Eindexamen filosofie havo 2025, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Voorbeeld van een goed antwoord:

Plato trekt een parallel tussen de drie delen van de ziel en de functie van mensen in de maatschappij. De ziel bestaat uit de rede, het gemoed en de begeerte. Redelijke mensen moeten volgens Plato leidinggeven, moedige mensen moeten de staat bewaken en mensen met voornamelijk lagere behoeften moeten werken.

Plato zou Vulcans ideale heersers vinden. Volgens hem moet politieke macht namelijk samenvallen met filosofische wijsheid. Net zoals de koning-filosofen, denken de Vulcans rationeel en filosofisch na over politiek.

Voorbeeld van een goed antwoord:

De gewone burger ervaart een grote afstand tot politieke besluiten. Door die grote afstand weten mensen vaak niet eens wie politiek gezien de macht heeft. Zonder dat soort algemene kennis heeft het geen zin om deel te nemen aan politiek.

Er zijn ook allerlei irrationele invloeden die grip krijgen op de kiezer. Zo kan deze zich laten leiden door het onderbewuste. Door reclame voor digitale beveiliging van je huis en deurbellen met camera, kun je bijvoorbeeld de indruk krijgen dat het in een land onveiliger is geworden, terwijl dit helemaal niet het geval hoeft te zijn. Kiezers hebben dus niet de kennis die nodig is om deel te nemen aan politiek.

Voorbeeld van een goed antwoord:

In Schumpeters model van democratie als markt draait democratie om de strijd om stemmen. Burgers zijn dus nodig als kiezers, zodat er een strijd om stemmen plaatsvindt en er sprake is van concurrentie.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Schumpeter vindt de opvattingen van Mill en Rousseau over democratie veel te utopisch. Mill gaat bijvoorbeeld uit van een gedeelde opvatting van het goede in de vorm van het grootste geluk. Schumpeter gelooft niet dat een democratie zoiets tot uitdrukking kan brengen, omdat er altijd verschillende ideeën zullen zijn over wat waardevol is.

Ik ben het eens met Schumpeters kritiek. Mill denkt veel te idealistisch over democratie. Op papier klinkt het mooi om uit te gaan van het grootste geluk voor de grootste groep, maar in werkelijkheid is dat helemaal niet zo makkelijk te bepalen. Volgens mij heeft Mill daarbij te weinig aandacht voor de cruciale rol die leiderschap speelt in een democratie. Uiteindelijk is dat bepalend in een democratie en niet een gedeelde opvatting van het goede in de vorm van algemeen nut, zoals Mill denkt.

of

Ik ben het niet eens met Schumpeters kritiek. Schumpeter is veel te pessimistisch. Hij stelt dat zijn model als voordeel heeft dat je een goed onderscheid kunt maken tussen democratische en niet-democratische regimes, omdat ook niet-democratische regimes een beroep kunnen doen op een volkswil. Ik vind dat geen sterk punt. Een dictator en een democratische politicus kunnen inderdaad allebei namens het volk spreken. Maar het is juist dan duidelijk dat ze dat op een totaal andere manier doen. Volgens mij hebben we juist idealen nodig om te zien waar democratie om draait.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ik ben het eens met Brennans standpunt dat Hobbits niet betrokken moeten worden bij politiek. Mill is een voorstander van democratie, omdat hij denkt dat een democratie beter geïnformeerd en doordachter zal zijn dan een regering van experts. Maar als Hobbits zich gaan gedragen als Hooligans dan gaat dat argument niet op. Meer informatie betekent dan niet per se betere informatie. En meerdere perspectieven hebben alleen zin wanneer mensen dat ook van elkaar accepteren en van elkaar willen leren. Dat geldt niet voor de fanatieke Hooligans. Het is dus helemaal niet wenselijk dat alle mensen hun stem laten horen en meedoen in een democratie. Misschien is het juist goed dat sommige mensen zoals de Hobbits, wat passiever en minder betrokken zijn bij politiek, zodat de mensen met kennis van zaken de discussies kunnen voeren. Ik vind dat Mill dat onterecht als iets negatiefs wegzet. We hoeven niet allemaal Vulcans te zijn.

of

Ik ben het niet eens met Brennans standpunt. Ik denk dat hij een karikatuur maakt van de kiezer en daarmee geen recht doet aan de goede kanten van democratie. Je kunt best kritisch zijn op hoe kiezers zich gedragen, maar als je ze niet zou betrekken zoals bij een regering van experts, loop je het risico dat mensen nog ongeïnteresseerder en passiever worden zoals Mill ook laat zien. Daar wordt helemaal niemand beter van. Hobbits moeten ook betrokken worden bij politiek. Het is goed voor de Hobbits zelf als zij zich ontwikkelen en ontplooien en goed voor de samenleving als geheel, wanneer meer mensen meedoen en betrokken zijn. Juist doordat ze anders naar politiek kijken in vergelijking met de Vulcans, zullen ze andere informatie en perspectieven inbrengen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Net zoals de medeleerlingen in tekst 3 altijd meer invloed zullen uitoefenen op mijn cijfer dan ikzelf, heerst de meerderheid in een democratie over een groot deel van het leven van een burger. Daardoor verliest de burger zijn autonomie. Democratie is niets anders dan een vorm van slavernij, waarbij de meester alleen veranderd is in een veelkoppige meester.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Democratie is een staatsvorm waarin burgers de vrijheid hebben om te leven onder wetten die ze zelf hebben gekozen.

Een vooronderstelling bij deze definitie is dat alle burgers inspraak moeten hebben gehad omdat de wetten anders niet zelfgekozen zijn.

Voorbeeld van een goed antwoord:

In een epistocratie wordt een onderscheid gemaakt tussen mensen met meer of minder kennis. Dat sluit aan bij Mills opvatting over ongelijk stemrecht. Volgens Mill zou het niet goed zijn wanneer onwetendheid gelijkgesteld wordt aan kennis bij het toekennen van stemrecht. De stem van mensen met meer kennis zou daarom volgens Mill zwaarder moeten meetellen. Precies zoals Brennan ook voorstelt.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ik ben het eens met Brennans opvatting dat democratie moet veranderen. Ik denk dat we beter moeten nadenken over haalbare alternatieven zoals een epistocratie. Ik denk namelijk dat Dahl het iets te rooskleurig voorstelt als hij zegt dat een democratische regering mensen maximaal in staat stelt om morele verantwoordelijkheid te nemen. Juist in een democratie kun je ook níet je verantwoordelijkheid nemen, zoals Brennan laat zien.

Bovendien vind ik dat Brennan terechte kritiek heeft gegeven op de manier waarop mensen zich in een democratie ontwikkelen. Mensen veranderen niet zo snel. Een ongeïnteresseerde Hobbit wordt echt niet opeens een rationele denker. Volgens Dahl zouden alternatieven voor democratie op dit punt tekortschieten, maar ik denk dat Dahl daarbij te veel uitgaat van de bestaande alternatieven. Ook de democratie zelf moet ontwikkeld worden en dus veranderen.

of

Ik ben het niet eens met Brennans opvatting dat democratie moet veranderen. Het alternatief dat hij voorstelt, gaat direct in tegen de manier waarop een democratie juist politieke gelijkheid bevordert. Ik denk dat hij terechte kritiekpunten aankaart, maar vervolgens doorschiet in het alternatief. Zijn epistocratie verschilt nauwelijks van een aristocratie, waarin gelijkheid ver te zoeken is.

Bovendien gaat hij ook voorbij aan de grote mate van vrijheid die burgers hebben in een democratie. Het lijkt me juist een stap achteruit wanneer andere mensen meer te zeggen hebben over het leven van anderen. Ook als zij meer kennis hebben, is het nog altijd een beperking van de vrijheid van een ander.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Plato heeft democratie een negatief effect op het karakter van mensen. In een democratie draait alles om vrijheid. Mensen worden daar volgens Plato te losbandig van, ze volgen vooral hun onderbuikgevoelens en verliezen uit het oog waar ze van nature het meest geschikt voor zijn. Van Oyens afwijzing van democratisering in het onderwijs sluit daarbij aan. Hij vindt dat het ‘vrijheid, blijheid’ wordt als leerlingen ‘het zelf mogen uitzoeken’ en dat wil hij op de Platoschool niet.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Onderwijs voor democratie is het promoten van democratie of democratische waarden zoals bijvoorbeeld gelijkheid en tolerantie.

Onderwijs door democratie is erop gericht dat leerlingen worden aangemoedigd om mee te denken over lesstof en democratische vaardigheden aanleren, zoals luisteren en kritisch denken. Dit is op de Platoschool niet mogelijk omdat de leraar de baas is en zaken als ‘zelf doen’ en ‘zelf uitzoeken’ worden afgewezen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ik ben het met Gutmann eens dat ouders niet alleen zeggenschap over onderwijs moeten hebben, maar die zeggenschap moeten delen met de staat en onderwijsprofessionals. Dat garandeert volgens mij dat echt alle opvattingen over hoe je het leven invult, ruimte krijgen en dat iedereen op z’n minst leert om daar tolerant in te zijn.

Ik denk dat deze verdeling van zeggenschap bij Gutmann bovendien indoctrinatie tegengaat, omdat niet alleen de staat of de ouders of de leraren bepalen wat leerlingen moeten leren. Zolang ze alle drie zeggenschap hebben, kan nooit slechts één van deze opvattingen dominant worden en indoctrineren. Ook vrijblijvendheid, het idee dat alles wel goed is, is dan niet voor de hand liggend omdat door de drie verschillende invalshoeken op z’n minst tolerantie aangeleerd zal worden.

Ik vind dat onderwijs leerlingen gelijke kansen moet bieden en ben het eens met wat in tekst 5 staat: als ouders te veel zeggenschap krijgen over onderwijs, kunnen leerlingen door ouders geïndoctrineerd worden en ontstaat er ongelijkheid tussen leerlingen van de Platoschool en de leerlingen van andere basisscholen.

Op de Platoschool is duidelijk geen sprake van wat Biesta politiek existeren noemt. Ik vind dat ruimte om politiek te existeren op school bijdraagt aan gelijke kansen voor iedereen, omdat je dan leert dat iedereen dezelfde ruimte als jij heeft om te handelen. Die ruimte hebben de leerlingen op de Platoschool niet gehad. Zij hebben niet geleerd hoe de wereld buiten de school functioneert, want ze kunnen bijvoorbeeld niet zelfstandig conflicten oplossen. Ze hebben op de Platoschool dus geen ruimte gehad om te handelen volgens hun eigen ideeën, met het besef dat die ruimte er voor iedereen moet zijn.

of

Ik vind dat onderwijs wel voor gelijke kansen voor leerlingen moet zorgen, maar niet dat die kansen ook per se een democratische invulling moeten krijgen. Er mag in het onderwijs wel aandacht zijn voor democratie, maar er mag ook ruimte zijn voor kritiek op democratie en democratische waarden. Ik ben het niet met Gutmann eens en ook niet helemaal met Biesta. Ik vind dat ouders meer zeggenschap over onderwijs zouden moeten hebben dan Gutmann voorstelt. Door ouders zeggenschap te geven, ontstaan er volgens mij meer verschillende invullingen van onderwijs. Als je het niet eens bent met het onderwijs op een bepaalde school, dan kun je naar een andere school gaan die misschien sommige democratische waarden afwijst, zoals de Platoschool.

Met Biesta ben ik het ook niet eens omdat het wel heel mooi klinkt ‘voor altijd met anderen in dezelfde wereld leven’, maar volgens mij ligt daar toch gewoon een democratisch uitgangspunt aan ten grondslag van iedereen moet kunnen meedoen. Dat gaat mij dus ook te weinig uit van de mogelijkheid om democratie te bekritiseren of misschien zelfs wel af te schaffen als dat beter is.

Wat dat betreft hebben Gutmann en Biesta volgens mij allebei een opvatting die stiekem indoctrinerend is, omdat democratie toch het uitgangspunt blijft en er te weinig ruimte is voor het stimuleren van opvattingen die tegen democratische waarden ingaan. Volgens mij zou het onderwijs niet vrijblijvend worden van het stimuleren van opvattingen die niet uitgaan van democratisch burgerschap, maar ermee verrijkt worden.

Ik ben het dan ook niet eens met wat er in tekst 5 staat. Ik denk niet dat die ouders gek zijn of dat leerlingen op de Platoschool geen gelijke kansen hebben gehad. Een school die leerlingen volgens een hiërarchisch idee allerlei bijzondere vakken en vaardigheden bijbrengt en niet bezig is met democratisering, moet gewoon kunnen bestaan. Dat die leerlingen het later, nadat ze van school af zijn, een beetje moeilijk hebben in de samenleving kun je zien als iets dat vervelend voor ze is, maar volgens mij kan het ze ook op andere gedachten brengen over democratie en samenleven. Leerlingen van de Platoschool hebben dus misschien andere dingen geleerd, maar daarmee is nog niet gezegd dat ze geen gelijke kansen krijgen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Friedmans externe effecten van onderwijs zijn effecten die niet zozeer (financieel) goed zijn voor individuen, maar die goed zijn voor veel burgers en voor de samenleving als geheel. Het zijn voordelen waarvan burgers niet kunnen weten wie ze in ruil voor die voordelen moeten betalen. Burgerschapsvaardigheden zijn een voorbeeld van zo’n extern effect. Volgens Friedman mag de overheid eisen stellen aan de kwaliteit van het onderwijs, voor zover het om dit soort democratische externe effecten gaat. Op de Platoschool leren de leerlingen ook de gewone basisschoolstof zoals lezen en schrijven.

Overheidsbemoeienis met de invulling van het onderwijs, bijvoorbeeld het aanbieden van Indiase dans en meditatie zoals op de Platoschool, zou volgens Friedman de vrijheid van burgers aantasten. In dat opzicht mag de overheid zich volgens Friedman niet bemoeien met het onderwijs op de Platoschool.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Kwetsende meningen kunnen volgens Mill een maatschappelijk belang dienen. Daarom vindt hij dat kwetsende meningen niet verboden moeten worden. In de situatie van de Platoschool was de directeur er misschien van overtuigd dat hij door de gedichten te bundelen en voor iedereen beschikbaar te maken, mensen opvoedde tot burgers die in de samenleving weten hoe ze zich wel en niet moeten gedragen. Dat mensen werden uitgelachen en zich gekwetst voelden, diende in de ogen van de directeur dus misschien een maatschappelijk belang.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Alleen als er sprake is van een openlijke aansporing tot direct geweld met onmiddellijke gevolgen, mag er volgens Mill worden ingegrepen en mag de vrijheid van meningsuiting worden beperkt.

Voorbeeld van een goed antwoord:

In een moderne samenleving zijn mensen volgens Rousseau hun natuurlijke vrijheid verloren omdat ze zichzelf vergelijken met anderen (eigenliefde). Deze eigenliefde gaat overheersen waardoor je het contact met je innerlijke stem (zelfliefde) verliest en niet meer vrij bent.

De jongen in tekst 7 kan niet zijn wie hij is. Hij is door het samenleven onder de ‘knedende’ regels van de school zijn autonomie verloren. Hij vervreemdde van zichzelf en verloor daardoor zijn natuurlijke vrijheid.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Een relativistische wereldbeschouwing houdt in dat je ervan uitgaat dat inzicht in de absolute waarheid onmogelijk is voor mensen.

Je kunt in een relativistische wereldbeschouwing dus niet zeggen dat de ene levensovertuiging meer waar of beter is dan de andere. Er is dus geen basis waarop je uitingen van die levensovertuiging, zoals die van de Platoschool, kunt verbieden. Wat wel kan, is strafbaar handelen veroordelen door de rechter, zoals is gebeurd bij de Platoschool. Maar een relativistische wereldbeschouwing staat toe dat een ondemocratische school als de Platoschool bestaat en mag blijven bestaan.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ik denk dat de definitie van menselijke bloei van de Platoschool op zich wel aansluit bij Dahls opvatting over menselijke bloei. Als je kinderen laat uitgroeien tot gelukkige mensen met spiritueel en filosofisch bewustzijn, dan verwacht ik dat deze mensen allerlei filosofische en spirituele visies hebben ontwikkeld om zelfstandig te kunnen oordelen over dingen die goed zijn gegaan en dingen die zijn misgegaan. Zelfstandigheid en betrokkenheid zoals Dahl van belang vindt voor menselijke bloei kun je dus volgens mij heel goed aanleren met filosofie en spiritualiteit.

of

Ik denk niet dat de definitie van de Platoschool aansluit bij Dahls opvatting over menselijke bloei. Kinderen laten uitgroeien tot gelukkige mensen met een spiritueel en filosofisch bewustzijn kan ook zonder dat mensen zelfstandig en betrokken zijn. De Platoschool zelf is daar een voorbeeld van. Die kinderen konden niet zelfstandig conflicten oplossen. En zeggen dat je meditatielessen een verrijking vindt terwijl er ook kinderen gekwetst worden, getuigt niet van heel grote betrokkenheid bij anderen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

De deugd volgens Aristoteles is een houding die je in staat stelt om een weloverwogen keuze te maken die het juiste midden is tussen twee extremen.

Fosca’s leven staat in het teken van het zoeken naar een goede manier om met de sterfelijke mensen om hem heen om te gaan. Hij wil van de ene kant niet onverschillig worden voor de sterfelijke mensen, maar hij wil ze van de andere kant ook niet zozeer met zijn kennis van een onsterfelijke beschermen dat ze niet meer vrij zijn om hun eigen leven te leiden. Zo zoekt hij naar het juiste midden tussen verschillende extremen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Het communitarisme benadrukt het belang van de banden tussen mensen. De inwoners van Carmona voelen zich sterk verbonden met elkaar en met hun stad. Ze zijn zelfs bereid hun leven op te offeren voor hun stad. Dit past bij het communitarisme.

Het liberalisme is gericht op de vrijheid van het individu. Een liberale leider zou proberen individuele vrijheden te vergroten. Dit zie je terug bij Fosca die vindt dat een leider zich moet inzetten voor een toename van individuele vrijheid en welvaart.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Sandel is de neutraliteit van opvattingen niet mogelijk, omdat je je bij opvattingen over rechtvaardigheid altijd baseert op opvattingen over het goede leven. Ook de nadruk op individuele vrijheid en welvaart is een specifieke opvatting over het goede leven.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Sandel ondergraaft een neutrale staat de solidariteit tussen burgers. Het is van belang dat burgers in het publieke domein van gedachten wisselen over het goede leven, zodat mensen elkaar leren begrijpen en leren verdragen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Nietzsche is de moraal van het christendom een slavenmoraal omdat de waarden van het christendom, zoals gelijkheid, solidariteit en medelijden, in het belang van zwakke mensen, slaven, zijn. Volgens Nietzsche is het christendom hypocriet omdat de christelijke moraal een middel is om sterke mensen te overheersen.

Karel V vraagt zich af of wat hij doet wel goed is. Hij vertrouwt daarbij niet op zichzelf of zijn eigen waarden maar hij vraagt zich af wat God ervan zou vinden. Hij is dus niet ‘voorbij goed en kwaad’ maar volgt wat hij denkt dat God juist zou vinden. Een Übermensch vertrouwt alleen op zichzelf en heeft God niet nodig. Karel V is daarom geen Übermensch.

Voorbeeld van een goed antwoord:

In een lekenstaat kan een inhuldiging van een staatshoofd geen religieuze aangelegenheid zijn, omdat religie geen rol mag spelen in het publieke domein waar vertegenwoordigers van de staat, zoals een staatshoofd, aanwezig zijn. Het is dus onmogelijk dat een paus de inhuldiging van een staatshoofd zou voltrekken.

Ik vind dat in het multiculturele model een inhuldiging van een staatshoofd door de paus mogelijk is. Een voorwaarde is wel dat verschillende religies en culturen op voet van gelijkheid aanwezig zijn in het publieke domein. Zo zouden andere religies ook een belangrijke rol moeten spelen bij deze inhuldiging.

of

In het multiculturele model kunnen religieuze uitingen een plek hebben in het publieke domein. Een voorwaarde is dat verschillende religies op voet van gelijkheid aanwezig zijn. Dit is niet het geval als de paus een koning inhuldigt. Daarom vind ik dat de inhuldiging van een staatshoofd door de paus in het multiculturele model onmogelijk is.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Rousseau zijn we onze natuurlijke vrijheid verloren. Deze vrijheid kunnen we terugwinnen als we een sociaal contract afsluiten met alle medeburgers. Door dit contract zijn de burgers weer soeverein omdat ze zichzelf de wet stellen. Door deze afspraak herwint de burger in een directe democratie zijn vrijheid.

Vrijheid en gelijkheid worden in een directe democratie met elkaar verzoend omdat de wederkerige verplichtingen van het sociaal contract voor iedereen in gelijke mate gelden en iedereen er in gelijke mate voordeel van heeft. De burgers zijn vrij omdat ze zichzelf de verplichtingen als vrij individu opleggen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Parekh zou een mogelijk bezwaar tegen het verbod op groepsbelediging kunnen zijn dat het niet de beste manier is om een groep te beschermen. Groepen zouden zich beter kunnen verdedigen door middel van een debat. Parekh is het hier niet mee eens en verdedigt het verbod op groepsbelediging met de vaststelling dat bepaalde gemeenschappen extra kwetsbaar zijn voor laster. Debat veronderstelt een vorm van gelijkheid die soms ontbreekt.

Bij de afweging of een belediging verboden moet worden, speelt de zwakte van de groep mee. De Franse mannen waren in de jaren 50 van de vorige eeuw niet een zwakke groep in de maatschappij die door de wet extra beschermd moest worden. Daarom hoeft de publicatie van De tweede sekse ook niet verboden te worden.