwoord
- Legt met tekst 1 uit dat mensen de vrijheid hebben om hun eigen behoeftes te bevredigen, maar daarmee ook hun individuele autonomie teniet kunnen doen: een mobiel apparaat geeft toegang tot contact, kennis en muziek, maar kan door het bedwelmende effect ook afhankelijk maken (1p)
Vraag 2 2 punten
Beargumenteer of de ontlijving van het lichaam volgens jou een positieve ontwikkeling is, met:
- een definitie van het goede leven en
- een kritiekpunt op Harris’ pessimisme in tekst 1.
Bekijk het antwoord
- Geeft in de argumentatie een definitie van het goede leven (1p)
- Geeft in de argumentatie een kritiekpunt op Harris’ pessimisme in tekst 1 (1p)
tekst 2
[Hancock:] ‘Onze weefgetouwen worden aangedreven door stromend water en gaan vaak kapot, voornamelijk omdat we geen invloed hebben op de waterstand in de rivier. In de lente en de winter stroomt die te snel, en in de zomer te traag. De natuur is de grootste rem op onze uitbreiding.’
‘Wel,’ zei Lady Durnston, ‘ik ben blij dat de natuur je ambities in bedwang houdt. Ik zou het jammer vinden om de oude levenswijze in het dorp te zien verdwijnen.’ […]
[Hancock:] ‘Luister: van alle mannen in de vallei heb ik de helft in dienst. Omdat ze meer produceren dan vroeger, betaal ik ze meer. Daardoor hebben ze meer te besteden […], en daardoor kunnen de marktkooplui en winkeliers meer waren inkopen. Zo wordt welvaart verspreid.’
bron: Harris, De tweede slaap, Cargo 2019
Vraag 3 2 punten
Harris laat in zijn roman de wereld zoals wij die nu kennen – vol mogelijkheden en luxe – ten onder gaan aan een technologische ramp. Op de puinhopen van deze ramp, waarbij het merendeel van de wereldbevolking is gestorven en complexe kennis en technologie verloren zijn gegaan, creëert een handjevol overlevenden een nieuwe, sobere samenleving. Deze toekomst lijkt op de manier van leven in de middeleeuwen, met kleine, zelfvoorzienende gemeenschappen die zijn gebaseerd op ambachten. De personages Lady Durnston en kapitein Hancock, die een weverij heeft, hebben in het boek het volgende gesprek.
De weefgetouwen uit tekst 2 horen bij wat Martin Heidegger ‘oude techniek’ noemt.
Leg uit wat volgens Heidegger het wezen van de oude techniek inhoudt, met:
- zijn begrip ‘waarheid’ (aletheia) en
- het voorbeeld van de rivier in tekst 2.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de oude techniek volgens Heidegger een wijze van ontdekken of ontbergen is, waarin dingen worden voortgebracht (hervoortbrengen), en dat waarheid bij Heidegger ‘ontdekt zijn’ of onverborgenheid is (1p)
- Legt met het voorbeeld van de rivier in tekst 2 uit dat in de oude techniek van de weefgetouwen de rivier ontdekt wordt als rivier en niet als opeisbare krachtbron (1p)
Vraag 4 2 punten
Hancock lijkt in tekst 2 te verlangen naar wat Heidegger ‘moderne techniek’ noemt. Aan het wezen van de moderne techniek kleven volgens Heidegger drie gevaren. Eén gevaar is dat de mens in de moderne techniek een bestelbaar bestand wordt en zijn menselijkheid verliest.
Leg uit dat Hancocks houding ten opzichte van de natuur de twee andere door Heidegger genoemde gevaren van de moderne techniek in zich draagt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Hancocks houding ten opzichte van de natuur het door Heidegger genoemde gevaar van verdringing van andere vormen van ontbergen in zich draagt (1p)
- Legt uit dat Hancocks houding ten opzichte van de natuur het door Heidegger genoemde gevaar van vervreemding van de natuur als physis, en daarmee van de mens van zichzelf als Dasein, in zich draagt (1p)
2022, tijdvak 3: Voedsel, landbouw en de vrije markt
Vraag 12 2 punten
Volgens Korthals maakt betrokkenheid bij het produceren van voedsel consumenten rijker als mens. Hij vindt dat het erom gaat dat de mens zichzelf verbindt met de bodem, de planten en de dieren. Vanuit deze opvatting van Korthals is de volgende stelling mogelijk: je bezighouden met hoe voedsel wordt geproduceerd is essentieel voor de vraag naar zin en betekenis.
Bruno Latour keert zich in zijn benadering van de natuur tegen het subject-objectschema, dat volgens hem een theoretische constructie is die weinig te maken heeft met de praktijk.
Leg uit dat Latours benadering van de natuur een antwoord geeft op de vraag naar zin. Beargumenteer vervolgens met de hierboven genoemde stelling of jij het eens bent met dit antwoord van Latour op de vraag naar zin.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat Latours benadering van de natuur een antwoord geeft op de vraag naar zin: zin en betekenis ontstaan in dynamische netwerken en in de verbondenheid tussen mens en natuur, en niet in resultaten, opbrengsten of nut. (1p)
- Argumentatie met de stelling dat je bezighouden met hoe voedsel wordt geproduceerd essentieel is voor de vraag naar zin en betekenis, over Latours antwoord op de vraag naar zin. (1p)
Zowel instemmen als het niet eens zijn met Latours antwoord is goed, mits het beargumenteerd is met de genoemde stelling.
2021, tijdvak 1: Massatoerisme
Opgavetekst
Bron 6

Twee zwart-witfoto’s van Maya Bay naast elkaar. Linker foto: een houten bootje op een lichte strook zand bij het water, met steile rotsen op de achtergrond; de baai lijkt ongerept en er zijn geen mensen te zien. Rechter foto: een menigte toeristen op het strand, met meerdere bootjes langs de kant van het strand bij dezelfde rotsen.
Vraag 8 2 punten
Maya Bay was een ongerepte baai op een onbewoond Thais eiland, totdat daar in 2000 de film ‘The Beach’ met Leonardo DiCaprio werd opgenomen. Vanaf dat moment werd het witte strand aan de helblauwe oceaan (linker foto) een populaire toeristische attractie voor ‘rustzoekers’ met gehuurde motorbootjes (rechter foto). Massatoerisme heeft schadelijke gevolgen voor het milieu, bijvoorbeeld door het vele afval dat toeristen achterlaten of door massaal gebruik van vervoermiddelen. Deze problemen zijn volgens sommigen het gevolg van ons wereldbeeld. Martin Heidegger analyseert in dit verband de opkomst van de moderne techniek, onder andere met het begrip ‘gestel’. Volgens Heidegger draagt het wezen van moderne techniek drie gevaren in zich. Leg met de rechter foto van Maya Bay Heideggers begrip ‘gestel’ uit. Leg vervolgens met het verschil tussen beide foto’s uit welk gevaar er volgens Heidegger schuilt in het ‘gestel’.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg van Heideggers begrip ‘gestel’ met de rechter foto van Maya Bay: in het gestel is de wereld aanwezig als bestelbaar bestand, zoals de bootjes op de foto in stelling zijn gebracht om van de baai te genieten. (1p)
- Geeft een uitleg dat de verhouding van mens en wereld in het gestel volgens Heidegger andere manieren van ‘ontbergen’ verdringt: door de situatie op de rechter foto is de situatie op de linker foto niet meer mogelijk. (1p)
Een uitleg met het verschil tussen de twee foto’s die vervreemding van zichzelf als Dasein en van de natuur als physis als gevaar in het gestel noemt, krijgt het punt van het tweede subcriterium als daarbij adequaat wordt ingegaan op het idee van de mens als heerser over de wereld en op het geweld dat de natuur wordt aangedaan als zij nog slechts als bestand aanwezig is.
Vraag 9 2 punten
Bruno Latour heeft met betrekking tot het milieudebat nagedacht over de verhouding tussen mens en wereld. De mens staat volgens hem bij een natuurervaring niet als een subject tegenover een objectieve natuur. Hij bekritiseert het moderne subject-objectschema en bepleit een radicaal-empirische interpretatie van ervaring. De natuurervaring in Maya Bay is sterk veranderd door de opkomst van het massatoerisme. Leg Latours radicaal-empirische interpretatie van ervaring uit met zijn kritiek op het moderne subject-objectschema. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de natuurervaring in Maya Bay of jij Latours radicaal empirisme een goed alternatief vindt voor het moderne subject-objectschema.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg van Latours radicaal-empirische interpretatie van onze ervaring met zijn kritiek op het subject-objectschema: radicaal empirisch gezien is er geen soeverein subject tegenover een objectieve natuur, maar is onze ervaring een veranderend proces waarbij alles is opgenomen in dynamische netwerken. (1p)
- Geeft een argumentatie met de natuurervaring in Maya Bay of Latours radicaal-empirisme een goed alternatief is voor het moderne subject-objectschema. (1p)
Beide standpunten (Latours radicaal-empirisme wel of geen goed alternatief) zijn goed als de leerling dat met de natuurervaring in Maya Bay onderbouwt.
2021, tijdvak 2: Voetbal
Opgavetekst
tekst 1
Vier à vijf seconden voor het fluitsignaal wordt hij iedere keer overvallen door acute misselijkheid. Hij weet dat hij nu weer alles moet geven, negentig minuten lang. De spanning, zegt hij, is dan bijna ondraaglijk. “Mijn maag draait zich om alsof ik moet overgeven.”
Hij heeft het zelf veel te lang weggedrukt: dat deze gigantische voetbalbusiness niet alleen van het lichaam heel veel vergt. “Op zeker moment besef je wel dat het allemaal behoorlijk zwaar is, lichamelijk en mentaal. Dat het helemaal niet meer om het plezier gaat, maar dat je moet presteren.”
bron: Der Spiegel, 2018
Vraag 2 2 punten
Per Mertesacker is een succesvolle Duitse voetballer die speelde bij grote clubs en wereldkampioen werd met het Duitse nationale elftal. Na 15 jaar beëindigt hij zijn droomcarrière als topvoetballer. Dan pas durft Mertesacker toe te geven welke enorme druk hij voelde telkens als hij moest presteren:
Mertesacker probeert gedurende zijn carrière de juiste keuzes te maken om zich te verhouden tot de lichamelijke druk. Sommige filosofen beweren dat de mens door een gebrekkig natuurlijk instinct anders omgaat met zijn lichaam dan veel dieren.
Leg uit dat volgens deze bewering:
- bij mensen een gebrekkig instinct samenhangt met vrijheid, en
- menselijke behoeftes een culturele dimensie hebben.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de mens door zijn gebrekkige instinct ertoe wordt aangezet zelf na te denken of zijn omgeving om te vormen, en vrijer is ten aanzien van zijn lichaam of instinct. (1p)
- Legt uit dat menselijke behoeftes invulling krijgen door culturele gebruiken, doordat de behoeftes niet volledig natuurlijk bepaald zijn. (1p)
2021, tijdvak 2: De strevende klasse
tekst 6
Mindfulness, leert de app, is het vermogen om aanwezig te zijn, tot rust in het hier en nu, ten volste betrokken bij wat je op dit moment aan het doen bent. Tijdens het zitten en ademen dwalen mijn gedachten regelmatig af naar de paradoxale herkomst van mijn digitale goeroe. Silicon Valley is nu juist dé plek waar de giftige afleiding wordt gecreëerd die ons met z’n allen zo naarstig naar mindfulness doet grijpen. Dat mijn iPhone zowel het probleem als de oplossing biedt, maakt me onbehaaglijk.
naar: De Correspondent, 2018
Vraag 11 1 punt
Een andere typisch hedendaagse ervaring is volgens Polak het beoefenen van mindfulness. Zelf is ze een trouwe beoefenaar van deze meditatievorm; ze gebruikt hiervoor de app ‘Headspace’, die ze beschrijft als haar ‘digitale goeroe’.
Polaks onbehagen is te begrijpen vanuit Martin Heideggers analyse van de moderne technologische wereld. In die analyse verwoordt Heidegger de moderne verhouding tussen mens en wereld.
Leg met het begrip ‘gestel’ uit wat volgens Heidegger de moderne verhouding tussen mens en wereld is.
Bekijk het antwoord
- Legt met het begrip ‘gestel’ uit dat de moderne verhouding tussen mens en wereld volgens Heidegger is dat in de moderne techniek de wereld verschijnt als iets beheersbaars aan de mens. (1p)
Vraag 12 2 punten
Volgens Heidegger draagt het wezen van de moderne techniek het gevaar in zich dat andere vormen van ‘ontbergen’ verdrongen worden. Dit kan tot de opvatting leiden dat de Headspace-app andere vormen van ‘ontbergen’ verdringt.
Geef met tekst 6:
- een argument voor deze opvatting en
- een argument tegen deze opvatting.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument met tekst 6 voor de opvatting dat de Headspace-app andere vormen van ‘ontbergen’ verdringt: betrokkenheid bij wat ik op dit moment doe is alleen te bereiken middels een app als bestelbaar bestand. (1p)
- Geeft een argument met tekst 6 tegen deze opvatting: de app spreekt de mens juist aan als ‘Dasein’ dat openstaat voor het ‘ontbergen’. (1p)
Alleen het gevraagde aantal telt: een argument voor en een argument tegen. Meer argumenten worden niet beoordeeld (regel 3.5).
2021, tijdvak 3: De meeste mensen deugen
Vraag 17 1 punt
In zijn boek De meeste mensen deugen bespreekt Rutger Bregman de vraag of mensen van nature goed of slecht zijn. De heersende gedachte is dat mensen eigenlijk egoïstisch en agressief zijn. Een dun laagje beschaving houdt deze ware aard van mensen verborgen, maar in noodsituaties komt hij naar boven. Dit wordt ook wel de ‘vernistheorie’ genoemd, waarin ‘vernis’ slaat op een dun laagje lak om iets te beschermen. Het mensbeeld van Sigmund Freud lijkt op deze vernistheorie.
Geef een overeenkomst tussen het mensbeeld van Freud en het mensbeeld in de vernistheorie.
Bekijk het antwoord
- Geeft een overeenkomst tussen het mensbeeld van Freud en het mensbeeld in de vernistheorie: passies zijn de drijvende kracht achter ons handelen, of het Es kan slechts ten dele in bedwang gehouden worden door de beschaving (in de vorm van een Über-Ich) (1p)
Vraag 21 3 punten
Bruno Latour denkt dat de aarde aan een uitputting van de natuur kan ontsnappen door een ecologische transitie. Volgens Latour moeten we daarvoor wel afstappen van het subject-objectschema.
Leg met het begrip ‘netwerk’ uit wat er volgens Latour mis is met het subject-objectschema. Leg vervolgens met een voorbeeld uit wat een ecologische transitie inhoudt. Beargumenteer tot slot met dit voorbeeld en het begrip ‘netwerk’ of we volgens jou moeten afstappen van het subject-objectschema, zoals Latour stelt, om een ecologische transitie te kunnen bereiken.
Bekijk het antwoord
- Legt met het begrip ‘netwerk’ uit wat er volgens Latour mis is met het subject-objectschema: we moeten af van het denken waarin rationele subjecten tegenover meetbare objecten staan, want in de praktijk zijn het subjectieve en het objectieve met elkaar verweven in netwerken (1p)
- Legt met een voorbeeld uit wat een ecologische transitie inhoudt: de economie wordt zodanig ingericht dat de natuur niet wordt ondermijnd (1p)
- Beargumenteert met dit voorbeeld en het begrip ‘netwerk’ of we af moeten stappen van het subject-objectschema om een ecologische transitie te bereiken (1p)
tekst 7
Neem het placebo-effect. Slik een neppil waarvan de dokter zegt dat hij werkt en je zou je zomaar beter kunnen voelen. Maar het werkt ook andersom. Slik een neppil waarvan je denkt ziek te worden, en de kans is groot dat je het wordt. Waarschuw je patiënten voor ernstige bijwerkingen, en ze zouden er zomaar last van kunnen krijgen.
bron: Rutger Bregman, De meeste mensen deugen, 2019
Vraag 22 1 punt
Toch is het verhaal van de egoïstische eilandbewoners die hun eigen beschaving vernietigden eindeloos vaak herhaald. Volgens Bregman heeft dit negatieve mensbeeld een heel schadelijk gevolg, het nocebo-effect.
Leg met het verhaal over het verval van Paaseiland uit dat een nocebo-effect kan optreden omdat de mens zich tot zichzelf-in-de-wereld verhoudt.
Bekijk het antwoord
- Legt met het verhaal over het verval van Paaseiland uit dat een nocebo-effect kan optreden omdat de mens zich tot zichzelf-in-de-wereld verhoudt: het overnemen van het negatieve mensbeeld heeft een schadelijk nocebo-effect, omdat mensen zich met hun mensbeelden tot zichzelf in de wereld verhouden (1p)
Vraag 23 1 punt
Bregman stelt dat we de dominante diersoort op aarde zijn geworden door onze vriendelijkheid. Door natuurlijke selectie is die eigenschap steeds verder geëvolueerd en is sociaal gedrag genetisch verankerd. Mensen hebben een buitengewoon vermogen om van elkaar te leren en vergeleken met onze verre voorouders hebben we zachte, jeugdige gelaatstrekken gekregen. Homo sapiens is volgens Bregman ‘homo puppy’ geworden, een vriendelijk huisdier. Als het mensbeeld ‘homo puppy’ juist is, dan heeft dit wellicht gevolgen voor hoe we de zin van het leven beschouwen. Het humanisme en het anti-humanisme zijn voorbeelden van levensbeschouwingen.
Beargumenteer met het idee van de ‘homo puppy’ of jij het eerder eens bent met het humanisme of met het anti-humanisme.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert met het idee van de ‘homo puppy’ voor het humanisme, dat uitgaat van menselijke autonomie en de oorsprong van de liefde in de menselijke natuur zelf plaatst, of voor het anti-humanisme, dat het leven beschouwt als chaotisch krachtenspel zonder hogere zin (1p)
2019, tijdvak 1: De werkelijkheid is een hallucinatie
Opgavetekst
tekst 1
Op dit moment werken miljarden neuronen in je brein samen om een bewuste ervaring te genereren − niet zomaar een ervaring, maar jouw beleving van de wereld rondom jou en van jezelf daarbinnen. Hoe gaat dit in zijn werk? Volgens neurowetenschapper Anil Seth hallucineren we allemaal voortdurend: als we het eens zijn over onze hallucinaties, noemen we die ‘realiteit’. Een verfrissend desoriënterende talk die raakt aan het wezen van je bestaan.
bron: ted.com/talks - How your brain hallucinates your conscious reality - 2017
tekst 2
Zoals cognitiewetenschapper Anil Seth in ‘Jouw brein hallucineert jouw bewuste realiteit’ beargumenteert, leeft iedereen in zijn eigen wereld. Dat wil zeggen, als we met ‘iedereen’ bedoelen ‘elk brein’, met ‘wereld’ bedoelen ‘de hele werkelijkheid’ en met ‘eigen’ bedoelen ‘die het brein voor zichzelf heeft gecreëerd’.
naar: openculture.com - Reality is nothing but a hallucination - 2017
Vraag 1 3 punten
Deze opvattingen van Seth zijn te vergelijken met verschillende sceptische gedachte-experimenten zoals het experiment over het brein in een vat en dat over filosofische zombies.
Leg uit in welk opzicht de opvattingen van Seth in tekst 1 en 2:
− overeenkomen met het gedachte-experiment ‘brein in een vat’,
− verschillen van het gedachte-experiment over filosofische zombies en
− tot solipsisme kunnen leiden.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de opvattingen van Seth overeenkomen met het gedachte-experiment ‘brein in een vat’: het brein hallucineert de ervaring die het heeft. (1p)
- Legt uit dat de opvattingen van Seth verschillen van het gedachte-experiment over filosofische zombies: in de opvattingen van Seth heeft het brein wel een belevingswereld, waar het de filosofische zombies aan ontbreekt. (1p)
- Legt uit dat de opvattingen van Seth tot solipsisme kunnen leiden: het is mogelijk dat ik het enige bewuste brein ben dat de hele werkelijkheid hallucineert. (1p)
Vraag 4 3 punten
Seth wil met zijn onderzoek laten zien dat niet alleen ons lichaam en de werkelijkheid hallucinaties zijn, maar ook ons ‘zelf’. Volgens Seth wordt het zelf voor een belangrijk deel door onze hersenen geconstrueerd.
Net als Seth is ook David Hume sceptisch over ons idee van persoonlijke identiteit. Volgens Hume is de identiteit die we toeschrijven aan de menselijke geest fictief.
Leg uit dat ons idee van persoonlijke identiteit volgens Hume is gebaseerd op gelijkenis, causaliteit en verbeelding.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het idee van persoonlijke identiteit volgens Hume gebaseerd is op gelijkenis: door opeenvolging van onderling gelijkende percepties in de geest lijkt de gedachtestroom een voortdurend bestaand object. (1p)
- Legt uit dat het idee van persoonlijke identiteit volgens Hume gebaseerd is op causaliteit: de percepties lijken verbonden door causale relaties, terwijl er slechts sprake is van verandering. (1p)
- Legt uit dat het idee van persoonlijke identiteit volgens Hume gebaseerd is op verbeelding: een projectie vanuit het geheugen. (1p)
tekst 5
− Wat het betekent om mijzelf te zijn, kan niet worden gereduceerd tot − of geüpload naar − een softwareprogramma dat draait op een geavanceerde robot, hoe vergevorderd ook.
− Ons individuele innerlijke universum is slechts één manier om bewust te zijn, en zelfs menselijk bewustzijn in het algemeen is maar een kleine regio in een uitgestrekte ruimte van mogelijke bewustzijnen.
naar: openculture.com - Reality is nothing but a hallucination - 2017
Vraag 5 3 punten
Het functionalisme is een theorie over de aard van mentale toestanden. Het hylemorfisme en panpsychisme zijn filosofische theorieën over bewustzijn.
Leg uit dat Seth in tekst 5 niet aansluit bij het functionalisme.
Leg vervolgens uit of Seth in tekst 5 het hylemorfisme uitsluit en of hij het panpsychisme uitsluit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Seth in tekst 5 niet aansluit bij het functionalisme, omdat wat het betekent om jezelf te zijn volgens Seth niet kan worden gereduceerd tot een softwareprogramma. (1p)
- Legt uit dat Seths opvatting in tekst 5 het hylemorfisme niet uitsluit, omdat dit toelaat dat alle levende wezens bewustzijn kunnen hebben. (1p)
- Legt uit dat Seths opvatting in tekst 5 het panpsychisme niet uitsluit: Seth laat niet zien of hij alleen over levende wezens spreekt, en het panpsychisme stelt dat alles, ook levenloze objecten, bewustzijn heeft. (1p)
2019, tijdvak 2: Homeland
Opgavetekst
tekst 10
Carrie: Sergeant Brody komt morgen thuis. Dus we hebben minder dan 22 uur om de observatie goed te keuren, zodat we zijn telefoons kunnen afluisteren en hem kunnen volgen.
Berenson: Ik ga niet op een gevoel af.
Carrie: Maar als ik gelijk heb, en hij een terrorist is, dan moeten we Brody in de gaten houden. We hebben anders een infiltrant in ons midden.
Berenson: Gaat niet gebeuren.
Carrie: Maar….
Berenson: Vergeet het maar, Carrie.
Carrie: Prima, wat moet ik ervoor doen?
Berenson: Bewijs dat de locatie van het safehouse gelekt is.
naar: Homeland
tekst 11
Berenson: Carrie, alsjeblieft, er zijn andere mogelijkheden. Je hoeft ze niet je hersens kapot te laten maken.
Carrie: Die zijn al kapot.
Berenson: Ja? Ik hou toevallig van die hersenen.
(…)
Berenson: En de bijwerkingen? Geheugenverlies?
Carrie: Voor de korte termijn. Meestal tijdelijk. Veel van wat er is gebeurd, wil ik toch vergeten.
Berenson: Dat is helemaal niet grappig.
Carrie: Saul, ik heb mijn beslissing genomen. Ik ben je dankbaar voor je bezorgdheid, maar ik… ik kan zo niet meer leven. Het moet stoppen.
bron: Homeland
Vraag 15 2 punten
In de Amerikaanse tv-serie Homeland werkt Carrie Mathison als CIA-agente op de afdeling ter preventie van terrorisme. Door een informant is ze ervoor gewaarschuwd dat een Amerikaanse soldaat tijdens zijn gevangenschap in Irak overgelopen is naar een terroristische organisatie. Kort daarna wordt er een Amerikaanse gevangene gered, sergeant Nicholas Brody. Het leger was Brody op het spoor gekomen door een vage tip over de locatie van een safehouse waar hij jarenlang gevangen heeft gezeten. Carrie denkt meteen dat sergeant Brody de overgelopen soldaat is op wie haar informant doelde, maar zij wordt niet geloofd binnen de CIA omdat er te weinig aanwijzingen zijn voor haar theorie.
Een hogere baas in de CIA komt erachter dat Carrie een bipolaire stoornis heeft en ontslaat haar. Daarna beslist Carrie om een behandeling te ondergaan om haar bipolaire stoornis voorgoed aan te pakken. Deze behandeling bestaat uit electroshocks waarmee spiertrekkingen en schokken opgewekt worden rondom de hersenen. Berenson is bang voor wat er met Carrie zou kunnen gebeuren, zoals blijkt uit tekst 11.
Bij veel theorieën over persoonlijke identiteit speelt het geheugen een belangrijke rol. Carrie is niet bang voor eventuele veranderingen als ze haar geheugen deels verliest, terwijl Berenson juist vreest dat ze echt zal veranderen. Hume analyseert ons idee van persoonlijke identiteit en stelt dat het geheugen daarin een belangrijke rol speelt.
Leg uit welke rol volgens Hume het geheugen heeft voor ons idee van persoonlijke identiteit. Beargumenteer vervolgens met het begrippenpaar dualisme en monisme of jij vindt dat Carrie door de therapie van identiteit zal veranderen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Hume het geheugen de impressies verbindt, waardoor we samenhang beleven en het idee van een identiteit krijgen (1p)
- Beargumenteert met het begrippenpaar dualisme en monisme of Carrie door de therapie van identiteit verandert (1p)
Ook een antwoord dat beargumenteert dat Carries identiteit wel zal veranderen, krijgt het scorepunt, mits het begrippenpaar dualisme en monisme juist wordt gebruikt.
2018, tijdvak 1: Scepticisme en film
Vraag 5 3 punten
Naast films waarin de hoofdpersonen blijken te leven in een onechte wereld of waarin ze worden misleid door anderen of door zichzelf, zijn er ook films waarin wordt getwijfeld aan het bestaan van andere geesten. In de film S1m0ne bijvoorbeeld staat de filosofische vraag centraal of het mogelijk is te weten of iemand anders een persoon is, en wie die andere persoon dan is.
De film S1m0ne gaat over een virtuele, door een computer gegenereerde actrice die S1m0ne heet (Simulation One). S1m0ne ‘speelt’ in verschillende films terwijl het publiek niet in de gaten heeft dat de actrice in werkelijkheid een simulatie is. Het publiek in de film denkt dat S1m0ne een actrice van vlees en bloed is. In de film kan S1m0ne het dan ook zover brengen dat ze twee Oscars voor haar acteerwerk wint.
Volgens Mills analogieargument en volgens het functionalisme kunnen anderen, en misschien zelfs de actrice S1m0ne, mentale toestanden hebben.
Sommige filosofen zouden nog verder gaan en stellen dat de actrice S1m0ne ons geloof in andere geesten kan herstellen. Dat wil zeggen dat de actrice S1m0ne ons vertrouwen in het bestaan van andere geesten kan redden van de sceptische twijfel.
Beargumenteer of je het met deze stelling over de actrice S1m0ne eens bent aan de hand van:
- het functionalisme,
- het onderscheid tussen binnenwereld en belevingswereld en
- het analogieargument van Mill.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt het functionalisme in de argumentatie: de binnenwereld (mentale toestanden) is onafhankelijk van de materiële drager, zodat ook S1m0ne een binnenwereld kan hebben. (1p)
- Gebruikt het onderscheid tussen binnenwereld en belevingswereld: de binnenwereld betreft de mentale toestanden, de belevingswereld maakt uit hoe het is om een bepaalde ervaring te hebben. (1p)
- Gebruikt het analogieargument van Mill: door de analogie tussen het eigen gedrag en de bijbehorende mentale toestanden kunnen we de mentale toestanden bij het gedrag van anderen veronderstellen. (1p)
De leerling mag het eens of oneens zijn met de stelling. Beoordeel de argumentatie, niet de keuze. Een anders opgebouwde argumentatie voor of tegen de stelling mag punten krijgen, mits de elementen juist zijn uitgewerkt.
2018, tijdvak 2: Kleurwaarneming en de buitenwereld
Opgavetekst
tekst 6
Filosofen hebben een slechte reputatie als het gaat om twijfelen aan vaststaande feiten. Wat is zekerder dan de overtuiging dat de wolkeloze hemel, op een zomerse namiddag, blauw is?
Toch kunnen we ons in alle ernst afvragen of de hemel ook blauw is voor de vogels die daar vliegen en die andere ogen hebben dan wij. En wat als we de vlag van de Verenigde Naties, die dezelfde hemelblauwe kleur heeft, half in de schaduw en half in de volle zon plaatsen? Dan zal de ene helft donkerder blauw zijn dan de andere helft. Wat is de echte kleur van de vlag?
Kleuren lijken te veranderen als het licht verandert en als we de voorwerpen er omheen verplaatsen. Betekent dit dat de kleuren zelf veranderen?
bron: Chirimuuta, The reality of color is perception, 2015
Vraag 16 2 punten
Bestaan kleuren echt of zijn ze een illusie? Is kleurwaarneming afhankelijk van de geest? Krijgen we met het zien van een kleur een ware afbeelding van de buitenwereld? Volgens de Engelse filosofe M. Chirimuuta moeten we opnieuw nadenken over wat ‘waarnemen van de buitenwereld’ precies betekent. In haar boek ‘Outside color’ uit 2015 bespreekt ze bovenstaande vragen:
De nieuwe theorie van kleurwaarneming heeft overeenkomsten met de dispositionele benadering van kleur. Kleuren kunnen worden beschouwd als respons-afhankelijke eigenschappen voor menselijke waarneming: een kleur is de manier waarop een bepaalde prikkel op een waarnemer overkomt, én de manier waarop een waarnemer die prikkel waarneemt. Daarom zouden we volgens de nieuwe theorie anders over kleuren moeten spreken. In plaats van dat we zeggen dat we de blauwe hemel zien, zouden we beter kunnen zeggen dat we een blauwige waarneming van de hemel hebben. Volgens de nieuwe theorie van kleurwaarneming is kleur geen kwaliteit van een object maar de kwaliteit van een waarnemingsproces, zoals dat door ons wordt ervaren.
Vanuit een sceptische benadering zouden we de nieuwe theorie kunnen onderwerpen aan het scenario van spectruminversie. Voor functionalisten vormt dit sceptische scenario echter geen probleem.
Leg met het onderscheid tussen binnenwereld en belevingswereld uit of de nieuwe theorie van kleurwaarneming:
- functionalistisch is en
- bestand is tegen het sceptische scenario van spectruminversie.
Bekijk het antwoord
- Legt met het onderscheid tussen binnenwereld en belevingswereld uit dat de nieuwe theorie niet functionalistisch is: kleuren worden begrepen als kwalitatieve aspecten van de ervaring van een waarnemingsproces, die tot de belevingswereld behoren en niet reduceerbaar zijn tot een functionele rol. (1p)
- Legt uit dat de nieuwe theorie niet bestand is tegen het sceptische scenario van spectruminversie: kleuren kunnen op dezelfde manier worden benoemd vanuit de binnenwereld, maar verschillend worden ervaren in de belevingswereld. (1p)
Hoe vaak mens en techniek in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 1-3, 5-13, 15-21 | 19 | 90% |
| 2026, tijdvak 2 | 1-5, 7-11, 13-23 | 21 | 91% |
| 2025, tijdvak 1 | 1-16, 21-23 | 19 | 83% |
| 2025, tijdvak 2 | 1-5, 7-20 | 19 | 95% |
| 2024, tijdvak 1 | 1-13, 15-23 | 22 | 96% |
| 2024, tijdvak 2 | 1-23 | 23 | 100% |
| 2023, tijdvak 1 | 1-5, 8, 10-11, 16 | 9 | 39% |
| 2023, tijdvak 2 | 12-13 | 2 | 9% |
| 2022, tijdvak 1 | 13-15, 17 | 4 | 17% |
| 2022, tijdvak 2 | 1-4 | 4 | 17% |
| 2022, tijdvak 3 | 12 | 1 | 4% |
| 2021, tijdvak 1 | 8-9 | 2 | 8% |
| 2021, tijdvak 2 | 2, 11-12 | 3 | 12% |
| 2021, tijdvak 3 | 17, 21-23 | 4 | 17% |
| 2019, tijdvak 1 | 1, 4-5 | 3 | 17% |
| 2019, tijdvak 2 | 15 | 1 | 6% |
| 2018, tijdvak 1 | 5 | 1 | 6% |
| 2018, tijdvak 2 | 16 | 1 | 6% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens filosofie vwo staat een vraag over mens en techniek, samen 158 vragen (41% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 2: 23 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 92% van de vragen over mens en techniek, daarvoor 14%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met mens en techniek
Maak de 15 nieuwste examenvragen over mens en techniek online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over mens en techniek
Andere onderwerpen filosofie vwo
Mens en techniek op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen filosofie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op filosofie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt mens en techniek voor in het eindexamen filosofie vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 158 vragen over mens en techniek, 41% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen filosofie vwo stonden de meeste vragen over mens en techniek?
In het examen van 2024, tijdvak 2, met 23 vragen: 1-23.
Hoe oefen ik examenvragen over mens en techniek?
Op deze pagina staan alle vragen over mens en techniek met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.