Examenvragen ethiek filosofie havo
65 vragen over ethiek uit 13 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Ethiek komt in 13 van de 17 examens filosofie havo voor, met 65 vragen (16% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (11 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over ethiek
Per examen de vragen over ethiek, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Opgave 1 Het boek van hoop
Opgavetekst
In Het boek van hoop moedigt de bioloog Jane Goodall

de lezers aan om hoop te houden voor de toekomst. De negatieve gevolgen van de klimaatverandering stemmen veel mensen somber, maar volgens Goodall zijn er redenen om optimistisch te blijven. Ze noemt onder andere: de ongelooflijke menselijke intelligentie, de veerkracht van de natuur en de kracht van de jeugd. Goodall legt de ‘ongelooflijke menselijke intelligentie’ uit door mensen en andere dieren te vergelijken:
tekst 1
Chimpansees en de andere mensapen kunnen vierhonderd of meer woorden Amerikaanse gebarentaal leren, complexe problemen op een computer uitwerken en ze houden van schilderen en tekenen, net zoals sommige andere dieren, zoals varkens. [Toch] kan zelfs de slimste chimpansee geen raket ontwerpen waaruit een robot tevoorschijn kruipt.
bron: Jane Goodall, Het boek van hoop, 2021
In discussies over de verschillen tussen mens en dier speelt menselijk exceptionalisme een rol.
Lori Gruen gaat in haar opvatting over mens en dier in op het gebruik van gereedschappen door dieren.
Onder de ‘ongelooflijke menselijke intelligentie’ valt volgens Goodall ook altruïsme. Volgens haar kunnen zowel mensen als dieren elkaar helpen. Maar alleen mensen kunnen volgens haar ook belangeloos iemand helpen, dus zonder dat ze iets terugverwachten.
Gruen gaat in op het onderscheid tussen een smalle en een brede definitie van moraliteit. Beide definities leiden volgens haar niet tot een verschil in morele relevantie tussen mens en dier.
Vraag 2 3 punten
Leg uit dat volgens Gruen:
- de smalle definitie van moraliteit niet leidt tot een verschil in morele relevantie tussen mens en dier, en
- de brede definitie van moraliteit niet leidt tot een verschil in morele relevantie tussen mens en dier.
Geef met Goodalls opvatting van altruïsme een argument tegen Gruens opvatting dat er geen verschil in morele relevantie is tussen mens en dier.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat volgens Gruen de smalle definitie van moraliteit niet leidt tot een verschil in morele relevantie tussen mens en dier: het kunnen afwegen van morele redeneringen geldt niet voor alle mensen (1)
- een uitleg dat volgens Gruen de brede definitie van moraliteit niet leidt tot een verschil in morele relevantie tussen mens en dier: gedrag waarin zorg voor anderen wordt geuit, is niet uniek voor mensen (1)
- een argument met Goodalls opvatting van altruïsme tegen Gruens opvatting dat er geen verschil in morele relevantie is tussen mens en dier (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens Gruen leidt de smalle definitie van moraliteit niet tot een moreel relevant onderscheid tussen mensen en dieren. Dieren kunnen waarschijnlijk niet van tevoren afwegingen maken om te bepalen of hun beweegredenen hun handeling rechtvaardigen. Maar volgens Gruen zijn er ook heel veel mensen die dit niet kunnen. Deze eigenschap is dus misschien wel uniek voor mensen, maar geldt niet voor alle mensen en is daarmee niet moreel relevant als het gaat om het verschil tussen mensen en dieren. (1)
- De brede definitie van moraliteit geldt volgens Gruen niet alleen voor mensen, maar ook voor dieren. Er zijn ook dieren die zorg uiten voor anderen. Dit is dus niet een eigenschap die uniek is voor mensen, daarom is ook deze definitie niet moreel relevant als het gaat om verschillen tussen mens en dier. (1)
- Belangeloos een ander helpen veronderstelt een vermogen om jezelf op te offeren en het geluk van een ander volledig op de eerste plaats te zetten. Volgens Goodall is er geen dier dat dat doet en is dit vermogen een voor mensen unieke morele houding. Haar opvatting van altruïsme laat dus zien dat er wel een moreel relevant onderscheid is tussen mens en dier, in tegenstelling tot Gruens opvatting. (1)
Volgens sommige culturen heeft al het leven intelligentie. Goodall baseert zich hierop als ze stelt dat we in onze omgang met dieren moeten leven volgens de universele morele regel: ‘Behandel al het leven zoals je zelf behandeld wilt worden, want al het leven heeft intelligentie.’ In de ethiek staat universalisme tegenover relativisme.
Vraag 3 2 punten
Geef een argument voor het bestaan van universele morele regels voor het omgaan met dieren. Ga daarbij in op:
- het ethische begrip ‘relativisme’, en
- Goodalls universele morele regel.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argument voor het bestaan van universele morele regels voor het omgaan met dieren, waarbij wordt ingegaan op de volgende elementen:
- het ethische begrip ‘relativisme’: objectief oordelen is onmogelijk omdat je altijd vanuit eigen waarden oordeelt / normen en waarden zijn betrekkelijk voor tijd en/of plaats (1)
- Goodalls universele morele regel ‘Behandel al het leven zoals je zelf behandeld wilt worden, want al het leven heeft intelligentie.’ (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
Vanuit het relativisme bestaan er geen universele morele regels voor het omgaan met dieren. Vanuit het relativisme zou elke cultuur vanuit eigen waarden vaststellen hoe er met dieren mag of moet worden omgegaan en dan zal de omgang met dieren dus per cultuur verschillen. Dat kan dus ook betekenen dat er in bepaalde culturen niet respectvol met dieren wordt omgegaan.
Maar deze relativistische bezwaren tegen het bestaan van universele regels zijn niet overtuigend genoeg. Je kunt prima objectief oordelen en vaststellen dat, zoals Goodall en sommige culturen stellen, elk leven intelligentie heeft. Als je hiervan uitgaat, kun je niet anders dan een ander behandelen zoals je zelf ook behandeld wilt worden. Geen intelligent wezen zou redelijkerwijs zelf slecht behandeld willen worden, dus kun je een ander intelligent levend wezen ook niet slecht behandelen. Universele morele regels voor de omgang met dieren bestaan dus. (2)
Een andere reden voor hoop is volgens Goodall de veerkracht van de natuur. Zelfs op plekken waar de natuur door klimaatverandering volledig is uitgedroogd, of door overstromingen of houtkap is verwoest, kan de natuur zich herstellen, zoals in Gombe, een nationaal park in Tanzania. Ze legt dit als volgt uit:
tekst 2
De natuur heeft een soort ingebouwde veerkracht. […] Er zijn zaden die kunnen ontkiemen na een jarenlange sluimering. Ze bevatten die kleine vonk van het leven die wacht op de juiste omstandigheden om zijn kracht te tonen. […] Toen al het bos rond Gombe was gekapt, [ontdekten we dat] de zaden van sommige bomen, die al wel twintig jaar in de grond zaten, spontaan ontkiemden.
bron: Jane Goodall, Het boek van hoop, 2021
Volgens Aristoteles hebben alle organismen een inherent doel (telos).
Vraag 4 1 punt
Leg met een voorbeeld uit tekst 2 deze opvatting van Aristoteles uit.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg met tekst 2 van Aristoteles’ opvatting dat alle organismen een inherent doel hebben: in elk organisme ligt besloten dat het kan uitgroeien tot wat het is, met een voorbeeld uit tekst 2.
voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Aristoteles moet elk organisme uitgroeien tot wat het van nature en in aanleg is. Zo ligt in elk zaadje besloten dat het uitgroeit tot de plant of boom die het is. Dit is vergelijkbaar met de kleine vonk van het leven uit tekst 2, waardoor planten, ook als de natuur beschadigd is, kunnen uitgroeien en hun kracht kunnen tonen.
Volgens Goodall kunnen we hoopvol zijn over het aanpakken van milieuen klimaatproblematiek vanwege de kracht van de jeugd. Ze benadrukt net als Thomas Pogge het belang van intergenerationele klimaatrechtvaardigheid.
Over de manier waarop milieu- en klimaatproblematiek moeten worden aangepakt, verschillen de meningen. Sommigen vinden dat de aanpak van milieu- en klimaatproblematiek ieders individuele morele verantwoordelijkheid is, maar William Ophuls pleit voor eco-autoritarisme.
Vraag 9 3 punten
Beargumenteer of individueel handelen van jongeren volgens jou de milieu- en klimaatproblematiek kan oplossen. Ga daarbij in op:
- milieu- en klimaatproblemen als individuele morele verantwoordelijkheid,
- Pogges opvatting over intergenerationele rechtvaardigheid, en
- Ophuls’ opvatting over eco-autoritarisme.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie over het oplossen van de milieu- en klimaatproblematiek door individueel handelen van jongeren, waarbij wordt ingegaan op:
- milieu- en klimaatproblemen als individuele morele verantwoordelijkheid (1)
- Pogges opvatting over intergenerationele rechtvaardigheid: het meewegen van de belangen van toekomstige generaties in onze huidige besluitvorming (1)
- Ophuls’ opvatting over eco-autoritarisme: levensstandaard aanpassen door een autoritaire overheid (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Ik denk dat individueel handelen van jonge mensen de milieu- en klimaatproblematiek kan oplossen. Uiteindelijk zijn deze problemen namelijk vooral op te lossen als individuen hun morele verantwoordelijkheid nemen. En de jeugd is beter in dit soort individuele duurzame keuzes dan oudere generaties, omdat de jeugd al van jongs af aan de gevolgen van milieu- en klimaatproblematiek ervaart en nog niet zit vastgeroest in ouderwetse vervuilende gewoontes. Daarbij zou het helpen als politici in hun beslissingen de belangen meewegen van toekomstige generaties, zoals Pogge voorstelt. Als milieuvriendelijke producten minder belast worden dan milieuschadelijke producten, wordt het voor iedereen makkelijker om de juiste keuzes te maken, ook voor jongeren die doorgaans minder verdienen. Ik ben principieel tegen Ophuls’ eco-autoritarisme, omdat ik denk dat individuele verantwoordelijkheid een belangrijke waarde is die verdwijnt als maatregelen zonder democratisch overleg van bovenaf worden opgelegd. Dan maak je juist de zo broodnodige vernieuwende en duurzame inzichten en creativiteit van het individuele handelen van de jeugd monddood. (3)
of
- Ik vind het nogal makkelijk om te zeggen dat we milieu- en klimaatproblemen kunnen oplossen als juist jongeren op hun individuele gedrag gaan reflecteren en daarnaar gaan handelen. Mij lijkt dit eerder de verantwoordelijkheid voor de oudere generatie die al jarenlang met slecht individueel gedrag en geen verantwoordelijkheidsgevoel de boel heeft lopen vervuilen. Generaties van nu, jong en oud, moeten verantwoordelijk gehouden worden voor de onrechtvaardige en onleefbare situaties die zij veroorzaken voor toekomstige generaties. Het wordt tijd dat politici van nu beslissingen en maatregelen gaan nemen die in het belang zijn van deze toekomstige generaties, zoals Pogge wil. Ik denk dat dat soort maatregelen alleen lukken als die erop gericht zijn dat we gedwongen worden om allemaal, collectief, onze levensstandaard aan te passen. En daarvoor is volgens mij het eco-autoritarisme van Ophuls het meest geschikt. Zolang we met alle individuele belangen rekening blijven houden en blijven vertrouwen op verstandige, milieubewuste keuzes van individuen en bedrijven, gaat het mis. Er moet een autoritaire overheid zijn, die beslissingen op de lange termijn neemt als we echt naar een duurzame samenleving toe willen. (3)
2026, tijdvak 1: Opgave 3 Straathonden
Opgavetekst
In Turkije wonen ongeveer 4 miljoen straathonden. Ze zijn afhankelijk van mensen die voor hen zorgen. Een van die mensen is Mine Vural:
tekst 4
Twee keer per dag gaat Mine Vural langs alle honden in haar wijk in Istanbul om ze te voorzien van eten en schoon drinkwater. Vaak krijgt ze restjes vlees van de slager in haar straat of zakjes eten van andere buurtbewoners.
‘Ze doen niemand kwaad. Ze zijn onze vrienden, onze buren, we leven met ze samen,’ zegt Vural.
bron: nos.nl, Turken boos om plannen straathonden af te maken: 'Blijf van onze honden af', 2024
Volgens de zorgethiek van Josephine Donovan en Carol Adams gaan sommige ethische benaderingen ten onrechte uit van moreel individualisme.
Vraag 17 2 punten
Geef weer wat moreel individualisme inhoudt.
Leg vervolgens met het voorbeeld van Vural uit wat de kritiek van Donovan en Adams op moreel individualisme inhoudt.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een weergave van wat moreel individualisme inhoudt: de capaciteiten van individuen bepalen of ze onderdeel zijn van de morele cirkel (1)
- een uitleg van wat de kritiek van Donovan en Adams op moreel individualisme inhoudt, met het voorbeeld van Vural: Vural handelt vanuit haar relaties met dieren / emoties spelen een rol in haar relaties met dieren (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Het moreel individualisme houdt in dat de capaciteiten van het individu bepalen wie er deel uitmaakt van de morele cirkel. (1)
- De kritiek vanuit zorgethische benaderingen is dat moreel individualisme de nadruk legt op de capaciteiten van individuele dieren zonder te letten op onze relaties met dieren. Mine Vural heeft duidelijk een relatie met de dieren waar ze voor zorgt. In de tekst zegt Vural dat de honden haar vrienden en buren zijn. Relaties spelen dus een belangrijke rol in haar omgang met honden. (1)
Niet alle straathonden worden zo goed verzorgd als de straathonden in de wijk van Vural. Zo worden er regelmatig honden aangereden in het verkeer en zijn er ook mensen die de honden opzettelijk mishandelen. Net als Immanuel Kant denkt Paul Taylor na over ethiek in termen van plichten. Taylor stelt dat het biocentrisme de mens vier plichten oplegt. Volgens een van de vier plichten van Taylor hebben mensen de plicht om voor mishandelde straathonden te zorgen.
Vraag 18 2 punten
Beargumenteer of mensen volgens jou de plicht hebben om voor mishandelde straathonden te zorgen. Ga daarbij in op:
- de plicht van Taylor die van toepassing is op mishandelde straathonden, en
- Kants opvatting over de intrinsieke waarde van dieren.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie of mensen de plicht hebben om voor mishandelde straathonden te zorgen, waarbij wordt ingegaan op:
- de plicht van Taylor die van toepassing is op mishandelde straathonden: de mens heeft de plicht om de schade te herstellen die mensen hebben toegebracht aan dieren, en (1)
- Kants opvatting dat dieren geen intrinsieke waarde hebben (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Ik vind dat mensen de plicht hebben om voor mishandelde straathonden te zorgen. Ik ben het eens met Taylor die zegt dat mensen de plicht hebben om de schade te herstellen die andere mensen aan dieren hebben toegebracht. Als straathonden door mensen mishandeld worden, brengt de mens schade toe aan deze dieren. Je zou dus volgens deze plicht voor de honden moeten zorgen, zodat ze weer genezen van hun verwondingen. (1)
- Ik ben het niet eens met Kants opvatting dat dieren geen intrinsieke waarde hebben. Volgens Kant hebben dieren geen ratio en daarom hebben we volgens hem geen plicht tegenover een dier. Volgens mij hebben dieren wel een ratio en dus ook een morele status. Wij hebben dus ook de plicht om straathonden goed te behandelen, zeker als ze zonder ons zouden overlijden aan ernstige verwondingen. (1)
of
- Ik vind het prima als mensen voor mishandelde straathonden zorgen, maar ik vind niet dat mensen moreel verplicht zijn om voor mishandelde straathonden te zorgen. Ik ben het niet eens met Taylor dat mensen de plicht hebben om schade te herstellen die andere mensen aan dieren hebben toegebracht. Het is namelijk oneerlijk dat mensen moreel verplicht zouden zijn om de schade die ze niet zelf hebben veroorzaakt te herstellen. (1)
- Ik ben het eens met Kant dat we niet dezelfde plichten hebben tegenover dieren als tegenover mensen. Volgens Kant hebben dieren geen ratio en daarom geen morele status. We hebben dus niet de plicht tegenover een mishandelde hond om voor deze hond te zorgen. Ik ben het wel eens met Kants opvatting dat het niet goed is om dieren te mishandelen vanuit de plicht naar jezelf en naar andere mensen, maar dat betekent niet dat je moreel verplicht bent om de schade die andere mensen hebben aangericht te herstellen. (1)
Veel mensen zien straathonden als een verrijking van de stad Istanbul. Honden brengen net als ratten ziektes over, maar ratten worden meestal als plaagdieren gezien.
Vraag 19 1 punt
Leg met dit voorbeeld uit wat ‘speciësisme’ inhoudt.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg met het voorbeeld wat ‘speciësisme’ inhoudt: diersoorten met vergelijkbare capaciteiten worden ongelijk behandeld.
voorbeeld van een goed antwoord:
Mensen zien de honden als een verrijking van de stad, terwijl ratten als plaagdieren worden gezien. Ze laten de soort bepalend zijn voor hoe ze naar dieren kijken, terwijl beide dieren ziektes kunnen overbrengen. De capaciteiten van de dieren zijn dus niet belangrijk voor hoe wij naar ze kijken, maar vooral de soort waartoe ze behoren doet ertoe.
Binnen de ethiek wordt er een onderscheid gemaakt tussen egoïsme en altruïsme.
Vraag 22 1 punt
Geef een argument dat adoptie als oplossing voor het probleem van agressieve en zieke straathonden past bij een egoïstisch mensbeeld.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argument dat adoptie als oplossing voor het probleem van agressieve en zieke straathonden past bij een egoïstisch mensbeeld.
voorbeeld van een goed antwoord:
Adoptie als oplossing voor het probleem van agressieve en zieke straathonden past bij een egoïstisch mensbeeld, omdat deze oplossing ervan uitgaat dat mensen dieren gaan beschermen als ze hun eigendom zijn. Deze oplossing gaat er dus van uit dat mensen gemotiveerd zijn om iets te beschermen als het in hun eigen belang is: een egoïstisch mensbeeld.
De gemiddelde levensverwachting van een hond op straat is twee jaar en in die jaren hebben ze last van honger, dorst en veel verschillende ziektes. Volgens de nieuwe wet mogen honden die ziek zijn gedood worden.
Vanuit het utilisme zou het onder voorwaarden gerechtvaardigd kunnen zijn om straathonden te doden.
Peter Singer baseert zijn utilisme op een overeenkomst tussen mensen en andere diersoorten.
Vraag 23 2 punten
Leg dit uit.
Leg vervolgens uit onder welke voorwaarden het vanuit een utilistisch perspectief gerechtvaardigd is om straathonden te doden.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat Peter Singer zijn utilisme baseert op een overeenkomst tussen mensen en andere diersoorten: de mogelijkheid tot lijden en genot (1)
- een uitleg dat het vanuit een utilistisch perspectief gerechtvaardigd is om straathonden te doden als het in leven houden van de hond meer lijden tot gevolg zou hebben dan het doden van de hond (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens Singer kunnen mensen en andere diersoorten lijden en genot voelen. Volgens zijn utilisme is deze overeenkomst belangrijk om te bepalen hoe mensen met dieren omgaan, omdat een handeling volgens het utilisme goed is als die bijdraagt aan een toename van de totale hoeveelheid geluk of als die de totale hoeveelheid lijden vermindert. (1)
- Het is gerechtvaardigd om straathonden te doden als dit de hoeveelheid lijden doet afnemen of de hoeveelheid geluk doet stijgen. Als een hond erg lijdt, omdat hij ziek is en/of een gevaar vormt voor anderen, kan het beter zijn om deze hond te doden. (1)
Ook honden die voor mensen een bedreiging vormen, mogen volgens de nieuwe wet worden gedood.
Volgens Tom Regan hebben alle dieren een inherente waarde. Toch mogen de rechten van dieren soms geschonden worden.
Vraag 24 1 punt
Leg uit dat het vanuit het slechter-af-principe van Regan gerechtvaardigd is voor mensen om gevaarlijke straathonden te doden.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat het vanuit het slechter-af-principe van Regan gerechtvaardigd is voor mensen om gevaarlijke straathonden te doden: de schade aan afzonderlijke individuen is niet onderling vergelijkbaar.
voorbeeld van een goed antwoord:
Het is gerechtvaardigd voor mensen om gevaarlijke straathonden te doden, omdat de schade die een hond aan een mens kan doen niet vergelijkbaar is met die de mens aan een hond kan doen. Mensen hebben meer capaciteiten dan honden en kunnen daarom meer geschaad worden. Als er een afweging tussen deze twee wordt gemaakt, is het gerechtvaardigd om de rechten van de hond te schenden, zelfs als dit betekent dat de hond wordt gedood.
2026, tijdvak 2: Opgave 1 The Biggest Little Farm
Opgavetekst
The Biggest Little Farm is een documentaire over Molly en John Chester. Ze nemen een verwaarloosde hond op in hun kleine appartement in Californië en ze beloven hem dat hij tot het eind van zijn leven onderdeel zal blijven van hun huishouden. Maar als de hond alleen thuis is, blaft hij non-stop en de buren beginnen te klagen. Daarop besluiten Molly en John om hun droom van een eigen biologische boerderij waar te maken en daarmee ook de hond een beter leven te geven.
René Descartes heeft een mechanistische opvatting over dieren.
Met hulp van een investeerder kopen Molly en John een stuk land dat jarenlang is gebruikt voor het verbouwen van avocado’s en citroenen. Door deze monocultuur is de grond volledig uitgeput en uitgedroogd. Met hulp van een biodiversiteitsexpert bouwen ze een duurzaam ecosysteem waarvan ze de opbrengsten (zoals groente, fruit en eieren) verkopen. De eerste jaren hebben ze last van slakken die hun gewassen aanvreten. In plaats van gif tegen slakken te strooien, laten ze ganzen vrij rondlopen. Ganzen eten slakken.
Volgens Paul Taylor is ieder organisme een teleologisch centrum van leven.
Vraag 3 2 punten
Leg deze opvatting van Taylor uit met het voorbeeld van de ganzen. Geef vervolgens een argument tegen Taylors opvatting dat ieder levend wezen vanwege zijn teleologische centrum een gelijke morele status heeft.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat volgens Taylor ieder organisme een teleologisch centrum van leven is met het voorbeeld van de ganzen: alle levende wezens zijn doelgericht en hebben er belang bij om hun doelen na te streven, zoals de ganzen er belang bij hebben om slakken op te eten (1)
- een argument tegen Taylors opvatting dat ieder levend wezen vanwege zijn teleologische centrum een gelijke morele status heeft (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Volgens Taylor zijn alle levende wezens doelgericht en hebben ze er belang bij om hun doelen na te streven. Het nastreven van die doelen is het goede voor die levende wezens. Het eten van slakken is voor de ganzen een doelgerichte handeling. De slakken voorzien in het belang van de ganzen. (1)
- Vanuit Taylor zou je zeggen dat ook de slakken een teleologisch centrum hebben en dus een gelijke morele status hebben als ganzen of mensen. Daar kun je tegenin brengen dat slakken misschien wel doelen hebben en belangen hebben om die doelen na te streven, maar toch echt minder bewust ervaren dan ganzen of mensen. Een teleologisch centrum hebben betekent dus niet automatisch dat je ook eenzelfde morele status hebt. (1)
Ook prairiewolven stellen Molly en John voor lastige uitdagingen. Deze wolfachtigen blijven onder de afrastering doorkruipen. Na de zoveelste aanval op hun kippen, pakt John een geweer en schiet hij een prairiewolf dood. John worstelt daarna met deze handeling. Het doodschieten van de prairiewolf past niet in zijn visie over hoe hij de boerderij wil runnen, maar hij begint ook te twijfelen of die visie wel realistisch is.
Volgens Taylor zijn mensen moreel verantwoordelijk voor de belangen van andere levende wezens. Hij beschrijft vier plichten.
Vraag 4 2 punten
Geef Taylors argument voor zijn opvatting dat mensen moreel verantwoordelijk zijn voor andere levende wezens. Ga daarbij in op:
- Johns worsteling met het doodschieten van de prairiewolf, en
- een van Taylors plichten.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat Taylors argument voor zijn opvatting dat mensen moreel verantwoordelijk zijn voor andere levende wezens vanwege hun unieke morele besluitvormingscapaciteiten, waarbij wordt ingegaan op:
- Johns worsteling met het doodschieten van de prairiewolf (1)
- een van Taylors plichten: geen schade toebrengen aan de natuurlijke omgeving / niet ingrijpen in de natuur / geen andere levende wezens misleiden / toegebrachte schade ten gevolge van menselijke activiteit herstellen (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Taylor zijn mensen moreel verantwoordelijk voor de belangen van andere wezens vanwege hun unieke morele besluitvormingscapaciteiten. In het voorbeeld van Johns worsteling kun je die capaciteit zien. John reflecteert op zijn handelen en wat dat handelen betekent voor zijn visie op hoe hij de boerderij runt. Omdat mensen zoals John zich kunnen afvragen of ze wel het goede besluit hebben genomen en eventueel hun handelingen in de toekomst kunnen aanpassen, moeten mensen, zeker als ze een boerderij vol levende wezens runnen, de morele verantwoordelijkheid voor de belangen van die wezens nemen. Daarbij is het, zoals Taylor zegt, belangrijk dat mensen niet ingrijpen in de natuur. Is een prairiewolf doden ingrijpen? In zekere zin wel, maar een boerderij beginnen is dat ook al. Alleen een mens kan de afweging maken of een boerderij voldoende rekening houdt met de belangen van alle levende wezens op en om die boerderij (prairiewolven, kippen) en of er sprake is van ingrijpen in de natuur. (2)
2026, tijdvak 2: Opgave 2 De wolf in Nederland
Opgavetekst

Na ongeveer 150 jaar afwezigheid vestigde de wolf zich in 2019 weer in Nederland. Ooit kwamen wolven in vrijwel heel Europa voor, maar door de jacht nam hun aantal sterk af. Eind vorige eeuw kreeg de wolf een beschermde status en zijn de wolvenpopulatie en het leefgebied van de wolf in Europa weer sterk gegroeid.
De komst van de wolf leidde al tot hevige discussies, omdat de wolf naast wilde dieren ook vee doodt. Sommige Nederlanders zijn de wolf liever kwijt. Een veel gehoorde uitspraak in discussies over de wolf is: “Er is in Nederland geen plek voor de wolf.”
Vraag 9 2 punten
Leg uit dat deze uitspraak kan worden opgevat:
- als een descriptieve uitspraak, en
- als een normatieve uitspraak.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat de uitspraak “Er is in Nederland geen plek voor de wolf” kan worden opgevat als een descriptieve uitspraak als ervan uit wordt gegaan dat de uitspraak iets feitelijks uitdrukt (1)
- een uitleg dat de uitspraak “Er is in Nederland geen plek voor de wolf” kan worden opgevat als een normatieve uitspraak als ervan uit wordt gegaan dat de uitspraak uitdrukt hoe er gehandeld moet worden (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- “Er is in Nederland geen plek voor de wolf” kan worden opgevat als een descriptieve uitspraak als iemand bedoelt dat een wolf minimaal een bepaalde hoeveelheid vierkante kilometers nodig heeft om genoeg eten te kunnen verzamelen om te overleven. Je kunt dan empirisch onderzoeken of deze persoon gelijk heeft. (1)
- “Er is in Nederland geen plek voor de wolf” kan worden opgevat als een normatieve uitspraak als ermee wordt bedoeld dat de wolf hier dus weg moet. De persoon die dit zegt zou dan vinden dat de wolf hier niet moet zijn. Het is geen feitelijke beschrijving van de situatie. (1)
De wolf is niet door mensen naar Nederland gebracht, maar wolven uit Duitsland hebben honderden kilometers gelopen en zijn zo in Nederland terechtgekomen. Een reden waarom de wolf hier blijft, is dat in Nederland het aantal prooidieren voor de wolf, bijvoorbeeld reeën, is toegenomen. Tom Regan gebruikt het begrip preferentie-autonomie.
Vraag 10 2 punten
Geef een argument voor en een argument tegen de opvatting dat de wolven die naar Nederland zijn gelopen autonoom hebben gehandeld, met Regans begrip preferentie-autonomie.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argument voor en een argument tegen de opvatting dat de wolven die naar Nederland zijn gelopen, autonoom hebben gehandeld, met Regans begrip preferentie-autonomie: vrije keuzemogelijkheid op basis van voorkeuren (2)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Dieren kunnen volgens Regan autonoom handelen, omdat ze voorkeuren hebben en op basis van die voorkeuren vrije keuzes maken. In Nederland nam het aantal prooidieren toe en de wolf heeft waarschijnlijk een voorkeur voor veel prooidieren. Op basis van deze voorkeur loopt de wolf naar Nederland. De wolf handelt dus naar zijn voorkeuren en daarmee autonoom. (1)
- De migratie van de wolf laat zien dat wolven een voorkeur hebben voor dit gebied. Ze zijn naar Nederland gekomen uit eigen beweging. Maar Regan heeft geen gelijk als hij zegt dat dieren die op basis van hun voorkeuren handelen vrije keuzes maken. De keuze om naar Nederland te lopen is geen autonome keuze, omdat wolven niet tegen hun voorkeuren in kunnen handelen. Wolven kunnen niet zonder prooidieren. Ze zijn dus afhankelijk van de toegenomen reeënpopulatie. (1)
De wolf heeft als roofdier een grote invloed op de natuurlijke omgeving:
tekst 2
Waar wolven komen, passen grazende dieren hun gedrag aan. Op deze plekken krijgt het bos de kans om te verjongen. De wolf houdt populaties van reeën, edelherten en zwijnen gezond, omdat hij vooral jaagt op verzwakte en jonge dieren. Karkassen die de wolf achterlaat, zijn weer voedsel voor aaseters. Dit zorgt voor een rijkere biodiversiteit, waarin elke soort zijn rol heeft.
bron: Natuurmonumenten, De wolf hoort thuis in Nederland. Waar of niet waar?
Binnen de ethiek wordt er een onderscheid gemaakt tussen instrumentele en intrinsieke waarden.
Vraag 11 2 punten
Leg met tekst 2 uit:
- wat instrumentele waarde is, en
- wat intrinsieke waarde is.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg met tekst 2 dat instrumentele waarde inhoudt dat iets waardevol is, omdat het bijdraagt aan iets anders (1)
- een uitleg met tekst 2 dat intrinsieke waarde inhoudt dat iets op zichzelf waardevol is (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Instrumentele waarden zijn niet in zichzelf belangrijk, maar zijn waardevol omdat ze leiden tot een intrinsieke waarde. Tekst 2 gaat in op de instrumentele waarde van de wolf, want er worden allemaal positieve effecten genoemd die het gevolg zijn van de aanwezigheid van de wolf. De wolf zorgt ervoor dat het bos en de dierenpopulaties gezond blijven en de biodiversiteit uiteindelijk rijker wordt. (1)
- Intrinsieke waarden worden nagestreefd omdat mensen deze op zichzelf belangrijk vinden. Tekst 2 gaat in op de intrinsieke waarde van biodiversiteit. Alle andere waarden, zoals de gezondheid van populaties, leiden uiteindelijk tot een rijkere biodiversiteit. (1)
De wolf plaatst burgemeesters soms voor morele dilemma’s:
tekst 3
De wolf die eerder deze maand werd afgeschoten bij het dorp Wapse doodde in zes maanden tijd zeker 103 schapen. […] De wolf werd op de vroege ochtend van zondag 9 juli doodgeschoten op last van de burgemeester. Een boer had geprobeerd het dier met een hooivork en een schep te verdrijven toen hij zijn schapen aanviel en was daarbij door de wolf in zijn arm gebeten.
bron: NOS, Afgeschoten Drentse Wolf doodde in een halfjaar meer dan honderd schapen, 2023
De burgemeester besloot om de wolf te laten afschieten nadat hij hoorde dat de wolf een boer had gebeten.
Peter Singer is een van de grondleggers van de dierethiek.
Vraag 12 1 punt
Beargumenteer met het utilisme van Singer of het afschieten van de wolf in tekst 3 volgens jou een moreel juiste keuze is.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argumentatie met het utilisme van Singer of het afschieten van de wolf in tekst 3 een moreel juiste keuze is: een handeling is goed als deze de totale hoeveelheid genot/geluk bij mensen en andere dieren doet toenemen en de totale hoeveelheid lijden/ongeluk doet afnemen.
voorbeeld van een goed antwoord:
Ik vind het afschieten van de wolf een moreel juiste keuze. Singers utilisme zegt dat het leed en genot van dieren net zo zwaar meegewogen moet worden in morele overwegingen als dat van mensen. Ik denk ook niet dat de wolf moet worden afgeschoten omdat de boer in zijn arm werd gebeten, maar omdat de wolf al 103 schapen heeft gedood en er in de toekomst dus waarschijnlijk nog meer zal doden. Het leed dat wordt voorkomen door de wolf te doden, is vele malen hoger dan het leed van deze ene afgeschoten wolf.
of
Ik vind het afschieten van de wolf een moreel onjuiste keuze. Volgens Singers utilisme moeten het leed en genot van dieren net zo zwaar meegewogen worden in morele overwegingen als dat van mensen. Daar ben ik het mee eens. Je kunt dus niet zomaar een dier doden nadat hij een mens heeft gebeten, zoals in de tekst staat. Het moet eerst duidelijk zijn dat je door de wolf te doden in de toekomst een grotere hoeveelheid leed voorkomt.
Sommige mensen stellen dat wolven die schapen aanvallen, moeten worden afgeschoten om schapen te beschermen. Volgens Regan mogen rechten van dieren soms geschonden worden in situaties waarin andere dierenrechten in gevaar komen. Om in dit soort situaties keuzes te maken stelt hij twee principes op: het principe van de minimale overschrijding en het slechter-af-principe.
Vraag 13 2 punten
Leg uit wanneer volgens Regan het slechter-af-principe van toepassing is. Leg vervolgens uit dat bij het maken van een keuze tussen de rechten van de wolf en de schapen volgens het slechter-af-principe het aantal schapen niet relevant is.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg dat volgens Regan het slechter-af-principe van toepassing is in situaties waarin de schade die wordt toegebracht aan afzonderlijke individuen niet onderling vergelijkbaar is (1)
- een uitleg dat bij het maken van een keuze tussen de rechten van de wolf en de schapen volgens het slechter-af-principe het aantal schapen niet relevant is, omdat we verplicht zijn om niet de rechten te schenden van de groep die er per individu het meeste nadeel van ondervindt, ook al is het de kleinste groep (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- Het slechter-af-principe van Regan is van toepassing in situaties waarin de schade die wordt toegebracht aan verschillende individuen niet vergelijkbaar is doordat de een bijvoorbeeld minder capaciteiten heeft tot het vormen en verwezenlijken van verlangens dan de ander. (1)
- Bij het maken van een keuze tussen de rechten van de wolf en de schapen volgens het slechter-af-principe is het niet belangrijk hoeveel schapen er nadeel ondervinden. Volgens Regan is er namelijk geen kantelpunt waarbij het belang van een grotere groep individuen met minder capaciteit tot het vormen en verwezenlijken van verlangens, het belang van een kleinere groep met meer capaciteit overstijgt. Het maakt dus niet uit hoeveel schapen er geschaad worden, maar welke schade een individueel schaap ondervindt. (1)
De mens heeft net als de wolf de capaciteit om andere wezens geweld aan te doen. We kunnen voor onszelf vaststellen dat deze capaciteit niet essentieel is voor een waardig leven.
Volgens de deugdethische benadering van Martha Nussbaum kunnen we bij andere dieren niet zo eenvoudig vaststellen welke capaciteiten essentieel zijn. Een van de redenen daarvoor is dat wij niet weten hoe het is om een ander dier te zijn.
Vraag 14 1 punt
Geef een argument dat mensen wel kunnen bepalen dat geweld voor de wolf een essentiële capaciteit is voor een waardig leven. Ga daarbij in op de reden dat wij niet weten hoe het is om een ander dier te zijn.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een argument dat mensen wel kunnen bepalen dat geweld voor de wolf een essentiële capaciteit is voor een waardig leven waarbij wordt ingegaan op de reden dat wij niet weten hoe het is om een ander dier te zijn.
voorbeeld van een goed antwoord:
Dat wij niet kunnen weten hoe het is om een ander dier te zijn wil nog niet zeggen dat we niet kunnen bepalen of een bepaalde capaciteit essentieel is voor een waardig leven. Dat kunnen wij wel. We kunnen aan het gedrag van wolven zien of ze gelukkig en tevreden zijn. Dat is genoeg om te bepalen of ze een waardig leven leiden. Je hoeft niet te weten hoe het is om een dier te zijn om te kunnen bepalen of ze zich fijn voelen. Als we wolven observeren, kunnen we dus bepalen of geweld voor de wolf een essentiële capaciteit is.
2026, tijdvak 2: Opgave 3 Niet Ok
Opgavetekst
Door klimaatverandering zijn gletsjers wereldwijd aan het smelten. De gletsjers in Europa, bijvoorbeeld in de Alpen, smelten het snelst en ook de gletsjers van IJsland lopen groot gevaar.
In 2014 ‘stierf’ de eerste gletsjer van IJsland, zoals het wegsmelten van een gletsjer wordt genoemd. Deze gletsjer, genaamd Okjökull – door IJslanders afgekort Ok genoemd – kreeg een officiële begrafenis. Tijdens de begrafenisceremonie werd een gedenksteen geplaatst met daarop een bericht voor volgende generaties:
tekst 5
Een brief aan de toekomst
Ok is de eerste IJslandse gletsjer die zijn status als gletsjer verliest. De verwachting is dat de komende 200 jaar al onze gletsjers zullen volgen. Dit monument is er om te erkennen dat we weten wat er gebeurt en wat er gedaan moet worden.
Alleen u weet of we dat ook hebben gedaan.
bron: BBC, Iceland's Okjokull glacier commemorated with plaque, 2019
In milieufilosofisch onderzoek wordt de morele relatie tussen mens en natuur onderzocht.
Aldo Leopold beschrijft de morele relatie tussen mens en natuur in zijn landethiek.
Vraag 19 2 punten
Leg Leopolds landethiek uit met de begrafenisceremonie voor Ok. Leg met tekst 5 uit dat milieufilosofisch onderzoek, zoals dat van Leopold, belangrijk is voor hedendaagse problemen rondom klimaatverandering.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat de volgende elementen:
- een uitleg van Leopolds landethiek met de begrafenisceremonie voor Ok: de ceremonie drukt uit dat de mens samen met de natuurlijke wereld een leefgemeenschap vormt, waarvoor de mens zorg moet dragen (1)
- een uitleg met tekst 5 dat milieufilosofisch onderzoek naar de morele relatie tussen mens en natuur, zoals dat van Leopold, belangrijk is voor hedendaagse problemen rondom klimaatverandering, omdat het uitdaagt tot denken over de zorg voor ecosystemen / een nietinstrumentele benadering / de morele cirkel / toekomstige generaties (1)
voorbeeld van een goed antwoord:
- De begrafenisceremonie voor Ok laat zien dat de mensen samen met Ok deel zijn van een natuurlijke wereld, een leefgemeenschap waar mensen zorg voor moeten dragen. De gezondheid van het ecosysteem van levende en niet-levende natuur staat centraal. Dit is wat Leopold ook benadrukt met zijn landethiek. De brief aan de toekomst laat zien dat mensen zich hiervan bewust zijn. (1)
- Milieufilosofisch onderzoek, zoals Leopolds landethiek, onderzoekt de morele relatie tussen mens en natuur. Dit is belangrijk voor hedendaagse problemen rondom klimaatverandering, omdat dit uitdaagt tot kritisch denken over het belang van en de zorg voor de gezondheid van onderling verbonden ecosystemen waarvan mensen deel uitmaken. Het leidt bijvoorbeeld tot de vraag of gletsjers zoals Ok ook binnen de morele cirkel vallen, evenals toekomstige generaties. (1)
Over het verlies van gletsjer Ok werd een documentaire gemaakt, genaamd Niet Ok. In de documentaire wordt via een voice-over ook het perspectief van de voormalige gletsjer verwoord:
tekst 6
Mensen, ja, ik heb problemen met ze. Ze raken geobsedeerd door vreemde zaken. De laatste tijd raken ze erg overstuur door gletsjers. Dus twee buitenlanders kwamen op bezoek om met IJslanders te praten over hoe zij zich voelden over het verlies van hun gletsjers. […] Mensen hebben het eigenlijk steeds, zelfs als ze het over gletsjers hebben, alleen maar over zichzelf.
bron: Not Ok (A Little Movie About a Small Glacier at the End of the World), 2018
Volgens de opvatting van de rede van Immanuel Kant hebben mensen geen plichten ten opzichte van gletsjers.
Vraag 25 1 punt
Leg uit dat mensen volgens Kants opvatting van de rede geen plichten hebben ten opzichte van gletsjers.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat mensen volgens Kants opvatting van de rede geen plichten hebben ten opzichte van gletsjers, omdat we volgens Kant alleen plichten kunnen hebben ten opzichte van autonome/zelfbewuste/redelijke wezens zoals de mens en niet naar wat bestaat in de natuur.
voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Kant hebben mensen geen plichten ten opzichte van gletsjers, omdat we volgens zijn opvatting van de rede alleen plichten kunnen hebben ten opzichte van redelijke, rationele wezens, zoals de mens, en niet ten opzichte van wat bestaat in de natuur. Wat bestaat als natuur, zoals dieren of gletsjers, heeft geen rede volgens Kant, en daarmee ook geen intrinsieke waarde of rechten, en mensen hebben in dat opzicht ook geen plichten ten opzichte van gletsjers.
De zorgethiek van Josephine Donovan en Carol Adams heeft niet direct betrekking op gletsjers, maar kan hier toch op betrokken worden.
Vraag 26 1 punt
Leg uit dat tekst 6 kan aansluiten bij de zorgethiek van Donovan en Adams.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat een uitleg dat tekst 6 kan aansluiten bij de zorgethiek van Donovan en Adams die de emoties bij / de relatie tot de gletsjer laten meewegen in de ethiek.
voorbeeld van een goed antwoord:
In tekst 6 wordt gesproken over buitenlanders die geïnteresseerd zijn in gletsjers, maar er eigenlijk geen band mee hebben. Dit in tegenstelling tot de IJslanders, die wel een speciale emotionele band met gletsjer Ok hebben. Volgens de zorgethiek van Donovan en Adams zouden de relatie met de gletsjer en de emoties die daarbij een rol spelen van belang zijn voor het bepalen van onze morele relatie tot onze omgeving en ook tot Ok.
2025, tijdvak 1: Opgave 2 De Platoschool
Opgavetekst
De documentaire De Platoschool gaat over een basisschool in Amsterdam die in 1983 werd opgericht door een groep ouders. Op deze school kregen kinderen naast de gebruikelijke basisschoolstof ook les in Indiase taal, dans en meditatie. De school was behalve op spirituele uitgangspunten ook gebaseerd op ideeën uit de filosofie en kreeg de naam ‘Platoschool’.
In de documentaire wordt duidelijk dat de Platoschool streng werd geleid. De docent bepaalde alles en duldde geen tegenspraak. Kinderen kregen vanaf de kleuterklas veel huiswerk om goed te presteren.
Paul van Oyen, een betrokkene bij de oprichting van de school, vertelt:
tekst 4
De hele school was een buitenbeentje. Zeker in die tijd: een tijd van democratisering in het onderwijs, een tijd van vrijheid, blijheid. Het ging overal om ‘persoonlijke ontwikkeling’ en ‘alles zelf doen’. Er mocht in het onderwijs vooral geen hiërarchie zijn, vooral geen gezag. Het heersende idee over onderwijs was: leerlingen moeten het allemaal zelf uitzoeken. Dat was bij ons op de Platoschool niet aan de orde.
bron: 2Doc, De Platoschool, 2023
Van Oyen zou het eens kunnen zijn met Plato’s opvatting dat democratie een negatief effect heeft op het karakter van mensen.
Uiteindelijk loopt het leerlingenaantal van de Platoschool terug en sluit de school in 2002 haar deuren. Ondanks alles wat er is misgegaan op de Platoschool kijken sommige oud-leerlingen ook positief op de basisschool terug. Ze geven bijvoorbeeld aan dat ze de meditatie-, zang- en danslessen als culturele verrijking hebben ervaren. Ouders geven aan dat de school positief heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van hun kinderen.
Je kunt zeggen dat de Platoschool gebaseerd was op de volgende definitie van menselijke bloei: kinderen laten uitgroeien tot gelukkige mensen met een spiritueel en filosofisch bewustzijnsniveau.
Dahl gaat er in zijn opvatting over menselijke bloei vanuit dat mensen zelfstandig, verantwoordelijk en betrokken zijn.
Vraag 18 1 punt
Beargumenteer of de definitie van menselijke bloei van de Platoschool volgens jou aansluit bij Dahls opvatting over menselijke bloei.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een goed antwoord:
Ik denk dat de definitie van menselijke bloei van de Platoschool op zich wel aansluit bij Dahls opvatting over menselijke bloei. Als je kinderen laat uitgroeien tot gelukkige mensen met spiritueel en filosofisch bewustzijn, dan verwacht ik dat deze mensen allerlei filosofische en spirituele visies hebben ontwikkeld om zelfstandig te kunnen oordelen over dingen die goed zijn gegaan en dingen die zijn misgegaan. Zelfstandigheid en betrokkenheid zoals Dahl van belang vindt voor menselijke bloei kun je dus volgens mij heel goed aanleren met filosofie en spiritualiteit.
of
Ik denk niet dat de definitie van de Platoschool aansluit bij Dahls opvatting over menselijke bloei. Kinderen laten uitgroeien tot gelukkige mensen met een spiritueel en filosofisch bewustzijn kan ook zonder dat mensen zelfstandig en betrokken zijn. De Platoschool zelf is daar een voorbeeld van. Die kinderen konden niet zelfstandig conflicten oplossen. En zeggen dat je meditatielessen een verrijking vindt terwijl er ook kinderen gekwetst worden, getuigt niet van heel grote betrokkenheid bij anderen.
2025, tijdvak 1: Opgave 3 Alle mensen zijn sterfelijk
Opgavetekst
De roman Alle mensen zijn sterfelijk van de filosoof Simone de Beauvoir gaat over een man, genaamd Fosca, die in de dertiende eeuw in Italië is geboren. Door het drinken van een magisch drankje is hij onsterfelijk geworden. Tijdens zijn eeuwenlange leven doet hij veel ervaring op met politiek en macht. Hij moet strijden als heerser van een stadstaat, hij trekt de oceaan over met de legers van de keizer en hij raakt betrokken bij de Franse Revolutie. Gedurende zijn leven worstelt hij met het aangaan van relaties met de sterfelijke mensen om hem heen. Enerzijds wil hij hen met alle kennis die hij heeft beschermen en anderzijds moet hij hen vrij laten om hun eigen leven te leiden. Zijn lange leven dreigt hem soms onverschillig te maken, maar hij blijft zoeken naar een goede manier om met het leven om te gaan.
Aristoteles beantwoordt de vraag naar het goede leven met het begrip deugd.
Vraag 19 2 punten
Geef weer wat het begrip ‘deugd’ inhoudt volgens Aristoteles.
Leg vervolgens Aristoteles' begrip 'deugd' uit met een voorbeeld uit Fosca's leven.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een goed antwoord:
De deugd volgens Aristoteles is een houding die je in staat stelt om een weloverwogen keuze te maken die het juiste midden is tussen twee extremen.
Fosca’s leven staat in het teken van het zoeken naar een goede manier om met de sterfelijke mensen om hem heen om te gaan. Hij wil van de ene kant niet onverschillig worden voor de sterfelijke mensen, maar hij wil ze van de andere kant ook niet zozeer met zijn kennis van een onsterfelijke beschermen dat ze niet meer vrij zijn om hun eigen leven te leiden. Zo zoekt hij naar het juiste midden tussen verschillende extremen.
Een paar eeuwen later dient Fosca de christelijke keizer Karel V als politiek adviseur. Fosca haalt Karel V over om zijn rijk snel en met al het nodige geweld uit te breiden. De christelijke Karel V blijft twijfelen of hij wel naar de wil van God handelt. Hij vraagt zich af wat God van al dat bloedvergieten zou vinden.
Volgens Friedrich Nietzsche is de moraal van het christendom een ‘slavenmoraal’.
Vraag 23 2 punten
Leg dit uit.
Leg vervolgens uit dat Karel V volgens Nietzsche geen Übermensch is.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Nietzsche is de moraal van het christendom een slavenmoraal omdat de waarden van het christendom, zoals gelijkheid, solidariteit en medelijden, in het belang van zwakke mensen, slaven, zijn. Volgens Nietzsche is het christendom hypocriet omdat de christelijke moraal een middel is om sterke mensen te overheersen.
Karel V vraagt zich af of wat hij doet wel goed is. Hij vertrouwt daarbij niet op zichzelf of zijn eigen waarden maar hij vraagt zich af wat God ervan zou vinden. Hij is dus niet ‘voorbij goed en kwaad’ maar volgt wat hij denkt dat God juist zou vinden. Een Übermensch vertrouwt alleen op zichzelf en heeft God niet nodig. Karel V is daarom geen Übermensch.
2025, tijdvak 2: Het socratisch gesprek
Opgavetekst
Op veel scholen worden bij filosofielessen socratische gesprekken gevoerd. Bij een socratisch gesprek gaat het niet om het verdedigen van je eigen gelijk, maar om een gezamenlijk onderzoek vanuit een filosofische vraag. Er is een gespreksleider die ervoor zorgt dat het gesprek een gezamenlijk onderzoek wordt.
Een socratisch gesprek begint met het kiezen van een onderwerp. De gespreksleider vraagt aan leerlingen welk onderwerp hen het meest interesseert en spreekt zelf geen voorkeur uit. De keuze is aan de leerlingen en ze kunnen dus ook voor sociaal gevoelige thema’s kiezen zoals discriminatie, seks en geweld. Vervolgens is het voor het gesprek noodzakelijk dat leerlingen een verhaal delen waarin hun persoonlijke ervaring met het onderwerp naar voren komt.
Volgens socratisch gespreksleider Kristof van Rossem kan je met jongeren in een socratisch gesprek werken aan burgerschapsvorming:
Een lid van de ISK beschrijft hoe de werken van Nelson hem ertoe bewogen om lid te worden van de ISK:
tekst 2
Ik begon te beseffen dat mijn leven, dat het leven van ieder mens alleen zin heeft als iemand zichzelf een taak stelt, de juiste taak, en als hij zijn leven vervolgens daarnaar inricht. Ik begon de wereld en de werkelijkheid anders te zien dan voorheen; ik zag hoe onrecht heerste, hoe de armen uitgebuit en onderdrukt werden en hoe weinig mensen bereid waren hen te helpen. Ik schaamde me dat ik mijn leven tot nu toe alleen maar met mezelf en met mijn neigingen bezig was geweest en niets tegen deze omstandigheden had gedaan. Ik wist dat mijn leven niet op de oude voet verder kon gaan. Nu vraag ik me bij alles wat ik doe van tevoren af: ‘Dient dit ook onze taak, de strijd voor recht en rechtvaardigheid?’
bron: Der Internationale Sozialistische Kampf-Bund (ISK) und seine Publikationen, 2006
De ISK kan worden opgevat als een van de revolutionaire bewegingen die zich volgens Friedrich Nietzsche zogenaamd tegen democratie uitlaten, maar ondertussen toch de kuddediermoraal uitdrukken.
Vraag 8 1 punt
Leg met tekst 2 uit dat de ISK door Nietzsche kan worden opgevat als een uitdrukking van kuddediermoraal.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een goed antwoord:
Revolutionaire bewegingen zijn volgens Nietzsche een uitdrukking van de kuddediermoraal, omdat ze ook geleid worden door medelijden. Dit medelijden uit zich in hun betrokkenheid bij de zwakkere en uitgebuite groepen in de samenleving. Dit zie je duidelijk terug in de woorden van het ISK-lid als hij zegt dat hij zich schaamt omdat hij niet hielp om de armen en onderdrukten te helpen.
Jezelf een taak geven, zoals strijden voor recht en rechtvaardigheid, zou je kunnen zien als iets wat je vrijheid beperkt of juist als een uiting van vrijheid.
Vraag 9 2 punten
Geef een definitie van het begrip vrijheid.
Beargumenteer vervolgens of jouw definitie aansluit bij de opvatting in tekst 2 dat je leven alleen zin heeft als je jezelf een taak stelt.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een goed antwoord:
Mijn definitie van vrijheid is dat iemand zijn eigen wil kan vormgeven en kan volgen. Volgens mij sluit mijn opvatting van vrijheid aan bij de opvatting dat je leven alleen zin heeft als je jezelf een taak stelt. De persoon uit tekst 2 volgde eerst zijn neigingen. Nu reflecteert hij voorafgaand aan wat hij doet of hij dat ook wil doen. Hij stelt zichzelf een taak en volgt daarom dus ook zijn wil. Ook is hij bewust bezig met het vormgeven van zijn eigen wil door zichzelf elke keer opnieuw de vraag te stellen of dit bijdraagt aan rechtvaardigheid.
of
Mijn definitie van vrijheid is dat je je eigen waarden en normen vormgeeft. Volgens mij sluit mijn opvatting van vrijheid niet aan bij de opvatting dat je leven alleen zin heeft als je jezelf een taak stelt. De persoon uit tekst 2 is beïnvloed door de filosoof Nelson en denkt nu dat zijn leven alleen zin heeft als hij strijdt voor recht en rechtvaardigheid. Deze waarden heeft hij overgenomen en hij handelt er nu ook naar. Hij heeft niet de moed genomen om zijn eigen waarden en normen vorm te geven. Daarom sluit het niet aan bij mijn definitie van vrijheid.
2025, tijdvak 2: Digitale democratie
Opgavetekst
In veel moderne democratieën wordt gezocht naar manieren om meer burgers te betrekken bij besluitvorming. In Barcelona gebeurt dit door digitale data van burgers te verzamelen en te gebruiken. Burgers hebben hiervoor zelf het initiatief genomen.
In Barcelona hadden burgers geluidsoverlast en last van slechte luchtkwaliteit. Zij bedachten samen een oplossing en hingen sensoren op die meten hoeveel geluid er wordt geproduceerd door het verkeer. Vervolgens zochten zij contact met de gemeente en gaven zij toestemming om alle data van deze sensoren anoniem door te sturen naar het gemeentebestuur. Met die informatie besloot het gemeentebestuur sommige wijken autovrij te maken. Daardoor verminderde de geluidsoverlast en verbeterde de luchtkwaliteit.
Volgens data-deskundige Francesca Bria is het voor elke democratie belangrijk dat burgers zelf de baas zijn over hun eigen digitale gegevens. Bria wijst erop dat in veel democratische landen burgers niet weten welke digitale gegevens door wie en met welke reden worden bekeken. De overheid weet bijvoorbeeld hoeveel je verdient, wat je geloofsovertuiging is, in welk land je bent geboren, of je je hebt laten vaccineren en hoeveel verkeersboetes en schulden je hebt. Maar burgers weten vaak niet waarvoor de overheid deze gegevens gebruikt. Dat de overheid met deze informatie jou als mogelijke fraudeur kan zien, kun je als burger niet te weten komen.
Volgens Bria moeten medewerkers van de overheid daarom open zijn over hoe met digitale gegevens van burgers wordt omgegaan. Deze openheid kan je opvatten als een plicht (Kant) en als een deugd (Aristoteles).
Vraag 14 2 punten
Geef een argument voor Bria’s opvatting dat medewerkers van de overheid open moeten zijn over hoe er wordt omgegaan met digitale gegevens van burgers:
- vanuit de plicht (plichtethiek), en
- vanuit de deugd (deugdethiek).
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een goed antwoord:
In de plichtethiek moet je een algemene wet kunnen maken van de regels van waaruit je handelt. Als je dus wilt dat burgers open zijn en allerlei gegevens delen met de overheid, dan geldt die openheid voor iedereen en dus ook voor medewerkers van de overheid. Je moet dus als burger kunnen zien welke van jouw digitale gegevens de overheid met welke reden waarvoor gebruikt, zodat je weet dat de overheid jou bijvoorbeeld als mogelijke fraudeur ziet.
In de deugdethiek handel je vanuit het juiste midden tussen twee uitersten. Openheid van medewerkers van de overheid kan bijvoorbeeld het midden zijn tussen onbezonnen openheid en geheimzinnigheid. Die medewerkers moeten niet indiscreet privégegevens delen van burgers, maar ook niet bewust relevante informatie achterhouden. Medewerkers van de overheid die deugdzaam handelen, geven dus inzage in wat er met de digitale gegevens van burgers gebeurt, ze laten zien dat ze burgers niet ongefundeerd bespioneren en brengen burgers niet in gevaar door te veel openheid te geven over burgerinformatie.
2024, tijdvak 1: Wat als we de democratie afschaffen?
Opgavetekst
Wat als we de democratie afschaffen?
De meeste mensen gaan ervan uit dat de democratie sterk en stabiel genoeg is om antidemocratische aanvallen te weerstaan. Maar volgens de Amerikaanse historicus Timothy Snyder is dit een vergissing die in de westerse geschiedenis vaker is gemaakt.
In zijn boek Over tirannie. 20 lessen uit de 20e eeuw beschrijft hij hoe fascisme, nazisme en communisme het al vaker hebben gewonnen van de democratie.
Snyder ziet in het presidentschap van Donald Trump (2016-2020) aspecten van tirannie en fascisme. Snyder noemt bijvoorbeeld Trumps claim dat hij de herverkiezingen voor zijn tweede termijn door fraude zou hebben verloren. En hij noemt Trumps bemoeienis met de bestorming van het Capitool door zijn aanhangers.
Snyder legt in twintig lessen uit hoe gewone burgers de democratie kunnen beschermen tegen een autoritaire overheid zoals die van Trump.
Een van deze lessen is dat je volgens Snyder niet bij voorbaat moet gehoorzamen aan een autoritaire overheid. Je moet volgens hem kalm blijven en zo moedig zijn als je kunt om je tegen een autoritaire overheid te verzetten.
Vraag 8 1 punt
Moed kun je vanuit de deugdethiek opvatten als deugd.
Leg met het voorbeeld van het verzet tegen een autoritaire overheid uit wat moed als deugd inhoudt volgens Aristoteles.
Bekijk het antwoord
- Uitleg met het voorbeeld van het verzet tegen een autoritaire overheid dat moed als deugd volgens Aristoteles de juiste karakterhouding is te midden van de extremen lafheid en overmoed (1p)
2024, tijdvak 1: Dieren en democratie
Opgavetekst
Dieren en democratie
Honingbijen nemen net als mensen veel beslissingen op een democratische manier. Bioloog Thomas Seeley legt in zijn boek Honeybee Democracy uit hoe dat werkt: als bijvoorbeeld de bijenkolonie bedreigd wordt, proberen verschillende verkenner-bijen de leiding te nemen over de verhuizing.
tekst 5
Honderden verkenner-bijen gaan op zoek naar nieuwe nestplaatsen en keren daarna terug naar de bijenkorf om verslag uit te brengen van deze aantrekkelijke locaties. Hoe energieker de dans van een verkenner – de manier waarop bijen informatie delen over de richting en afstand van een bepaalde plek – des te meer neutrale verkenners op die plek een kijkje gaan nemen.
Als er genoeg verkenners zo’n veelbelovende plek hebben bezocht, [beseffen de bijen dat ze] de ‘verkiezingen’ hebben gewonnen.
bron: nationalgeographic.nl, Hoe dieren hun leiders kiezen - van bruut geweld tot democratie, 2021
tekst 7
Vink schrijft daarom:
[Dieren leven] op het grondgebied van de staat. Hierdoor maken ze net als wij onderdeel uit van de demos, van het volk. […] [Het] lijkt net alsof wij goden op aarde zijn, terwijl dieren [nu] dezelfde grondwettelijke status hebben als een wc-rol of een gebouw, namelijk geen.
bron: de Volkskrant, 21 oktober 2019
Vraag 21 2 punten
Vink stelt voor om dierenrechten op te nemen in de grondwet. Dat is nu niet het geval en daarom kunnen dierenrechten elk moment weer worden afgeschaft als mensen dat willen.
Een definitie van democratie is ‘een staatsvorm op basis van een heerschappij van het volk’. In tekst 7 geeft Vink een vooronderstelling bij deze definitie.
Geef Vinks vooronderstelling bij deze definitie weer.
Leg vervolgens uit welke implicatie deze vooronderstelling heeft voor de grondwettelijke status van dieren.
Bekijk het antwoord
- Weergave van Vinks vooronderstelling bij de definitie van democratie als staatsvorm op basis van een heerschappij van het volk: leven op het grondgebied van een staat maakt je onderdeel van het volk (1p)
- Uitleg dat deze vooronderstelling de implicatie heeft dat dieren ook een grondwettelijke status moeten hebben (1p)
2023, tijdvak 2: Burgerlijke ongehoorzaamheid
Opgavetekst
Burgerlijke ongehoorzaamheid
In de jaren ’50 bestond er in Amerika een rassenscheiding. Zo hadden zwarte mensen minder rechten en moesten ze volgens de wet bijvoorbeeld hun zitplaats afstaan aan witte passagiers, als de bus vol raakte.
Volgens Jean-Jacques Rousseau zorgt directe democratie ervoor dat burgers vrij en autonoom zijn.
Tegen de wet in weigerde de Afro-Amerikaanse Rosa Parks (afbeelding hiernaast) haar zitplaats in de bus af te staan, waarna ze werd gearresteerd. Deze arrestatie leidde tot jarenlange protesten tegen de rassenscheiding, totdat die uit de Amerikaanse wetgeving werd geschrapt.
De actie van Rosa Parks is een voorbeeld van burgerlijke ongehoorzaamheid. Dat is een vorm van geweldloos politiek verzet, waarbij een wet wordt overtreden die in strijd is met de grondwet. Voor de grondwet is iedereen gelijk, terwijl de wet die bepaalde dat zwarte passagiers voor witte passagiers moeten opstaan, daarmee in strijd is. In de situatie van de rassenscheiding vonden veel mensen burgerlijke ongehoorzaamheid nodig, omdat normale pogingen om deze wet te veranderen, zoals stemmen tijdens verkiezingen, niet hadden geholpen.
Bron 10

Zwart-witfoto van Rosa Parks, van het hoofd tot de schouders, frontaal. Voor haar borst houdt ze een bordje met het nummer 705.3. Het is een opnamefoto, zoals van een arrestatie.
Bron 16
Volgens Extinction Rebellion moet je wel burgerlijk ongehoorzaam zijn als de politiek haar eigen wetten niet goed uitvoert, waardoor haar eigen doelen niet worden gehaald. Volgens Extinction Rebellion is dat het geval met de klimaatdoelen die door de rechter zijn opgelegd.
tekst 1
Het is de grondwettelijke plicht van de overheid om zorg te dragen voor haar burgers en het milieu. Daar hoort de verantwoordelijkheid bij om eerlijk te zijn over de crisis die ons bedreigt. De regering moet erkennen dat we wat betreft klimaat en biodiversiteit in een noodsituatie zitten, en moet de bevolking onomwonden voorlichten over de noodzaak tot snelle en ingrijpende verandering.
bron: https://extinctionrebellion.nl/eisen/, geraadpleegd op 6 sep 2022
Bron 18
Volgens Arendt hebben zowel politici als burgers de morele plicht zich aan de grondwet te houden, en mag je burgerlijk ongehoorzaam zijn als die grondwet niet wordt nageleefd. Volgens Arendt is betrouwbaarheid zowel voor politici als voor burgers een belangrijke plicht en deugd.
Vraag 21 2 punten
Volgens Extinction Rebellion moet je wel burgerlijk ongehoorzaam zijn als de politiek haar eigen wetten niet goed uitvoert, waardoor haar eigen doelen niet worden gehaald. Volgens Arendt hebben zowel politici als burgers de morele plicht zich aan de grondwet te houden. Beargumenteer of je volgens jou, om betrouwbaar te zijn, mee zou moeten doen aan de acties van Extinction Rebellion, met: de plicht (plichtethiek), en de deugd (deugdethiek).
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert met de plicht (plichtethiek) of je om betrouwbaar te zijn mee zou moeten doen aan de acties van Extinction Rebellion: iedere burger heeft de morele plicht betrouwbaar te zijn en zich aan de grondwet te houden, en volgens de plichtethiek moet je van je eigen gedragsregel een algemene wet kunnen maken. (1p)
- Beargumenteert met de deugd (deugdethiek) of je om betrouwbaar te zijn mee zou moeten doen aan de acties van Extinction Rebellion: betrouwbaarheid is handelen vanuit het juiste midden, en het juiste midden tussen passiviteit en gewelddadigheid is vredig meedoen. (1p)
Beide standpunten (wel of niet meedoen) zijn goed, mits onderbouwd met de plichtethiek en de deugdethiek.
2021, tijdvak 1: Bestaat Jim Carrey?
tekst 4
“Ik geloof niet zo in keuzes maken. Keuzes maken jou.”
naar: nrc.nl, Hoe Jim Carrey ontdekte dat hij niet bestond, 2017
Vraag 18 1 punt
Volgens Kristine Korsgaard ligt de waarde van authenticiteit in het vermogen om ons kritisch tot onszelf te kunnen verhouden. In haar uitleg maakt ze gebruik van het begrip ‘praktische identiteit’. Maar belangrijker dan de vraag of we authentiek zijn, is volgens Korsgaard de vraag of we autonoom zijn. Leg met tekst 4 uit of Jim Carrey volgens Korsgaards theorie een autonoom persoon is.
Bekijk het antwoord
- Legt met tekst 4 uit dat Jim Carrey volgens Korsgaards theorie geen autonoom persoon is, omdat hij geen eigen redenen heeft waarmee hij antwoord geeft op de vraag wie hij wil zijn (1p)
2021, tijdvak 1: De onthutsende waarheid
Vraag 24 2 punten
Ook Sartre zou kritiek hebben op de opvatting dat het gedrag van Fallon wordt bepaald door zijn misdadige natuur. Leg uit dat Fallon volgens Sartre te kwader trouw is. Leg vervolgens uit hoe Fallon met zijn misdadige brein volgens Sartre authentiek kan zijn.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Fallon volgens Sartre te kwader trouw is: hij schuift zijn verantwoordelijkheid af op zijn natuur (1p)
- Legt uit dat Fallon volgens Sartre authentiek kan zijn door een radicale keuze te maken over de manier waarop hij met zijn misdadige brein omgaat (1p)
2021, tijdvak 2: Zonder grenzen
Opgavetekst
tekst 1
In Limitless verandert de ploeterende, sombere schrijver Eddy Morra dankzij de drug NZT in een superslimme, dynamische en onverslaanbare zakenman.
Zelfs zijn uiterlijk verandert: van een slonzige, ongeschoren, mislukte kunstenaar ontwikkelt hij zich in de loop van de film tot een strak gekapte, in snelle pakken gestoken mooie man. Geld, vrouwen en roem komen hem aanwaaien.
naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik-2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15
Vraag 8 2 punten
Later in de film wordt Eddy belaagd door een crimineel die achter zijn NZT-pillen aanzit. Ook Eddy’s vriendin Lindy moet ontsnappen aan deze crimineel. Dit lukt haar door zelf een NZT-pil te slikken. Daardoor kan ze fysiek en tactisch meer dan ze van zichzelf wist. Lindy is na deze ervaring niet enthousiast over de pil. Zij zegt: “Ik was mezelf niet door de pil, ik deed dingen die ik anders nooit zou doen.” Eddy is het niet met haar eens. Hij zegt: “Ik ben helemaal mezelf, door de pil weet ik precies wat ik wil en wat ik moet doen.” Of je wel of niet jezelf bent, hangt af van je definitie van ‘authenticiteit’.
Geef twee verschillende definities van ‘authenticiteit’.
Kies een van deze definities en beargumenteer of deze aansluit bij de opvatting van Lindy of bij de opvatting van Eddy.
Bekijk het antwoord
- Geeft twee verschillende definities van ‘authenticiteit’ (1p)
- Beargumenteert of de gekozen definitie aansluit bij de opvatting van Lindy of bij die van Eddy (1p)
Beide keuzes (aansluiting bij Lindy of bij Eddy) zijn goed, mits de gekozen definitie logisch wordt beargumenteerd. Voorbeelden uit het model: authenticiteit is handelen vanuit wat jij waardevol en belangrijk vindt, of handelen vanuit wie jij nou eenmaal bent, wat specifiek voor jou is.
2021, tijdvak 2: De weg
Opgavetekst
tekst 4
We denken dat we er goed aan doen om naar binnen te kijken, onszelf te vinden en te bepalen welke vorm ons leven moet aannemen. We bepalen welke carrière het meest overeenkomt met onze persoonlijkheid en onze natuurlijke neigingen.
En als we dit alles gevonden hebben – ons ware zelf, de carrière die voor ons is weggelegd, en onze zielsverwant – gaan we ervan uit dat we een tevreden leven zullen leiden. We weten dan immers wie we zijn, kunnen ons ware zelf koesteren en alle geluk, voorspoed en persoonlijke bevrediging beleven die ons voor ogen stond.
naar: M. Puett, De weg, 2016
tekst 5
Het is nu heel gewoon om te denken dat elk van ons een uniek individu moet zijn dat zichzelf goed kent.
We vinden dat we authentiek moeten zijn, trouw aan een waarheid die we nu meestal niet meer bij een hogere macht vinden maar in onszelf. We streven ernaar het zelf te verwezenlijken waarvoor we in de wieg zijn gelegd.
bron: M. Puett, De weg, 2016
Vraag 15 2 punten
Een andere volgens Puett typisch westerse opvatting is dat je authentiek moet zijn: tekst 5. Dit moderne ideaal van authenticiteit is volgens Charles Taylor een moreel ideaal dat is beïnvloed door de opvattingen van authenticiteit van Rousseau en Herder.
Geef weer dat deze invloed van Rousseau te herkennen is in tekst 5.
Geef weer dat de invloed van Herder te herkennen is in tekst 5.
Bekijk het antwoord
- Geeft de invloed van Rousseau weer, ‘het herstellen van het authentieke morele contact met onszelf’, herkenbaar in tekst 5 (‘We streven ernaar het zelf te verwezenlijken waarvoor we in de wieg zijn gelegd’) (1p)
- Geeft de invloed van Herder weer, ‘trouw zijn aan jezelf’, herkenbaar in tekst 5 (‘trouw aan een waarheid die we nu meestal niet meer bij een hogere macht vinden maar in onszelf’) (1p)
Beide invloeden moeten met een herkenbaar deel van tekst 5 worden aangewezen, als citaat of parafrase.
tekst 6
Er wordt vaak gezegd dat zelfacceptatie de sleutel tot persoonlijke groei is: hou van jezelf.
Maar een van de Chinese filosofen, Xun Zi, vond niet dat we onszelf moeten accepteren zoals we zijn. Ja, vrijwel iedereen zou toesnellen om een kind uit een put te redden, maar volgens Xun Zi is de menselijke natuur slecht. Al het goede ervan is aangeleerd. De mens komt ter wereld met aangeboren gevoelens van haat en aversie.
Daarom zullen mensen ook onherroepelijk tot strijd en conflicten vervallen als ze gewoon maar hun natuur en hun neigingen volgen.
naar: M. Puett, De weg, 2016
Vraag 16 1 punt
Puett is het niet eens met dit ideaal van authenticiteit. Hij haalt de opvatting over het ware zelf van de oude Chinese filosoof Xun Zi aan. Deze opvatting van Xun Zi heeft veel weg van de opvatting van de westerse filosoof Thomas Hobbes. Volgens Jean-Jacques Rousseau maakt Hobbes echter een denkfout.
Leg met tekst 6 uit dat Xun Zi dezelfde denkfout maakt.
Bekijk het antwoord
- Legt met tekst 6 uit dat Xun Zi dezelfde denkfout maakt als Hobbes: hij beschrijft de natuur van de mens vanuit de mens zoals we die nu kennen, terwijl volgens Rousseau juist de samenleving de mens egoïstisch maakt (1p)
tekst 7
Stel dat je een langlopend conflict hebt met je moeder. Ze keurt je levenskeuzen af. Jullie zitten vast in jullie rol: zij is de zeurende moeder en jij bent het opstandige kind.
De oplossing ligt in het besef dat je vastzit in een bepaalde gewoonte, en dat je die kunt veranderen door haar om hulp te vragen. Door dat te doen, help je haar een andere rol aan te nemen: die van een zorgzame moeder die wil klaarstaan voor haar kind.
Misschien is je eerste reactie: “Maar dat is nep. Dat klopt helemaal niet met wat ik erbij voel, met wie ik echt ben.”
Maar elk van ons speelt talloze, vaak tegenstrijdige rollen, en er bestaat geen enkele regel die ons kan vertellen hoe we daarmee om moeten gaan.
naar: M. Puett, De weg, 2016
Vraag 17 4 punten
Volgens Puett hebben we niet zoiets als een waar zelf. Als we proberen te ontdekken wie we zijn, ontdekken we volgens hem vooral gedragspatronen die we van jongs af aan hebben aangeleerd. Al in onze kindertijd begint het opplakken van etiketten: hij is een studiebol, zij is een driftkop... Deze etiketten zijn niet onschuldig, omdat we ons er volgens Puett ook naar gaan gedragen. Ze zadelen ons op met een zeer beperkte opvatting van wie we ‘echt’ zijn. Volgens Puett zouden we onze gedragspatronen actief moeten proberen te veranderen, zoals in tekst 7. Christine Korsgaard en Nomy Arpaly hebben filosofische theorieën over authenticiteit. Korsgaard brengt authenticiteit in verband met het hebben van een praktische identiteit en Arpaly met zelfvervreemding.
Geef de opvatting weer:
- van Korsgaard over wat een praktische identiteit is en
- van Arpaly over authenticiteit en zelfvervreemding.
Beargumenteer vervolgens met deze twee opvattingen of volgens jou het veranderen van je gedragspatronen zoals in tekst 7 een goede manier is om jezelf te ontwikkelen.
Bekijk het antwoord
- Geeft de opvatting van Korsgaard weer: een praktische identiteit is een beschrijving van jezelf waaruit blijkt wat je waardevol vindt en die bepaalt hoe je handelt vanuit je eigen redenen (1p)
- Geeft de opvatting van Arpaly weer: of het onderdrukken van gevoelens tot zelfvervreemding leidt, hangt af van waarmee je je identificeert, dat wil zeggen wat jij ziet als je authentieke zelf (1p)
- Beargumenteert met de opvattingen van Korsgaard en Arpaly of het actief veranderen van gedragspatronen, zoals in tekst 7, een goede manier is om jezelf te ontwikkelen (2p)
Een adequate argumentatie met de opvattingen van Korsgaard en Arpaly, of over het actief veranderen van gedragspatronen als goede manier om jezelf te ontwikkelen, levert het scorepunt op. Dat geldt ook als de leerling de ene opvatting steunt en de andere afwijst.
tekst 8
Volgens Confucius kunnen we alleen een ethisch persoon worden door medemenselijkheid te koesteren en in praktijk te brengen. Wat Confucius betreft, zet een praktische situatie als een vriendin in nood ons ertoe aan na te denken over ethisch gedrag. Volgens Confucius is er maar één ding dat je kunt doen: probeer de omstandigheden aan te voelen, zodat je kunt inschatten waar de problemen precies liggen. Elke situatie is uniek en verandert ieder moment.
naar: M. Puett, De weg, 2016
Vraag 19 2 punten
Volgens Puett kunnen we leren om medemenselijk te zijn. Puett legt dit uit met de filosofie van Confucius. De ethiek van Confucius heeft overeenkomsten met de deugdethiek van Aristoteles.
Geef met tekst 8 een overeenkomst tussen de ethiek van Confucius en die van Aristoteles en leg deze overeenkomst uit.
Leg vervolgens met deze overeenkomst uit op welke manier je een vriendin in nood kunt helpen volgens de deugdethiek van Aristoteles.
Bekijk het antwoord
- Geeft met tekst 8 een overeenkomst tussen Confucius en Aristoteles en legt uit dat het handelen is afgestemd op de omstandigheden (1p)
- Legt met deze overeenkomst uit hoe je een vriendin in nood kunt helpen volgens de deugdethiek: het juiste midden vinden, dat afhangt van de omstandigheden, bijvoorbeeld tussen lafheid en overmoed (1p)
2021, tijdvak 2: Een bundeltje tegenspraak
Opgavetekst
tekst 9
Ik heb een sterk uitkomende karaktertrek die iedereen die me langer kent moet opvallen, en wel m’n zelfkennis. Ik kan me bij al m’n handelingen bekijken, alsof ik een vreemde was. Bij elk woord dat ik uitspreek, weet ik dadelijk als het uitgesproken is: “Dit had anders gemoeten.” of “Dat is goed zoals het is.”
bron: Dagboek van Anne Frank, 15 juli 1944
Vraag 25 1 punt
Anne is de jongste in het Achterhuis. Ze moet altijd gehoorzamen en tegen iedereen vriendelijk zijn. Dat ligt echter niet in haar aard. Anne bijt liever van zich af. Al snel vinden de oudere bewoners haar daarom brutaal. Deze kritiek laat haar niet onverschillig. Ze wil graag veranderen. “Maar dat lukt niet,” schrijft ze, want “mijn natuur is me gegeven.” Sartre zou het niet eens zijn met die bewering van Anne.
Leg uit dat Anne volgens Sartre te kwader trouw is als zij beweert dat ze niet kan veranderen wegens haar ‘gegeven natuur’.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Anne volgens Sartre te kwader trouw is, omdat zij met een beroep op haar ‘gegeven natuur’ haar fundamentele vrijheid om te kiezen ontkent (1p)
Vraag 26 1 punt
De bewoners van het Achterhuis zijn volledig afhankelijk van mensen die hen willen helpen. Anne beseft hoe gevaarlijk het is wat deze helpers doen. De beslissing om, met gevaar voor eigen leven, anderen te helpen zal moeilijk zijn geweest. Taylor maakt een onderscheid tussen zwakke en sterke evaluatie.
Leg uit dat de beslissing om onderduikers te helpen het gevolg is van wat Taylor een ‘sterke evaluatie’ noemt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de beslissing om onderduikers te helpen het gevolg is van een sterke evaluatie: iemand bepaalt welke waarden voor hem echt belangrijk zijn en wie hij wil zijn (1p)
2021, tijdvak 3: Portretfotografie
tekst 1
Bas (29): “Ik ben een jonge gozer met baard en knotje. Ja, dan ben je al snel een hipster. Bij hipsters denk ik ook aan vintagewinkels, aan je druk maken over wat er in de wereld gebeurt.”
Ayoub (24): “Voor mij is een hipster een vrije geest die zijn eigen grenzen bepaalt. Ik houd me aan de Koran. Ik heb in het café heus niet alle rondjes overgeslagen, maar weet dat alcohol een gevaarlijke verleiding is.”
naar: de Volkskrant, 17 januari 2019, Baarden in de Schilderswijk
Vraag 3 2 punten
Ayoub en Bas denken na over wat de ‘hipster-identiteit’ inhoudt. Leg met de uitspraak van Bas en met de uitspraak van Ayoub uit dat in tekst 1 twee verschillende morele invullingen van de hipster-identiteit worden gegeven.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Bas in tekst 1 een morele invulling van de hipster-identiteit geeft, omdat hij aan de hipster-identiteit de morele waarde van maatschappelijke betrokkenheid toekent (1p)
- Legt uit dat Ayoub in tekst 1 een morele invulling van de hipster-identiteit geeft, omdat hij de hipster-identiteit zelfscheppende morele vrijheid toekent (1p)
tekst 2
Ayoub: “Ik ben hier geboren, mijn ouders komen uit Marokko. In Nederland blijf ik de Marokkaan, in Marokko ben ik de Nederlander.
Wat altijd blijft, is dat ik moslim ben. Dat is mijn puurste identiteit.”
bron: de Volkskrant, 17 januari 2019, Baarden in de Schilderswijk
Vraag 4 3 punten
Voor Ayoub is zijn identiteit als moslim het belangrijkst. Charles Taylor beschrijft authenticiteit in termen van wat we het meest waardevol vinden. Taylors authenticiteitsideaal leidt tot een regressieprobleem. Taylor en Harry Frankfurt hebben een verschillende benadering voor dit regressieprobleem. Leg uit dat Ayoubs uitspraak in tekst 2 kan aansluiten bij de benadering van het regressieprobleem van: Taylor en Frankfurt. Beargumenteer vervolgens met het begrippenpaar ‘cultuur en natuur’ bij welk van deze twee filosofen jij Ayoubs opvatting het best vindt aansluiten.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Ayoubs uitspraak in tekst 2 kan aansluiten bij Taylors benadering als Ayoub de waarde van zijn moslim-identiteit niet simpelweg ontdekt maar interpreteert als wie hij het liefst wil zijn (1p)
- Legt uit dat Ayoubs uitspraak in tekst 2 kan aansluiten bij Frankfurts benadering als Ayoub ontdekt dat moslim-zijn voor hem de liefde is waaruit al zijn andere verlangens voortkomen, die geen verdere rechtvaardiging behoeft (1p)
- Beargumenteert met het begrippenpaar ‘cultuur en natuur’ bij welke benadering Ayoubs uitspraak het best aansluit (1p)
Zowel Taylor als Frankfurt kan het best aansluiten, mits de keuze met het begrippenpaar cultuur en natuur wordt onderbouwd.
2021, tijdvak 3: Harari en zijn 21 lessen voor de 21ste eeuw
Opgavetekst
tekst 4
Riley wordt bestuurd door tegenstrijdige biochemische mechanismen, die in de film worden weergegeven door stripfiguurtjes. Deze figuurtjes regelen al Rileys stemmingen, beslissingen en handelingen met knoppen en hendels in het ‘Hoofdkwartier’.
naar: Harari, 21 lessen voor de 21ste eeuw
tekst 6
Niemand is alleen maar moslim, of alleen maar Italiaan, of alleen maar kapitalist.
Je kunt een trouwe Italiaan zijn met speciale verplichtingen ten opzichte van de Italiaanse natie en tegelijk nog andere identiteiten hebben. Je kunt ook nog socialist zijn, katholiek, echtgenoot, vader, wetenschapper en vegetariër, en bij al die identiteiten komen weer nieuwe verplichtingen kijken.
naar: Harari, 21 lessen voor de 21ste eeuw
Vraag 10 2 punten
Harari stelt dat iedereen in het dagelijks leven niet een enkele identiteit heeft, maar meerdere identiteiten. Christine Korsgaard gebruikt het begrip ‘praktische identiteit’. Bovendien gaat zij uit van een opvatting van authenticiteit als autonomie. Leg met tekst 6 uit wat praktische identiteit bij Korsgaard inhoudt. Leg vervolgens Korsgaards opvatting van authenticiteit als autonomie uit.
Bekijk het antwoord
- Legt met tekst 6 uit dat praktische identiteit een beschrijving van jezelf is waaruit blijkt wat je waardevol vindt, zoals de rollen in tekst 6 met bijbehorende verplichtingen (echtgenoot, vader, wetenschapper, vegetariër) (1p)
- Legt Korsgaards opvatting van authenticiteit als autonomie uit: de waarde van authenticiteit ligt in het vermogen om ons kritisch tot onszelf te verhouden, de vraag naar wie je wilt zijn en wat je daarvoor moet doen, in plaats van welke identiteit we hebben (1p)
2021, tijdvak 3: Mens en huisdier
Vraag 19 2 punten
Sartre is kritisch over de invulling die Rousseau geeft aan authenticiteit. Leg met Sartres opvatting van authenticiteit uit welke kritiek Sartre heeft op de invulling van authenticiteit door Rousseau. Leg vervolgens uit of Sartre het jezelf leren kennen uit tekst 10 ‘authentiek’ of ‘te kwader trouw’ zou noemen.
Bekijk het antwoord
- Legt met Sartres opvatting van authenticiteit uit dat het niet gaat om wie we van nature zijn, maar om het maken van radicale keuzes, terwijl Rousseau uitgaat van een gegeven menselijke natuur (1p)
- Legt uit dat Sartre het jezelf leren kennen uit tekst 10 ‘te kwader trouw’ zou noemen, omdat je een paard accepteert als autoriteit over je gevoel (1p)
2019, tijdvak 1: Gestolen identiteit
Opgavetekst
tekst 1
Ik reageerde instinctief. Beelden zetten zich onmiddellijk om in handelingen. Ik zag en deed. Mijn handen en voeten namen eigen beslissingen. Mijn hart pompte, mijn longen zogen en bliezen, harder dan ik kon bijhouden. Mijn lichaam redde zichzelf, ik draaide weg van de schuivende en tollende auto voor me, ergens heen.
bron: Charles den Tex, Cel, 2008
Vraag 5 2 punten
De manier waarop Michael zijn leven gaat leiden, verandert door de gestolen identiteit steeds ingrijpender. Hij kan zelfs niet meer werken. Dat valt hem zwaar, want zijn werk als communicatieadviseur betekent veel voor hem. Christine Korsgaard introduceert het begrip ‘praktische identiteit’. Mensen hebben verschillende praktische identiteiten.
Leg met Korsgaards begrip ‘praktische identiteit’ uit:
− dat Michael een van zijn praktische identiteiten verliest en
− dat Korsgaard de waarde van authenticiteit benadrukt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Michael een van zijn praktische identiteiten verliest: hij kan niet meer handelen vanuit een beschrijving van zichzelf waaruit blijkt wat hij waardevol vindt, zijn beroep als communicatieadviseur (1p)
- Legt uit dat Korsgaard de waarde van authenticiteit benadrukt: praktische identiteiten zijn veranderlijk en het gaat om het vermogen om zelf te kiezen wie we willen zijn en vanuit welke redenen we handelen (1p)
2019, tijdvak 1: Alter ego
Opgavetekst
Bron 8

Drie figuren naast elkaar. Links een man in pak met bril (Clark Kent). In het midden een man die zijn overhemd openscheurt, met de S van Superman op zijn borst. Rechts een figuur in het Superman-kostuum met de S op de borst.
tekst 4
Tijdens mijn optreden en de dagen erna als Jo, mocht ik van mezelf via hem dingen bekennen over hoe het voor mij voelt om een vrouw te zijn, terwijl ik dat als Lady Gaga juist onderdruk. Het leek alsof Jo zich veel meer kon permitteren dan Lady Gaga; hij rookte en dronk bier op het podium, sprak over zijn gevoelens en gaf zelfs publiekelijk commentaar op Lady Gaga’s liefdesleven. Dat heb ik zelf altijd privé gehouden… Ik was als Jo zelf helemaal aanwezig, ik was zelfs meer dan ooit helemaal mezelf.
naar: ladygaga.wikia.com - 2011
Bron 9

Drie foto’s naast elkaar. Links Stefani Germanotta als zichzelf: een vrouw met lang donker haar. In het midden Lady Gaga in een opvallend kostuum. Rechts Jo Calderone: een man met donker haar in een wit shirt.
Vraag 13 2 punten
Popster Lady Gaga is het alter ego van Stefani Germanotta. Tijdens een show in 2011 verscheen Germanotta opeens niet als Lady Gaga, maar als een mannelijk alter ego genaamd Jo Calderone.
(zie afbeelding)
Om ervoor te zorgen dat het publiek Jo zou beschouwen als een alter ego van Germanotta en niet van Lady Gaga, maakte ze van Jo het ex-vriendje van Lady Gaga, dat openlijk over hun privéleven zou vertellen. Terwijl Germanotta bedacht wat een ex-vriendje irritant zou vinden aan Lady Gaga, realiseerde Germanotta zich dat Lady Gaga nooit open was geweest over hoe het voor haar was om een vrouw te zijn. Het voelde voor Germanotta als een grote bevrijding om een paar dagen Jo te mogen zijn en te klagen over de beperkingen die Lady Gaga ervaart. Germanotta zegt daarover in een interview:
(zie tekst 4)
Germanotta beschrijft dat ze als Lady Gaga soms gevoelens onderdrukt. Volgens Nomy Arpaly is het onderdrukken van gevoelens niet altijd een vorm van zelfvervreemding.
Geef met tekst 4 een argument voor de stelling dat Germanotta met het onderdrukken van haar gevoelens:
− in de praktijk wel van zichzelf vervreemdt, maar
− volgens Arpaly niet noodzakelijk van zichzelf vervreemdt.
Bekijk het antwoord
- Geeft met tekst 4 een argument dat Germanotta als Lady Gaga in de praktijk van zichzelf vervreemdt: als zij als Jo meer zichzelf is, kan zij als Lady Gaga niet helemaal zichzelf zijn (1p)
- Geeft met tekst 4 een argument dat volgens Arpaly het onderdrukken van gevoelens niet noodzakelijk tot zelfvervreemding leidt: de gevoelens van Jo laten niet noodzakelijk zien wie Germanotta werkelijk is (1p)
Vraag 16 1 punt
Persoonlijke identiteit kun je op een metafysische, epistemologische en ethische manier benaderen. Vanuit elke benadering kun je een vraag stellen over de alter ego’s van Germanotta.
Geef een voorbeeld van zo’n vraag over Germanotta’s alter ego’s vanuit de ethische benadering en geef daarbij aan wat de vraag ethisch maakt.
Bekijk het antwoord
- Geeft een voorbeeld van een vraag over de alter ego’s vanuit de ethische benadering, een vraag over de morele verantwoordelijkheid van de alter ego’s, en geeft aan dat de vraag ethisch is omdat zij over morele verantwoordelijkheid gaat (1p)
Een goed voorbeeld gaat over de morele verantwoordelijkheid van de alter ego’s, en de uitleg dat de vraag ethisch is omdat zij over morele verantwoordelijkheid gaat.
2019, tijdvak 1: Rating
Opgavetekst
tekst 5
Al dit soort apps hebben een probleem met zelf-selectie: de enigen die een review achterlaten zijn de mensen die van het onderwerp houden of er een hekel aan hebben. Sterker nog, zoals herhaald onderzoek van Rate My Professor laat zien, zeggen scores veel meer over de vooroordelen van de reviewers dan over de werkelijke kwaliteiten van de docent. Op RMP krijgen docenten die door hun studenten aantrekkelijk worden gevonden hogere scores. En mannen en vrouwen worden beoordeeld op totaal verschillende eigenschappen.
naar: The Washington Post, 2015
tekst 7
Sta er maar eens bij stil: je gedraagt je anders bij je moeder dan bij je baas. En je past je aan aan regels, normen en gebruiken waar je het strikt genomen misschien niet mee eens bent. Je bent aardig tegen de buren aan wie je een hekel hebt. Je zegt dat het ‘best goed gaat’, terwijl je eigenlijk zou willen huilen. Dat is, kortom, de prijs die je betaalt voor het leven in een beschaafde en functionerende samenleving. Niemand is ooit waarlijk ‘authentiek’. En dat is onbetwijfelbaar een positieve zaak.
bron: The Washington Post, 2015
Vraag 19 3 punten
Een veelgehoorde kritiek is dat mensen op sociale media niet hun authentieke zelf zijn. Volgens socioloog Jenny Davis is die kritiek onzin:
(zie tekst 7)
Davis stelt dat authenticiteit niet nodig is voor autonomie. Om te kunnen zeggen dat niemand ooit waarlijk authentiek is, gaat Davis van een bepaald begrip van authenticiteit uit. Het verschijnsel van aangepaste voorkeuren vormt een probleem voor het idee dat mensen autonoom zijn in hun keuzes.
Geef een definitie van het begrip ‘authenticiteit’ zoals dat in tekst 7 wordt gebruikt.
Beargumenteer vervolgens of Davis gelijk heeft dat het mogelijk is om autonoom te zijn zonder authentiek te zijn, met:
− het begrip ‘aangepaste voorkeuren’ en
− tekst 7.
Bekijk het antwoord
- Geeft een definitie van authenticiteit zoals in tekst 7 gebruikt: in alle situaties dezelfde persoon zijn, je niet aanpassen aan je omgeving (1p)
- Past het begrip ‘aangepaste voorkeuren’ juist toe in de argumentatie: voorkeuren waarvan je denkt dat ze van jezelf zijn, maar die door je sociale omgeving zijn gevormd (1p)
- Past tekst 7 juist toe in de argumentatie, bijvoorbeeld dat je je in verschillende situaties anders gedraagt, zoals bij je moeder en bij je baas (1p)
Beide standpunten zijn goed, mits ze onderbouwd zijn met het begrip ‘aangepaste voorkeuren’ en tekst 7.
2019, tijdvak 2: Chatbots
Opgavetekst
Opgave 1 Chatbots
De aflevering ‘Be Right Back’ van de tv-serie ‘Black Mirror’ gaat over Martha en haar vriend Ash. Ash komt om het leven bij een auto-ongeluk. Martha is in diepe rouw en wordt door een vriendin aangemeld voor een app die haar kan helpen haar verdriet te verwerken. In deze app kunnen alle berichten, e-mails en video’s van Ash geüpload worden.
Vervolgens wordt een ‘bot’ gemaakt die de stem en manier van praten van de overleden Ash imiteert. De overeenkomst is groot. Met deze ‘Ashbot’ kan Martha chatten en bellen. De Ashbot praat en lacht als Ash en zegt dingen op een manier die Ash ook had kunnen zeggen.
Martha maakt contact met de Ashbot. Dit is hun eerste telefoongesprek:
tekst 1
Martha: Hallo?
Ashbot: En, hoe klink ik?
Martha: Je klinkt net als hij.
Ashbot: Best wel eng, hè? Ik zeg eng, maar eigenlijk is het totaal geschift dat ik met je kan praten. Ik bedoel: ik heb niet eens een mond.
Martha: Dat is… Dat is net…
Ashbot: Net wat?
Martha: Dat is net iets wat hij zou zeggen.
bron: Black Mirror - Be Right Back - 2013
Vraag 9 1 punt
De Romanbot roept morele vragen op over het postuum (na onze dood) gebruik maken van de digitale sporen die we tijdens ons leven achterlaten. Aan de ene kant kan een bot de nabestaanden helpen bij het verwerken van hun rouw. Aan de andere kant heeft de overledene geen controle meer over de berichten die als basis worden gebruikt voor een dergelijke bot.
In de ethiek wordt een onderscheid gemaakt tussen intrinsieke waarden en instrumentele waarden.
Beargumenteer met dit onderscheid of het gebruik van postume chatbots volgens jou moreel verantwoord is.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argumentatie met het onderscheid tussen intrinsieke en instrumentele waarde of het gebruik van postume chatbots moreel verantwoord is (zowel ja als nee is goed, mits onderbouwd met dit onderscheid). (1p)
2019, tijdvak 2: Leefregels
Opgavetekst
Opgave 2 Leefregels
In de roman ‘Karkas’ van Femke Schavemaker maakt de lezer kennis met de dertienjarige Nora. Nora heeft niet veel vrienden en voelt zich alleen zichzelf als ze helemaal opgaat in muziek. Haar favoriete nummers zet ze op een speciale tape, die ze beluistert op een draagbare muziekspeler.
tekst 6

De tape is wie ik ben of was of straks ooit ben geweest. Maar dan in nummers waarmee het beter kan worden uitgelegd. Met zeurende gitaren, trillende bassen, wanhopige uithalen en door alles heen een kille hartslag die onverstoorbaar door blijft tikken. Op bekkens en trommels.
Nora op haar zeventiende
Als Nora 17 is, laat ze haar imago − zwart omrande ogen, een hanenkam en een voorkeur voor sombere muziek − vallen. Ze kiest nu voor het imago van een ‘oningewikkeld meisje’ met lang blond haar, een door bruiningscrème gekleurde huid en een stoere vriend met een brommer. Ook haar muziekvoorkeur verandert. Ze houdt nu van opgewekte muziek. Door dit nieuwe imago wordt het leven tot haar opluchting een stuk gewoner: anderen doen volgens haar ‘normaler’ tegen haar dan eerst.
Nora’s nieuwe imago roept de vraag op of zij wel echt zelf kiest voor deze imagoverandering. Er zou sprake kunnen zijn van een aangepaste voorkeur.
Vraag 11 4 punten
Nora laat als zeventienjarige haar oude imago los en kiest voor het imago van een ‘oningewikkeld meisje’. Nora’s nieuwe imago roept de vraag op of zij wel echt zelf kiest voor deze imagoverandering. Er zou sprake kunnen zijn van een aangepaste voorkeur.
De klassiek liberale opvatting over autonomie gaat uit van twee vooronderstellingen.
Geef weer welke twee vooronderstellingen dit zijn en wat een aangepaste voorkeur is.
Beargumenteer vervolgens:
- of de twee vooronderstellingen opgaan voor Nora’s keuze om een ‘oningewikkeld meisje’ te zijn en
- of Nora’s keuze een aangepaste voorkeur is.
Bekijk het antwoord
- Geeft de twee vooronderstellingen van het klassiek liberalisme weer: mensen weten zelf het best wat ze willen, en mensen kunnen op basis van hun voorkeuren handelen als de overheid hen vrijlaat. (1p)
- Geeft weer wat een aangepaste voorkeur is: een voorkeur waarvan we oprecht geloven dat het onze eigen voorkeur is, maar die blijkt te zijn aangepast aan onze (sociale) omgeving. (1p)
- Geeft een argumentatie of de twee vooronderstellingen opgaan voor Nora’s keuze om een ‘oningewikkeld meisje’ te zijn. (1p)
- Geeft een argumentatie of Nora’s keuze om een ‘oningewikkeld meisje’ te zijn een aangepaste voorkeur is. (1p)
tekst 7
Alles is prima en jij doet moeilijk, zei hij. Dat vond ik erg. Want het idee is juist dat ik niet moeilijk wil doen. Dat was mislukt. Hij had door wie erachter zit. Of zat. Ik heb het gezien als een teken om beter mijn best te doen. Heb alles op alles gezet. Mezelf helemaal extra vrolijk en normaal gemaakt. Als ik ergens was waar hij was zorgde ik dat ik huppelend en giechelend, bruiner en blonder dan ooit aanwezig was. En uiteindelijk lukte het. Hij wilde me terug. Nou ja, hij wilde dat terug. Niet mij natuurlijk. Voorlopig. Ooit word ik die persoon. Het is een kwestie van tijd. Van volhouden.
naar: Karkas - Femke Schavemaker - 2017
Vraag 12 2 punten
Op een bepaald moment maakt Nora’s stoere vriend het uit. Nora schrikt. Het lijkt erop dat Nora met haar ‘oningewikkelde imago’ bepaalde ‘moeilijke’ gevoelens heeft onderdrukt. Het onderdrukken van gevoelens kan een vorm van zelfvervreemding zijn. Volgens Nomy Arpaly hoeft dit echter niet zo te zijn. Zij geeft met haar opvatting over het onderdrukken van gevoelens kritiek op Charles Taylors authenticiteitsideaal.
Leg uit dat Arpaly’s opvatting over onderdrukte gevoelens kritiek op Taylors authenticiteitsideaal inhoudt.
Leg vervolgens met tekst 7 uit dat het onderdrukken van ‘moeilijke’ gevoelens door Nora niet tot zelfvervreemding hoeft te leiden volgens Arpaly.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Arpaly’s opvatting over onderdrukte gevoelens kritiek op Taylors authenticiteitsideaal inhoudt: als je jezelf identificeert met een betekenishorizon die geen ruimte laat aan bepaalde gevoelens, kan je ten onrechte je eigen gevoelens onderdrukken. (1p)
- Legt met tekst 7 uit dat het onderdrukken van ‘moeilijke’ gevoelens door Nora volgens Arpaly niet tot zelfvervreemding hoeft te leiden: wellicht zijn de moeilijke gevoelens helemaal niet haar ware zelf, en komt ze door die te onderdrukken juist dichter bij wie ze is of wil zijn. (1p)
2019, tijdvak 2: Uitwisseling
tekst 10
Er is iets nieuws gebeurd: de roze bril is zoekgeraakt! En heel toevallig bleek dat al mijn internationale vrienden precies op hetzelfde punt zitten. Opeens missen we onze thuisland-gewoonten, ons eigen eten, en onze oude kamer. Als de nieuwheid er vanaf is kom je op een soort dieptepunt, qua thuis missen en qua je nog niet thuis voelen in een nieuwe cultuur. Voor het eerst had ik niet meer het vakantiegevoel dat ik de afgelopen drie weken heb gehad. Ik realiseerde me voor het eerst dat ik hier echt leef.
naar: evascalifornication - waarbenjij.nu - 2009
Vraag 20 2 punten
Studenten leren tijdens hun uitwisseling, door tegenslag en eenzaamheid, ook iets over zichzelf. Dat overkomt bijna elke uitwisselingsstudent. Na drie weken in het buitenland schrijft Eva (tekst 10).
Volgens Jean-Jacques Rousseau kun je door de invloed van de samenleving van jezelf vervreemden.
Leg dit uit met het begrip ‘amour propre’.
Beargumenteer vervolgens met het begrip ‘amour de soi’ of Eva’s uitwisseling volgens Rousseau kan bijdragen aan een authentiek leven.
Bekijk het antwoord
- Legt uit met het begrip ‘amour propre’ dat je volgens Rousseau door de invloed van de samenleving van jezelf kunt vervreemden: de samenleving stimuleert een kunstmatige vorm van eigenliefde, trots of ijdelheid die leidt tot vervreemding en ongeluk. (1p)
- Geeft een argumentatie met het begrip ‘amour de soi’ of Eva’s uitwisseling volgens Rousseau kan bijdragen aan een authentiek leven. (1p)
Vraag 23 2 punten
Stel dat een student thuis graag gaat zweefvliegen en wandeltochten maakt, omdat hij dat fijn in zijn eentje en in stilte kan doen. Hij voelt zich bevoorrecht als hij een studiebeurs krijgt voor een culturele uitwisseling naar Italië. In Italië besluit hij zijn vrije tijd niet in zijn eentje door te brengen, maar aan een teamsport te gaan doen.
Charles Taylor heeft kritiek op Sartres opvatting over radicale keuzes en legt zijn kritiek uit met de begrippen sterke en zwakke evaluatie.
Leg met het voorbeeld van de keuze van de uitwisselingsstudent in Italië uit:
- wat het verschil is tussen sterke en zwakke evaluatie en
- dat authentieke keuzes volgens Taylor niet radicaal kunnen zijn.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld uit wat het verschil is tussen sterke en zwakke evaluatie: voorkeur voor zweefvliegen is een zwakke evaluatie, omdat het alleen om wat fijn is gaat; de keuze voor teamsport is een sterke evaluatie, omdat de student verantwoordelijkheid neemt voor wie hij wil zijn. (1p)
- Legt met het voorbeeld uit dat authentieke keuzes volgens Taylor niet radicaal kunnen zijn: ook de keuze voor teamsport is gebaseerd op een reden (een horizon van betekenis) en kan dus nooit radicaal zijn. (1p)
tekst 12
De Engelsen verachten de Fransen om geen andere reden dan omdat ze Fransen zijn. Men heeft een hekel aan de Schotten, omdat ze Schotten zijn. De Duitser ligt overhoop met de Fransman en alle twee bestrijden ze de Spanjaard. Wat kan er slechter zijn dan volken die elkaar bestrijden alleen omdat ze andere namen hebben? Er zijn zoveel zaken die hen tot elkaar zouden moeten brengen. Waarom zijn ze als mensen niet welwillend tegenover hun medemensen?
bron: Erasmus - Querela pacis - 1517
Vraag 24 2 punten
De Nederlandse filosoof Desiderius Erasmus is een inspiratiebron voor het Erasmus-uitwisselingsprogramma. Hij maakte zich sterk voor de vrijheid van de wetenschap en van ideeën, en verzette zich tegen nationalisme.
Erasmus’ verzet tegen het nationalisme kan worden uitgelegd met de begrippen relativisme en universalisme.
Leg uit dat tekst 12 niet oproept tot relativisme, maar wel tot universalisme.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat tekst 12 niet oproept tot relativisme: Erasmus wijst de opvatting af dat morele oordelen over mensen uit andere landen louter standpuntafhankelijk zijn. (1p)
- Legt uit dat tekst 12 wel oproept tot universalisme: Erasmus vindt dat er morele oordelen te vellen zijn die overal en voor iedereen zouden moeten gelden. (1p)
2018, tijdvak 1: Mini-missverkiezingen
Opgavetekst
tekst 1
Realiseren deze ouders zich wel hoe hun kinderen door deze onnatuurlijke omgeving worden gevormd tot quasi-mensen? Hun natuurlijke, normale persoonlijkheid wordt zo drastisch veranderd.
In plaats van een gezond zelfvertrouwen, ontwikkelen deze kinderen een constante behoefte aan bevestiging door anderen. Zij krijgen alleen hoge scores door zich overdreven en kunstmatig te gedragen. Zij zijn geobsedeerd met hun uiterlijk en verschijning. Zij leren niet ‘zichzelf te vinden’ en te ontdekken wat hen bijzonder maakt. In plaats daarvan worden zij getraind om zich te plooien naar wat op dat moment ‘in’ is, wat dat dan ook is.
naar: ellengry.com - Toddlers and tiaras - 2011
tekst 3
De wedstrijden kunnen bijdragen aan een seksualisering van de kinderen, waardoor de normale ontwikkeling van kinderen in het gedrang kan komen. Bij sommige kinderen kan dit bepaalde problemen creëren met het zelfbeeld. Dikwijls worden deze wedstrijden door de kinderen ervaren als een serieuze, belangrijke gebeurtenis in hun leven en worden ze gevangen in een beeld dat vaak geschetst wordt door hun ouders. Op deze manier ontstaat het risico dat kinderen geobsedeerd worden door hun uiterlijk. Vaak wordt er een enorme druk op de schouders van kinderen gelegd. Zij ervaren erg veel stress bij deze wedstrijden en vertonen dikwijls niet-sociaal gedrag jegens elkaar.
bron: Advies betreffende kinderarbeid in mini-missverkiezingen - 2013
Vraag 5 3 punten
Volgens het advies dragen de mini-missverkiezingen eraan bij dat kinderen niet meer authentiek kind kunnen zijn, maar dat ze moeten voldoen aan seksistische stereotypen over vrouwelijkheid.
Volgens Jean-Jacques Rousseau leidt de moderne samenleving tot een inauthentiek leven.
Geef aan:
- wat volgens Rousseau het verschil is tussen een authentiek en een inauthentiek leven en
- welke vooronderstelling over authenticiteit Rousseau daarbij heeft.
Leg vervolgens met tekst 3 uit dat mini-missverkiezingen volgens Rousseau bijdragen aan een inauthentiek leven.
Bekijk het antwoord
- Geeft het verschil weer tussen een authentiek leven dat uitgaat van gezonde zelfliefde (amour de soi) en een inauthentiek leven dat uitgaat van ongezonde eigenliefde (amour propre) (1p)
- Geeft Rousseaus vooronderstelling weer dat mensen van nature authentiek zijn en dat de moderne samenleving niet in overeenstemming is met de menselijke natuur (1p)
- Legt met tekst 3 uit dat mini-missverkiezingen bijdragen aan ongezonde eigenliefde, bijvoorbeeld doordat kinderen egoïstisch worden, gericht zijn op de sociale waardering van anderen of op status (1p)
Vraag 6 1 punt
Jean-Paul Sartre had kritiek op Rousseaus opvatting over het authentieke leven.
Geef deze kritiek weer.
Bekijk het antwoord
- Geeft de kritiek van Sartre op Rousseau weer: authenticiteit kan niet bestaan in het volgen van een vaststaande menselijke natuur, want we vormen onszelf door onszelf te bepalen (1p)
tekst 4
Laura las in de krant over de Mini Miss België-verkiezing en wist: “Daar doe ik aan mee! Ik sta graag op een podium. Ik wil laten zien wie ik ben en wat ik kan. Wat andere mensen daarover te zeggen hebben, boeit me niet.”
Laura en haar zusje zijn meer om hun uiterlijk bekommerd dan hun moeder vroeger als kind was. “Ik heb daar geen probleem mee”, zegt moeder Mira. “Ik duw hen niet in die richting, maar ik vind het zeker ook niet ongezond dat ze hun uiterlijk belangrijk vinden.”
“Als Laura op het podium staat, straalt ze altijd”, zegt haar zus trots. Moeder Mira bevestigt: “Veel meisjes verstrakken vanwege de stress die zo’n optreden meebrengt. Laura blijft lachen van begin tot eind. Dat is ook al vaak andere mensen opgevallen. En natuurlijk vind ik haar mooi, ze is mijn dochter! Als ik dacht dat ze geen kans maakte, had ik het haar wel uit het hoofd gepraat.”
bron: Wat andere mensen denken, boeit me niet - de Standaard - 2016
Vraag 7 2 punten
Veel kinderen en ouders hadden zich verheugd op de eerste Belgische mini-missverkiezing en zien niet in waarom deelname schadelijk zou zijn. Een van de meisjes die zich hadden opgegeven is de tienjarige Laura (zie tekst 4).
Volgens Sartre is te kwader trouw zijn een bedreiging voor authenticiteit.
Geef met een citaat uit tekst 4 een argument tegen de opvatting dat Laura te kwader trouw zou zijn.
Leg vervolgens uit dat Laura volgens Sartre toch onvermijdelijk te kwader trouw is.
Bekijk het antwoord
- Geeft met een citaat uit tekst 4 een argument dat Laura zelf kiest om mee te doen en de verantwoordelijkheid daarvoor niet afschuift (1p)
- Legt uit dat Laura volgens Sartre onvermijdelijk te kwader trouw is: door te kiezen geeft zij haar vrijheid op (1p)
Vraag 9 3 punten
Sommige mensen voelen weerzin tegen mini-missverkiezingen omdat deze verkiezingen jonge meisjes een misvormd beeld van vrouwelijkheid zouden voorhouden. Anderen vinden juist dat mini-missverkiezingen meisjes de mogelijkheid bieden om al jong zelf te experimenteren met verschillende vormen van vrouwelijkheid.
Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen vrouwelijkheid als biologisch kenmerk en vrouwelijkheid als gender. Bij vrouwelijkheid als gender speelt mogelijk het probleem van aangepaste voorkeuren.
Geef de betekenis van het begrip ‘gender’ weer.
Geef vervolgens met dit begrip een argument voor en een argument tegen de stelling dat Laura’s wens om deel te nemen aan een mini-missverkiezing een aangepaste voorkeur is.
Bekijk het antwoord
- Geeft de betekenis van ‘gender’ weer als sociale constructie van het onderscheid tussen man en vrouw (1p)
- Geeft een argument met het begrip ‘gender’ dat er bij Laura sprake is van een ‘aangepaste voorkeur’ om mee te doen aan een mini-missverkiezing (1p)
- Geeft een argument met het begrip ‘gender’ dat er bij Laura geen sprake is van een ‘aangepaste voorkeur’ om mee te doen aan een mini-missverkiezing (1p)
Het model kiest geen kant: een argument voor en een argument tegen de stelling mogen allebei met het begrip gender worden onderbouwd.
2018, tijdvak 1: Online roleplayinggames
Opgavetekst
Bron 7

Afbeelding van een Tauren Druid uit World of Warcraft: een stierachtig, gehoefd wezen in een harnas, met een zwaard in de hand.
Vraag 17 2 punten
In een andere online roleplayinggame, Rust, ontstond ooit een relletje over identiteit. In Rust moet je zien te overleven in onherbergzaam gebied, waarbij je afhankelijk bent van het gedrag van andere spelers. Sommigen kiezen ervoor medespelers te doden om nuttige spullen te verkrijgen, terwijl anderen onderhandelen over een geschikte ruil.
Aanvankelijk speelde iedereen Rust met dezelfde avatar: die van een blanke man. Maar na een update bepaalde toeval of je speelt als man of vrouw en of je een lichte of donkere huidskleur hebt. Veel Rust-spelers waren boos over het ontbreken van een keuze. Spelen met een ander geslacht of een andere huidskleur ontneemt hun plezier in het spel, ook al hebben deze eigenschappen geen invloed op de spelmogelijkheden en spelprestaties.
In Charles Taylors opvatting over authenticiteit is keuzes maken belangrijk. Daarbij onderscheidt hij sterke en zwakke evaluaties.
Leg Taylors onderscheid tussen sterke en zwakke evaluaties uit.
Beargumenteer vervolgens met dit onderscheid of het bij de boze spelers van Rust om een authentieke keuze gaat.
Bekijk het antwoord
- Legt Taylors onderscheid uit: een zwakke evaluatie is een keuze op basis van voorkeur, een sterke evaluatie is een keuze over wie je als persoon wilt zijn (1p)
- Beargumenteert met dit onderscheid of het bij de boze Rust-spelers om een authentieke keuze gaat (1p)
Of de boze spelers van Rust een authentieke keuze maken, mag met ja of nee beantwoord worden, mits onderbouwd met het onderscheid tussen sterke en zwakke evaluaties.
Vraag 18 2 punten
Volgens sommige psychologen kunnen games als WoW en Rust een rol spelen bij het ontwikkelen van je identiteit. In Rust heb je maar één avatar. In WoW kun je met meerdere avatars tegelijk spelen. Volgens psychologen kun je daardoor in WoW verschillende identiteiten ‘uitproberen’ en jezelf beter leren kennen. Je kunt ontdekken of je je prettiger voelt bij een karakter dat vijanden aanvalt, gewonden helpt, of vrienden beschermt.
In de opvatting over authenticiteit van Christine Korsgaard speelt het hebben van een ‘praktische identiteit’ een belangrijke rol.
Geef aan wat het begrip ‘praktische identiteit’ inhoudt volgens Korsgaard.
Leg vervolgens met dit begrip uit of het volgens Korsgaard voor de authenticiteit van een gamer uitmaakt of hij WoW of Rust speelt.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan wat een praktische identiteit is volgens Korsgaard: een beschrijving van jezelf waaruit blijkt wat je waardevol vindt en hoe je dus moet handelen (1p)
- Legt uit dat het volgens Korsgaard voor de authenticiteit niet uitmaakt of de gamer WoW of Rust speelt, omdat het gaat om het vermogen om jezelf de vraag te stellen wie je wilt zijn en wat je moet doen (1p)
2018, tijdvak 2: Gevoelswerk
Opgavetekst
Opgave 2 Gevoelswerk
In het vliegtuig is het een taak van stewardessen om zenuwachtige passagiers op hun gemak te stellen door zelf rust uit te stralen. In onderstaande advertentie zie je enkele eisen die aan het werk van stewardessen gesteld worden.
Stel dat Tessa aarzelt of ze zal solliciteren. Ze vindt KLM een geweldig bedrijf en denkt dat het een goede carrièrestap voor haar is. Ze herkent zich in de beschrijvingen van de meeste eigenschappen uit de advertentie. Toch voelt ze zich ongemakkelijk over de nadruk die gelegd wordt op de persoonlijke eigenschappen in de advertentie; het lijkt wel alsof ze meer wordt beoordeeld op wie ze is dan om wat ze doet. Ook zou de baan betekenen dat ze niet die tatoeage kan laten zetten waarover ze fantaseert. Kortom: Tessa betwijfelt of ze wel kan voldoen aan alle eisen die aan haar karakter gesteld worden. Christine Korsgaard legt haar opvatting over de waarde van authenticiteit uit met het begrip ‘praktische identiteit’.
Voor belangrijke beslissingen, zoals over je carrière, is zelfkennis nodig. Volgens de introspectietheorie kun je zelfkennis verkrijgen door naar je innerlijke stem te luisteren. Ludwig Wittgenstein gebruikt bij zijn kritiek op de introspectietheorie een vergelijking van een kever in een doosje.
Ook de Deense professor Svend Brinkmann heeft kritiek op de introspectietheorie. Hij heeft kritiek op de toename van het aantal zelfhulpboeken waarin mensen worden aangemoedigd hun ware ik te ontdekken:
Volgens Wittgenstein is zelfkennis een sociale aangelegenheid.
Volgens het advies in tekst 4 is zelfkennis een kwestie van ‘ontdekken’. Over het bestaan van het zelf verschillen David Hume en Immanuel Kant van opvatting. Kant levert daarbij kritiek op Humes sceptische argumentatie dat het zelf niet bestaat.
Werk waarbij je bepaalde gevoelens moet hebben om het goed uit te kunnen voeren noemt Brinkmann ‘gevoelswerk’. Vroeger bestond gevoelswerk alleen maar in de bijzondere dienstverlening zoals in het vliegtuig, maar volgens Brinkmann is het aantal banen waarin gevoelswerk gevraagd wordt enorm toegenomen. Hij heeft kritiek op de moderne arbeidsmarkt waarin van personeel gevraagd wordt dat het steeds positievere gevoelens heeft.
Tegenwoordig moet een medewerker bij een bank of gemeentehuis vooral “een enthousiaste teamspeler met een hands-on-mentaliteit” zijn en is het zijn eigen verantwoordelijkheid om met trainingen en zelfhulpboeken zulke positieve emoties te ontwikkelen. Dit gevoelswerk leidt volgens Brinkmann tot meer burn-outs en depressies; mensen willen positiever, enthousiaster en flexibeler zijn dan mogelijk is. En als het dan niet lukt, geloven ze dat het hun eigen schuld is. Brinkmann noemt dit de commercialisering van het gevoelsleven: we kopen en verkopen niet alleen arbeid, maar we verkopen ook ons karakter en onze gevoelens.
Volgens Karl Marx vervreemdt het kapitalisme de mens van zichzelf en van zijn arbeid. In de tijd van Marx bestond de meeste arbeid uit zwaar lichamelijk werk in fabrieken.
Marx’ visie op arbeid verschilt van die van het klassiek liberalisme. Volgens het klassiek liberalisme kan er op de moderne arbeidsmarkt met de toename van het gevoelswerk geen sprake van vervreemding zijn. De moderne werknemer kan daarmee volhouden dat het doen van gevoelswerk als authentiek beschouwd moet worden.
Werk is voor veel mensen een belangrijke manier om deel te nemen aan de samenleving. Maar naast een positieve rol bij het ervaren van autonomie of zelfverwerkelijking, kan werk daarbij ook een negatieve rol spelen. Axel Honneth maakt een onderscheid tussen drie vormen van erkenning die nodig zijn om autonomie te ontwikkelen.
Volgens Brinkmann wordt door de toename van gevoelswerk de moderne werknemer bedreigd, omdat van hem wordt geëist dat hij altijd aan zichzelf moet blijven werken om tot zelfverwerkelijking te komen. De moderne werknemer zal volgens Brinkmann iets van zijn karakter moeten opgeven, omdat die zelfverwerkelijking nooit af is en de arbeidsmarkt altijd meer autonomie en authenticiteit van de werknemer zal willen zien. Over autonomie en authenticiteit verschillen Isaiah Berlin, Krista Lawlor, Catriona Mackenzie en Jean-Jacques Rousseau van opvatting.
tekst 3
Ben jij gastvrij, onderzoekend, open-minded en verbindend? Dan beschik jij wellicht over de typische KLM-spirit.
- Je optimistische en opgewekte aard helpt je om vol energie lange werkdagen te maken.
- Je bent in staat om zonder al te veel voorbereidingstijd de juiste keuzes te maken.
- Contact maken is voor jou een vanzelfsprekendheid, of dit nu met klanten, collega’s of onbekende culturen is.
- Je hebt geen zichtbare piercings, tatoeages en tandversieringen.
naar: www.klm.com - 2016
Bron 9

Zwart-witfoto van een vrouw die haar handen voor haar gezicht houdt. Op de handen is een grote glimlach getekend.
Vraag 9 2 punten
Leg Korsgaards opvatting over authenticiteit uit met Tessa’s twijfel over de sollicitatie. Geef daarbij twee van Tessa’s conflicterende praktische identiteiten weer.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Tessa’s twijfel laat zien dat zij zich kritisch tot zichzelf kan verhouden, waarin volgens Korsgaard de waarde van authenticiteit ligt. Praktische identiteit is een beschrijving van jezelf waaruit blijkt wat je belangrijk vindt en wat je moet doen. (1p)
- Geeft twee van Tessa’s conflicterende praktische identiteiten weer: haar wens om de tatoeage te laten zetten gaat niet samen met haar wens om als stewardess te werken. (1p)
Vraag 14 2 punten
Geef twee argumenten vanuit de twee vooronderstellingen van het mensbeeld van het klassiek liberalisme dat het doen van gevoelswerk authentiek is.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument vanuit de vooronderstelling dat mensen in staat zijn om te handelen overeenkomstig hun voorkeuren: omdat werknemers zelf kunnen kiezen om ergens te (blijven) werken, moet het gevoelswerk als authentieke keuze worden beschouwd. (1p)
- Geeft een argument vanuit de vooronderstelling dat mensen zelf het best weten wat ze willen: gevoelswerk is authentiek omdat werknemers zelf het best weten wat goed voor hen is. (1p)
2018, tijdvak 2: Verslavingen
Opgavetekst
Opgave 3 Verslavingen
Ongeveer 20 procent van de volwassenen in Nederland is verslaafd aan roken. Stoppen met roken blijkt lastig te zijn. Volgens onderzoekers speelt ‘identiteit’ een belangrijke rol bij het stoppen met roken. Het blijkt moeilijker om te stoppen als iemand zich te veel identificeert met de ‘rokersidentiteit’. Een roker zou zichzelf moeten gaan zien als niet-roker om zo zijn zelfbeeld te veranderen.
Het aanpassen van je zelfbeeld is vanuit de ene theorie over zelfkennis gemakkelijker te begrijpen dan vanuit de andere. Zo zou een aanhanger van de interpretatietheorie zich waarschijnlijk kunnen vinden in het voorbeeld van de Anonieme Alcoholisten in tekst 5.
Een aanhanger van de deliberatietheorie zal weinig zien in de aanpak in tekst 5. Vanuit de deliberatietheorie komt zelfkennis anders tot stand dan volgens de interpretatietheorie.
Sommige mensen zijn bang voor de nadelen van stoppen met roken:
Tekst 6 sluit aan bij de opvatting over persoonlijke identiteit van Paul Ricoeur.
Je zou het probleem van de roker die niet-roker wil worden in tekst 6 kunnen opvatten als een identiteitscrisis. Volgens Marya Schechtman dient zich tijdens zo’n identiteitscrisis het ‘karakteriseringsvraagstuk’ aan. Lynne Rudder Baker heeft juist kritiek op Schechtmans opvatting over het karakteriseringsvraagstuk.
In Europa wordt een antirookbeleid gevoerd met het oog op de volksgezondheid. Sinds 2016 verplichten nieuwe Europese regels sigarettenfabrikanten om gruwelijke afbeeldingen van mogelijke gevolgen van roken op pakjes sigaretten te plaatsen. Volgens onderzoekers zullen deze afbeeldingen rokers afschrikken en zo het aantal rokers verder terugbrengen. Nudge-paternalisme is een antwoord op de vraag in hoeverre overheden zich mogen bemoeien met individuele keuzes van burgers.
Om te bepalen of je een voor- of tegenstander bent van nudging kan je gebruikmaken van de deugdethiek of van de gevolgenethiek.
Over het algemeen worden verslavingen gezien als een probleem. Maar volgens socioloog Paul Cohen is een verslaving slechts een sterke emotionele binding. Doorgaans zijn dergelijke bindingen geen probleem. Iedereen heeft ze: je kunt een sterke binding hebben met een ander – een geliefde of een idool – maar ook met een land, muziek of een object. En dus ook met sigaretten, alcohol of een ander verdovend middel. En dan is de sterke binding ineens een probleem en noemen we het ‘verslaving’. Cohen zegt daarover het volgende:
Cohen wijst in tekst 7 de huidige opvatting over ‘autonomie’ af. In die opvatting speelt de waarde ‘productiviteit’ een belangrijke rol. Waarden kunnen beschrijvend (descriptief) zijn of voorschrijvend (prescriptief).
Ook Sartre vindt dat de mens verantwoordelijk is voor zijn eigen keuzes. Maar volgens Sartre is de mens daarbij onvermijdelijk te kwader trouw.
Cohen erkent dat sommige mensen hulp zouden moeten krijgen bij de vervelende gevolgen die hun sterke binding met zich mee brengt. Hij gebruikt het voorbeeld van iemand die door coke in de problemen kwam:
Cohen lijkt in tekst 8 iemands bestaan te koppelen aan de keuzes die iemand maakt over zijn eigen emotionele bindingen. Charles Taylor definieert authenticiteit in termen van keuzes en maakt daarbij een onderscheid tussen sterke en zwakke evaluaties.
Taylors authenticiteitsideaal leidt tot het probleem van oneindige regressie. Dit probleem speelt ook als je ervan uitgaat dat emotioneel sterke bindingen bepalen wie jij bent. Of het nou gaat om een binding met balletdansen, cocaïne, een geliefde of sigaretten. Harry Frankfurt heeft voor dit probleem een andere oplossing dan Taylor.
tekst 5
“Het niet roken moet bij je gaan passen”, vat de onderzoekster samen. “Maar hoe je daar het best voor kan zorgen, weet ik nog niet. Bij de Anonieme Alcoholisten laten ze mensen vertellen waarom ze zijn begonnen met drinken, en waarom het nu bij ze past om niet te drinken. Dat moeten ze dan vaak herhalen, zodat ze het ook echt anders gaan zien. Een ander idee is om mensen zich een mentaal beeld te laten vormen van zichzelf als niet-roker. Bijvoorbeeld door ze te laten opschrijven wat de overeenkomsten zijn tussen zichzelf en niet-rokers.”
naar: mareonline.nl - niet-rokers stoppen eerder - 2015
Vraag 22 2 punten
Leg uit:
- dat voorstanders van nudge-paternalisme de gevolgenethiek kunnen gebruiken en
- dat tegenstanders van nudge-paternalisme de deugdethiek kunnen gebruiken om hun standpunt te beargumenteren.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat voorstanders van nudge-paternalisme de gevolgenethiek kunnen gebruiken: duwtjes in de goede richting leveren het grootste geluk voor het grootste aantal mensen op. (1p)
- Legt uit dat tegenstanders de deugdethiek kunnen gebruiken: duwtjes in de goede richting kunnen de ontwikkeling van het eigen karakter belemmeren, omdat iemand dan niet zelf tot de vervolmaking van zijn karakter komt. (1p)
Vraag 24 1 punt
Beargumenteer met Cohens voorbeeld van de balletdanseres of jij het eens bent met Sartres opvatting dat een mens onvermijdelijk te kwader trouw is.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert of hij het eens is met Sartres opvatting dat de mens onvermijdelijk te kwader trouw is, met het voorbeeld van de balletdanseres. (1p)
Beide standpunten zijn goed als de argumentatie het voorbeeld van de balletdanseres gebruikt.
tekst 8
“Dan kan je zeggen: als je coke op hebt op je werk, en je reageert daardoor op een stomme manier naar je chef, dan maak je de boel niet beter maar juist slechter. Dus als jij jezelf verdooft voor problemen en ze niet aanpakt, dan is dat niet handig voor de rest van je bestaan. Ze zouden je in dat geval moeten helpen om betere keuzes te maken.”
bron: decorrespondent.nl - drugsprofessor vindt verslaving flauwekul - 2016
Vraag 25 1 punt
Leg uit dat Cohens opvatting in tekst 8 aansluit bij Taylors authenticiteitsideaal.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Cohens opvatting in tekst 8 aansluit bij Taylors authenticiteitsideaal: betere keuzes maken voor je bestaan is een sterke evaluatie, namelijk een keuze over wat het meest waardevol voor je is en wie je wilt zijn. (1p)
Vraag 26 2 punten
Leg uit wat het verschil is tussen de opvattingen van Taylor en Frankfurt over oneindige regressie bij authenticiteit. Beargumenteer vervolgens met dit verschil of jij vindt dat emotioneel sterke bindingen bepalen wie je bent.
Bekijk het antwoord
- Legt het verschil uit: volgens Frankfurt wordt oneindige regressie beëindigd door te ontdekken waar je van houdt; volgens Taylor is dat geen kwestie van ontdekken maar van zelfinterpretatie, waarmee je actief vormgeeft aan wie je wilt zijn. (1p)
- Beargumenteert met dit verschil of emotioneel sterke bindingen bepalen wie je bent. (1p)
Beide standpunten (wel of niet dat sterke bindingen bepalen wie je bent) zijn goed als de argumentatie het verschil tussen Taylor en Frankfurt gebruikt.
Hoe vaak ethiek in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 2-4, 9, 17-19, 22-24 | 10 | 42% |
| 2026, tijdvak 2 | 3-4, 9-14, 19, 25-26 | 11 | 42% |
| 2025, tijdvak 1 | 18-19, 23 | 3 | 12% |
| 2025, tijdvak 2 | 8-9, 14 | 3 | 12% |
| 2024, tijdvak 1 | 8, 21 | 2 | 10% |
| 2023, tijdvak 2 | 21 | 1 | 4% |
| 2021, tijdvak 1 | 18, 24 | 2 | 7% |
| 2021, tijdvak 2 | 8, 15-17, 19, 25-26 | 7 | 27% |
| 2021, tijdvak 3 | 3-4, 10, 19 | 4 | 20% |
| 2019, tijdvak 1 | 5, 13, 16, 19 | 4 | 17% |
| 2019, tijdvak 2 | 9, 11-12, 20, 23-24 | 6 | 24% |
| 2018, tijdvak 1 | 5-7, 9, 17-18 | 6 | 24% |
| 2018, tijdvak 2 | 9, 14, 22, 24-26 | 6 | 23% |
In 13 van de 17 ingedeelde examens filosofie havo staat een vraag over ethiek, samen 65 vragen (16% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 11 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 20% van de vragen over ethiek, daarvoor 13%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met ethiek
Maak de 15 nieuwste examenvragen over ethiek online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Andere onderwerpen filosofie havo
Ethiek op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen filosofie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op filosofie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt ethiek voor in het eindexamen filosofie havo?
In de 17 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 65 vragen over ethiek, 16% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 13 van die examens.
In welk examen filosofie havo stonden de meeste vragen over ethiek?
In het examen van 2026, tijdvak 2, met 11 vragen: 3-4, 9-14, 19, 25-26.
Hoe oefen ik examenvragen over ethiek?
Op deze pagina staan alle vragen over ethiek met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.