Examenvragen mens en techniek filosofie havo
99 vragen over mens en techniek uit 12 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Mens en techniek komt in 12 van de 17 examens filosofie havo voor, met 99 vragen (24% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 1 (15 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over mens en techniek
Per examen de vragen over mens en techniek, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Opgave 1 Het boek van hoop
Opgavetekst
In Het boek van hoop moedigt de bioloog Jane Goodall

de lezers aan om hoop te houden voor de toekomst. De negatieve gevolgen van de klimaatverandering stemmen veel mensen somber, maar volgens Goodall zijn er redenen om optimistisch te blijven. Ze noemt onder andere: de ongelooflijke menselijke intelligentie, de veerkracht van de natuur en de kracht van de jeugd. Goodall legt de ‘ongelooflijke menselijke intelligentie’ uit door mensen en andere dieren te vergelijken:
tekst 1
Chimpansees en de andere mensapen kunnen vierhonderd of meer woorden Amerikaanse gebarentaal leren, complexe problemen op een computer uitwerken en ze houden van schilderen en tekenen, net zoals sommige andere dieren, zoals varkens. [Toch] kan zelfs de slimste chimpansee geen raket ontwerpen waaruit een robot tevoorschijn kruipt.
bron: Jane Goodall, Het boek van hoop, 2021
In discussies over de verschillen tussen mens en dier speelt menselijk exceptionalisme een rol.
Lori Gruen gaat in haar opvatting over mens en dier in op het gebruik van gereedschappen door dieren.
Vraag 1 2 punten
Leg met tekst 1 uit wat menselijk exceptionalisme inhoudt.
Geef vervolgens het argument waarmee Gruen menselijk exceptionalisme op basis van het gebruik van gereedschappen door dieren verwerpt.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg met tekst 1 dat menselijk exceptionalisme het idee inhoudt dat mensen een unieke en superieure positie innemen in vergelijking met andere soorten in de natuurlijke wereld (1)
- een weergave van het argument waarmee Gruen menselijk exceptionalisme op basis van het gebruik van gereedschappen door dieren verwerpt: dat alleen mensen in staat zijn tot (steeds verfijnder) gebruik van gereedschappen, kan steeds weerlegd worden door dieren te vinden bij wie dit gebruik ook voorkomt (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Menselijk exceptionalisme houdt in dat mensen een unieke positie innemen ten opzichte van alle andere soorten. Mensen zijn superieur aan andere soorten in de natuur. In tekst 1 stelt Goodall dat dit menselijk exceptionalisme terug te zien is in het feit dat mensen en bijvoorbeeld chimpansees wel allebei met een computer kunnen omgaan, maar alleen mensen een raket met bestuurbare robot kunnen ontwerpen. (1)
- Gruen wijst erop dat voorstanders van menselijk exceptionalisme steeds verfijnder gebruik van gereedschappen beschrijven dat alleen bij mensen voorkomt, waarna tegenstanders laten zien dat ook dieren op deze manier gereedschappen kunnen gebruiken. Volgens Gruen worden er steeds dieren gevonden die ook het vermogen hebben tot steeds verfijnder gebruik van gereedschappen en kan dus weerlegd worden dat dit een capaciteit is die alleen mensen hebben en dieren niet. (1)
Volgens Helmuth Plessner verschillen planten, dieren en mensen vanwege hun positionaliteit.
Vraag 5 1 punt
Leg met een voorbeeld uit tekst 2 Plessners opvatting uit over de positionaliteit van planten.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg met tekst 2 van Plessners opvatting over de positionaliteit van planten: planten hebben geen mogelijkheden om hun omgeving doelbewust aan te passen / kennen wel ‘binnen’ en ‘buiten’ maar kunnen deze grens niet ervaren, met een voorbeeld uit tekst 2.
voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Plessner wisselen planten stoffen uit met hun omgeving. Er is bij planten sprake van een ‘binnen’ en een ‘buiten’, maar volgens Plessner kunnen planten deze grens niet ervaren. Ze kunnen zich volgens hem niet bewust aanpassen aan de omgeving of hier bewust invloed op uitoefenen. Dit is vergelijkbaar met dat de zaden in tekst 2 ontkiemen als de omstandigheden juist zijn, namelijk toen het bos was gekapt.
Goodall pleit ervoor dat lokale gemeenschappen worden betrokken bij het herstel van de natuur en er ook van profiteren. Ze beschrijft een voorbeeld uit Tanzania waar steeds minder chimpansees voorkwamen, omdat de bewoners in en rond de bossen in armoede leefden en de bomen kapten om aan brandhout te komen. De bewoners gaven aan dat ze scholing wilden, in het bijzonder voor vrouwen omdat die waren achtergesteld.
In samenwerking met de lokale Tanzaniaanse overheid zette Goodall een project op voor herbebossing en onderwijs. Vrouwen werden aangemoedigd om kleine leningen af te sluiten om boomkwekerijen te beginnen. Op deze manier konden ze een beter leven opbouwen zonder armoede. Volgens Goodall zien deze vrouwen in dat zijzelf en hun families het beter zullen hebben als het goed gaat met het ecosysteem. Volgens Vandana Shiva moet natuurbescherming samengaan met het aanpakken van sociale ongelijkheid.
Vraag 6 1 punt
Leg uit dat het project in Tanzania aansluit bij deze opvatting van Shiva.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat het project in Tanzania aansluit bij Shiva’s opvatting dat natuurbescherming vergezeld moet gaan van het aanpakken van sociale ongelijkheid: bij het project in Tanzania gaat natuurherstel samen met aandacht voor de positie van achtergestelde vrouwen.
voorbeeld van een goed antwoord:
Shiva vindt het belangrijk dat inspanningen om het milieu te beschermen samengaan met inspanningen om problemen van sociale ongelijkheid aan te pakken. In het voorbeeld van Tanzania gebeurt dit, omdat er zowel bomen worden geplant om het bos te redden als onderwijs wordt verzorgd voor achtergestelde vrouwen om sociale ongelijkheid aan te pakken. Met kleine leningen kunnen vrouwen ondernemingen opzetten om bomen te kweken. Zij zijn op die manier minder arm en ze dragen bij aan natuurherstel.
Het project in Tanzania sluit aan bij de kritiek van Val Plumwood op het antropocentrisme als vorm van centrisme, die leidt tot rechtvaardiging van dominantie en tot ecologische blindheid.
Vraag 8 2 punten
Leg uit dat het project in Tanzania aansluit bij deze kritiek van Plumwood. Leg daarbij uit dat Plumwood antropocentrisme opvat als een vorm van centrisme.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat het project in Tanzania aansluit bij de kritiek van Plumwood op het antropocentrisme als vorm van centrisme, die leidt tot rechtvaardiging van dominantie en tot ecologische blindheid: er wordt in het project niet uitgegaan van gerechtvaardigde dominantie over de natuur / over ‘de ander’ (1)
- een uitleg dat Plumwood antropocentrisme opvat als vorm van centrisme: antropocentrisme is een specifieke vorm van centrisme waarin de opvattingen van de mens centraal staan en de belangen van de natuur worden gemarginaliseerd (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Plumwood leidt antropocentrisme als vorm van centrisme tot rechtvaardiging van dominantie, omdat de mens zich superieur waant aan de natuur. Hierdoor ontstaat blindheid of ongevoeligheid voor de behoeften, gedachten en gevoelens van de ander, de natuur in dit geval. Zo ontstaat volgens Plumwood ecologische blindheid waarbij je de natuur voor eigen goeddunken mag gebruiken en verbruiken. Het project in Tanzania zou een oplossing zijn voor deze kritiek van Plumwood, omdat het zich op natuurherstel richt. Er wordt in dat project niet uitgegaan van gerechtvaardigde dominantie over de natuur.
In het centrisme zijn bepaalde opvattingen of waarden van belang en worden andere gemarginaliseerd. Antropocentrisme is een specifieke vorm van centrisme waarin de opvattingen van de mens van belang zijn en de belangen van de natuur er niet toe doen. (2)
2026, tijdvak 1: Opgave 2 De uitvinder van de natuur
Opgavetekst

Alexander von Humboldt leefde ruim tweehonderd jaar geleden en was een van de beroemdste mensen van zijn tijd. Tijdens zijn jarenlange avontuurlijke ontdekkingsreizen keek hij op nieuwe manieren naar de natuur. Humboldts ideeën over de natuur waren zo vernieuwend in de westerse wereld dat hij wel ‘de uitvinder van de natuur’ wordt genoemd. Hij was ook de eerste wetenschapper die voorspelde dat de manier waarop mensen met de natuur omgaan tot klimaatverandering zal leiden. Humboldt zette zich af tegen de tot dan toe gebruikelijke antropocentrische benadering van de natuur.
Vraag 10 2 punten
Leg de antropocentrische benadering van de natuur uit, met:
- het begrip ‘de ladder van het leven’, en
- de begrippen intrinsieke en instrumentele waarde.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg van de antropocentrische benadering van de natuur met het begrip ‘de ladder van het leven’: in de rangorde van levensvormen staat de mens bovenaan, waarmee de mens centraal staat in de natuur (1)
- een uitleg van de antropocentrische benadering van de natuur met de begrippen intrinsieke waarde, de mens is op zichzelf waardevol, en instrumentele waarde, de natuur is alleen waardevol voor zover die door de mens kan worden gebruikt (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- ‘De ladder van het leven’ is een rangorde van levensvormen zoals planten, dieren en mensen. In deze hiërarchische ordening staat de mens door zijn kenmerkende vermogens bovenaan. Daarmee is de mens superieur aan alle andere wezens en staat de mens centraal in de benadering van de natuur. Dat heet antropocentrisme. (1)
- Volgens het antropocentrisme heeft alleen de mens intrinsieke waarde, dat wil zeggen, heeft alleen de mens waarde op zichzelf. De natuur heeft slechts instrumentele waarde, namelijk als middel om menselijke behoeften te bevredigen. In de antropocentrische benadering van de natuur is de natuur dus alleen een hulpbron in de vorm van bijvoorbeeld drinkwater, bouwmateriaal, energiebron enzovoort. (1)
Humboldt keek voor het eerst op een nieuwe manier naar de natuur toen hij een hoge vulkaan beklom:
tekst 3
In de witte mist, die de lucht tot een spookachtige, lege ruimte maakte, voelde Humboldt zich compleet afgezonderd van de bewoonde wereld. ‘Het was,’ zei hij, ‘alsof we in een luchtballon gevangenzaten.’ […] Niemand was ooit zo hoog gekomen, en niemand had ooit zulke ijle lucht ingeademd. Daar, op het hoogste punt van de wereld, uitkijkend over het gebergte aan zijn voeten, begon Humboldt de wereld anders waar te nemen. De aarde kwam op hem over als één groot levend organisme waarin alles met elkaar verbonden was.
bron: Andrea Wulf, De uitvinder van de natuur, 2016
De visie op de natuur van Aldo Leopold wordt ecocentrisme genoemd. Leopolds opvatting over wat de natuur is, heeft implicaties voor de houding van mensen tot de natuur.
Vraag 11 2 punten
Leg uit in welk opzicht Leopolds opvatting over wat de natuur is, aansluit bij tekst 3.
Leg vervolgens uit welke implicatie deze opvatting van Leopold heeft voor de houding van mensen tot de natuur.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg in welk opzicht Leopolds opvatting over wat de natuur is, aansluit bij tekst 3: Humboldt noemt de natuur één groot levend organisme en Leopold sluit daarbij aan door het natuurlijke ecosysteem als complex geheel op de voorgrond te plaatsen / inherent waardevol te noemen / tot de morele cirkel te rekenen (1)
- een uitleg welke implicatie Leopolds opvatting over wat de natuur is, heeft voor de houding van mensen tot de natuur: de mens mag de natuur niet meer uitbuiten voor menselijk belang / de behoeften en belangen van de natuur moeten door mensen in overweging worden genomen bij elke ethische besluitvorming / de integriteit, stabiliteit en schoonheid van de leefgemeenschap met de natuur moeten worden bevorderd (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- De aarde komt in tekst 3 op Humboldt over als één groot levend organisme waarin alles met elkaar verbonden is. Leopold sluit daar met zijn ecocentrisme bij aan door het ecosysteem als geheel op de voorgrond te plaatsen en de onderlinge verbondenheid, natuurlijke relaties, complexiteit en diversiteit als inherent waardevol te zien. (1)
- Landethiek is een implicatie van Leopolds opvatting over wat de natuur is voor de houding van mensen tot de natuur. De mens vormt een leefgemeenschap met de natuurlijke wereld en moet daarvoor zorgdragen. Ecocentrisme is tegen uitbuiting van de natuurlijke omgeving voor het menselijk belang. De mens neemt geen uitzonderlijke positie meer in en de natuurlijke omgeving behoort tot de morele cirkel en kan niet langer alleen worden benaderd vanuit eigenbelang of menselijk nut. De behoeften en belangen van de natuur, de gezondheid en het welzijn van het ecosysteem, moeten worden meegenomen bij elke morele beslissing. Iets is juist als het de integriteit, stabiliteit en schoonheid van een leefgemeenschap behoudt, wat daaraan afbreuk doet is verkeerd. (1)
Humboldt keek vanaf de vulkaan met liefde, verwondering en ontzag naar de natuur. Met zijn reisverslagen en tekeningen maakte hij duidelijk hoe waardevol de natuur is.
Volgens Leopold kunnen mensen de natuur pas echt respecteren door ecologisch bewustzijn te ontwikkelen.
Vraag 12 1 punt
Leg dit uit met Leopolds idee van denken als een berg.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg met Leopolds idee van denken als een berg, erkennen dat er meer is dan we kunnen begrijpen/beheersen, dat we de natuur pas echt respecteren door ecologisch bewustzijn te ontwikkelen.
voorbeeld van een goed antwoord:
Door niet vanuit de mens te denken, maar te denken als een berg, en zo in te zien dat er meer is in de wereld dan we begrijpen en meer dan we kunnen beheersen, ontwikkelen we een bredere visie voor de lange termijn die verder gaat dan alleen onze directe belangen als mens. Zo creëren we respect voor de natuur en ecologisch bewustzijn.
Humboldts opvatting dat de aarde één groot levend organisme is waarin alles met elkaar verbonden is, leidde tot een nieuwe definitie van de natuur. Omdat zelfs het kleinste organisme niet op zichzelf, maar alleen in relatie tot al het andere leven kan worden beschouwd, kwam hij tot de volgende definitie: de natuur is een kwetsbaar web van leven.
Vraag 13 2 punten
Geef een vooronderstelling bij Humboldts definitie van de natuur. Geef vervolgens een implicatie van deze definitie.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een vooronderstelling bij Humboldts definitie van de natuur als kwetsbaar web van leven (1)
- een implicatie van deze definitie (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Een vooronderstelling bij Humboldts definitie van de natuur als kwetsbaar web van leven is dat de natuur een geheel of een ‘ding’ is, zoals een web dat is. (1)
- Een implicatie bij deze definitie is dat als een onderdeel van de natuur ‘kapot’ gaat, dit effect heeft op alle andere onderdelen. (1)
Humboldt zelf was er niet van overtuigd dat de milieuproblemen zoals die volgens hem door de mens worden veroorzaakt, zullen worden opgelost. In het boek Kosmos dat hij bijna tweehonderd jaar geleden schreef, voorspelt hij dat de hebzucht van de mens niet alleen de aarde aantast, maar ook grote impact op de kosmos, het heelal, zal hebben. Hij beschrijft een toekomst waarin de mens niet alleen de aarde, maar ook andere planeten en sterren zal doen verdorren en ze verwoest zal achterlaten. De technologische ontwikkelingen in de afgelopen tweehonderd jaar hebben het mogelijk gemaakt om andere planeten te bereiken. Het bedrijf SpaceX van miljardair Elon Musk is inmiddels van plan om de planeet Mars te koloniseren, zodat er mensen kunnen wonen en grondstoffen kunnen worden gewonnen.
Ecomodernisten hebben kritiek op traditionele milieubewegingen. Wendell Berry heeft kritiek op technologische oplossingen.
Vraag 15 4 punten
Leg met het ecomodernistische idee van ontkoppeling de kritiek op traditionele milieubewegingen uit.
Leg vervolgens de kritiek van Berry op technologische oplossingen uit. Beargumenteer tot slot wat volgens jou de rol van technologie moet zijn bij het oplossen van milieuproblemen. Maak daarbij een afweging van de kritiek van ecomodernisten en de kritiek van Berry en ga daarbij in op het begrip utopie.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg met het ecomodernistische idee van ontkoppeling van de kritiek op traditionele milieubewegingen: door technologie hoeft economische groei niet tot milieudegradatie te leiden / door technologie kan welvaart/economische groei worden bereikt, terwijl tegelijkertijd milieuproblemen worden opgelost (1)
- een uitleg van de kritiek van Berry op technologische oplossingen: als niet wordt gekeken naar grotere patronen/systemen waarin problemen technologisch worden opgelost, dan worden milieuproblemen vergroot (1)
- een argumentatie over wat de rol van technologie moet zijn bij het oplossen van milieuproblemen, waarbij een afweging wordt gemaakt van de kritiek van ecomodernisten en de kritiek van Berry (1)
- een juiste toepassing van het begrip utopie als een ideale, maar onmogelijke wereld in de afweging van de kritiek van ecomodernisten en de kritiek van Berry over de rol van technologie bij het oplossen van milieuproblemen (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens het ecomodernisme zijn traditionele milieubewegingen te pessimistisch over de rol van technologie bij het oplossen van milieuproblemen. Ontwikkeling van technologie is noodzakelijk voor de economische groei en het verhogen van onze levensstandaard. Dat is in het verleden gepaard gegaan met een grote impact op het milieu. Maar verdere ontwikkeling van technologie in bijvoorbeeld de landbouw kan die landbouw juist veel efficiënter en schoner maken, waarmee economische groei niet meer voor achteruitgang van het milieu zorgt en economie en milieu ontkoppeld worden. (1)
- Berry’s kritiek op technologie als oplossing voor milieuproblemen is dat technologie de problemen vaak niet verkleint maar juist vergroot. Dat komt volgens hem doordat vaak alleen wordt gekeken naar een specifiek praktisch probleem dat al dan niet met technologie is op te lossen, zonder te kijken naar grotere patronen en systemen waarin dat probleem is ontstaan. Zo veroorzaakt bijvoorbeeld de industriële agrarische sector volgens hem meer problemen dan hij oplost. (1)
- Volgens mij moet de rol van technologie bij het oplossen van milieuproblemen heel beperkt zijn. Misschien hebben de ecomodernisten gelijk dat technologie voor efficiëntere landbouw kan zorgen, maar ik ben het eens met Berry dat dit uiteindelijk meer problemen zal veroorzaken dan zal oplossen. Het grotere plaatje is dat door wereldleiders miljarden worden geïnvesteerd in het veroveren van land voor macht en grondstoffen en in technologie om zelfs de planeet Mars te koloniseren. Technologische vernieuwingen blijken steeds te worden ingezet om de hebzucht van de mens te bevredigen en niet om de toestand van de aarde te verbeteren. Maar een duurzame wereld waarin we niets hoeven te doen aan de menselijke hebzucht is een utopie, het klinkt misschien ideaal maar is onmogelijk. Milieuproblemen
moeten niet worden opgelost met technologie, maar met verandering van levensstijl en vermindering van consumptie. (2)
of
- Volgens mij moet de rol van technologie bij het oplossen van milieuproblemen heel groot zijn. Volgens Berry moeten milieuproblemen niet worden opgelost met technologie, maar met verandering van levensstijl en vermindering van consumptie. Maar dat lijkt me onhaalbaar, want moraliserend over ‘consuminderen’ praten werkt averechts. Veel mensen zien uitstoot als noodzakelijk kwaad bij de verwerving van banen, goederen en welvaart. Mensen willen hun behoeften en verlangens bevredigen. Volgens milieubewegingen moeten we goed voor de aarde zorgen omdat er geen ‘planet B’ is, maar dat is nog maar de vraag. Met de tegenwoordige technologische ontwikkelingen waar miljarden in worden geïnvesteerd, kunnen we misschien juist een verdorde planeet weer tot leven wekken. Dat klinkt nu misschien nog als een utopie, een ideale maar onmogelijke wereld, maar met technologische oplossingen kunnen we niet alleen onze wereld beter maken en milieuproblemen oplossen, maar ook nieuwe werelden creëren. (2)
Humboldt mag dan gelden als ‘de uitvinder van de natuur’, volgens Steven Vogel leven we tegenwoordig in het antropoceen en moeten we het begrip ‘natuur’, dat Humboldt gebruikte, loslaten. Volgens Vogel moeten we uitgaan van de metafoor van het winkelcentrum om op een zinnige manier over milieuproblemen te kunnen praten.
Vraag 16 3 punten
Leg met het begrippenpaar ‘cultuur en natuur’ uit dat we het volgens Vogel niet langer over ‘natuur’ moeten hebben.
Geef vervolgens een argument voor deze opvatting van Vogel met zijn metafoor van het winkelcentrum.
Geef tot slot een argument voor het standpunt dat we het nog wel over ‘natuur’ moeten hebben. Ga daarbij in op Vogels metafoor van het winkelcentrum.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg met het begrippenpaar ‘cultuur en natuur’ dat we het volgens Vogel niet langer over ‘natuur’ moeten hebben, omdat natuur ook kunstmatig is / natuur en cultuur niet helder te onderscheiden zijn (1)
- een argument voor deze opvatting van Vogel, met Vogels metafoor van het winkelcentrum als ecosysteem (1)
- een argument voor het standpunt dat we nog steeds over ‘natuur’ moeten spreken, waarbij wordt ingegaan op Vogels metafoor van het winkelcentrum (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens Vogel leven we in het antropoceen in een post-natuurlijke wereld. Ongerepte wildernis als ideaal van de natuur, onafhankelijk van de mens, bestaat niet meer. Ook de natuur waar Humboldt over sprak is kunstmatig, terwijl cultuurproducten evengoed uitdrukking zijn van de natuur. Alles wat er bestaat, is onderhevig aan de natuurwetten. Er bestaat dus niets dat onnatuurlijk is en we hebben onze omgeving ook altijd mede gecreëerd. Het onderscheid tussen cultuur en natuur is volgens Vogel daarom niet meer te maken. (1)
- We kunnen niet meer spreken van natuur, omdat het onderscheid tussen natuur en cultuur onzinnig is geworden. We moeten zoals Vogel voorstelt leren denken als een winkelcentrum, omdat er geen principiële verschillen (meer) bestaan tussen natuurlijke dingen en door mensen gebouwde omgevingen zoals een winkelcentrum. Een winkelcentrum is ook een kwetsbaar ecosysteem waarin alles met elkaar verbonden is en waarin krachten werken waar de mens geen controle (meer) over heeft. Huidige technologische ontwikkelingen maken dat nog duidelijker, want hetzelfde geldt voor het internet en de ontwikkeling van AI die als ecosysteem functioneren en buiten de controle van de mens raken. (1)
- We zouden nog steeds over natuur moeten spreken. Vogel heeft Humboldts opvatting van de natuur niet zozeer losgelaten als wel uitgebreid, zodat alles op aarde deel uitmaakt van het kwetsbare web van leven. Met zijn vraag in wat voor omgeving wij willen leven, valt Vogel weer terug in een antropocentrische visie op milieuproblemen, op wat goed is voor ons. Als je echt zou denken als een winkelcentrum, dan zou de mens als verkoper en consument slechts een middel zijn om het ecosysteem levend te houden en bestaat de mens voor het winkelcentrum in plaats van andersom. (1)
2026, tijdvak 2: Opgave 1 The Biggest Little Farm
Opgavetekst
The Biggest Little Farm is een documentaire over Molly en John Chester. Ze nemen een verwaarloosde hond op in hun kleine appartement in Californië en ze beloven hem dat hij tot het eind van zijn leven onderdeel zal blijven van hun huishouden. Maar als de hond alleen thuis is, blaft hij non-stop en de buren beginnen te klagen. Daarop besluiten Molly en John om hun droom van een eigen biologische boerderij waar te maken en daarmee ook de hond een beter leven te geven.
René Descartes heeft een mechanistische opvatting over dieren.
Vraag 1 2 punten
Leg uit of de blaffende hond vanuit deze opvatting een bewuste ervaring heeft, met:
- het principe van uniformiteit van de natuur, en
- het substantiedualisme.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat de blaffende hond vanuit Descartes’ mechanistische opvatting over dieren geen bewuste ervaring heeft, met:
- het principe van uniformiteit van de natuur: dieren functioneren volgens wetten van de natuur die voor de hele natuur gelden (1)
- het substantiedualisme: dieren hebben alleen een lichaam en geen geest (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
Vanuit Descartes’ mechanistische opvatting over dieren heeft de blaffende hond geen bewuste ervaring. Dieren zijn volgens Descartes een complexe machine zonder geest of bewustzijn. Ze functioneren volgens de wetten van de natuur. Die natuurwetten zijn volgens Descartes van toepassing op de lichamen van planten, dieren en mensen, maar niet op het menselijk denkvermogen, dat hij ‘geest’ noemt. Voor Descartes zijn lichaam en geest twee substanties. Dieren hebben alleen een lichaam, mensen hebben naast een lichaam ook een geest. (2)
Het is lastig te achterhalen of de hond een doel had met zijn geblaf. Lori Gruen geeft voorbeelden van ‘theory of mind’ en cultuur in haar argumentatie over verschillen tussen mensen en andere dieren. Ze heeft de opvatting dat mensen geen unieke eigenschappen hebben die hen onderscheiden van andere dieren.
Vraag 2 3 punten
Leg deze opvatting van Gruen uit, met:
- een uitleg van het concept ‘theory of mind’, en
- een voorbeeld van cultuur.
Geef vervolgens met het concept ‘theory of mind’ een argument tegen deze opvatting van Gruen.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat mensen volgens Gruen geen unieke eigenschappen hebben ten opzichte van dieren, met een uitleg van het concept ‘theory of mind’ dat zowel mensen als dieren begrip hebben van het perspectief/de belevingswereld van anderen (1)
- een uitleg dat mensen volgens Gruen geen unieke eigenschappen hebben ten opzichte van dieren, waarbij wordt ingegaan op een voorbeeld van cultuur (1)
- een argument tegen Gruens opvatting dat mensen geen unieke eigenschappen hebben ten opzichte van dieren met het concept ‘theory of mind’ (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Vergelijkingen tussen mens en dier draaien vaak rond observaties dat dieren bepaalde capaciteiten niet hebben, die mensen wel hebben. Een voorbeeld daarvan is intelligentie. Een indicatie voor intelligentie is het hebben van een ‘theory of mind’. Dat houdt in dat je je kunt verplaatsen in het perspectief en de belevingswereld van anderen. Er zijn volgens Gruen ook niet-menselijke dieren, zoals chimpansees en dolfijnen, waarbij is vastgesteld dat ze dit kunnen. (1)
- Ook zoiets als cultuur is niet uniek voor mensen volgens Gruen. Als voorbeeld noemt ze dat er culturele verschillen tussen verschillende diergroepen zijn gedocumenteerd. Er zijn dus culturele uitingen bij dieren vastgesteld, zoals dolfijnensoorten die zeesponzen gebruiken om te vissen. (1)
- Je kunt tegen Gruens opvatting inbrengen dat mensen wel unieke eigenschappen hebben die dieren niet hebben en dat dit meer is dan alleen maar een gradueel verschil. Dat er dieren zijn die zich kunnen verplaatsen in het perspectief van anderen wil nog niet zeggen dat dat ook op de unieke manier van mensen gaat. Alleen mensen kunnen reflecteren op zichzelf en hun verhouding tot hun omgeving, heden, verleden en toekomst. Ze kunnen vragen stellen over hun eigen gedrag en dat van anderen en daar verschillende, ook fictieve antwoorden op geven. Dat is allemaal onderdeel van 'theory of mind' bij mensen. Ze kunnen dat inzetten als ze zich in een ander verplaatsen. Ik denk dat die complexiteit er niet is bij dieren. (1)
Om de grond van hun boerderij luchtig te houden zoeken Molly en John naar de juiste hoeveelheid knaagdieren die gangen in de grond graven. Een tekort aan knaagdieren is nadelig want dan blijft de grond niet luchtig, maar een teveel aan knaagdieren veroorzaakt schade aan wortels van bomen en gewassen. Uilenkasten trekken uilen aan die knaagdieren opeten, waardoor de juiste balans ontstaat.
Wendell Berry was een van de inspiratoren voor Molly en John. Hij is een voorstander van kleinschalige, duurzame landbouwpraktijken en heeft kritiek op industriële technologie in de landbouw.
Vraag 6 3 punten
Leg met een voorbeeld van industriële technologie Berry’s kritiek op industriële technologie in de landbouw uit.
Leg vervolgens met deze kritiek uit dat de aanpak met knaagdieren en uilen past bij Berry’s pleidooi voor kleinschalige, duurzame landbouwpraktijken.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg van Berry’s kritiek op industriële technologie in de landbouw: industriële technologie houdt geen rekening met de grotere patronen/systemen / onvoorziene problemen / schade op lange termijn (1)
- een toepassing van een voorbeeld van industriële technologie bij de uitleg van Berry’s kritiek op industriële technologie in de landbouw (1)
- een uitleg met deze kritiek dat de aanpak met knaagdieren en uilen past bij Berry’s pleidooi voor kleinschalige, duurzame landbouwpraktijken: knaagdieren en uilen zijn een oplossing waarmee de nauwe verbinding tussen mensen en grond / een lokaal voedselsysteem in stand wordt gehouden (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Industriële technologie in de landbouw probeert vaak een probleem op te lossen, bijvoorbeeld een te lage voedselproductie, maar houdt geen rekening met de grotere patronen en systemen waarbinnen de problemen ontstaan. Daardoor brengt industriële technologie in de landbouw of extra problemen voort of wordt het oorspronkelijke probleem helemaal niet opgelost. (1)
- Als je bijvoorbeeld voldoende voedsel wilt produceren en daarbij steeds grotere tractoren gebruikt, wil je niet dat die tractoren zelf zo zwaar zijn dat ze de bodem verdichten, waardoor je er een probleem bij krijgt. Je moet blijven kijken naar het grote patroon en naar wat er nodig is om wel voldoende voedsel te blijven produceren, maar je moet niet met de gebruikte technologie weer nieuwe problemen creëren of de situatie verslechteren. (1)
- Kleinschalige, duurzame landbouw zoals op de boerderij van Molly en John heeft oog voor die grotere patronen. Molly en John zoeken naar oplossingen in harmonie met het natuurlijke ecosysteem en met behoud van de gezondheid van de grond. Uilen houden de hoeveelheid knaagdieren op peil om de grond optimaal te kunnen benutten. Dat is beter dan grote tractoren te gebruiken die weliswaar op de korte termijn iets oplossen, maar op de lange termijn juist de problemen verergeren. Door geen tractoren maar uilen en knaagdieren te gebruiken voor de juiste kwaliteit van de grond, wordt de nauwe verbondenheid tussen mensen, grond en dieren behouden met kleinschalige en duurzame oplossingen. (1)
2026, tijdvak 2: Opgave 2 De wolf in Nederland
Opgavetekst

Na ongeveer 150 jaar afwezigheid vestigde de wolf zich in 2019 weer in Nederland. Ooit kwamen wolven in vrijwel heel Europa voor, maar door de jacht nam hun aantal sterk af. Eind vorige eeuw kreeg de wolf een beschermde status en zijn de wolvenpopulatie en het leefgebied van de wolf in Europa weer sterk gegroeid.
De komst van de wolf leidde al tot hevige discussies, omdat de wolf naast wilde dieren ook vee doodt. Sommige Nederlanders zijn de wolf liever kwijt. Een veel gehoorde uitspraak in discussies over de wolf is: “Er is in Nederland geen plek voor de wolf.”
De filosoof Aldo Leopold vindt dat we op een andere manier moeten leren denken over de natuur. Nadat hij een stervende wolf in de ogen heeft gekeken, realiseert hij zich dat hij moet leren denken als een berg.
tekst 4
We kwamen net op tijd bij de stervende wolvin om het helgroene vuur in haar ogen te zien uitdoven. Ik begreep toen […], dat er een geheim in die ogen schuilging - iets wat alleen zij en de berg kenden. […] Ik dacht dat minder wolven meer herten betekende, dat helemaal geen wolven gelijk stond aan het jagersparadijs. Maar nadat ik het groene vuur in die ogen had zien wegsterven, besefte ik dat wolf noch berg het met deze zienswijze eens waren.
bron: Aldo Leopold, Denken als een berg. Een jaar rond op de zandgronden, Noordboek 2024
Volgens Steven Vogel is Leopolds idee van denken als een berg een ijkpunt geworden voor veel discussies over milieukwesties.
Vraag 17 1 punt
Geef een argument voor de opvatting dat een indrukwekkende ervaring zoals beschreven in tekst 4 nodig is om te leren denken als een berg.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argument voor de opvatting dat een indrukwekkende ervaring zoals beschreven in tekst 4 nodig is om te leren denken als een berg.
voorbeeld van een goed antwoord:
Ja, er is een indrukwekkende ervaring als uit tekst 4 nodig om te leren denken als een berg. Om te denken als een berg moet je namelijk beseffen dat er dingen zijn die wij niet kunnen begrijpen of beheersen. Dit kun je niet leren op school of uit een boek, omdat je dan weer probeert iets te begrijpen. Je moet net als Leopold geconfronteerd worden met iets wat je begripsvermogen te boven gaat. Daarom schrijft Leopold ook dat hij iets voelde, maar niet dat hij het begreep.
Wolven die gewend raken aan menselijke aanwezigheid worden minder schuw en kunnen daardoor dicht in de buurt van mensen komen. Wolven die niet met de mens in aanraking zijn geweest, zullen uit de buurt van mensen blijven.
Vogel heeft nagedacht over de relatie tussen mens en natuur. Volgens hem moeten we afstappen van het concept natuur en praten over onze omgeving.
Vraag 18 2 punten
Beargumenteer of een wolf die dicht in de buurt van mensen komt onder het concept natuur valt. Ga daarbij in op:
- een definitie van natuur, en
- Vogels opvatting dat we moeten afstappen van het concept natuur.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie of een wolf die dicht in de buurt van mensen komt, onder het concept natuur valt, waarbij wordt ingegaan op:
- een definitie van natuur, en (1)
- Vogels opvatting dat we moeten afstappen van het concept natuur (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Een wolf die aan mensen gewend is geraakt, valt niet onder het concept natuur. Mijn definitie van natuur is dat wat onafhankelijk van de mens bestaat. De wolf is niet meer onafhankelijk van de mens, omdat hij aan mensen gewend is geraakt. Zoals Vogel zegt bestaat de natuur niet meer, omdat er in het Antropoceen niks meer onafhankelijk van de mens bestaat. (2)
of
- Een wolf die aan mensen gewend is geraakt, valt nog onder het concept natuur. Mijn definitie van natuur is dat wat wij niet hebben gemaakt en wat wij niet kunnen controleren. Misschien heeft Vogel gelijk dat het onzinnig is om te spreken over natuur als het om grote ecosystemen gaat, omdat onze invloed daarop zo groot is en we die in zekere mate ook controleren. Maar een individuele wolf blijft een oncontroleerbaar wezen dat wij ook niet gemaakt hebben. Dat is ook de reden waarom er incidenten zijn met de wolf en we niet weten hoe we daarmee moeten omgaan. (2)
2026, tijdvak 2: Opgave 3 Niet Ok
Opgavetekst
Door klimaatverandering zijn gletsjers wereldwijd aan het smelten. De gletsjers in Europa, bijvoorbeeld in de Alpen, smelten het snelst en ook de gletsjers van IJsland lopen groot gevaar.
In 2014 ‘stierf’ de eerste gletsjer van IJsland, zoals het wegsmelten van een gletsjer wordt genoemd. Deze gletsjer, genaamd Okjökull – door IJslanders afgekort Ok genoemd – kreeg een officiële begrafenis. Tijdens de begrafenisceremonie werd een gedenksteen geplaatst met daarop een bericht voor volgende generaties:
tekst 5
Een brief aan de toekomst
Ok is de eerste IJslandse gletsjer die zijn status als gletsjer verliest. De verwachting is dat de komende 200 jaar al onze gletsjers zullen volgen. Dit monument is er om te erkennen dat we weten wat er gebeurt en wat er gedaan moet worden.
Alleen u weet of we dat ook hebben gedaan.
bron: BBC, Iceland's Okjokull glacier commemorated with plaque, 2019
In milieufilosofisch onderzoek wordt de morele relatie tussen mens en natuur onderzocht.
Aldo Leopold beschrijft de morele relatie tussen mens en natuur in zijn landethiek.
De begrafenisceremonie voor gletsjer Ok gaf uitdrukking aan de emoties van de mensen die rouwden om de dood van Ok en het verlies van hun landschap.
Helmuth Plessner zou de begrafenisceremonie van Ok waarschijnlijk zien als een voorbeeld van medewereld.
Vraag 20 1 punt
Leg uit wat Plessner bedoelt met medewereld.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg wat Plessner bedoelt met medewereld: de wereld die mensen met elkaar delen, waarin de excentrische positionaliteit van mensen tot uitdrukking komt / waarin innerlijke ervaringen en uiterlijke gedragingen samenkomen / waarin mensen zich uitdrukken om hun innerlijk met anderen te delen.
voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Plessner is het kenmerkend voor mensen dat ze niet met zichzelf samenvallen en daarom onderling ook een medewereld delen. Hierin delen we onze gedachten en verlangens met elkaar en proberen we uitdrukking te geven aan wat we waardevol vinden.
Naast begrafenisceremonies creëren mensen ook nieuwe woorden of symbolen om te kunnen omgaan met de effecten van klimaatverandering. Een voorbeeld van zo’n woord is ‘solastalgie’, de heimwee die je voelt bij het verlies van je omgeving. Anders dan bij heimwee is dit gevoel niet ontstaan omdat je zelf van huis bent weggegaan. Het is juist de omgeving waarin je woont die zo veranderd is dat je je er niet langer in thuis voelt. Volgens Aristoteles is de mens een dier dat kan denken en spreken en dat moreel kan oordelen.
Taal bestaat uit tekens of symbolen die betekenis uitdrukken.
Vraag 21 3 punten
Geef aan welke relatie er volgens Aristoteles is tussen denken, taal en moraliteit.
Geef vervolgens een argument voor het gebruiken van nieuwe woorden zoals ‘solastalgie’, met:
- de relatie tussen denken, taal en moraliteit volgens Aristoteles, en
- het begrippenpaar taal en symbool.
| Er wordt | onderzoek | gedaan naar de rol van gevoelens en emoties in |
|---|---|---|
| klimaatdebatten. Solastalgie is zo’n gevoel. | ||
| Gevoel of emotie wordt vaak tegenover verstand of ratio geplaatst. |
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een weergave van de relatie tussen denken, taal en moraliteit volgens Aristoteles: door taal kunnen we rationeel nadenken, waardoor we tot morele principes kunnen komen (1)
- een argument voor het gebruiken van nieuwe woorden zoals ‘solastalgie’, met de relatie tussen denken, taal en moraliteit volgens Aristoteles (1)
- een argument voor het gebruiken van nieuwe woorden zoals ‘solastalgie’, met het begrippenpaar taal en symbool, waarbij taal bestaat uit symbolen als tekens met betekenis (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens Aristoteles stelt onze mogelijkheid om taal te gebruiken ons in staat om abstract te denken, logisch te redeneren en ons helder uit te drukken. Hierdoor kunnen we ook rationeel nadenken over het onderscheid tussen goed en kwaad dat alleen mensen kunnen maken, waardoor we morele principes hebben en daarnaar kunnen handelen. (1)
- Door de relatie tussen denken, taal en moraliteit kunnen we rationeel nadenken over zoiets als klimaatverandering. Als we daarbij nieuwe begrippen gebruiken, zoals ‘solastalgie’, kunnen ook nieuwe morele principes ontstaan. Zo kan een nieuw woord ons aanzetten tot het organiseren van een begrafenisceremonie of het plaatsen van een gedenksteen met een bericht aan toekomstige generaties. Een nieuw begrip kan dus helpen om mensen te stimuleren tot het beter omgaan met hun omgeving, met de aarde en met hun thuis. Onze taal bestaat uit symbolen en die symbolen zijn tekens die een bepaalde betekenis hebben. Nieuwe omstandigheden kunnen om nieuwe betekenissen vragen. Tegenwoordig smelten door klimaatverandering hele gletsjers weg, die eerder onderdeel waren van de thuisomgeving van mensen. Dit kan een gevoel van heimwee oproepen naar toen de gletsjers er nog wel waren, zonder dat mensen van huis zijn weggegaan. Als we deze nieuwe situatie helder willen uitdrukken en erover willen kunnen nadenken, dan hebben we nieuwe woorden en symbolen, nieuwe taal nodig om dat goed en precies te kunnen doen, zoals het woord solastalgie. (2)
Volgens ecofeminist Val Plumwood bestaan dit soort tegenstellingen vooral in de westerse wereld. Zij heeft kritiek op het dualisme van deze tegenstellingen.
Vraag 22 3 punten
Leg met de tegenstelling gevoel en verstand Plumwoods kritiek uit dat dualisme:
- binair is, en
- hiërarchisch is.
Beargumenteer vervolgens of het gevoel van solastalgie volgens jou een rol moet hebben in klimaatdebatten. Ga daarbij in op Plumwoods kritiek op het dualisme.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg met de tegenstelling gevoel en verstand van Plumwoods kritiek dat dualisme binair is: gradatie/overlap tussen gevoel en verstand is niet mogelijk (1)
- een uitleg met de tegenstelling gevoel en verstand van Plumwoods kritiek dat dualisme hiërarchisch is: verstand is superieur en gevoel is minderwaardig (1)
- een argumentatie of het gevoel van solastalgie een rol moet hebben in klimaatdebatten, waarbij wordt ingegaan op Plumwoods kritiek op het dualisme (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens Plumwood zijn dualistische tegenstellingen zoals die tussen gevoel en verstand binair. Er is geen gradatie of overlap mogelijk tussen de categorieën. Je denkt ofwel rationeel ofwel je reageert alleen maar emotioneel. Dit hokjesdenken is volgens Plumwood een enorme versimpeling van verschillen tussen mensen en het sluit allerlei nuances onterecht uit. (1)
- Plumwood ziet dualistische tegenstellingen ook als hiërarchisch, met een superieure en een minderwaardige categorie. Vrouwen worden volgens Plumwood onterecht gezien als emotioneel en minderwaardig, terwijl mannen superieur zouden zijn door rationeel denken. Dit heeft geleid tot een patriarchaal westers systeem waarin verstand superieur is en gevoel minderwaardig. (1)
- Ik vind dat het gevoel van solastalgie een rol moet hebben in klimaatdebatten, want ik ben het eens met Plumwoods kritiek. Door de structuur van het dualistische denken worden ook benaderingen van de natuur onderdrukt die zijn gebaseerd op gevoel. Gevoelens zoals solastalgie worden door het dualistische denken minder serieus genomen in klimaatdebatten, omdat ze niet ‘rationeel’ zouden zijn. Maar juist het gevoel niet meer thuis te zijn in je eigen omgeving wordt door veel mensen gedeeld. Als solastalgie serieus wordt genomen dan kunnen klimaatdebatten beter worden gevoerd vanuit wat mensen met elkaar delen in plaats van wat ze tegenover elkaar plaatst. Door een rationele benadering waarin bijvoorbeeld boeren zich op basis van modellen en cijfers in hun bestaan bedreigd voelen, komen mensen tegenover elkaar te staan en komen we niet verder. (1)
of
- Ik vind dat het gevoel van solastalgie geen rol moet hebben in klimaatdebatten, want ik denk niet dat het helpt om tot oplossingen te komen. Voor oplossingen hebben we feiten nodig en geen gevoel: duidelijk onderzoek, harde cijfers, bewezen oplossingen. Ik denk dat de dualistische tegenstellingen die Plumwood bekritiseert daarbij juist nuttig zijn. Zo helpt het binaire onderscheid tussen natuur en cultuur bijvoorbeeld om natuurgebieden te beschermen. Ik ben het ook niet met Plumwood eens dat zo’n tegenstelling per se hiërarchisch is. Volgens haar zetten we cultuur automatisch boven natuur, maar volgens mij is het net zo vaak andersom. De tegenstelling tussen gevoel en verstand helpt ons naar mijn idee om ervoor te zorgen dat klimaatdebatten worden gevoerd op basis van verstand en wetenschappelijk onderzoek, waarbij we ons niet laten meeslepen door subjectieve gevoelens, zoals solastalgie. (1)
2025, tijdvak 2: Digitale democratie
Opgavetekst
In veel moderne democratieën wordt gezocht naar manieren om meer burgers te betrekken bij besluitvorming. In Barcelona gebeurt dit door digitale data van burgers te verzamelen en te gebruiken. Burgers hebben hiervoor zelf het initiatief genomen.
In Barcelona hadden burgers geluidsoverlast en last van slechte luchtkwaliteit. Zij bedachten samen een oplossing en hingen sensoren op die meten hoeveel geluid er wordt geproduceerd door het verkeer. Vervolgens zochten zij contact met de gemeente en gaven zij toestemming om alle data van deze sensoren anoniem door te sturen naar het gemeentebestuur. Met die informatie besloot het gemeentebestuur sommige wijken autovrij te maken. Daardoor verminderde de geluidsoverlast en verbeterde de luchtkwaliteit.
Als burgers niet weten wat de overheid met hun gegevens doet, kunnen burgers die overheid niet controleren. Bria vindt dat de overheid dan te veel macht krijgt. Zij vindt dat ondemocratisch.
Dahl benoemt tien voordelen waardoor democratie wenselijker is dan welk alternatief ook.
Vraag 15 2 punten
Geef met twee van Dahls voordelen van democratie een argumentatie dat burgers zelf moeten kunnen beslissen over hun data.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie dat burgers zelf moeten kunnen beslissen over hun data met twee van de volgende voordelen:
- Democratie helpt een regering van kwaadaardige autocraten te voorkomen.
- Democratie garandeert burgers een aantal fundamentele rechten die niet-democratische systemen niet verlenen en niet kunnen verlenen.
- Democratie verzekert burgers een grotere mate van persoonlijke vrijheid dan enig haalbaar alternatief.
- Democratie helpt mensen hun fundamentele belangen te beschermen.
- Alleen een democratische regering kan personen maximaal in staat stellen om de vrijheid tot zelfbeschikking uit te voeren en te leven onder wetten die ze zelf gekozen hebben.
- Alleen een democratische regering kan personen maximaal in staat stellen om morele verantwoordelijkheid te nemen.
- Democratie bevordert menselijke ontwikkeling volwaardiger dan enig haalbaar alternatief.
- Alleen een democratische regering kan een relatief hoge mate van politieke gelijkheid bevorderen.
- Moderne representatieve regeringen voeren geen oorlog met elkaar.
- Landen met democratische regeringen zijn over het algemeen welvarender dan landen met niet-democratische regeringen.
Voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Dahl helpt democratie om een regering van wrede en kwaadaardige autocraten te voorkomen. Als je de baas bent over je eigen data, kan je als burger zien dat de overheid jouw gegevens gebruikt en waarvoor. Mocht de overheid kwaadaardige bedoelingen hebben met jouw gegevens, dan kunnen burgers dat makkelijker voorkomen als ze inzage hebben in wat de overheid met hun gegevens van plan is dan wanneer ze die inzage niet hebben. Een regering die niet laat zien welke data ze van burgers waarvoor gebruikt, geeft burgers die mogelijkheid niet, maar regeert eigenlijk over de hoofden van burgers heen en legt de wet op van bovenaf, zonder inzicht voor burgers. Dat is dus niet democratisch.
Volgens Dahl verzekert democratie burgers bovendien een grotere mate van persoonlijke vrijheid dan enig haalbaar alternatief. Als je als burger zelf bepaalt en weet wie wat met welke gegevens van jou doet – bijvoorbeeld of de overheid per se moet weten of jij je tegen corona of mazelen hebt laten vaccineren of niet – dan wordt jouw persoonlijke vrijheid gegarandeerd. Je mag immers zelf bepalen welke gegevens van jou door wie worden ingezien. Als een overheid jou die mogelijkheid niet geeft, dan is die overheid niet democratisch omdat je als burger dan niet de macht hebt over jezelf en jouw gegevens.
2023, tijdvak 2: De staat Gilead van Margaret Atwood
Opgavetekst
De staat Gilead van Margaret Atwood
In de roman De Testamenten van Margaret Atwood neemt een groep mannen met geweld de macht over in de Verenigde Staten. Volgens deze groep mannen is iedereen in de vrije democratie ongelukkig geworden doordat mensen alleen op zichzelf gericht zijn en naar materiële luxe verlangen. Bovendien is de milieuvervuiling zo ernstig dat er bijna geen vrouwen meer zijn die gezonde baby’s kunnen baren. Om deze problemen op te lossen, stichten zij de dictatoriale staat Gilead.
Atwood benadrukt dat haar verhaal weliswaar fictie is, maar dat ook moderne democratieën zoals de Verenigde Staten kunnen veranderen in een dictatuur.
Volgens Plato komen verschillende staatsvormen uit elkaar voort.
Vraag 3 2 punten
Bekritiseer het verband tussen mensbeeld en maatschappijvisie in het voorbeeld van de staat Gilead, met het begrippenpaar ‘natuur en cultuur’ en het begrip ‘gender’.
Bekijk het antwoord
- Geeft kritiek op het verband tussen mensbeeld en maatschappijvisie in het voorbeeld van Gilead, met het begrippenpaar ‘natuur en cultuur’ als het verschil tussen ‘van nature aanwezig’ en ‘door mensen gemaakt’. (1p)
- Geeft kritiek op het verband tussen mensbeeld en maatschappijvisie in het voorbeeld van Gilead, met het begrip ‘gender’ als de sociale constructie van het onderscheid tussen ‘mannelijk’ en ‘vrouwelijk’. (1p)
2022, tijdvak 1: Gestrand op een onbewoond eiland
Opgavetekst
Opgave 3 Gestrand op een onbewoond eiland
Wat gebeurt er als mensen op elkaar zijn aangewezen zonder dat er regels zijn afgesproken over vrijheid en samenleven? Een beroemd verhaal in dit verband is Lord of the Flies. In deze roman belandt een groep jongens op een onbewoond eiland. Ze moeten met elkaar zien te overleven.
Jean-Jacques Rousseau ontwikkelt zijn opvatting over vrijheid en samenleven aan de hand van een gedachte-experiment waarin de natuurtoestand overgaat in het sociaal contract.
In Lord of the Flies besluiten de jongens dat de kalme Ralph de baas wordt. Ralph stelt een vorm van directe democratie voor. Iedereen krijgt tijdens bijeenkomsten de gelegenheid om te zeggen wat hij belangrijk vindt en alle gezamenlijk opgestelde regels gelden voor iedereen, ook voor Ralph. Bij de eerste bijeenkomst stemt iedereen in met drie doelen: lol maken, overleven en een vuur brandend houden zodat eventueel passerende schepen de rook zien en hen kunnen redden.
Volgens Rousseau is het voor een directe democratie nodig om de algemene wil vast te leggen.
Het merendeel van de jongens in Lord of the Flies gaat liever zwemmen en spelen dan een onderkomen bouwen en het vuur brandend houden. Andere jongens schieten voor hun plezier dieren en houden dan uitzinnige feesten. De leider van de jagers, Jack, vindt het democratische systeem van Ralph niet goed werken. Hij grijpt de macht zonder met de anderen te overleggen of hen te laten stemmen, en zet Ralph aan de kant. Jack leidt een streng regime van bevelen en straffen.
Volgens Plato zal elke democratie uiteindelijk vervallen tot een tirannie.
Lord of the Flies loopt niet goed af. Er sterven drie kinderen. De schrijver van het boek, William Golding, wilde laten zien dat er een kwaadaardig beest schuilt in elk mens. Golding had zelf als soldaat de Tweede Wereldoorlog meegemaakt en was ervan overtuigd dat bruut geweld geen culturele uitzondering is, maar verankerd zit in de natuur van de mens. Als leraar probeerde hij deze opvatting over te brengen op zijn leerlingen.
Goldings opvatting als leraar is niet neutraal.
Volgens Amy Gutmann mogen onderwijsprofessionals nooit alleen de zeggenschap over onderwijs krijgen, omdat het ideaal van neutraliteit volgens haar omstreden is.
Volgens Milton Friedman kan te veel overheidsbemoeienis met de inhoud van onderwijs leiden tot indoctrinatie.
Historicus en journalist Rutger Bregman vertelt een ander verhaal over jongens op een onbewoond eiland. Hij schetst een waargebeurde geschiedenis uit 1966, waarin zes jongens van een streng christelijke kostschool op de eilandengroep Tonga schipbreuk leden op een onbewoond eiland in de Stille Oceaan.
Uit tekst 6 komt een mensbeeld naar voren dat haaks staat op het pessimistische mensbeeld uit Lord of the Flies. Het mensbeeld dat blijkt uit tekst 6 zou kunnen aansluiten bij het mensbeeld van Rousseau in de natuurtoestand, maar ook bij Nietzsches beeld van de mens als kuddedier binnen de slavenmoraal, zoals hij de moraal van het christendom noemt.
De jongens van Tonga worden na 15 maanden gered door een rijke, witte zakenman. Bregmans beschrijving van dit waargebeurde verhaal wordt verfilmd door een grote Hollywoodstudio.
Antropoloog Payal Arora reageerde kritisch op Bregmans artikel en de verfilming. Ze verwijt Bregman dat hij in het verhaal te weinig aandacht besteedt aan de koloniale en raciale geschiedenis van Tonga. De strenge christelijke cultuur van de Tongaanse jongens is volgens haar het gevolg van diepgaande politieke beïnvloeding tijdens het kolonialisme door westerse, witte missionarissen. Daarbij is de oorspronkelijke cultuur op Tonga vernietigd. Volgens Arora kan je op basis van het verhaal over deze schipbreuk dus niet concluderen dat de menselijke natuur ‘goed’ is, zoals Bregman doet. Zij vreest dat op basis van Bregmans verhaal en conclusie de zoveelste hoopvolle feelgood-Hollywoodfilm gemaakt gaat worden waarin de ongelijkheid uit de geschiedenis stilzwijgend wordt bevestigd. Ze roept op om te stoppen dergelijke verhalen te vertellen.
Volgens Bhikhu Parekh kan niet elk verhaal zomaar verteld worden onder het mom van de vrijheid van meningsuiting. Bijvoorbeeld omdat sommige verhalen bepaalde belangen dienen en omdat niet elk verhaal kan worden begrepen als zoeken naar waarheid.
De politieke beïnvloeding door westerse, witte missionarissen op Tonga zorgde ervoor dat het Tongaanse staatshoofd indertijd openlijk het christendom omarmde en in het openbaar uitdroeg. Sommigen zien het idee van de lekenstaat als een oplossing voor de uitdaging die diversiteit aan een democratie stelt.
tekst 6
Waar de jongens in de verzonnen Lord of the Flies ruzie kregen over het vuur, lieten de jongens in de echte Lord of the Flies hun vlam nooit meer uitgaan, meer dan een jaar lang. De kinderen spraken af in duo’s te werken en maakten een strak rooster. Twee werkten in de moestuin, twee kookten, en twee stonden op de uitkijk. Soms hadden ze ruzie, maar als dat gebeurde, gingen ze even uit elkaar. De een naar de ene kant van het eiland, de ander naar de andere kant, tot ze waren afgekoeld. (…) Iedere dag begonnen en eindigden de jongens met zang en gebed.
bron: decorrespondent.nl - Wat er écht gebeurt als kinderen op een onbewoond eiland stranden - 2020
Vraag 24 2 punten
Het mensbeeld dat blijkt uit tekst 6 zou kunnen aansluiten bij het mensbeeld van Rousseau in de natuurtoestand, maar ook bij Nietzsches beeld van de mens als kuddedier binnen de slavenmoraal. Beargumenteer bij welk van deze twee mensbeelden tekst 6 volgens jou het best aansluit. Geef vervolgens met tekst 6 een kritiekpunt op het andere mensbeeld.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert dat tekst 6 aansluit bij het mensbeeld van Nietzsche of bij het mensbeeld van Rousseau. (1p)
- Geeft met tekst 6 een kritiekpunt op het andere mensbeeld (Rousseau of Nietzsche). (1p)
Beide keuzes voor het best aansluitende mensbeeld zijn goed, mits onderbouwd met tekst 6. Het kritiekpunt moet op het andere mensbeeld zijn dan waarop het argument van de eerste deelscore gericht is.
2021, tijdvak 1: Uitstel-aapjes
Vraag 1 2 punten
Het kunnen plannen van je werk heeft te maken met persoonlijke identiteit. Ricoeur maakt bij persoonlijke identiteit een onderscheid tussen idem-identiteit en ipse-identiteit. Geef Ricoeurs onderscheid tussen idem-identiteit en ipse-identiteit weer. Leg vervolgens uit dat het kunnen plannen van je werk hoort bij ipse-identiteit.
Bekijk het antwoord
- Geeft een weergave van Ricoeurs onderscheid: idem-identiteit heeft betrekking op dat wat door de tijd heen hetzelfde blijft, en ipse-identiteit op het zelf dat zich door de tijd heen tot zichzelf verhoudt (1p)
- Legt uit dat het kunnen plannen van je werk hoort bij ipse-identiteit: het tot zichzelf verhouden in de tijd heeft ook betrekking op de toekomst (1p)
tekst 1

Bij doeners is er maar één iemand de baas: de rationele beslisser. Bij uitstellers is er echter nog iemand die wil bepalen wat er gebeurt: het uitstel-aapje. De rationele beslisser stelt langetermijndoelen en maakt plannen om die doelen uit te voeren. Maar bij uitstellers neemt het uitstel-aapje al gauw het roer over. Het aapje is niet geïnteresseerd in de lange termijn, maar alleen in onmiddellijke behoeftebevrediging, zoals YouTubefilmpjes kijken, inkomende snaps checken of door je Instagramfeed scrollen.
Pas vlak voor een deadline, wanneer alles mis lijkt te gaan, wordt een derde figuur wakker: het paniekmonster. Voor hem is het aapje doodsbang. Het paniekmonster verjaagt het aapje, en de rationele beslisser kan het roer weer overnemen.
Afbeelding bij tekst 1, met de titel ‘My Brain in High School’: een schets van een hoofd met een stuur. Links het paniekmonster (Panic Monster), in het midden de rationele beslisser (Rational Decision-Maker) die het stuur vasthoudt, en rechts de aap (Instant Gratification Monkey).
Vraag 3 1 punt
Uitstelgedrag heeft volgens Urban te maken met wie de baas is over wat je doet en daarmee ook met wie je bent. Locke maakt in dit verband een onderscheid tussen persoon en mens. Leg Lockes onderscheid uit tussen persoon en mens.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Locke een mens een levend lichaam is, een organisme met een functionele organisatie, terwijl een persoon een wezen is met bewuste herinneringen aan zijn vroegere zelf (1p)
Vraag 4 2 punten
Urban stelt dat een uitsteller bestaat uit drie personages: de rationele beslisser, het uitstel-aapje en het paniekmonster. Of je verantwoordelijk bent voor wat je doet, hangt samen met een opvatting van persoonlijke identiteit. Ook bij Locke hangen persoonlijke identiteit en verantwoordelijkheid samen. Leg uit of je volgens Locke verantwoordelijk bent voor uitstelgedrag. Beargumenteer vervolgens of volgens jou het onderscheid van Urban tussen de drie personages betekent dat je niet verantwoordelijk bent voor uitstelgedrag.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat je volgens Locke verantwoordelijk bent voor uitstelgedrag, omdat je een bewuste herinnering hebt aan de handelingen die je verrichtte (1p)
- Beargumenteert of Urbans onderscheid tussen de drie personages betekent dat je niet verantwoordelijk bent voor uitstelgedrag (1p)
Het standpunt bij de tweede vraag mag ja of nee zijn, mits met argumenten onderbouwd.
Vraag 5 1 punt
Urban noemt de ontspannende activiteiten die je tijdens het uitstellen doet de ‘donkere speeltuin’. Je zou dan ook de uitspraak kunnen doen: “In de donkere speeltuin was ik niet echt mezelf”. Beargumenteer met het begrippenpaar gevoel en verstand welk personage volgens jou het zelf is: de rationele beslisser, het uitstel-aapje of beide.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert met het begrippenpaar gevoel en verstand welk personage het zelf is: de rationele beslisser, het uitstel-aapje of beide (1p)
Elk standpunt mag, mits met het begrippenpaar gevoel en verstand onderbouwd.
Vraag 6 1 punt
Sommige breinreductionisten, zoals Dick Swaab, stellen dat er geen verschil is tussen ‘zelf’ en ‘brein’. Bij uitstelgedrag is er sprake van een conflict tussen verschillende hersengebieden. Leg uit dat het conflict tussen rationele beslisser en uitstel-aapje volgens het breinreductionisme geen probleem is voor het ‘zelf’.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens het breinreductionisme het conflict tussen rationele beslisser en uitstel-aapje geen probleem is voor het zelf, omdat beide onderdeel zijn van het brein (1p)
Vraag 7 1 punt
Met Kants opvatting van het zelf kun je kritiek hebben op het breinreductionisme. Leg uit dat volgens Kants opvatting de breinreductionisten een verkeerde opvatting van het zelf hebben.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat breinreductionisten een fout maken als ze het zelf in de hersenen waar willen nemen: volgens Kant is het zelf geen waarneembaar ding, maar een mogelijkheidsvoorwaarde voor waarneming (1p)
Vraag 10 1 punt
ADHD-medicijnen als ritalin hebben een snel en voorspelbaar effect op het concentratievermogen. Steeds meer studenten (en scholieren) die geen ADHD hebben, slikken dan ook middelen als ritalin om zich te kunnen concentreren op een examen. Prestatiebevorderende middelen als ritalin kunnen gezien worden als mensverbeteringstechniek. Leg met het voorbeeld van ritalin uit dat bij mensverbeteringstechnieken de grens tussen genezen en verbeteren lastig te bepalen is.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van ritalin uit dat het onderscheid tussen genezen en verbeteren problematisch is: het is niet duidelijk of concentratieverbetering een gebrek is dat genezen wordt, of een verbetering van het gezonde zelf (1p)
tekst 3
Het gaat uiteindelijk over zelfvertrouwen. De rationele beslisser en het uitstel-aapje hebben allebei hun eigen ideeën over hoe jij je tijd moet besteden. En wie van de twee het meeste zelfvertrouwen heeft, is uiteindelijk de baas.
Het beginpunt is bewustzijn. Bewustzijn van wat belangrijk is, van wat prioriteit heeft – maar bovenal bewustzijn van het aapje. Het aapje is niet je vriend en zal dat ook nooit zijn. Maar hij is ook onderdeel van jouw hoofd en het is onmogelijk om hem kwijt te raken.
Simpelweg door hem op te merken en tegen jezelf te zeggen: “Hé, daar zit het aapje weer”, kun je langzamerhand het evenwicht in jezelf veranderen.
En op een dag zul je merken dat je het aapje nonchalant opzijschuift met een eenvoudig: “Nee aapje, nu even niet.”
En je leven zal voorgoed veranderd zijn.
bron: waitbutwhy.com, the procrastination matrix, 2015
Vraag 11 2 punten
Tim Urban heeft een manier gevonden om zijn uitstelgedrag tegen te gaan (tekst 3). Dankzij de methode van Urban is afleiding tegen te gaan. De gedragsverandering die Urban voorstelt, heeft echter veel tijd nodig. ADHD-medicijnen als ritalin hebben een snel en voorspelbaar effect op het concentratievermogen. Beide methoden kunnen worden beschouwd als mensverbeteringstechnieken, die gevolgen kunnen hebben voor je identiteit. Beargumenteer dat er een verschil is tussen de vorming van iemands identiteit door enerzijds snelle prestatiebevorderende middelen (ritalin) en anderzijds langzame gedragsverandering (methode Urban). Beargumenteer vervolgens welke van de twee manieren volgens jou de voorkeur heeft bij de vorming van persoonlijke identiteit.
Bekijk het antwoord
- Geeft een verschil tussen de gevolgen van langzame gedragsverandering en van snelle prestatiebevorderende middelen voor de vorming van iemands identiteit: langzame gedragsverandering heeft (eerder) een structureel positief effect, terwijl de gevolgen van ritalin op lange termijn voor de identiteit nog niet duidelijk zijn (1p)
- Beargumenteert welke van de twee manieren de voorkeur heeft bij de vorming van persoonlijke identiteit: snelle prestatiebevorderende middelen of langzame gedragsverandering (1p)
Ook een andere juiste weergave van een gevolg voor iemands identiteit van snelle prestatiebevorderende middelen of langzame gedragsverandering telt mee, mits filosofisch inhoudelijk relevant.
Vraag 12 1 punt
Mensverbeteringstechnieken door middelen als ritalin roepen vaak protesten op: deze middelen brengen de menselijke natuur in gevaar. Allan Buchanan is het niet eens met deze critici. Geef aan waarom volgens Buchanan critici van mensverbeteringstechnieken geen beroep kunnen doen op de menselijke natuur.
Bekijk het antwoord
- Geeft een van de argumenten waarom volgens Buchanan critici van mensverbeteringstechnieken geen beroep kunnen doen op de menselijke natuur. Voorbeeld: volgens Buchanan spelen verwijzingen naar de menselijke natuur vaak een grote rol in het beoordelen van mensverbeteringstechnieken, maar zegt een bepaalde voorstelling van hoe wij als mens zijn nog helemaal niets over of het verkeerd is om de menselijke natuur te veranderen (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift 2021-1 (vraag 12): het voorbeeldantwoord is vervangen. Ook een juiste weergave van een ander argument van Buchanan, of van de algemene strekking van zijn tekst, levert het scorepunt op.
2021, tijdvak 1: Bestaat Jim Carrey?
Vraag 13 1 punt
Volgens David Hume is het idee dat we een zelf hebben het resultaat van de verbeelding. Leg uit dat het zelf volgens Hume een product van de verbeelding is.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Hume geen onveranderlijk zelf te vinden is, omdat het zelf een bundel van percepties is die voortdurend verandert, en het idee van een zelf dus een product van de verbeelding is (1p)
Vraag 14 2 punten
Vanuit de ethiek kunnen we morele vragen stellen over het zelf. Jim Carrey is naar eigen zeggen nooit zichzelf, want hij speelt altijd een rol, zowel in films als daarbuiten. Hij zegt daarom ook dat hij het nooit zelf is die kiest in welke films hij speelt. Leg uit dat numerieke identiteit een voorwaarde is voor verantwoordelijkheid. Geef vervolgens een argument dat Jim Carrey ondanks dat hij daar zelf anders over denkt verantwoordelijk kan worden gehouden voor de keuze in welke films hij speelt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat numerieke identiteit een voorwaarde is voor verantwoordelijkheid: alleen als je dezelfde persoon bent gebleven, kun je verantwoordelijk zijn voor je handelingen uit het verleden (1p)
- Geeft een argument dat Jim Carrey ondanks dat hij er zelf anders over denkt verantwoordelijk kan worden gehouden voor de keuze in welke films hij speelt (1p)
Vraag 15 3 punten
Derek Parfit gebruikt twee verschillende gedachte-experimenten om zijn opvatting van persoonlijke identiteit uit te leggen: ‘eenvoudige teletransportatie’ en ‘het geval van het zijspoor’. Geef aan wat Parfit verstaat onder psychologische continuïteit. Leg vervolgens met het gedachte-experiment ‘eenvoudige teletransportatie’ uit dat een replica volgens Parfit dezelfde persoon is. Geef tot slot aan welk probleem het gedachte-experiment ‘het geval van het zijspoor’ volgens Parfit oproept.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer wat Parfit verstaat onder psychologische continuïteit: het handhaven van overlappende ketens van sterke psychologische verbondenheid (1p)
- Legt met ‘eenvoudige teletransportatie’ uit dat een replica volgens Parfit dezelfde persoon is: de replica is als exacte kopie psychologisch continu met de originele persoon, die niet meer bestaat (1p)
- Geeft het probleem weer dat ‘het geval van het zijspoor’ volgens Parfit oproept: omdat de persoon en de replica beiden bestaan, ligt het voor de hand te denken dat de persoon op de zijtak niet dezelfde is als de replica (1p)
Vraag 16 2 punten
Volgens Parfit kunnen vragen naar persoonlijke identiteit ook leeg zijn. Dit legt hij uit met het experiment waarin een hersenchirurg je de herinneringen en karaktereigenschappen van Napoleon geeft door een voor een schakelaars om te zetten. Tijdens de opnames van de film over Andy Kaufman bleef Jim Carrey maandenlang in zijn rol, ook buiten de filmset. Jim Carrey is naar eigen zeggen helemaal veranderd in Andy Kaufman. Leg met het gedachte-experiment over Napoleon uit dat een vraag naar persoonlijke identiteit leeg kan zijn. Beargumenteer vervolgens of Jim Carrey volgens dit gedachte-experiment dezelfde persoon is als Andy Kaufman.
Bekijk het antwoord
- Legt met het gedachte-experiment over Napoleon uit dat een vraag naar persoonlijke identiteit leeg kan zijn: als je zowel eigenschappen van jezelf als van Napoleon hebt, bestaat er geen onderliggende identiteit waarover je kunt vragen of het dezelfde persoon is gebleven (1p)
- Beargumenteert op basis van het al dan niet aanwezig zijn van een onderliggende identiteit of Jim Carrey volgens dit gedachte-experiment dezelfde persoon is als Andy Kaufman (1p)
Het standpunt mag ja of nee zijn, mits de argumentatie gaat over het al dan niet aanwezig zijn van een onderliggende identiteit.
Vraag 17 2 punten
Tijdens de opnames van de film over Andy Kaufman bleef Jim Carrey maandenlang in zijn rol, ook buiten de filmset. Dit heet in de filmwereld ‘in karakter’ blijven. In de film speelde Jim Carrey de op jonge leeftijd overleden Andy Kaufman. Marya Schechtman noemt de vraag naar persoonlijke identiteit een karakteriseringsvraag. Lynne Rudder Baker heeft kritiek op deze opvatting van Schechtman. Leg uit of Jim Carrey tijdens de filmopnamen Andy Kaufman is volgens Schechtmans opvatting van het zelf als antwoord op een karakteriseringsvraag, en volgens Bakers opvatting over de voorwaarde voor het bestaan van een zelf.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Jim Carrey tijdens de opnamen volgens Schechtman Andy Kaufman is: het narratieve zelfbeeld van Jim Carrey is Andy Kaufman (1p)
- Legt uit dat Jim Carrey tijdens de opnamen volgens Baker niet Andy Kaufman is: Andy Kaufman is al overleden en de persoon die bestaat, is Jim Carrey, ook al zegt hij zelf dat hij Andy Kaufman is (1p)
2021, tijdvak 1: De onthutsende waarheid
Vraag 27 1 punt
Genetisch testen is een voorbeeld van een nieuwe techniek. De informatie die we dankzij deze techniek verkrijgen, is van bijzondere aard: het betreft de bouwtekening van je brein en je lichaam, met een overzicht van je talenten en je zwakten. Leg met het genetisch testen van kinderen uit dat de mens een dubbelzinnige houding ten aanzien van techniek heeft.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de mens een dubbelzinnige houding ten aanzien van techniek heeft: genetisch testen is enerzijds een handig hulpmiddel voor onze gezondheid en anderzijds een bedreiging van onze vrijheid (1p)
2021, tijdvak 2: Zonder grenzen
Opgavetekst
tekst 1
In Limitless verandert de ploeterende, sombere schrijver Eddy Morra dankzij de drug NZT in een superslimme, dynamische en onverslaanbare zakenman.
Zelfs zijn uiterlijk verandert: van een slonzige, ongeschoren, mislukte kunstenaar ontwikkelt hij zich in de loop van de film tot een strak gekapte, in snelle pakken gestoken mooie man. Geld, vrouwen en roem komen hem aanwaaien.
naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik-2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15
Vraag 1 1 punt
Wat zou er met je identiteit gebeuren als je een pil slikt, waardoor je hersenen veel meer informatie kunnen verwerken dan gebruikelijk? In de film Limitless wordt deze vraag onderzocht. Om vast te stellen of Eddy na het slikken van de drug NZT dezelfde persoon is gebleven, maakt het uit of je kijkt naar numerieke identiteit of naar kwalitatieve identiteit.
Leg uit of Eddy als zakenman kwalitatief identiek is aan Eddy als schrijver.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Eddy als zakenman niet kwalitatief identiek is aan Eddy als schrijver, omdat zijn uiterlijk en karaktereigenschappen zijn veranderd (1p)
Vraag 2 1 punt
Wat zou er met je identiteit gebeuren als je een pil slikt, waardoor je hersenen veel meer informatie kunnen verwerken dan gebruikelijk? In de film Limitless wordt deze vraag onderzocht. Om vast te stellen of Eddy na het slikken van de drug NZT dezelfde persoon is gebleven, maakt het uit of je kijkt naar numerieke identiteit of naar kwalitatieve identiteit.
Leg met het voorbeeld van Eddy uit wat numerieke identiteit inhoudt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat numerieke identiteit gaat over de vraag waardoor Eddy ondanks alle veranderingen door de tijd heen dezelfde persoon blijft (1p)
Vraag 5 2 punten
De pil met NZT die Eddy slikt, vergroot onder andere zijn geheugen. Hij kan zich plotseling gebeurtenissen van jaren geleden herinneren, die hij al lang vergeten was. Met zijn nieuwe herinneringen kan hij situaties gemakkelijk naar zijn hand zetten. Aan de andere kant zou hij zich ook vervelende dingen kunnen herinneren, bijvoorbeeld dat hij ooit klasgenoten heeft gepest. John Locke maakt in zijn opvatting over identiteit een onderscheid tussen mens en persoon.
Leg uit dat volgens Locke:
- Eddy’s identiteit als mens niet zou veranderen wanneer hij NZT slikt,
- maar zijn identiteit als persoon wel.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Locke Eddy’s identiteit als mens niet verandert, omdat de functionele organisatie van zijn lichaam hetzelfde is gebleven (1p)
- Legt uit dat volgens Locke Eddy’s identiteit als persoon wel verandert, omdat persoonlijke identiteit zo ver reikt als het bewuste geheugen en dat bij Eddy veel groter is geworden (1p)
Vraag 6 2 punten
Thomas Reid geeft vier bezwaren tegen Lockes opvatting over persoonlijke identiteit. Zo is Lockes idee van persoonlijke identiteit volgens Reid nog geen bewijs voor het bestaan van persoonlijke identiteit.
Geef nog twee van Reids bezwaren tegen Lockes opvatting over persoonlijke identiteit weer.
Bekijk het antwoord
- Geeft twee van Reids bezwaren tegen Lockes opvatting weer: (a) Locke verwart ‘bewustzijn’ en ‘geheugen’; (b) identiteit kan niet uit bewustzijn bestaan, omdat bewustzijn veranderlijk is; (c) Locke verwart de identiteit van een individu met die van een groep individuen (2p)
Per goede weergave van een bezwaar 1 punt, maximaal 2 punten. Het model noemt drie bezwaren: (a) Locke verwart de begrippen ‘bewustzijn’ en ‘geheugen’, want bewustzijn gaat over het heden en geheugen over het verleden; (b) identiteit kan niet uit bewustzijn bestaan, omdat identiteit gaat over wat hetzelfde blijft en bewustzijn voortdurend verandert; (c) Locke verwart de identiteit van een individu met een vergelijkbare identiteit van een groep individuen. Alleen de eerste twee gegeven bezwaren tellen mee.
Vraag 7 2 punten
NZT blijkt bijwerkingen te hebben, zoals hoofdpijn en black-outs. Op een gegeven moment is Eddy 18 uur ‘kwijt’. Hij weet niet wat hij in die uren heeft gedaan of waar hij is geweest. Precies in die periode wordt een vrouw vermoord, van wie Eddy zich vagelijk herinnert dat hij haar heeft ontmoet. Eddy wordt door een getuige herkend als mogelijke dader. Eddy kan van zichzelf niet geloven dat hij de vrouw heeft vermoord, maar omdat hij geen herinneringen meer heeft aan de periode waarin hij haar ontmoette, weet hij ook niet zeker of hij onschuldig is. Stel dat Eddy de vrouw heeft vermoord en dit zelf niet meer weet. De opvatting over persoonlijke identiteit van Paul Ricoeur heeft praktische gevolgen voor het toeschrijven van verantwoordelijkheid in een situatie zoals die van Eddy.
Geef Ricoeurs opvatting over persoonlijke identiteit weer.
Beargumenteer met deze opvatting van Ricoeur of Eddy volgens jou verantwoordelijk kan worden gehouden voor de moord op de vrouw.
Bekijk het antwoord
- Geeft Ricoeurs opvatting weer: persoonlijke identiteit gaat niet om wat door de tijd hetzelfde blijft (idem-identiteit), maar om wie door de tijd heen dezelfde blijft (ipse-identiteit), het zelf dat zich door de tijd heen tot zichzelf verhoudt (1p)
- Beargumenteert met Ricoeurs opvatting of Eddy volgens de leerling verantwoordelijk kan worden gehouden voor de moord op de vrouw (1p)
Beide standpunten zijn goed, mits met Ricoeurs opvatting beargumenteerd: Eddy is verantwoordelijk (hij had rekening moeten houden met zijn toekomstige zelf en de black-outs) of Eddy is niet verantwoordelijk (hij kon niet weten dat hij iemand zou vermoorden).
Vraag 9 1 punt
NZT is op te vatten als een prestatiebevorderend middel: het vergroot immers je hersencapaciteit.
Geef een reden waarom bij NZT het onderscheid tussen genezen en verbeteren problematisch is.
Bekijk het antwoord
- Geeft de reden: NZT verbetert het geheugen en de hersencapaciteit, waardoor een normaal geheugen of een normale hersencapaciteit gebrekkig kan lijken en niet meer duidelijk is wat een ziekte is en wat een algemeen menselijk gebrek (1p)
tekst 2
Technieken voor mensverbetering gaan over middelen om mensen te verbeteren ten opzichte van wat ze van de natuur hebben meegekregen aan mentale of fysieke capaciteiten.
Die vraag wordt in de film indringend aan de orde gesteld, want de hoofdpersoon gaat bijna ten onder aan zijn NZT-verslaving én aan de hebzucht van zijn omgeving. Waarom zouden we eigenlijk méér willen kunnen dan we van de natuur hebben meegekregen en zal de natuur ons niet ‘straffen’ als we daar een poging toe doen?
naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik-2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15
Vraag 10 2 punten
Tijdens een lezing over vragen die de film Limitless oproept, verwezen twee filosofen naar de relatie tussen technieken voor mensverbetering en opvattingen over de menselijke natuur. Allen Buchanan geeft vier verschillende voorbeelden waarin verwijzingen naar de menselijke natuur gebruikt worden om mensverbeteringstechnieken moreel te beoordelen. Hieruit trekt Buchanan een conclusie.
Leg deze conclusie van Buchanan uit.
Beargumenteer vervolgens met tekst 2 of jij, als het gaat over de wenselijkheid van NZT, het met Buchanan eens bent.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Buchanan verwijzingen naar de menselijke natuur geen morele regels over veranderingen aan die natuur inhouden (1p)
- Beargumenteert met tekst 2 of met verwijzingen naar de menselijke natuur of de leerling het met Buchanan eens is over de wenselijkheid van NZT (1p)
Beide standpunten (wel of niet eens met Buchanan) zijn goed, mits beargumenteerd met tekst 2 of met verwijzingen naar de menselijke natuur.
tekst 3
Een andere vraag: is de fascinatie met technieken voor mensverbetering niet een symptoom van de harde economische competitie in kapitalistische samenlevingen? Zou onze samenleving erop vooruitgaan als individuen nóg beter in staat zouden worden om de competitie met anderen aan te gaan?
Dat economische speelt ook in de film een rol, want het lijkt geen toeval dat het succes van de hoofdpersoon tot uiting komt in groot geld, roem en vrouwelijke aandacht en niet in sociaal succes, artistieke prestaties of idealistische activiteiten.
naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik-2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15
Vraag 11 2 punten
In de lezing werd tot slot de vraag gesteld of een mensverbeteringstechniek als NZT een betere wereld oplevert. Stel dat NZT helemaal geen vervelende bijwerkingen zou hebben en dat iedereen het middel zou kunnen gebruiken. Dan zou je de samenleving een ‘hedonistische utopie’ kunnen noemen.
Geef weer wat ‘een hedonistische utopie’ is.
Beargumenteer vervolgens met tekst 3 of jij een voor- of tegenstander van een hedonistische utopie met NZT zou zijn.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer dat een hedonistische utopie een ideale niet-bestaande plaats is die is gebaseerd op het bevredigen van genot of geluk (1p)
- Beargumenteert met tekst 3 of de leerling voor- of tegenstander is van een hedonistische utopie met NZT (1p)
Voor- en tegenstanderschap zijn beide goed, mits beargumenteerd met tekst 3.
2021, tijdvak 2: De weg
Opgavetekst
tekst 4
We denken dat we er goed aan doen om naar binnen te kijken, onszelf te vinden en te bepalen welke vorm ons leven moet aannemen. We bepalen welke carrière het meest overeenkomt met onze persoonlijkheid en onze natuurlijke neigingen.
En als we dit alles gevonden hebben – ons ware zelf, de carrière die voor ons is weggelegd, en onze zielsverwant – gaan we ervan uit dat we een tevreden leven zullen leiden. We weten dan immers wie we zijn, kunnen ons ware zelf koesteren en alle geluk, voorspoed en persoonlijke bevrediging beleven die ons voor ogen stond.
naar: M. Puett, De weg, 2016
Vraag 13 1 punt
Volgens Puett moeten we juist ophouden met naar binnen te kijken om daar naar onszelf te zoeken. Wie naar een onveranderlijk bestaand zelf op zoek is, zal teleurgesteld raken als dat zelf niet blijkt te bestaan. In de westerse filosofie kan de opvatting dat er geen onveranderlijk zelf bestaat, worden toegeschreven aan bijvoorbeeld David Hume. Volgens Hume hebben we geen waarneming van een zelf en is het idee van een onveranderlijk, ononderbroken bestaan van het zelf een product van de verbeelding.
Leg met de rol van de verbeelding uit hoe het idee van een onveranderlijk, ononderbroken bestaan van het zelf volgens Hume tot stand komt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de verbeelding een onveranderlijke identiteit toeschrijft aan losse, elkaar opvolgende waarnemingen, zoals bij de boom die alleen geleidelijk en onmerkbaar verandert (1p)
2021, tijdvak 2: Een bundeltje tegenspraak
Opgavetekst
tekst 9
Ik heb een sterk uitkomende karaktertrek die iedereen die me langer kent moet opvallen, en wel m’n zelfkennis. Ik kan me bij al m’n handelingen bekijken, alsof ik een vreemde was. Bij elk woord dat ik uitspreek, weet ik dadelijk als het uitgesproken is: “Dit had anders gemoeten.” of “Dat is goed zoals het is.”
bron: Dagboek van Anne Frank, 15 juli 1944
Vraag 22 1 punt
De aantekeningen in het dagboek van Anne zijn gericht aan ‘Kitty’. Anne verlangt zo sterk naar iemand die naar haar wil luisteren dat ze de persoon van Kitty heeft verzonnen. Volgens Dennett is het zelf een fictief object.
Leg uit dat volgens Dennett zowel Annes zelf als Kitty een fictief object zijn.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Dennett Annes zelf, net als het fictieve personage Kitty, alleen bestaat als narratief zwaartepunt in de verhalen waarmee zij haar gedrag wil begrijpen (1p)
Vraag 23 2 punten
Het Achterhuis is klein. De bewoners zitten opgesloten, ergeren zich snel aan elkaar en kibbelen voortdurend. Anne vergelijkt haar bestaan in het Achterhuis met dat van een vogel, die tegen de spijlen van zijn nauwe kooi aanvliegt. Haar verlangen om vrij te zijn, is zo sterk dat dit haar gedachten beheerst. Volgens fenomenologen als Merleau-Ponty speelt het lichaam bij alles wat we doen een belangrijke rol.
Leg met Annes vergelijking van zichzelf met een vogel in een kooi uit:
- wat het onderscheid is tussen het objectieve lichaam en het geleefde lichaam,
- dat volgens Merleau-Ponty het lichaam ankerpunt van het narratieve zelf is.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het objectieve lichaam het lichaam van buitenaf is als object, en het geleefde lichaam het ervaren lichaam van binnenuit, zoals Anne die zich opgesloten voelt en naar vrijheid verlangt (1p)
- Legt uit dat volgens Merleau-Ponty het lichaam het ankerpunt van het narratieve zelf is: de verhalen die Anne over zichzelf vertelt hangen samen met haar lichaam in tijd en ruimte (1p)
Vraag 24 1 punt
Het verblijf in het Achterhuis laat zijn sporen na. Na twee jaar ondergedoken te zijn, zegt Anne dat ze wordt bepaald door wisselende stemmingen. Ze noemt zichzelf een ‘bundeltje tegenspraak’, een gespleten ziel. Het lijkt alsof ze niet bestaat. Kant zou vinden dat Anne wel degelijk een zelf heeft.
Leg uit in welk opzicht Anne volgens Kant wel een zelf heeft.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Anne volgens Kant een zelf heeft als mogelijkheidsvoorwaarde voor ervaring: om haar wisselende stemmingen als één ‘bundeltje tegenspraak’ te ervaren, moet er een zelf zijn dat die ervaringen verbindt (1p)
2021, tijdvak 3: Portretfotografie
Vraag 1 2 punten
Portretfoto’s kunnen vragen oproepen over identiteit en de verschillende aspecten die daarbij een rol spelen. In het fotoproject Hipster/Muslim werden de afgelopen jaren in vijf verschillende steden telkens een hipster en een moslim samen gefotografeerd. Vervolgens ruilden ze van kleding en werden ze opnieuw gefotografeerd. Qua levensverhaal en achtergrond verschillen de jonge mannen, maar ze hebben minstens twee overeenkomsten: beiden hebben een baard en ze wonen in dezelfde wijk. Dit zijn de foto’s van Ayoub en Bas. Zij wonen in de Schilderswijk in Den Haag. Bij de vraag naar persoonlijke identiteit wordt een onderscheid gemaakt tussen kwalitatieve identiteit en numerieke identiteit. Geef het onderscheid weer tussen kwalitatieve en numerieke identiteit. Leg vervolgens uit dat het fotoproject over kwalitatieve identiteit gaat.
Bekijk het antwoord
- Geeft het onderscheid weer: kwalitatieve identiteit gaat over overeenkomstige eigenschappen, numerieke identiteit gaat over de vraag hoe je ondanks veranderingen door de tijd heen dezelfde persoon blijft (1p)
- Legt uit dat het fotoproject over kwalitatieve identiteit gaat: door de overeenkomstige eigenschappen (baard, dezelfde wijk) wordt de vraag opgeroepen in hoeverre de jongens hetzelfde zijn (1p)
Bron 4

Zelfportret van Erwin Olaf uit drie zwart-wit portretten naast elkaar, van links naar rechts onder de opschriften I wish, I am en I will be. Links: een naakte man met een gespierde borst die recht in de camera kijkt. Midden: dezelfde man in een wit singlet. Rechts: een blonde man in een wit overhemd, met een zuurstofslangetje over het gezicht.
Vraag 5 2 punten
Een van de bekendste portretfotografen in Nederland is Erwin Olaf. Op zijn vijftigste maakte hij onderstaand zelfportret I wish, I am, I will be (Ik zou willen, ik ben, ik zal zijn). Olaf maakte dit portret ruim tien jaar geleden. Hij wist toen al dat hij een ongeneeslijke longziekte had, maar hij had op dat moment nog geen zuurstofflessen nodig. Volgens Paul Ricoeur speelt het onderscheid tussen huidig en toekomstig perspectief een rol bij de vraag naar persoonlijke identiteit. Leg Ricoeurs opvatting over persoonlijke identiteit uit met: Ricoeurs onderscheid tussen huidig en toekomstig perspectief en de titel van Olafs portret I wish, I am, I will be.
Bekijk het antwoord
- Legt Ricoeurs opvatting uit: het gaat om een zelf dat zich tot zichzelf verhoudt, dat vanuit een huidig perspectief kan vooruitblikken naar mogelijke toekomstige situaties en zich kan afvragen of hij dat dan nog zelf zal zijn (1p)
- Legt uit dat Olaf op de foto I am vooruit kan blikken naar toekomstige perspectieven en zich kan afvragen of hij dezelfde blijft als hij degene op de foto I will be is geworden, in plaats van degene op de foto I wish (1p)
tekst 3
Gevraagd naar de overkoepelende thema’s in zijn werk, zegt Olaf: “In de jaren tachtig was het seks – vooral mijn angst ervoor. Ik was al blij dat ik uit de kast was gekomen.” De jaren negentig: agressie. “Ik zat altijd op het paard en ik zou de wereld wel gaan veroveren met mijn lans.”
De jaren nul: verdriet – niet alleen om de wereld, na 9/11, ook omdat zijn ziekte, longemfyseem, hem steeds vaker begon te hinderen. Een woord dat het thema voor de jaren tien dekt vond hij lastig. “Stuurloos? Ik ben sinds mijn 55ste de weg een beetje kwijt. Ik ben een ouder wordende man, die niet meer precies weet waar hij voor staat. Ik ben privé heel gelukkig, met mijn man. Ook met dat homo-activisme van mij is het wel mooi geweest. Ik denk: ga nieuwe dingen leren en bedenken wat je wilt doen met je bedrijf.”
naar: de Volkskrant, 25 mei 2018, 'Ik ben bang dat wat ik heb gemaakt, geen kunst blijkt te zijn'
Vraag 6 3 punten
Olafs karakterisering van zijn werk lijkt ook een karakterisering van zijn identiteit te zijn, van zijn ‘zelf’. Zoals blijkt uit tekst 3 staat Olafs ‘zelf’ door de jaren heen niet vast. David Hume gebruikt ‘de geest als theater’ als metafoor voor zijn sceptische opvatting over het zelf. Leg met ‘de geest als theater’ Humes sceptische opvatting over het zelf uit. Beargumenteer vervolgens of jij het eens bent met Humes opvatting over het zelf met: tekst 3 en Humes begrip van losse percepties.
Bekijk het antwoord
- Legt Humes sceptische opvatting van het zelf uit met de geest als theater: zoals in het theater losse scènes voorbijglijden, heeft de mens losse percepties, maar de geest heeft geen toeschouwer die deze waarneemt; het zelf is niets anders dan een bundel vluchtige percepties (1p)
- Geeft een argumentatie voor of tegen Humes opvatting over het zelf, met tekst 3 (1p)
- Gebruikt Humes begrip van losse percepties in de argumentatie (1p)
Een argument voor of tegen Humes opvatting is goed, mits het met tekst 3 en het begrip van losse percepties wordt onderbouwd.
2021, tijdvak 3: Harari en zijn 21 lessen voor de 21ste eeuw
Opgavetekst
tekst 4
Riley wordt bestuurd door tegenstrijdige biochemische mechanismen, die in de film worden weergegeven door stripfiguurtjes. Deze figuurtjes regelen al Rileys stemmingen, beslissingen en handelingen met knoppen en hendels in het ‘Hoofdkwartier’.
naar: Harari, 21 lessen voor de 21ste eeuw
Vraag 8 2 punten
Yuval Noah Harari is beroemd geworden met zijn boeken over de mens. In 21 lessen voor de 21ste eeuw bespreekt hij de belangrijkste vragen van onze tijd. In het boek is de centrale gedachte dat wij als mensen goed met elkaar kunnen samenwerken omdat we in ‘mythen’ of gedeelde verhalen geloven. Dat kunnen persoonlijke verhalen zijn die je in kleine kring uitwisselt of die je bijvoorbeeld in films kunt zien. Harari noemt Disney-films als voorbeeld van gedeelde persoonlijke verhalen. Deze films weerspiegelen door de jaren heen opvattingen over onze identiteit. In de film Inside Out uit 2015 kunnen we in het brein van het meisje Riley kijken en haar emoties volgen. In deze film is volgens Harari de huidige hersenwetenschappelijke visie op de mens duidelijk te herkennen. Leg uit in welk opzicht tekst 4 aansluit bij het breinreductionisme. Leg vervolgens uit welke kritiek Kant zou hebben op de opvatting van de breinreductionisten over het zelf.
Bekijk het antwoord
- Legt uit in welk opzicht tekst 4 aansluit bij het breinreductionisme: het zelf is een hersenactiviteit, een verzameling biochemische mechanismen, zoals Riley die wordt bestuurd door de stripfiguurtjes (1p)
- Legt uit welke kritiek Kant zou hebben op het breinreductionisme: het zelf vormt de mogelijkheidsvoorwaarde om hersenactiviteit als een verzameling biochemische processen te kunnen beschouwen (1p)
tekst 5
Het is een fascinerend en angstaanjagend schouwspel, al die mensen die talloze uren achter hun computer zitten om met foto’s en verhalen een perfect ‘zelf’ te construeren en te verfraaien. Vervolgens raken ze gehecht aan hun eigen creatie en gaan ze daarin geloven.
naar: Harari, 21 lessen voor de 21ste eeuw
Vraag 9 3 punten
Volgens Harari heeft iedereen het zelf dat wordt gevormd door het vertellen van verhalen. Hij laat zien welke belangrijke rol sociale media als Instagram en Facebook daarbij spelen. Harari beschrijft in tekst 5 wat mensen tegenwoordig op sociale media doen om het zelf vorm te geven. Volgens Marya Schechtman spelen verhalen een essentiële rol in de bepaling van onze identiteit. Lynne Rudder Baker heeft kritiek op deze opvatting van identiteit. Leg uit of het vormgeven van een zelf zoals dat in tekst 5 wordt beschreven, aansluit bij de karakterisatievraag van Schechtman. Geef vervolgens weer wat de kritiek is van Baker op de identiteitsopvatting van Schechtman. Beargumenteer tot slot of een geconstrueerde internet-identiteit volgens jou een werkelijk zelf kan zijn. Geef daarbij aan of je het eens of oneens bent met de opvatting van Baker over het zelf.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het vormgeven van een zelf zoals in tekst 5 beschreven aansluit bij Schechtmans karakterisatievraag: door actief te zijn op sociale media denken we na over welke kenmerken bij ons horen (1p)
- Geeft de kritiek van Baker weer: de vraag naar de numerieke identiteit gaat altijd vooraf aan de karakterisatievraag, er moet al een persoon bestaan die een zelfnarratief kan scheppen (1p)
- Beargumenteert of een geconstrueerde internet-identiteit een werkelijk zelf kan zijn, op basis van het wel of niet eens zijn met de opvatting van Baker over het zelf (1p)
Het eens of oneens zijn met Baker is beide goed, mits het argument met de opvatting van Baker over het zelf wordt onderbouwd.
Vraag 11 3 punten
Harari wijst erop dat door de technologische revolutie erg veel gegevens over jouw persoonlijke internetleven in handen komen van de internetbedrijven. Bedrijven als Google, Apple en Disney kunnen op basis van verzamelde data over jou adviezen geven op het moment dat je via het internet een keuze voor een product of een film wilt maken. Het op grote schaal verzamelen van gegevens van personen heeft voordelen en nadelen. Leg met het voorbeeld van het verzamelen van data over jouw gedrag op internet uit dat de mens een dubbelzinnige houding heeft ten aanzien van techniek. Beargumenteer vervolgens met deze dubbelzinnige houding of jij een voorstander of tegenstander bent van het verzamelen van gegevens over jouw gedrag op internet.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van het verzamelen van data over jouw gedrag uit dat de mens een dubbelzinnige houding heeft ten aanzien van techniek: enerzijds een nuttig hulpmiddel dat tot goede adviezen kan leiden, anderzijds angst voor de consequenties van wat er door wie met de gegevens wordt gedaan (2p)
- Geeft een argumentatie over het voorstander of tegenstander zijn van het door bedrijven op grote schaal verzamelen van persoonlijke gegevens over internetgedrag, met de dubbelzinnige houding ten aanzien van techniek (1p)
Voorstander of tegenstander zijn beide goed, mits de argumentatie de dubbelzinnige houding ten aanzien van techniek gebruikt.
tekst 7
Elk jaar moeten miljoenen jongeren beslissen wat ze willen studeren. Je wordt onder druk gezet door je ouders, je vrienden en je leraren, die allemaal andere interesses en meningen hebben.
Het is extra moeilijk om verstandig te kiezen doordat je niet goed weet wat je nodig hebt om te slagen in een bepaald beroep en niet per se een realistisch beeld hebt van je eigen tekortkomingen.
In de toekomst zouden we het aan Google kunnen overlaten om dergelijke beslissingen voor ons te nemen. Google zou mij kunnen vertellen dat ik mijn tijd zou verspillen op een rechtenfaculteit, maar dat ik best een prima psycholoog of loodgieter kan worden.
naar: Harari, 21 lessen voor de 21ste eeuw
Vraag 12 2 punten
Volgens Harari kunnen algoritmen de mensen in de toekomst beter kennen dan mensen zichzelf kennen. Elk jaar moeten miljoenen jongeren beslissen wat ze willen studeren (tekst 7). Het overlaten van levensbeslissingen aan bedrijven zoals Google kan worden gezien als mensverbeteringstechniek. Maar er wordt verschillend gedacht over het toelaten van deze techniek in onze samenleving. Het wel of niet toelaten is dan vaak afhankelijk van de opvatting of technologische ontwikkelingen bepalend (constitutief) zijn voor de menselijke identiteit. Beargumenteer of we levensbeslissingen volgens jou zouden moeten overlaten aan bedrijven zoals Google, met: een opvatting of de menselijke geest begrensd of juist onbegrensd is, en een opvatting of technologische ontwikkelingen bepalend (constitutief) zijn voor de menselijke identiteit.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument of de menselijke geest begrensd of onbegrensd is (1p)
- Geeft een argument of technologische ontwikkelingen bepalend (constitutief) zijn voor de menselijke identiteit (1p)
Zowel voor als tegen het overlaten van levensbeslissingen aan Google is goed, mits onderbouwd met de twee opvattingen.
2021, tijdvak 3: Mens en huisdier
tekst 10
Wij hebben in onze Nederlandse cultuur heel erg geleerd om onze emoties en gevoelens wat weg te stoppen en te zeggen dat het wel goed met ons gaat. We praten er niet zo over. Maar door in contact te komen met dieren, en paarden in het bijzonder, leer je jezelf weer kennen.
Paarden lezen geen visitekaartjes, maar kijken echt naar hoe jij je van binnen voelt, waardoor ze ons meer bewust over onszelf maken.
bron: www.bitmagazine.nl, Paarden kunnen je gedrag feilloos aanvoelen, maar hoe kan dat?, 2018
Vraag 18 2 punten
Dat paarden sommige mensen kunnen helpen om dichter bij hun gevoel te komen, laat volgens Brouwer iets zien over onze cultuur (tekst 10). Rousseau ziet de maatschappij als bedreiging voor het authentieke leven. Leg deze opvatting van Rousseau uit. Leg vervolgens uit dat Brouwer in tekst 10 aansluit bij die opvatting van Rousseau.
Bekijk het antwoord
- Legt Rousseaus opvatting uit: de maatschappij maakt de mens tot een gekunstelde en onechte versie van zichzelf, doordat hij zichzelf steeds ziet door de ogen van anderen (1p)
- Legt uit dat Brouwer in tekst 10 aansluit bij Rousseau: mensen hebben door de maatschappij geleerd hun gevoelens weg te stoppen (1p)
tekst 11
Ik heb vooral geleerd om haar slimheid te waarderen, de humor van haar gedrag te zien. Pip is ingesteld op overleven, ze is ontzettend slim. Als wij ’s avonds op de bank zaten en geen zin hadden met haar te spelen, sprong ze op de vensterbank. Dan ging ze je provocerend zitten aankijken, tussen de vazen, met zo’n blik van: Zie je me? Ik doe het weer. Als gevolg daarvan hebben we de vensterbank leeggehaald en voortaan mag Pip er gewoon op.
Om toch aandacht te krijgen als wij tv keken, bedacht Pip iets anders: achter onze tv ligt zo’n stekkerdoos met een aan-uitschakelaar. Pip weet dat als ze daarop drukt, de tv uitgaat. Dat genereert minstens zo veel aandacht als het kapot gooien van vazen.
bron: HBVB Magazine, 22, 2018
Vraag 20 3 punten
Pia Cuijpers heeft een bijzonder huisdier, een otter genaamd Pip. Cuijpers werkte als dierverzorgster toen Pip door haar moeder verstoten werd en Cuijpers de zorg op zich nam. Sindsdien woont Pip bij haar thuis. Ze benadrukt dat Pip altijd een wild dier zal blijven en dat otters niet geschikt zijn als huisdier. Dieren kunnen een eigen karakter hebben, maar of dieren ook een persoonlijke identiteit hebben is een punt van discussie. Voor Locke is het duidelijk dat dieren geen persoonlijke identiteit hebben. Hij haalt daarbij het voorbeeld aan van een papegaai waarmee je wel een intelligent gesprek kunt voeren, maar die om die reden volgens Locke nog geen persoonlijke identiteit heeft. Geef Lockes onderscheid weer tussen persoon en mens. Leg vervolgens met het voorbeeld van de papegaai uit dat dieren volgens Locke geen persoonlijke identiteit hebben. Beargumenteer tot slot met tekst 11 of jij het eens bent met Lockes opvatting dat dieren geen persoonlijke identiteit kunnen hebben.
Bekijk het antwoord
- Geeft Lockes onderscheid weer tussen een persoon, een wezen met bewuste herinneringen dat zichzelf door de tijd heen als zichzelf kan beschouwen, en een mens, een levend lichaam als organisme met een bepaalde vorm (1p)
- Legt met het voorbeeld van de papegaai uit dat dieren volgens Locke geen persoonlijke identiteit hebben, omdat zij in tegenstelling tot mensen geen bewustzijn van zichzelf hebben (1p)
- Beargumenteert met tekst 11 of Lockes opvatting dat dieren geen persoonlijke identiteit kunnen hebben juist is (1p)
Het eens of oneens zijn met Locke is beide goed, mits onderbouwd met tekst 11.
2019, tijdvak 1: Gestolen identiteit
Opgavetekst
tekst 1
Ik reageerde instinctief. Beelden zetten zich onmiddellijk om in handelingen. Ik zag en deed. Mijn handen en voeten namen eigen beslissingen. Mijn hart pompte, mijn longen zogen en bliezen, harder dan ik kon bijhouden. Mijn lichaam redde zichzelf, ik draaide weg van de schuivende en tollende auto voor me, ergens heen.
bron: Charles den Tex, Cel, 2008
Vraag 1 2 punten
De roman ‘Cel’ gaat over het personage Michael Bellicher. In het begin van het verhaal rijdt Michael over een tweebaansweg wanneer de auto die voor hem rijdt plotseling over de kop slaat.
(zie tekst 1)
Volgens Maurice Merleau-Ponty hébben we niet alleen een lichaam, maar zíjn we ook ons lichaam.
Leg met tekst 1 uit dat Michael volgens Merleau-Ponty:
− een lichaam heeft, en
− een lichaam is.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Michael volgens Merleau-Ponty een lichaam heeft: hij is zich bewust van de reactie van zijn lichaam (lichaam-als-object), bijvoorbeeld het pompende hart en de zogende en blazende longen (1p)
- Legt uit dat Michael volgens Merleau-Ponty een lichaam is: zijn ik is zijn lichaam dat betrokken is op de wereld, zoals zijn lichaam dat zichzelf redt en hem wegdraait van de auto (lichaam-als-subject) (1p)
Vraag 3 3 punten
Michael ontdekt dat zijn identiteit in de vorm van zijn creditcard, bankpas en burgerservicenummer is gestolen. Iemand heeft op zijn naam de bronskleurige BMW gekocht en daarmee het misdrijf gepleegd. Maar de politie gelooft dit niet.
Stel dat de politie een leugendetector gebruikt om erachter te komen of Michael het misdrijf heeft gepleegd. Michael spreekt de waarheid en toch geeft de leugendetector om de een of andere reden aan dat hij liegt. De leugendetector geeft dus een verkeerde uitslag en de politie gelooft de leugendetector. Doordat de politie hem niet gelooft, voelt Michael zich beroofd van zijn ware zelf.
Of het zelf echt bestaat, betekent in een manifest wereldbeeld iets anders dan in een wetenschappelijk wereldbeeld.
Volgens breinreductionisten bestaat het zelf niet.
Leg uit dat het zelf volgens de breinreductionisten niet bestaat.
Beargumenteer vervolgens of jij het eens bent met deze opvatting van het breinreductionisme, met:
− het onderscheid tussen een manifest en een wetenschappelijk wereldbeeld en
− de foute uitslag van de leugendetectortest.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens de breinreductionisten het zelf niet bestaat, omdat het niets anders is dan een verzameling hersenprocessen (1p)
- Past het onderscheid tussen een manifest en een wetenschappelijk wereldbeeld juist toe in de argumentatie of het zelf bestaat (1p)
- Past de foute uitslag van de leugendetectortest juist toe in de argumentatie of het zelf bestaat (1p)
Het standpunt (wel of niet eens met het breinreductionisme) is vrij. De punten gaan naar de uitleg en naar de juiste toepassingen in de argumentatie.
tekst 3
Vroeger dachten we dat iedereen uniek was. Nu weten we dat we voor het overgrote deel allemaal hetzelfde zijn. Identiteit is een semi-unieke en kopieerbare set gegevens. Jouw identiteit is niet gestolen, maar gekopieerd, en nu duikt die kopie overal op: een virtuele kloon.
naar: Charles den Tex, Cel, 2008
Vraag 6 2 punten
Michaels identiteit blijkt te zijn gestolen toen hij online iets kocht. Een hacker helpt Michael om uit te zoeken wie de dief is. Deze hacker zegt:
(zie tekst 3)
Deze hacker stelt persoonlijke identiteit gelijk aan online-identiteit. Wat iemand op internet koopt, welke sites hij bezoekt en dus welke interesses hij heeft, welke sociale media hij gebruikt: deze informatie vormt een set gegevens die iemands persoonlijke identiteit voor het grootste gedeelte kenmerken. Om te bepalen wat iemands persoonlijke identiteit is, kan een onderscheid worden gemaakt tussen kwalitatieve identiteit en numerieke identiteit.
Geef dit onderscheid weer.
Beargumenteer vervolgens met dit onderscheid of de virtuele kloon uit tekst 3 dezelfde is als Michael.
Bekijk het antwoord
- Geeft het onderscheid weer: numerieke identiteit gaat over hoe we door de tijd heen dezelfde blijven ondanks veranderingen, kwalitatieve identiteit gaat over het hebben van dezelfde eigenschappen (1p)
- Beargumenteert met dit onderscheid of de virtuele kloon uit tekst 3 dezelfde is als Michael (1p)
Beide standpunten (wel of niet dezelfde als Michael) zijn goed, mits ze met het onderscheid tussen kwalitatieve en numerieke identiteit worden onderbouwd.
Vraag 7 2 punten
De roman ‘Cel’ roept niet alleen vragen op over persoonlijke identiteit, maar ook over internet. Kan een online gestolen identiteit een bedreiging vormen voor onze persoonlijke identiteit in het offline leven? Het antwoord op die vraag hangt af van je houding ten aanzien van techniek. In dit geval kan een onderscheid worden gemaakt tussen internet als instrument en internet als iets dat constitutief is voor wie wij zijn.
Leg het onderscheid uit tussen internet als instrument en internet als iets dat constitutief is voor wie wij zijn.
Beargumenteer vervolgens met dit onderscheid of een online gestolen identiteit volgens jou een bedreiging vormt voor persoonlijke identiteit in het offline leven.
Bekijk het antwoord
- Legt het onderscheid uit: internet als instrument is een hulpmiddel om doelen te bereiken, internet als constitutief is intrinsiek verbonden met wie we zijn, bijvoorbeeld als onderdeel van cognitieve processen zoals het geheugen (1p)
- Beargumenteert met dit onderscheid of een online gestolen identiteit een bedreiging vormt voor persoonlijke identiteit in het offline leven (1p)
Beide standpunten zijn goed, mits ze met het onderscheid tussen internet als instrument en internet als constitutief worden onderbouwd.
2019, tijdvak 1: Alter ego
Opgavetekst
Bron 8

Drie figuren naast elkaar. Links een man in pak met bril (Clark Kent). In het midden een man die zijn overhemd openscheurt, met de S van Superman op zijn borst. Rechts een figuur in het Superman-kostuum met de S op de borst.
Vraag 8 1 punt
Alter ego betekent ‘ander ik’. Met een alter ego neemt iemand tijdelijk een andere identiteit aan. Superman, Batman en de superster Lady Gaga zijn voorbeelden van alter ego’s. In de afbeelding hiernaast zie je de verandering van journalist Clark Kent in Superman, die met zijn superkracht mensen redt.
(zie afbeelding)
Fans discussiëren al jaren over de kwestie of Superman het alter ego is van Clark of andersom. Het verhaal verandert als het vanuit de een of vanuit de ander wordt verteld. Voor stuntelaar Clark is het fijn om af en toe ook de stoere, zelfverzekerde Superman te zijn. Voor Superman is het nodig om zich als onopvallende journalist onder de mensen te kunnen begeven.
Deze verhouding tussen Clark en Superman is ook voor filosofen interessant als het gaat om persoonlijke identiteit. Marya Schechtman spreekt in dit verband over de karakteriseringsvraag.
Leg met de verhouding tussen Clark en Superman uit wat Schechtman bedoelt met de karakteriseringsvraag.
Bekijk het antwoord
- Legt uit wat Schechtman met de karakteriseringsvraag bedoelt, aan de hand van de verhouding tussen Clark en Superman: de vraag naar de set kenmerken die iemand maakt tot wie hij is, en het antwoord verandert als het verhaal vanuit Superman of vanuit Clark wordt verteld (1p)
Vraag 9 1 punt
Derek Parfit heeft een psychologisch criterium voor persoonlijke identiteit.
Geef aan wat dit criterium inhoudt.
Bekijk het antwoord
- Geeft Parfits criterium weer: als er door de tijd overlappende ketens van sterke psychologische verbondenheid zijn (zoals herinneringen, karaktereigenschappen, overtuigingen, verlangens en intenties), kunnen we spreken van identiteit (1p)
Vraag 10 1 punt
Leg met de verhouding tussen Clark en Superman uit dat de vraag naar persoonlijke identiteit volgens Parfit een lege vraag kan zijn.
Bekijk het antwoord
- Legt met de verhouding tussen Clark en Superman uit dat de vraag naar persoonlijke identiteit volgens Parfit een lege vraag kan zijn, omdat er geen onderliggende identiteit is waarop die vraag zinvol beantwoord kan worden (1p)
Vraag 11 4 punten
Lois Lane, een collega van Clark, wordt verliefd op Superman. Clark baalt ervan dat Lois verliefd wordt op Superman, maar hém niet ziet staan. Hij wil door Lois gewaardeerd worden om wie hij is, maar hij wil de identiteit van Superman ook niet onthullen. Clark wordt daarom jaloers op zijn alter ego, maar schaamt zich voor zijn jaloezie.
Clark wordt verscheurd door zijn gevoelens. Uiteindelijk kiest hij ervoor om het algemeen belang van de heldendaden van Superman boven zijn privégevoelens te plaatsen.
Volgens Charles Taylor zou de door gevoelens verscheurde Clark op een moderne manier authentiek zijn. Het moderne ideaal van authenticiteit is volgens Taylor beïnvloed door zowel Rousseau als Herder.
Geef deze twee invloeden weer.
Leg vervolgens uit dat deze twee invloeden herkenbaar zijn in het voorbeeld van Clark en Superman.
Bekijk het antwoord
- Geeft de invloed van Rousseau op het moderne authenticiteitsideaal weer: het herstellen van het authentieke morele contact met jezelf, het idee van zelfbeschikkende vrijheid (1p)
- Geeft de invloed van Herder op het moderne authenticiteitsideaal weer: trouw zijn aan jezelf, je eigen manier van mens-zijn (1p)
- Legt uit dat de invloed van Rousseau herkenbaar is in Clark: hij laat zien dat hij zich niet door zijn amour propre (ijdelheid, jaloezie) laat leiden (1p)
- Legt uit dat de invloed van Herder herkenbaar is in Clark: hij is op zijn eigen unieke manier mens, doordat hij verlangt dat Lois hém ziet staan zonder te onthullen dat Clark en Superman dezelfde persoon zijn (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: een uitleg dat de invloed van Rousseau en de invloed van Herder herkenbaar is in het voorbeeld van Clark en Superman, krijgt ook een punt als daarin Rousseaus opvatting over het herstellen van het authentieke morele contact met jezelf en Herders idee van trouw zijn aan jezelf juist wordt toegepast.
Vraag 14 2 punten
Na afloop van de show waarin ze als Jo Calderone optrad, deed Germanotta de volgende uitspraak: “Ik wil aantonen dat iedereen bestaat uit meerdere persoonlijkheden, die apart van elkaar bestaan.” Paul Ricoeur maakt bij de vraag naar persoonlijke identiteit een onderscheid tussen ipse-identiteit en idem-identiteit.
Leg met tekst 4 en de uitspraak van Germanotta uit dat er bij de alter ego’s Lady Gaga en Jo Calderone:
− geen sprake is van idem-identiteit, maar
− wel sprake kan zijn van ipse-identiteit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit met tekst 4 en de uitspraak van Germanotta dat er geen sprake is van idem-identiteit: de eigenschappen van Lady Gaga en Jo zijn anders, en ze bestaan apart van elkaar en blijven door de tijd niet hetzelfde (1p)
- Legt uit met tekst 4 en de uitspraak van Germanotta dat er wel sprake kan zijn van ipse-identiteit: Lady Gaga, Jo en Germanotta verhouden zich tot elkaar bij de vraag wie zij zijn (1p)
2019, tijdvak 1: Rating
Opgavetekst
tekst 5
Al dit soort apps hebben een probleem met zelf-selectie: de enigen die een review achterlaten zijn de mensen die van het onderwerp houden of er een hekel aan hebben. Sterker nog, zoals herhaald onderzoek van Rate My Professor laat zien, zeggen scores veel meer over de vooroordelen van de reviewers dan over de werkelijke kwaliteiten van de docent. Op RMP krijgen docenten die door hun studenten aantrekkelijk worden gevonden hogere scores. En mannen en vrouwen worden beoordeeld op totaal verschillende eigenschappen.
naar: The Washington Post, 2015
Vraag 24 1 punt
Volgens Allen Buchanan spelen opvattingen over de menselijke natuur vaak een rol in de morele discussie over mensverbeteringstechnieken.
Leg uit dat verwijzingen naar de menselijke natuur volgens Buchanan niet geschikt zijn om de wenselijkheid van mensverbeteringstechnieken te beoordelen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens Buchanan verwijzingen naar de menselijke natuur niet geschikt zijn: ook als een mensverbeteringstechniek de menselijke natuur verandert, betekent dat niet per se dat die verandering slecht is (1p)
2019, tijdvak 2: Chatbots
Opgavetekst
Opgave 1 Chatbots
De aflevering ‘Be Right Back’ van de tv-serie ‘Black Mirror’ gaat over Martha en haar vriend Ash. Ash komt om het leven bij een auto-ongeluk. Martha is in diepe rouw en wordt door een vriendin aangemeld voor een app die haar kan helpen haar verdriet te verwerken. In deze app kunnen alle berichten, e-mails en video’s van Ash geüpload worden.
Vervolgens wordt een ‘bot’ gemaakt die de stem en manier van praten van de overleden Ash imiteert. De overeenkomst is groot. Met deze ‘Ashbot’ kan Martha chatten en bellen. De Ashbot praat en lacht als Ash en zegt dingen op een manier die Ash ook had kunnen zeggen.
Martha maakt contact met de Ashbot. Dit is hun eerste telefoongesprek:
tekst 1
Martha: Hallo?
Ashbot: En, hoe klink ik?
Martha: Je klinkt net als hij.
Ashbot: Best wel eng, hè? Ik zeg eng, maar eigenlijk is het totaal geschift dat ik met je kan praten. Ik bedoel: ik heb niet eens een mond.
Martha: Dat is… Dat is net…
Ashbot: Net wat?
Martha: Dat is net iets wat hij zou zeggen.
bron: Black Mirror - Be Right Back - 2013
Vraag 1 1 punt
Om de vraag te beantwoorden of Ash en de Ashbot dezelfde zijn, kun je kijken naar numerieke identiteit en kwalitatieve identiteit.
Leg uit dat Ash en de Ashbot niet numeriek identiek zijn.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Ash en de Ashbot niet numeriek identiek zijn, omdat zij niet door de tijd heen een en hetzelfde ding zijn (bijvoorbeeld: de mens Ash is overleden, terwijl de Ashbot een computerprogramma is). (1p)
Vraag 2 1 punt
Om de vraag te beantwoorden of Ash en de Ashbot dezelfde zijn, kun je kijken naar numerieke identiteit en kwalitatieve identiteit.
Leg uit dat Ash en de Ashbot wel (deels) kwalitatief identiek zijn.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Ash en de Ashbot wel kwalitatief identiek zijn, omdat ze (deels) dezelfde eigenschappen hebben (bijvoorbeeld: de Ashbot klinkt hetzelfde als Ash en zegt de dingen die Ash zou zeggen). (1p)
Vraag 3 2 punten
Paul Ricoeur maakt een onderscheid tussen idem-identiteit en ipse-identiteit.
Leg uit wat het verschil is tussen idem-identiteit en ipse-identiteit.
Leg vervolgens uit dat de Ashbot volgens Ricoeur geen persoonlijke identiteit heeft.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat idem-identiteit gaat over wat door de tijd heen hetzelfde blijft, terwijl ipse-identiteit gaat over het zelf dat zich door de tijd heen tot zichzelf verhoudt. (1p)
- Legt uit dat de Ashbot volgens Ricoeur geen persoonlijke identiteit heeft, omdat het een computersimulatie is die zich niet door de tijd heen tot zichzelf verhoudt. (1p)
tekst 2
Het zit ‘m in kleine, ongrijpbare dingen: de manier waarop iemand slaapt en eet, de slechte grappen die iemand maakt, iemands onlogische manier van denken, gevormd door een leven aan ervaringen − dat kan niet geïmiteerd worden door een computer.
bron: inverse.com - Black Mirror be right back best episode Netflix - 2016
Vraag 4 2 punten
In de discussie over lichaam en geest gebruikt Maurice Merleau-Ponty het begrip ‘geleefd lichaam’.
Leg uit dat volgens Merleau-Ponty de menselijke geest niet door een computer geïmiteerd zou kunnen worden, met:
- het begrip ‘geleefd lichaam’ en
- tekst 2.
Bekijk het antwoord
- Past het begrip ‘geleefd lichaam’ juist toe: volgens Merleau-Ponty is het lichaam de mogelijkheidsvoorwaarde om de wereld te ervaren en om een zelf te hebben. (1p)
- Past tekst 2 juist toe: het unieke zelf ontstaat door een leven aan ervaringen en die geschiedenis kan niet door een computer geïmiteerd worden, omdat het geleefde lichaam een eigen geschiedenis heeft. (1p)
Opgave 1 Chatbots (vervolg)
Martha brengt steeds meer tijd met de Ashbot door aan de telefoon. Maar Martha verlangt naar meer. Ze schaft een robot aan die gebaseerd is op Ash’ uiterlijk en die bestuurd wordt door de Ashbot. Nu heeft ze dus ook een fysieke imitatie van Ash waarmee ze kan praten.
Al snel merkt Martha dat deze Ashbot verschilt van de echte Ash.
tekst 3
Jij bent jij dan ook niet. Je bent een vage afspiegeling. Je hebt geen geschiedenis.
Je bent wat restjes van dingen die hij deed, maar dat is niet genoeg.
bron: Black Mirror - Be Right Back - 2013
Vraag 5 1 punt
In tekst 3 neemt Martha een standpunt in over persoonlijke identiteit. Het vraagstuk van persoonlijke identiteit kan op metafysische, epistemologische en ethische wijze benaderd worden.
Leg uit dat Martha’s standpunt past bij een metafysische benadering van persoonlijke identiteit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Martha’s standpunt past bij een metafysische benadering van wat persoonlijke identiteit is (bijvoorbeeld: de Ashbot is volgens Martha geen Ash, omdat hij geen geschiedenis heeft). (1p)
Vraag 6 1 punt
Volgens Martha zijn Ash en de Ashbot niet dezelfde. Derek Parfit zou dit niet helemaal met haar eens zijn.
Leg dit uit met Parfits psychologisch criterium voor identiteit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat er volgens Parfit sprake is van psychologische continuïteit tussen Ash en de Ashbot (bijvoorbeeld overlappende karaktereigenschappen of manier van praten). (1p)
Romanbot
De situatie van Martha en haar Ashbot is verzonnen voor een aflevering in een serie, maar in 2015 deed zich een vergelijkbare situatie in het echt voor. Toen de jonge Russische ondernemer Roman Mazurenko plotseling overleed, verzamelden zijn vrienden alle berichtjes die hij ooit aan zijn vrienden en familie had gestuurd om daarmee een chatbot van Roman te bouwen.
Mensen die Roman goed kenden, vertellen dat deze Romanbot griezelig sterk lijkt op de echte Roman. Een van zijn vrienden zegt:
tekst 4
Een persoon is niet alleen een lichaam, een paar armen en benen, een persoon is veel meer dan dat. Romans leven is als een steen die in het water is gegooid. De rimpels blijven zich verspreiden in elke richting. Mijn vriend heeft eenvoudigweg een nieuwe vorm aangenomen. We zijn nog steeds bezig om Roman te ontmoeten en te leren kennen.
bron: theverge.com - speak, memory - 2016
Vraag 7 2 punten
Technologische ontwikkelingen roepen vragen op over de grenzen van de menselijke geest. De Romanbot is een voorbeeld van zo’n technologische ontwikkeling.
Leg met een ander voorbeeld uit dat techniek vragen oproept over de grenzen van de menselijke geest.
Beargumenteer vervolgens of jij het eens bent met tekst 4 dat de Romanbot eenvoudigweg een nieuwe vorm van Roman is.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg met een ander voorbeeld dat techniek vragen oproept over of de menselijke geest beperkt is: hulpmiddelen kunnen onderdeel worden van (processen van) de menselijke geest. (1p)
- Geeft een argumentatie of de Romanbot eenvoudigweg een nieuwe vorm van Roman is (zowel eens als oneens met tekst 4 is goed, mits onderbouwd). (1p)
2019, tijdvak 2: Leefregels
Opgavetekst
Opgave 2 Leefregels
In de roman ‘Karkas’ van Femke Schavemaker maakt de lezer kennis met de dertienjarige Nora. Nora heeft niet veel vrienden en voelt zich alleen zichzelf als ze helemaal opgaat in muziek. Haar favoriete nummers zet ze op een speciale tape, die ze beluistert op een draagbare muziekspeler.
tekst 6

De tape is wie ik ben of was of straks ooit ben geweest. Maar dan in nummers waarmee het beter kan worden uitgelegd. Met zeurende gitaren, trillende bassen, wanhopige uithalen en door alles heen een kille hartslag die onverstoorbaar door blijft tikken. Op bekkens en trommels.
Vraag 10 3 punten
Muziek legt volgens Nora uit wie ze is. Volgens Daniel Dennett is het zelf een narratief zwaartepunt. Breinreductionisten hebben een andere opvatting over het zelf.
Leg met tekst 6 uit dat het ‘zelf’ volgens Dennett een narratief zwaartepunt is.
Geef vervolgens een overeenkomst en een verschil tussen de opvatting over het zelf van Dennett en die van de breinreductionisten.
Bekijk het antwoord
- Legt met tekst 6 uit dat het ‘zelf’ volgens Dennett een narratief zwaartepunt is: de nummers op de tape zijn het abstracte centrum waaromheen Nora’s zelf valt te begrijpen, of Nora zichzelf begrijpt. (1p)
- Geeft een overeenkomst tussen de opvatting over het zelf van Dennett en die van de breinreductionisten: volgens beide opvattingen is het zelf geen waarneembaar object, of is het zelf een product van het brein. (1p)
- Geeft een verschil tussen de opvatting over het zelf van Dennett en die van de breinreductionisten: volgens Dennett is het zelf een fictioneel object, terwijl het zelf volgens breinreductionisten niet bestaat. (1p)
Nora en haar bipolaire stoornis
Nora gaat uiteindelijk filosofie studeren. Ze is een van de allerbeste studenten en wordt geroemd om haar creativiteit. Ze schrijft een voorstel om verder onderzoek te doen aan de universiteit. Maar ondertussen blijkt ook dat ze een bipolaire stoornis heeft. Perioden van manie (waarin ze nauwelijks slaapt en veel briljante ideeën heeft) en depressie wisselen elkaar af. Ze begint met het slikken van medicijnen, net voordat ze haar onderzoeksvoorstel moet verdedigen.
Ter voorbereiding op deze verdediging leest ze haar voorstel door, maar ze begrijpt er niets meer van. Ze weet dat ze het voorstel zelf heeft geschreven, maar van haar argumentatie kan ze zich helemaal niets herinneren. Door de medicijnen werkt haar geheugen niet goed meer en verliest ze haar creativiteit.
Vraag 13 2 punten
Het geheugen speelt een belangrijke rol in John Lockes opvatting over persoonlijke identiteit.
Geef weer welke rol het geheugen speelt in Lockes onderscheid tussen persoon en mens.
Leg vervolgens met Lockes opvatting over het geheugen uit of Nora, als ze haar medicijnen slikt, verantwoordelijk is voor het onderzoeksvoorstel dat ze schreef toen ze nog geen medicijnen slikte.
Bekijk het antwoord
- Geeft de rol van het geheugen weer in Lockes onderscheid tussen mens en persoon: een mens is de functionele organisatie van zijn lichaam, terwijl een persoon een bewuste herinnering aan zijn vroegere zelf moet hebben. (1p)
- Legt uit dat Nora als ze medicijnen slikt niet verantwoordelijk is voor het onderzoeksvoorstel dat ze schreef toen ze nog geen medicijnen slikte, omdat ze zich de inhoud niet meer kan herinneren en er zonder herinnering volgens Locke geen sprake is van persoonlijke identiteit en dus ook niet van verantwoordelijkheid. (1p)
tekst 8
Ik herkende mezelf niet meer toen ik nog medicijnen slikte. De psychiater vond dat juist een goede ontwikkeling, omdat ik de kwaal de baas was. Maar voor mijn gevoel zitten die stemmingswisselingen juist in mijn karakter. Ik verkies een leven met pieken en dalen boven de grijze middellijn.
bron: telegraaf.nl - directeur en bipolair - 2017
Vraag 14 1 punt
Het slikken van medicijnen om de gevolgen van psychische stoornissen te onderdrukken, is een voorbeeld van een techniek voor mensverbetering. Filosofen wijzen op de mogelijke spanning die daarbij bestaat tussen genezen en verbeteren. Deze spanning ontstaat door verschillende vooronderstellingen over de menselijke natuur.
Het personage Nora lijkt erg op de schrijfster van ‘Karkas’: Schavemaker studeerde af als filosoof en heeft een bipolaire stoornis. Schavemaker slikte in eerste instantie ook medicijnen tegen haar stoornis, maar besloot daarmee te stoppen. Ze vertelt daarover het volgende (tekst 8).
De psychiater in tekst 8 heeft een andere vooronderstelling over de menselijke natuur dan Schavemaker.
Leg uit dat de psychiater in tekst 8 een andere vooronderstelling heeft over de menselijke natuur dan Schavemaker.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de psychiater in tekst 8 vooronderstelt dat psychische aandoeningen, of heftige stemmingswisselingen, een afwijking zijn van de menselijke natuur die genezen moeten worden, terwijl Schavemaker vooronderstelt dat haar stemmingswisselingen onderdeel zijn van haar natuur. (1p)
Vraag 15 2 punten
De meeste psychiaters begrijpen heel goed dat patiënten zoals Schavemaker (tijdelijk) willen stoppen met hun medicijnen. Toch raden ze dit altijd af, omdat uit onderzoek is gebleken dat het leven van patiënten met een bipolaire stoornis draaglijker is als zij wél medicijnen slikken. Daarmee neemt de kans op ernstige psychoses en zware depressies namelijk sterk af.
Schavemaker geeft aan dat zij haar authenticiteit verliest als ze medicijnen slikt: ze is dan niet meer echt zichzelf.
Sommige mensen hebben de opvatting dat medicijnen als mensverbetering alleen zijn toegestaan als de patiënt echt zichzelf blijft.
Geef een argument vóór en een argument tegen deze opvatting over medicijnen als mensverbetering met het voorbeeld van Schavemaker.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument vóór de opvatting dat medicijnen als mensverbetering alleen zijn toegestaan als de authenticiteit van de patiënt behouden blijft, met het verlies van authenticiteit van Schavemaker: het gevoel echt jezelf te zijn is fundamenteel en zou niet moeten verdwijnen. (1p)
- Geeft een argument tegen de opvatting dat medicijnen als mensverbetering alleen zijn toegestaan als de authenticiteit van de patiënt behouden blijft, met het verlies van authenticiteit van Schavemaker: het verlies weegt misschien niet op tegen de voordelen, zoals minder psychoses en zelfstandiger functioneren. (1p)
2018, tijdvak 1: Online roleplayinggames
Opgavetekst
Bron 7

Afbeelding van een Tauren Druid uit World of Warcraft: een stierachtig, gehoefd wezen in een harnas, met een zwaard in de hand.
Vraag 10 2 punten
Wereldwijd kruipen dagelijks miljoenen mensen achter hun computer om het spel World of Warcraft (WoW) te spelen. WoW is een online rollenspel dat je met meerdere mensen tegelijk speelt. In dergelijke games kruip je in de huid van een avatar (een virtuele figuur) die opdrachten uitvoert in het virtuele universum van de game. De WoW-speler heeft volledige controle over zijn avatar en kiest zelf de identiteit van zijn avatar: zijn karakter, uiterlijk, beroep, vaardigheden en talenten. Vervolgens stapt de speler als avatar de sprookjesachtige Warcraft-wereld binnen, bijvoorbeeld als Tauren Druid.
Een Tauren Druid (zie afbeelding hiernaast) is een stierachtig, gehoefd wezen met een fictief gewicht tussen de 300 en 500 kilo. Deze avatar heeft als eigenschap dat hij in een luipaard kan veranderen, waardoor hij speciale opdrachten kan uitvoeren. Als hij in een hoger level komt, breiden zijn mogelijkheden en eigenschappen verder uit. Hij kan dan in steeds meer soorten dieren veranderen en daardoor ook meer gevechten winnen in de vorm van bijvoorbeeld een vogel, zeehond of leeuw.
Als het gaat over identiteit kan er een onderscheid worden gemaakt tussen numeriek identiek zijn en kwalitatief identiek zijn.
Leg uit dat een avatar in WoW niet kwalitatief identiek is met zichzelf wanneer een hoger level wordt bereikt, maar wel numeriek identiek.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een avatar in WoW niet kwalitatief identiek is met zichzelf wanneer hij een hoger level bereikt, omdat zijn mogelijkheden, eigenschappen en kwaliteiten veranderen (1p)
- Legt uit dat een avatar in WoW wel numeriek identiek is met zichzelf wanneer hij een hoger level bereikt, omdat het dezelfde (oorspronkelijke) avatar blijft (1p)
Vraag 11 3 punten
Veel WoW-spelers vereenzelvigen zich met hun avatar. In de korte film Avatar days vertelt een WoW-speler over zijn vrouwelijke avatar die vijanden in schapen kan veranderen. Hij doet over haar de volgende uitspraak: “Ik verander helemaal niet als ik haar ben in het spel. Zij is precies zoals ik.”
Hoewel de opvattingen van Derek Parfit en Paul Ricoeur gaan over identiteit door de tijd heen, kunnen ze ook worden toegepast op WoW-spelers die zich vereenzelvigen met hun avatar.
De vraag in hoeverre de WoW-speler en zijn avatar echt dezelfde persoon zijn, zou voor Parfit een ‘lege vraag’ zijn.
Ricoeur heeft kritiek op Parfits theorie over persoonlijke identiteit. In die kritiek speelt het onderscheid tussen idem-identiteit en ipse-identiteit en tussen eerste- en derde-persoonsperspectief een belangrijke rol.
Leg uit:
- dat de vraag in hoeverre de WoW-speler en zijn avatar echt dezelfde persoon zijn volgens Parfit een ‘lege vraag’ zou zijn en
- wat Ricoeurs onderscheid tussen ipse-identiteit en idem-identiteit inhoudt.
Beargumenteer vervolgens met de uitspraak van de WoW-speler of jij het meer eens bent met de opvatting van Parfit of met die van Ricoeur.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de vraag of de WoW-speler en zijn avatar dezelfde persoon zijn volgens Parfit een ‘lege vraag’ is, omdat beiden een verzameling eigenschappen zijn zonder een onderliggende identiteit die voor beiden hetzelfde zou kunnen zijn (1p)
- Legt Ricoeurs onderscheid uit: idem-identiteit is wat door de tijd hetzelfde blijft, ipse-identiteit is het zelf dat zich tot zichzelf verhoudt (1p)
- Beargumenteert met de uitspraak van de WoW-speler of de kandidaat het meer eens is met Parfit of meer met Ricoeur (1p)
Beide keuzes (Parfit of Ricoeur) zijn goed, mits ze worden onderbouwd met de uitspraak van de WoW-speler.
Vraag 12 1 punt
In online roleplayinggames worden vaak vriendschappen gesloten. Sommige opdrachten kunnen namelijk alleen worden opgelost door samen te werken met andere avatars.
Volgens Daniel Dennett is het zelf een fictief object, vergelijkbaar met een romanpersonage.
Leg uit of een avatar in WoW volgens Dennetts opvatting een zelf heeft.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een avatar in WoW volgens Dennett een zelf heeft, omdat de avatar een narratief zwaartepunt is waaruit zijn gedrag begrepen kan worden (1p)
Vraag 13 1 punt
Uit psychologisch onderzoek naar het spelen van games als WoW blijkt dat deze games een positief effect hebben op het sociale gedrag van de gamers. Uit dit onderzoek wordt de conclusie getrokken dat er nauwelijks verschil is tussen sociaal contact in een virtuele wereld en sociaal contact in de echte wereld: mensen gaan op dezelfde manier om met avatars als met echte mensen.
Dennett heeft een functionalistische opvatting over de menselijke geest.
Leg uit dat de conclusie van het psychologisch onderzoek te begrijpen is vanuit Dennetts functionalistische opvatting over de menselijke geest.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de conclusie vanuit Dennetts functionalisme te begrijpen is: als bewustzijn functionalistisch wordt opgevat, is er geen verschil tussen virtuele en fysieke sociale interactie (1p)
Vraag 14 1 punt
Dennett legt zijn functionalistische opvatting over de menselijke geest uit met een gedachte-experiment waarin hij wordt losgekoppeld van zijn brein. Kritiek op Dennett is dat hij daarmee nog niet bewijst dat de geest zonder het lichaam kan bestaan.
Leg deze kritiek uit.
Bekijk het antwoord
- Legt de kritiek uit dat Dennett niet bewijst dat de geest zonder lichaam kan bestaan, omdat ook een brein in een vat een kunstmatig lichaam heeft (1p)
Vraag 15 2 punten
Een ander positief effect dat uit het psychologisch onderzoek blijkt, is dat het zelfvertrouwen van de gamers toeneemt. Niet alleen in de game, maar ook in de echte wereld. Deze toename van zelfvertrouwen kun je begrijpen vanuit een dualistische opvatting over lichaam en geest, maar ook vanuit de kritiek hierop van Shaun Gallagher en Dan Zahavi.
Beargumenteer of het toegenomen zelfvertrouwen van de gamers volgens jou beter kan worden begrepen vanuit het dualisme of vanuit de kritiek hierop van Gallagher en Zahavi. Gebruik daarbij de begrippen ‘dualisme’ en ‘geleefd lichaam’.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt het begrip ‘dualisme’ en beargumenteert of het zelfvertrouwen beter te begrijpen is vanuit het dualisme of vanuit de kritiek van Gallagher en Zahavi (1p)
- Gebruikt het begrip ‘geleefd lichaam’ in de argumentatie (1p)
Beide kanten (dualisme of de kritiek van Gallagher en Zahavi) zijn goed, mits met argumentatie onderbouwd en met de begrippen ‘dualisme’ en ‘geleefd lichaam’.
Vraag 16 2 punten
Stephen Gillet werd in 2014 aangenomen als manager bij Starbucks omdat hij in zijn cv had aangegeven aanvoerder van een team te zijn in WoW. Volgens de sollicitatiecommissie had hij door zijn ervaring als aanvoerder in WoW precies die vaardigheden ontwikkeld waarover een goede manager moet beschikken. Gillet kwam dus verder in het leven door de techniek van internetgames.
Je zou in het geval van Gillet dan ook de volgende uitspraak kunnen doen: “Techniek is bepalend (constitutief) voor wie je bent.” Die uitspraak veronderstelt een specifieke opvatting over de grenzen van lichaam en geest.
Leg uit of de uitspraak er in het geval van Gillet van uitgaat dat de menselijke geest begrensd is of onbegrensd.
Beargumenteer vervolgens met een opvatting van techniek als hulpmiddel of jij het met de uitspraak eens bent.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de uitspraak in het geval van Gillet uitgaat van een onbegrensde menselijke geest: het spelen van WoW is onderdeel van zijn cognitieve proces (1p)
- Beargumenteert met een opvatting van techniek als hulpmiddel of hij het eens is met de uitspraak dat techniek bepalend is voor wie je bent (1p)
Eens of oneens met de uitspraak is beide goed, mits onderbouwd met een opvatting van techniek als hulpmiddel.
2018, tijdvak 1: Twee zelven
Opgavetekst
tekst 5
Herken je dit? Je ontmoet een leuke jongen en je gaat een paar keer samen uit. Na een paar afspraakjes loopt het spaak. Met een knal spat het prille geluk uiteen. Al die tijd bleek hij een stuk of zes ‘projectjes’ te hebben lopen waar jij er toevallig één van was.
Wat een vreselijke ervaring, denk je. Maar de ervaringen zelf, die paar mooie avonden of wilde nachten, zijn helemaal niet veranderd. Die momenten zijn immers allang vervlogen en blijven onveranderlijk gelukkig. Het is de herinnering die is veranderd en die het geluk transformeert tot iets vreselijks.
bron: miriamrasch.nl - Het conflict tussen ervaring en herinnering - 2012
Vraag 19 2 punten
Volgens veel mensen bepalen je herinneringen wie je bent. Of je je nog kunt herinneren wat je ooit dacht en deed is een psychologisch criterium voor identiteit. Maar herinneringen aan het verleden blijven niet altijd hetzelfde (zie tekst 5).
John Locke maakte een onderscheid tussen mens en persoon.
Geef aan wat dit onderscheid inhoudt.
Leg vervolgens uit dat je volgens Locke ondanks de veranderende herinneringen uit tekst 5 dezelfde persoon blijft.
Bekijk het antwoord
- Geeft het onderscheid weer: een mens ontleent zijn identiteit aan zijn functionele organisatie, een persoon aan het bewustzijn van zichzelf als denkend wezen en de bewuste herinneringen aan zijn vroegere zelf (1p)
- Legt uit dat de veranderende herinneringen uit tekst 5 volgens Locke niet leiden tot een andere persoon, omdat herinneringen aan een vroeger zelf al voor identiteit zorgen (1p)
Vraag 20 1 punt
David Hume beargumenteert zijn opvatting over persoonlijke identiteit vanuit het empirisme. Volgens het empirisme begint alle kennis bij de ervaring.
Geef Humes sceptische argumentatie weer dat er geen stabiel zelf bestaat.
Bekijk het antwoord
- Geeft Humes argument weer: alle ideeën, ook die van een stabiel zelf, moeten herleidbaar zijn tot een ervaring, maar we ervaren alleen vluchtige percepties, dus er is geen stabiel zelf (1p)
Vraag 21 1 punt
Hume vergelijkt de geest in dit verband met een theater.
Leg met tekst 5 uit in welk opzicht de geest volgens Hume met een theater te vergelijken is.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de geest net als een theater geen eenheid heeft maar losse, veranderlijke percepties die onsamenhangend op elkaar volgen, zoals het geluk in tekst 5 opeens omslaat (1p)
Vraag 24 1 punt
De psycholoog Daniel Kahneman onderzoekt de manier waarop mensen keuzes maken. Hij legt uit dat alle mensen twee zelven hebben, een ‘ervarend zelf’ en een ‘terugblikkend zelf’. Van de twee zelven beantwoordt volgens Kahneman het ervarende zelf de vraag: “Hoe voelt het nu?”, terwijl het terugblikkende zelf de vraag beantwoordt: “Hoe was het nou, alles bij elkaar genomen?” Volgens Kahneman vertelt het terugblikkende zelf verhalen over de ervaringen van het ervarende zelf.
De opvatting over persoonlijke identiteit van Lynne Rudder Baker is in een bepaald opzicht vergelijkbaar met die van Kahneman.
Leg uit in welk opzicht Bakers en Kahnemans opvatting over persoonlijke identiteit met elkaar te vergelijken zijn. Gebruik daarbij het begrip ‘numerieke identiteit’.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Baker en Kahneman beide stellen dat de ene identiteit niet mogelijk is zonder de andere: zonder ervarend zelf is er niets om verhalen over te vertellen en zonder numerieke identiteit is er geen zelfnarratief mogelijk (1p)
tekst 6
Wanneer we op vakantie gaan doen we dat voor het grootste deel om ons terugblikkende zelf te dienen. Vanuit het standpunt van het ervarende zelf is het zo dat als de tweede week van je vakantie even goed is als de eerste week, de vakantie van twee weken twee keer zo is goed als wanneer je maar één week op vakantie zou zijn gegaan.
Zo werkt het niet voor het terugblikkende zelf. Voor het terugblikkende zelf is de vakantie van twee weken nauwelijks beter dan de vakantie van één week, omdat er geen nieuwe herinneringen worden toegevoegd. Je hebt het verhaal niet veranderd.
naar: TED.com - Kahneman: Het raadsel van ervaring vs. geheugen - 2010
Vraag 25 3 punten
Volgens Kahneman vertelt het terugblikkende zelf niet alleen verhalen over wie we zijn, maar neemt het ook alle beslissingen in ons leven. Dat betekent volgens Kahneman dat we ons niet laten leiden door onze ervaringen, maar door onze herinneringen aan die ervaringen. En de herinnering aan een ervaring kan heel anders zijn dan de ervaring zelf. Dit belangrijke verschil tussen ervaring en herinnering legt Kahneman uit met een voorbeeld van een vakantie (zie tekst 6).
Stel, je hebt lang gespaard voor een zonvakantie aan de Middellandse Zee. De eerste dag is fantastisch. Maar vanaf dag twee is het één lange vervelende ervaring: je hotelkamer zit vol kakkerlakken, het warm water van de douche doet het niet, je krijgt een voedselvergiftiging van het eten in het hotel en de zon laat zich niet meer zien. Om het goed te maken biedt het reisbureau je een ‘geheugenpil’ aan. Dit nieuwe middel is ontwikkeld voor mensen die een oorlogstrauma hebben opgelopen, maar kan ook in andere situaties worden gebruikt. Door de geheugenpil worden al je vakantieherinneringen vanaf de tweede dag gewist, zodat je je alleen de eerste heerlijke dag zult herinneren.
Door Kahnemans theorie over de twee zelven en het voorbeeld van de geheugenpil kun je je afvragen of er door technologische ingrepen iets verloren gaat van de menselijke identiteit.
Beargumenteer of de geheugenpil een bedreiging vormt voor de menselijke identiteit met:
- een eigen opvatting over de natuur van de mens,
- de rol van de twee zelven in tekst 6 en
- het onderscheid tussen genezen en verbeteren bij mensverbeteringstechnieken.
Bekijk het antwoord
- Geeft een eigen opvatting over de natuur van de mens en gebruikt die in de argumentatie (1p)
- Gebruikt de rol van de twee zelven in tekst 6 in de argumentatie (1p)
- Gebruikt het onderscheid tussen genezen en verbeteren bij mensverbeteringstechnieken in de argumentatie (1p)
Zowel de stelling dat de geheugenpil een bedreiging is als de stelling dat dat niet zo is, is goed, mits de argumentatie de drie punten gebruikt.
2018, tijdvak 2: Cyborgs
Opgavetekst
Opgave 1 Cyborgs
Neil Harbisson is geboren met een zeldzame afwijking: hij is volledig kleurenblind. In plaats van kleuren ziet hij alleen grijstinten. Hij weet nog goed dat het in zijn jeugd frustrerend was om niet te zien wat anderen wel zagen.
Neil koos voor een bijzondere oplossing: hij liet een camera op zijn hoofd monteren, die verbonden is met een chip in zijn schedel. De camera registreert kleuren en de chip zet die om in trillingen. Via die trillingen kan Neil nu kleuren horen. Als hij om zich heen kijkt, ziet Neil nog steeds alles in zwart-wit, maar tegelijkertijd hoort hij de kleuren van de dingen als verschillende geluiden.
Door zijn implantaat is Neil een cyborg geworden, een levend organisme waaraan technische onderdelen toegevoegd zijn die functioneren als onderdeel van het lichaam. Neils lichaam is hierdoor veranderd en dankzij zijn implantaat heeft Neil mogelijkheden die hij eerder niet had. Dit lijkt een ingrijpende gebeurtenis te zijn voor zijn identiteit.
John Locke vat de mens op als levend lichaam. Hij maakt vervolgens een onderscheid tussen ‘mens’ en ‘persoon’.
Filosofen geven verschillende antwoorden op de vraag of Neils persoonlijke identiteit is veranderd door zijn implantaat. Daniel Dennett heeft een functionalistische opvatting over persoonlijke identiteit.
Neil noemt zijn implantaat een ‘eyeborg’. Hij wende snel aan de eyeborg en doet hem nooit meer af, zelfs niet als hij slaapt of onder de douche staat.
Maurice Merleau-Ponty heeft een andere opvatting dan Dennett over de relatie tussen lichaam en zelf.
Neils eyeborg maakt bij sommige mensen negatieve reacties los:
De boosheid van de mailers kun je verklaren doordat zij uitgaan van een andere metafysische vooronderstelling over de menselijke identiteit dan Neil.
Ook de Australische kunstenaar Stelarc experimenteert met de mogelijkheden van technologische veranderingen van het lichaam. Hij liet een ‘derde oor’ implanteren in zijn linkeronderarm (zie afbeelding hiernaast). Dit oor wil hij gebruiken om via een ingebouwde microfoon op internet met de rest van de wereld te delen wat hij ‘hoort’. Stelarc gaat ervan uit dat we in de toekomst allemaal cyborgs zullen zijn. Hij ziet het als zijn taak deze toekomst te onderzoeken. Het experiment van Stelarc roept bij veel mensen heftige reacties op.
Net als Stelarc ziet Neil zichzelf als een voorloper op de toekomst. Dankzij zijn eyeborg kan Neil nu niet alleen normale kleuren als rood en groen waarnemen, maar ook ‘kleuren’ die normaal gesproken niet door het menselijk oog waargenomen kunnen worden, zoals infrarood en ultraviolet. Zo kan Neil met zijn eyeborg ook in het donker ‘zien’. Neil zou willen dat alle mensen dankzij technologische uitbreidingen van het lichaam in het donker kunnen zien. Dan zouden we ’s nachts geen lampen meer nodig hebben. Neil vindt dat mensen die niet in het donker kunnen zien een beperking hebben.
Volgens Allen Buchanan worden discussies over de morele wenselijkheid van mensverbeteringstechnieken voor een belangrijk deel bepaald door voorstellingen van de menselijke natuur. Buchanan gaat in op de voorstelling van de menselijke natuur die uitgaat van een aantal vaste kenmerken die mensen met elkaar zouden delen.
Stel je voor dat we in de komende jaren stap voor stap elk onderdeel van ons biologisch lichaam vervangen door een verbeterde technologische variant. Zou je dan kunnen zeggen dat we aan het eind, als alle onderdelen vervangen zijn, nog steeds mensen zijn?
Het gedachte-experiment van ‘het schip van Theseus’ is in verschillende versies bekend. In een van de versies wordt het schip op volle zee stap voor stap vernieuwd totdat ten slotte elke plank van het schip vervangen is door een nieuwe plank. In dit gedachte-experiment draait het om kwalitatieve en numerieke identiteit.
Bron 4

Zwart-witfoto van een man met een camera op zijn hoofd.
Vraag 1 2 punten
Geef Lockes definitie van ‘persoon’. Leg vervolgens met deze definitie uit of Neils persoonlijke identiteit door zijn implantaat is veranderd.
Bekijk het antwoord
- Geeft Lockes definitie van ‘persoon’ weer: een denkend wezen met bewustzijn en herinnering. (1p)
- Legt uit dat Neils persoonlijke identiteit door het implantaat niet is veranderd, omdat hij nog steeds bewuste herinneringen heeft aan de tijd voordat hij het implantaat had. (1p)
Vraag 2 2 punten
Leg uit dat volgens Dennett het zelf:
- bestaat als fictioneel object en
- niet per se aan het lichaam gebonden is.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het zelf volgens Dennett bestaat als abstractie in de verhalen die we vertellen om ons gedrag te begrijpen. (1p)
- Legt uit dat Dennett het zelf opvat vanuit de functie die het heeft (voorspellen en verklaren van gedrag) en dat die functie niet afhankelijk is van een specifieke materie, zoals een bepaald lichaam. (1p)
tekst 1
Mezelf een cyborg gaan voelen was een geleidelijk proces. Eerst voelde het alsof de eyeborg me informatie gaf, daarna alsof hij me waarnemingen gaf en na een tijdje begon hij me gevoelens te geven. Vanaf het moment dat ik kleuren begon te voelen en dat ik in kleuren begon te dromen, vanaf toen voelde het alsof de eyeborg een onderdeel van mijn organisme was geworden.
naar: Dezeen Magazine - Interview with human cyborg Neil Harbisson - 2013
Vraag 3 2 punten
Leg uit welke kritiek Merleau-Ponty zou hebben op Dennetts opvatting van het zelf. Beargumenteer vervolgens of jij vindt dat de manier waarop Neil over zijn eyeborg spreekt beter aansluit bij Dennett of bij Merleau-Ponty.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het lichaam volgens Merleau-Ponty de mogelijkheidsvoorwaarde voor ervaring is (het geleefde lichaam), en dat het zelf en het lichaam niet te scheiden zijn. (1p)
- Beargumenteert of de manier waarop Neil over zijn eyeborg spreekt beter aansluit bij Dennett of bij Merleau-Ponty. (1p)
Beide keuzes (Dennett of Merleau-Ponty) zijn goed als de argumentatie klopt en de manier waarop Neil over zijn eyeborg spreekt gebruikt.
tekst 2
De categorieën ‘mens’, ‘dier’ en ‘machine’ waren altijd duidelijk van elkaar gescheiden. Maar, ontwikkelingen op het gebied van kunstmatige intelligentie, cybernetica en genetica vertroebelen de grenzen tussen deze categorieën. Sommige mensen vinden dat ongemakkelijk. Neil ontvangt talloze boze mailtjes van mensen die het er niet mee eens zijn dat hij technologie gebruikt als onderdeel van zijn lichaam, of die het als iets onnatuurlijks zien.
naar: Nautilus - Encounters with the Posthuman - 2013
Vraag 4 1 punt
Leg dit uit met tekst 2.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de boze mailers uitgaan van een andere metafysische vooronderstelling over wat de menselijke identiteit is dan Neil: volgens de mailers zijn kunstmatige toevoegingen niet natuurlijk, terwijl Neil zijn implantaat als onderdeel van zichzelf ziet. (1p)
Bron 5

Zwart-witfoto. Links het profiel van een man; rechts het oor dat in zijn linkeronderarm is geïmplanteerd (het ‘derde oor’).
Vraag 5 1 punt
Leg met het voorbeeld van Stelarc uit dat de mens een dubbelzinnige houding heeft ten aanzien van techniek.
Bekijk het antwoord
- Legt uit met het voorbeeld van Stelarc dat de mens een dubbelzinnige houding heeft ten aanzien van techniek: techniek is enerzijds een hulpmiddel (bij Stelarc een communicatiemiddel) en wordt anderzijds als bedreiging gezien, omdat we ons niet kunnen voorstellen hoe een toekomst vol cyborgs eruitziet. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: een andere invulling van de dubbelzinnige houding ten aanzien van techniek kan een punt krijgen, mits filosofisch relevant en goed uitgelegd.
Vraag 6 1 punt
Leg uit dat bij Neils eyeborg het onderscheid tussen verbeteren en genezen problematisch is.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de eyeborg niet alleen een genezing van Neils beperking is, maar ook een verbetering van de mens, waardoor normale mensen nu beperkt lijken te zijn. (1p)
Vraag 7 1 punt
Leg uit dat deze voorstelling volgens Buchanan niet geschikt is om een morele beoordeling te geven van de verbetering van het zicht met de eyeborg.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de voorstelling van een menselijke natuur met vaste kenmerken niet geschikt is om de technologische verbetering van het zicht moreel te beoordelen: uit een beschrijving van ons huidige zicht zijn geen morele regels voor de uitbreiding van het zicht af te leiden, en uitgaan van het huidige zicht kan leiden tot ongefundeerde vooroordelen tegen mensen met een technologische uitbreiding. (1p)
Vraag 8 3 punten
Geef aan wat het verschil is tussen kwalitatieve identiteit en numerieke identiteit. Leg vervolgens met dit verschil uit welke vraag naar identiteit deze versie van het gedachte-experiment van het schip van Theseus oproept. Beargumenteer tot slot met dit verschil of jij iemand die voor elk lichaamsdeel vervangende en verbeterde technologische onderdelen heeft gekregen, nog ‘mens’ zou willen noemen.
Bekijk het antwoord
- Geeft het verschil weer: numerieke identiteit is identiteit door de tijd heen, ondanks verandering; kwalitatieve identiteit is het hebben van dezelfde kenmerken of eigenschappen. (1p)
- Legt uit dat het schip van Theseus de vraag oproept of het vernieuwde schip nog hetzelfde schip is, omdat het oude en het nieuwe schip numeriek identiek maar kwalitatief verschillend zijn. (1p)
- Beargumenteert met het verschil tussen numerieke en kwalitatieve identiteit of een geheel technologisch verbeterde mens nog ‘mens’ te noemen is. (1p)
Beide standpunten (wel of niet nog ‘mens’) zijn goed als de argumentatie het verschil tussen numerieke en kwalitatieve identiteit gebruikt. Een onderbouwing zonder dat verschil krijgt het derde punt niet.
2018, tijdvak 2: Verslavingen
Opgavetekst
Opgave 3 Verslavingen
Ongeveer 20 procent van de volwassenen in Nederland is verslaafd aan roken. Stoppen met roken blijkt lastig te zijn. Volgens onderzoekers speelt ‘identiteit’ een belangrijke rol bij het stoppen met roken. Het blijkt moeilijker om te stoppen als iemand zich te veel identificeert met de ‘rokersidentiteit’. Een roker zou zichzelf moeten gaan zien als niet-roker om zo zijn zelfbeeld te veranderen.
Het aanpassen van je zelfbeeld is vanuit de ene theorie over zelfkennis gemakkelijker te begrijpen dan vanuit de andere. Zo zou een aanhanger van de interpretatietheorie zich waarschijnlijk kunnen vinden in het voorbeeld van de Anonieme Alcoholisten in tekst 5.
Een aanhanger van de deliberatietheorie zal weinig zien in de aanpak in tekst 5. Vanuit de deliberatietheorie komt zelfkennis anders tot stand dan volgens de interpretatietheorie.
Sommige mensen zijn bang voor de nadelen van stoppen met roken:
Tekst 6 sluit aan bij de opvatting over persoonlijke identiteit van Paul Ricoeur.
Je zou het probleem van de roker die niet-roker wil worden in tekst 6 kunnen opvatten als een identiteitscrisis. Volgens Marya Schechtman dient zich tijdens zo’n identiteitscrisis het ‘karakteriseringsvraagstuk’ aan. Lynne Rudder Baker heeft juist kritiek op Schechtmans opvatting over het karakteriseringsvraagstuk.
In Europa wordt een antirookbeleid gevoerd met het oog op de volksgezondheid. Sinds 2016 verplichten nieuwe Europese regels sigarettenfabrikanten om gruwelijke afbeeldingen van mogelijke gevolgen van roken op pakjes sigaretten te plaatsen. Volgens onderzoekers zullen deze afbeeldingen rokers afschrikken en zo het aantal rokers verder terugbrengen. Nudge-paternalisme is een antwoord op de vraag in hoeverre overheden zich mogen bemoeien met individuele keuzes van burgers.
Om te bepalen of je een voor- of tegenstander bent van nudging kan je gebruikmaken van de deugdethiek of van de gevolgenethiek.
Over het algemeen worden verslavingen gezien als een probleem. Maar volgens socioloog Paul Cohen is een verslaving slechts een sterke emotionele binding. Doorgaans zijn dergelijke bindingen geen probleem. Iedereen heeft ze: je kunt een sterke binding hebben met een ander – een geliefde of een idool – maar ook met een land, muziek of een object. En dus ook met sigaretten, alcohol of een ander verdovend middel. En dan is de sterke binding ineens een probleem en noemen we het ‘verslaving’. Cohen zegt daarover het volgende:
Cohen wijst in tekst 7 de huidige opvatting over ‘autonomie’ af. In die opvatting speelt de waarde ‘productiviteit’ een belangrijke rol. Waarden kunnen beschrijvend (descriptief) zijn of voorschrijvend (prescriptief).
Ook Sartre vindt dat de mens verantwoordelijk is voor zijn eigen keuzes. Maar volgens Sartre is de mens daarbij onvermijdelijk te kwader trouw.
Cohen erkent dat sommige mensen hulp zouden moeten krijgen bij de vervelende gevolgen die hun sterke binding met zich mee brengt. Hij gebruikt het voorbeeld van iemand die door coke in de problemen kwam:
Cohen lijkt in tekst 8 iemands bestaan te koppelen aan de keuzes die iemand maakt over zijn eigen emotionele bindingen. Charles Taylor definieert authenticiteit in termen van keuzes en maakt daarbij een onderscheid tussen sterke en zwakke evaluaties.
Taylors authenticiteitsideaal leidt tot het probleem van oneindige regressie. Dit probleem speelt ook als je ervan uitgaat dat emotioneel sterke bindingen bepalen wie jij bent. Of het nou gaat om een binding met balletdansen, cocaïne, een geliefde of sigaretten. Harry Frankfurt heeft voor dit probleem een andere oplossing dan Taylor.
tekst 5
“Het niet roken moet bij je gaan passen”, vat de onderzoekster samen. “Maar hoe je daar het best voor kan zorgen, weet ik nog niet. Bij de Anonieme Alcoholisten laten ze mensen vertellen waarom ze zijn begonnen met drinken, en waarom het nu bij ze past om niet te drinken. Dat moeten ze dan vaak herhalen, zodat ze het ook echt anders gaan zien. Een ander idee is om mensen zich een mentaal beeld te laten vormen van zichzelf als niet-roker. Bijvoorbeeld door ze te laten opschrijven wat de overeenkomsten zijn tussen zichzelf en niet-rokers.”
naar: mareonline.nl - niet-rokers stoppen eerder - 2015
Vraag 20 1 punt
Beargumenteer met het voorbeeld van de twijfelende roker in tekst 6 of jij het eerder eens bent met Schechtmans opvatting over het karakteriseringsvraagstuk of met Bakers kritiek hierop.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert of hij het eerder eens is met Schechtman of met Baker, met het voorbeeld van de twijfelende roker. (1p)
Beide keuzes zijn goed als de argumentatie het voorbeeld van de twijfelende roker gebruikt. Schechtman: wie je bent is een narratief over de kenmerken die bepalen wat je werkelijke identiteit is, en de roker moet actief bepalen welke kenmerken van hem zijn. Baker: eerst moet er een persoon zijn voordat je kunt bepalen welke kenmerken bij hem horen.
Hoe vaak mens en techniek in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 1, 5-6, 8, 10-13, 15-16 | 10 | 42% |
| 2026, tijdvak 2 | 1-2, 6, 17-18, 20-22 | 8 | 31% |
| 2025, tijdvak 2 | 15 | 1 | 4% |
| 2023, tijdvak 2 | 3 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 1 | 24 | 1 | 4% |
| 2021, tijdvak 1 | 1, 3-7, 10-17, 27 | 15 | 56% |
| 2021, tijdvak 2 | 1-2, 5-7, 9-11, 13, 22-24 | 12 | 46% |
| 2021, tijdvak 3 | 1, 5-6, 8-9, 11-12, 18, 20 | 9 | 45% |
| 2019, tijdvak 1 | 1, 3, 6-11, 14, 24 | 10 | 42% |
| 2019, tijdvak 2 | 1-7, 10, 13-15 | 11 | 44% |
| 2018, tijdvak 1 | 10-16, 19-21, 24-25 | 12 | 48% |
| 2018, tijdvak 2 | 1-8, 20 | 9 | 35% |
In 12 van de 17 ingedeelde examens filosofie havo staat een vraag over mens en techniek, samen 99 vragen (24% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 1: 15 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 13% van de vragen over mens en techniek, daarvoor 29%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met mens en techniek
Maak de 15 nieuwste examenvragen over mens en techniek online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over mens en techniek
Andere onderwerpen filosofie havo
Mens en techniek op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen filosofie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op filosofie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt mens en techniek voor in het eindexamen filosofie havo?
In de 17 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 99 vragen over mens en techniek, 24% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 12 van die examens.
In welk examen filosofie havo stonden de meeste vragen over mens en techniek?
In het examen van 2021, tijdvak 1, met 15 vragen: 1, 3-7, 10-17, 27.
Hoe oefen ik examenvragen over mens en techniek?
Op deze pagina staan alle vragen over mens en techniek met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.