Eindexamen filosofie havo 2022, tijdvak 2: vragen en antwoorden

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat Caselli’s voorbeeld van stemrecht voor jongeren aansluit bij Mills argument dat de kwaliteit van beslissingen groter is wanneer daar meer burgers bij betrokken zijn, omdat er meer informatie beschikbaar is (1) • een uitleg dat Caselli’s voorbeeld van zich kritisch uitspreken over ongelijkheid aansluit bij Mills argument dat de rationaliteit van beslissingen toeneemt door vrijheid van meningsuiting, omdat visies beter onderbouwd worden door tegenstand (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Hoe meer mensen betrokken worden in een staatsvorm, hoe meer informatie en dus hoe hoger de kwaliteit van de beslissingen zal zijn, volgens Mill. Caselli’s voorbeeld van stemrecht voor jongeren betekent dat in een democratie beslissingen met meer mensen en dus meer informatie worden genomen, waardoor de kwaliteit en rationaliteit ervan toeneemt (1) • Volgens Mill neemt de rationaliteit van beslissingen bovendien toe door vrijheid van meningsuiting. Visies worden aangescherpt door de opvattingen van tegenstanders en na een rijper beraad zullen slecht onderbouwde opvattingen worden bijgedraaid en beslissingen rationeler worden. Hier sluit Caselli’s voorbeeld bij aan dat jongeren zich kritisch uitspreken over ongelijkheid in de maatschappij. Dergelijke tegenstand zal in een democratie uiteindelijk tot rationelere keuzes leiden volgens Mill (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Ik ben het niet eens met Mill dat volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang is van de democratie. Volgens Mill suggereert het verbieden van meningen of opvattingen dat de mens onfeilbaar is, terwijl de mens juist feilbaar is. Op zich klopt het volgens mij dat de mens feilbaar is, maar je kunt ook om andere redenen besluiten om bepaalde opvattingen in een samenleving te verbieden, bijvoorbeeld omdat sommige opvattingen het samenleven niet bevorderen, zoals racistische opvattingen (1p)
• Ik denk bovendien, in tegenstelling tot Mill, dat ware, niet- bediscussieerde stellingen wel degelijk een positief effect kunnen hebben op het gedrag van mensen in een democratie. De mens heeft ook zekerheden nodig die je niet de hele tijd moet gaan bediscussiëren, want dan valt alle houvast weg (1p)
• De dochter in tekst 1 maakt een opmerking zonder daar een goed argument voor te geven. Hoewel zij die uitspraken van mij best in een gesprek met haar moeder of met wie dan ook mag uiten, denk ik niet dat zulke opmerkingen per se bijdragen aan het algemeen belang van de democratie. Het heeft meer zin om die dochter te leren waar je betrouwbare informatie kan vinden en hoe je een goede argumentatie opbouwt. Niet alle uitingen dragen noodzakelijk bij aan een goede democratie zoals Mill zegt (1p)
• twee van de volgende redenen van Mill voor volledige vrijheid van meningsuiting (per juiste reden 1 scorepunt): de feilbaarheid van de mens / mogelijke elementen van waarheid / het gevaar van dogmatisme / de waarde van discussie (2p)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg met het begrip ‘legitimiteit’ dat het idee van jongeren- ambassadeurs past in het deliberatieve model van democratie: legitimiteit vereist de instemming van iedereen die door de beslissing geraakt wordt (1) • een uitleg met het gegeven dat jongeren een minderheid zijn dat het idee van jongerenambassadeurs past in het deliberatieve model van democratie: een debat waarin wordt gezocht naar overeenstemming drukt respect uit voor het standpunt van een minderheid (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens voorstanders van het deliberatieve model vereist legitimiteit de instemming van iedereen die door die beslissing geraakt wordt. Beslissingen die ook jongeren aangaan, zouden dus de instemming vereisen van die jongeren, bijvoorbeeld in de vorm van jongerenambassadeurs in de gemeentepolitiek. Deze instemming kan volgens voorstanders van het deliberatieve model het best bereikt worden via het gesprek. Op die manier kan worden gezocht naar overeenstemming op het gebied van zaken die jongeren aangaan en is de kans op instemming en dus de legitimiteit van beslissingen groter (1) • Binnen het deliberatieve model is er respect voor de standpunten van de minderheid, omdat er wordt gezocht naar overeenstemming tussen standpunten. Door jongeren als ambassadeurs in overleg te laten gaan met gemeenteambtenaren en wethouders worden het belang en de stem van de minderheid ‘jongeren’ gehoord en meegewogen (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat het gelijkheidsideaal volgens Tocqueville kan leiden tot despotisme: het idee van gelijkheid leidt tot individualisme en het verlies van burgerzin, waardoor de staat meer macht krijgt en kan vervallen tot despotisme (1) • een uitleg dat volgens Tocqueville het ontwikkelen van de vaardigheid tot zelfbestuur, zoals jongerenambassadeurs doen, het gevaar van despotisme kan verminderen omdat daardoor burgers verantwoordelijkheid leren nemen (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Tocqueville maakt het gelijkheidsideaal iedereen tot een onafhankelijk individu. Wat verdwijnt is het belang van de publieke zaak / het idee dat je als mens van elkaar afhankelijk bent / het idee dat je als mens verantwoordelijkheid voor elkaar neemt. Daardoor hebben burgers steeds minder behoefte om zich te organiseren. Het gevolg is dat de burgerzin verdwijnt en iedereen verwacht dat de staat wel overal voor zal zorgen. Daardoor krijgt de staat veel macht, die absolute vormen aan kan nemen en waaruit (zachtmoedig) despotisme kan ontstaan (1) • Vaardigheden om zichzelf te besturen geven burgers volgens Tocqueville het besef terug dat zij van elkaar afhankelijk zijn. De jongerenambassadeurs ontwikkelen deze vaardigheden en leren verantwoordelijkheid te nemen door hun adviserende rol aan de gemeente. Hun burgerzin en betrokkenheid keren terug, waardoor ze minder naar de staat wijzen als absolute probleemoplosser. Zo kunnen zij het gevaar van despotisme verminderen (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg met een voorbeeld dat een instrumentele waarde een middel is om een andere waarde te bereiken, terwijl een intrinsieke waarde wordt nagestreefd omwille van de waarde zelf (1) • een argument met tekst 2 dat onderwijs een instrumentele waarde heeft: onderwijs vergroot onze weerbaarheid als soort / onze kracht als samenleving (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Een waarde is instrumenteel als die waarde gebruikt wordt om een andere waarde na te streven. Je kunt bijvoorbeeld denken dat eerlijkheid nodig is om gelukkig te worden. Een intrinsieke waarde streef je na omwille van die waarde zelf. Dan streef je dus naar eerlijkheid, niet omdat je daar iets anders mee bereikt, maar omdat je eerlijkheid omwille van de eerlijkheid zelf belangrijk vindt (1) • In tekst 2 wil Gopnik dat onderwijs flexibele, creatieve, verschillende individuen oplevert die goed kunnen inspelen op een veranderende samenleving. Onderwijs is dan een instrument om variatie te stimuleren en zo de weerbaarheid van de mens als soort te waarborgen. Je gebruikt onderwijs dan als middel om de samenleving als geheel beter te laten functioneren (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Biesta vindt verder dat het aanleren van democratische vaardigheden en waarden een veel te individualistische benadering van onderwijs is. Ook hierover zullen Gopnik en Biesta het niet met elkaar eens zijn. Gopnik legt juist de nadruk op het aanleren van individuele vaardigheden als creativiteit en avontuurlijkheid, maar ook aan die vaardigheden zou je volgens Biesta niks hebben zolang jongeren in de praktijk niet kunnen deelnemen aan democratische structuren (1p)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een weergave van Friedmans paternalisme-argument voor overheidsbemoeienis met onderwijs: kinderen en jongeren kunnen nog niet in vrijheid hun keuzes maken (1) • een argumentatie met dit argument van Friedman voor of tegen meer betrokkenheid van jongeren bij politieke besluiten (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Friedmans paternalisme-argument voor overheidsbemoeienis met onderwijs is dat kinderen en jongeren nog niet volwassen zijn en dus nog niet zijn toegerust om zelfstandig eigen keuzes te maken (1) • Ik denk dat je op school eerst bepaalde, minimale democratische waarden en vaardigheden moet leren en wellicht oefenen. Pas als je volledig toegerust bent als volwassene is het zinvol om je bezig te gaan houden met politieke besluiten. Politieke besluiten gaan over alle mensen in de samenleving, daar moet je niet lichtzinnig over doen en daar moet je pas aan mee willen werken als je genoeg geleerd hebt om zelfstandig vrije keuzes te maken (1) of • Jongeren zijn misschien nog niet volwassen volgens de wet, maar ze zijn wel in staat om een mening te vormen en als vrije mensen keuzes te maken, ook over onderwijs en over vraagstukken binnen een democratie. Ze kunnen volgens mij prima zelf bepalen wat ze willen leren en welke invulling ze willen geven aan de samenleving. Als je jongeren betrekt bij politieke beslissingen over bijvoorbeeld de vorm en inhoud van burgerschapsonderwijs, dan komt dat onderwijs er misschien wel heel anders en vooral beter uit te zien (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg van Dahls opvatting dat een succesvolle democratie weinig culturele diversiteit toelaat: het is moeilijk om de vrijheid van burgers met zeer verschillende culturen met dezelfde wetten te waarborgen (1) • een uitleg dat eenheid en verscheidenheid volgens Albrecht geen botsende waarden zijn en de verscheidenheid binnen Europa daarmee geen probleem is voor het bestaan van een Europees volk (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Om een democratie te laten slagen is volgens Dahl 'beperkt subcultureel pluralisme' vereist. Hij bedoelt daarmee weinig culturele diversiteit, oftewel weinig subculturen of subculturen die weinig van elkaar verschillen. Als er grote verschillen bestaan tussen mensen is het lastig om een wet te vinden waarvoor geldt dat de burger even vrij is als, of zelfs vrijer is dan in de tijd waarin de burger nog alleen leefde. Grote culturele diversiteit betekent dus dat het moeilijk wordt de vrijheid en gelijkheid van alle burgers te respecteren (1) • De waarden eenheid en verscheidenheid kunnen volgens Dahl te veel botsen als er veel of sterk verschillende (sub)culturen zijn binnen een democratie, maar volgens Albrecht zijn dergelijke culturele verschillen juist typisch Europees en zijn ze belangrijk voor de identiteit van Europa. De verschillende talen, culturen en subculturen doen ertoe in Europa en maken Europa precies tot wat het is: een veelkleurig palet en niet een losse verzameling. De verscheidenheid en de eenheid van Europa botsen daarom niet. Het algemeen belang van de Europese democratie is recht doen aan die verscheidenheid (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een weergave dat Albrecht in tekst 3 uitgaat van de vooronderstelling dat er een Europees volk is (bij de definitie van een Europese democratie: soevereiniteit en beslissingsbevoegdheid bij het volk) (1) • een weergave dat uit deze definitie van een Europese democratie in tekst 3 de implicatie volgt dat de burgers van Europa het met elkaar moeten hebben over wat het Europese volk precies is (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Als in een Europese democratie de soevereiniteit en beslissings- bevoegdheid bij het volk moeten liggen, dan is de vooronderstelling van Albrecht in tekst 3 dat er zo’n Europees volk is (1) • De implicatie in tekst 3 is dat de burgers van Europa het met elkaar moeten hebben over wat het Europese volk precies is, omdat Europa een democratie is en het Europese volk soeverein is en hier beslissingsbevoegdheid over heeft (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg met de begrippen ‘rationaliteit’ en ‘politieke expertise’ dat mensen volgens Schumpeter nauwelijks rationele politieke beslissingen kunnen nemen en die daarom aan politieke experts moeten overlaten (1) • een argumentatie met de begrippen ‘rationaliteit’ en ‘politieke expertise’ of een grotere betrokkenheid van burgers in een Europese democratie wenselijk is (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Schumpeter vervalt de rationaliteit van burgers tot kinderlijk niveau als het om politieke besluiten gaat. Anderzijds bestaat er volgens Schumpeter wel politieke expertise. Burgers moeten daarom alleen een elite van politieke experts kiezen en kunnen zich verder beter niet met de politiek bemoeien (1) • Ik denk dat een grotere politieke betrokkenheid van burgers in een Europese democratie wenselijk is, en alleen zo kan die Europese democratie echt mogelijk zijn. Kern van een democratie is immers dat de soevereiniteit en beslissingsbevoegdheid bij het volk liggen. Als Europese burgers alleen eens in de zoveel jaar mogen stemmen, dan zal er veel wantrouwen blijven bestaan tegen een elite van politieke experts die vooral aan zichzelf denkt. Niet iedereen is even rationeel, slim of verantwoordelijk, maar juist door een grotere politieke betrokkenheid van burgers zullen die zich verantwoordelijker voelen en rationelere keuzes maken. Een grotere betrokkenheid is daarom mogelijk én noodzakelijk (1) of • Ik denk dat een grotere politieke betrokkenheid van burgers in een Europese democratie niet wenselijk is. Europa is veel te groot en telt veel te veel verschillende landen en burgers om een succesvolle democratie te kunnen zijn. De meeste mensen gaat politieke besluitvorming in eigen land al boven de pet, laat staan de politieke besluiten die voor heel Europa moeten worden genomen. Burgers zijn niet rationeel genoeg als het om politieke besluiten gaat en met totaal verschillende meningen van alle totaal verschillend (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een goed antwoord bevat twee argumenten vanuit de tien redenen van Dahl dat democratie wenselijker is dan elke andere staatsvorm, voor het streven van DiEM25 dat de Europese Unie democratischer moet worden.

Opmerking Per juist argument op basis van een van de tien redenen van Dahl

1 scorepunt toekennen.

voorbeeld van een goed antwoord:

• Een goed antwoord bevat een argumentatie met Schumpeters voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat voor de stelling van DiEM25: een vrije Europese democratie is mogelijk als een professioneel ambtenarenapparaat het volk beschermt tegen politici die al te zeer worden beïnvloed door economische belangen. voorbeeld van een goed antwoord: Er kan een vrije Europese democratie bestaan onder de voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat dat het volk beschermt tegen het amateurisme van politici of tegen politici die zich te veel laten leiden door economische belangen. Dan is er namelijk een team van experts dat zich niet alleen maar slaafs richt naar de bevelen van de grootindustrie en de financiële wereld. (1)

• Een goed antwoord bevat een argumentatie met Schumpeters voorwaarde van het accepteren van het advies van experts tegen de stelling van DiEM25: een vrije Europese democratie is niet mogelijk zonder dat politici de opvatting van experts uit de financiële wereld accepteren. voorbeeld van een goed antwoord: Volgens Schumpeter moet het advies van specialisten worden gevolgd en niet dat van de bevolking. Tegen de stelling van DiEM25 pleit dat een vrije Europese democratie niet mogelijk is zonder dat politici de opvatting van experts uit de financiële wereld accepteren. (1)

• Een goed antwoord bevat een uitleg met tekst 4 van de dubbele betekenis van ‘utopie’ van goede plaats en niet-bestaande plaats. voorbeeld van een goed antwoord: Utopie betekent zowel goede plaats als niet-bestaande plaats. In tekst 4 wordt EUtopia beschreven als een goede plaats van politieke gelijkheid, maar ook als een niet-bestaande plaats omdat dit in de huidige crisis onbereikbaar lijkt. (1)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg wat volgens Rawls de betekenis is van ‘het feit van redelijk pluralisme’: mensen komen op redelijke wijze tot elkaar uitsluitende opvattingen over de vraag hoe je moet leven (1) • een uitleg dat politieke autonomie volgens Rawls een mogelijkheids- voorwaarde is voor overlappende consensus: zonder recht om te leven zoals je wilt, zullen niet alle burgers met elkaar tot overeenstemming kunnen komen en wordt er geen overlappende consensus bereikt (1) • een argument met de opvatting van Rawls dat Guérots Europese Republiek beperkt zou moeten zijn tot de basisstructuur van de samenleving: de basale maatschappelijke wetgeving die voor alle burgers geldt en waaraan je je niet kunt onttrekken (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Rawls is redelijk pluralisme een feit. Mensen erkennen dat redelijke, gewetensvolle mensen in vrije omstandigheden tot andere inzichten komen over wat waardevol is in het leven. Elkaar uitsluitende opvattingen over hoe te leven kunnen toch allemaal redelijk zijn (1) • Volgens Rawls moet politieke autonomie centraal staan om op instemming van alle burgers te kunnen rekenen. Doordat mensen het recht hebben te leven zoals ze willen, is het volgens Rawls mogelijk dat mensen om verschillende redenen het toch over bepaalde zaken met elkaar eens worden. Zo kunnen mensen bijvoorbeeld om verschillende redenen ermee instemmen dat solidariteit belangrijk is (1) • Volgens Rawls is religieuze en culturele diversiteit mogelijk door een onderscheid te maken tussen basisstructuur en vrijwillig verband. Mensen kunnen de basisstructuur, de wetten van de samenleving niet verlaten. Voor deze wetten is iedereen gelijk en mag er geen verschil worden gemaakt tussen mannen en vrouwen of gelovigen en niet- gelovigen. De culturele en religieuze verschillen kunnen echter wel tot uitdrukking komen in de vrijwillige verbanden die mensen aangaan. Families, sportclubs of de kerk hoeven niet democratisch georgan (3)

• Een goed antwoord bevat een argumentatie of Guérots voorstel van een indeling in regio’s tot meer democratie leidt, met: • Sandels argument dat neutraliteit in een democratie onmogelijk is: opvattingen over rechtvaardigheid gaan samen met opvattingen over het goede leven (1) • Sandels argument dat neutraliteit in een democratie onwenselijk is: het loskoppelen van opvattingen over rechtvaardigheid en opvattingen over het goede leven ondermijnt democratisch burgerschap (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Het voorstel van Guérot om Europa in te delen in vijftig regio’s leidt tot meer democratie. Volgens Sandel hebben mensen een maatschappij nodig om betekenisvol te kunnen samenleven. Opvattingen over rechtvaardigheid zijn verbonden met die over het goede leven. Hierin een neutrale positie innemen, is volgens Sandel niet mogelijk. Democratie veronderstelt culturele en religieuze samenhang en identiteit. Daarin voorziet Guérots voorstel door de Europese Republiek op te delen in vijftig culturele en religieuze regio’s. Binnen die regio’s ontstaat meer democratie (1) • Bovendien is het volgens Sandel onwenselijk om opvattingen over rechtvaardigheid en het goede leven los te koppelen. Dit ondermijnt de solidariteit en participatie in een democratie, waardoor het onmogelijk wordt om je in te zetten voor de samenleving en het publieke domein wordt uitgehold. Door de Europese Republiek op te delen in vijftig culturele regio’s is het mogelijk om daarbinnen de culturele en religieuze basis van wederzijds respect en gedeelde waarden juist te verstevigen (1) of • Het voorstel van Guérot om Europa in te delen in vijftig regio’s leidt niet tot meer democratie. Neutraliteit in een democratie is volgens Sandel onmogelijk. Mensen hebben een maatschappij nodig om betekenisvol samen te leven. Opvattingen over rechtvaardigheid zijn verbonden met die over het goede leven. Hierin een neutrale positie innemen is in de praktijk niet mogelijk. Democratie veronderstelt culturele en religieuz (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg van de overeenkomst tussen de indeling van de ziel en de indeling van de maatschappij: zoals de ziel bestaat uit verschillende delen met een eigen functie, zo bestaat de maatschappij uit verschillende soorten mensen met hun eigen rol (1) • een uitleg dat het doel van de nobele leugen overeenkomt met de omschrijving van propaganda in tekst 5: zowel propaganda als de nobele leugen heeft als doel de maatschappij als geheel op een soepele manier te laten functioneren (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Plato bestaat de menselijke ziel uit drie delen: de rede, het gemoed en de begeerte. Dit noemt Plato het gouden, zilveren en bronzen deel. Deze indeling komt overeen met de verschillende functies van mensen in de maatschappij. Redelijke mensen moeten volgens Plato leidinggeven, moedige mensen moeten de staat bewaken en mensen met voornamelijk lagere behoeften moeten werken (1) • De nobele leugen beweert dat mensen van nature geschikt zijn om een bepaalde rol in de maatschappij te vervullen. Zo hebben de redelijke mensen goud in hun ziel en zijn zij daarom van nature geschikt voor de rol van filosoof-koning. Door het vertellen van de nobele leugen schikt de filosoof-koning zich in zijn rol en accepteren de onderdanen zijn leiderschap. De nobele leugen heeft dus als doel om van de samenleving een harmonieus geheel te maken. Dit komt overeen met de omschrijving van propaganda in tekst 5. Volgens Bernays is het nodig om de meningen en gewoonten van mensen te manipuleren zodat grote groepen kunnen samenwerken en er een soepel functionerende maatschappij mogelijk is (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg van de overeenkomst tussen het beeld van de mens in een democratie bij Plato en het mensbeeld van Bernays: beide gaan uit van een (irrationele) mens die geleid wordt door verlangens en begeerten (1) • een uitleg met Plato’s beeld van de democratische mens dat een democratie volgens hem onvermijdelijk ten onder gaat: het vrijheidsstreven van de democratische mens leidt uiteindelijk tot een tirannie (1) • een argumentatie of Bernays’ propaganda de democratie van de ondergang kan redden (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Plato kenmerkt de democratische mens zich door een verlangen naar vrijheid, dat alleen maar groter zal worden. Onderbuikgevoelens en verlangens zullen hierdoor de rede overwinnen. Mensen worden een slaaf van hun begeerte. Dit komt overeen met het mensbeeld van Bernays. Ook Bernays gaat ervan uit dat mensen zich vooral laten leiden door (irrationele) verlangens en begeerten (1) • Volgens Plato zal het vrijheidsstreven van de democratische mens er uiteindelijk voor zorgen dat een tiran de macht zal overnemen. De democratische mens wil namelijk steeds meer vrijheid en dit zal leiden tot losbandigheid. Een democratie vervalt hierdoor in een tirannie en de vrije democratische mensen worden uiteindelijk slaven (1) • Ik vind dat het gebruik van propaganda zoals Bernays dat voorstelt de democratie van de ondergang kan redden. Door de inzet van propaganda kan het vrijheidsstreven van de democratische mens in goede banen worden geleid. Het beïnvloeden van mensen vindt nu ook op allerlei manieren in onze democratische samenleving plaats. Als de inzet van propaganda democratie als doel heeft, zou dat de ondergang van de democratie kunnen voorkomen (1) of • Ik vind niet dat het gebruik van propaganda de ondergang van een democratie kan tegenhouden. Stel dat het lukt op de manier zoals Bernays dat voorstelt, dan is er wat mij betreft helemaal geen sprake meer van een democratie. Mensen worden be (3)

• Een goed antwoord bevat een uitleg dat de ‘citoyen’ niet vatbaar is voor de psychologie van de massa in tekst 6: als ‘citoyen’ is de mens niet langer een slaaf van zijn eigen neigingen / niet afhankelijk van anderen in tegenstelling tot de mens in tekst 6. voorbeeld van een goed antwoord: Volgens Rousseau is de ‘citoyen’ een burger die zich niet langer laat leiden door eigenliefde. De ‘citoyen’ is een mens die zichzelf de wet stelt en daarmee niet langer een slaaf is van zijn neigingen. Als ‘citoyen’ verheft de mens zijn ideeën en gevoelens naar een hoger niveau en is hij niet afhankelijk van anderen. De ‘citoyen’ zal dus niet vatbaar zijn voor de impulsen, gewoonten en emoties van de groep, die volgens tekst 6 kenmerkend zijn voor de mens vanuit de psychologie van de massa. (1)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg met tekst 6 dat volgens Nietzsche de groep een negatieve invloed heeft op de mens in een democratie: het gelijkheidsstreven van de democratie verlaagt iedereen tot een kuddedier dat niet zelf nadenkt (1) • een uitleg met tekst 6 dat volgens Schumpeter de groep een negatieve invloed heeft op de mens in een democratie: in een groep gedragen mensen zich minder intelligent / minder verantwoordelijk (1) voorbeeld van een goed antwoord: • In tekst 6 wordt gesteld dat de mens zich een lid van de kudde voelt. Volgens Nietzsche is dat aan de hand in een democratie. De mens van de ‘vrije maatschappij’ denkt niet zelf na, maar volgt de moraal van de kudde. Dit streven naar gelijkheid in een democratie bedreigt de kwaliteit en uitzonderlijkheid van individuen. Iedereen wordt volgens Nietzsche verlaagd tot middelmatigheid (1) • In tekst 6 staat dat de groep geen gedachten kent, maar impulsen, gewoonten en emoties. Volgens Schumpeter is groepsdruk een voorbeeld van de irrationele kant van menselijk gedrag. Door groepsdruk gedragen mensen zich minder verantwoordelijk en intelligent. In de democratie wordt dit irrationele gedrag versterkt door de aanwezigheid van andere burgers. Er is namelijk altijd sprake van een groep van burgers, waardoor de individuele burger weinig invloed heeft. Het individu zal zich hierdoor minder verantwoordelijk voelen (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een argument dat de werkwijze van Clearing House wel past bij de principes van de democratie, met een grond voor uitsluiting volgens Van den Bergh: terroristische organisaties mogen worden buitengesloten, omdat zij het zelfcorrigerend vermogen van een democratie onmogelijk maken (1) • een argument dat de werkwijze van Clearing House niet past bij de principes van de democratie, met een grond voor uitsluiting volgens Van den Bergh: er moet sprake zijn van bereidheid tot gedachtewisseling en deze bereidheid lijkt te ontbreken in de werkwijze van Clearing House / Clearing House verbiedt ook organisaties die wel bereid zijn tot gedachtewisseling (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Van den Bergh is de mogelijkheid om beslissingen te herroepen een van de sterkste punten van een democratie. Partijen die dit zelfcorrigerend vermogen van een democratie onmogelijk maken doordat zij de democratie zelf willen opheffen, mogen volgens hem op deze grond worden uitgesloten. Terreurorganisaties die de democratie van buitenaf bedreigen, zouden op deze grond mogen worden uitgesloten zonder dat deze werkwijze volgens Van den Bergh in strijd zou zijn met de principes van de democratie (1) • Volgens Van den Bergh is het belangrijk dat er vrijheid van vereniging is, ook wanneer organisaties andere ideeën hebben over de huidige democratische orde. Hij trekt hierbij wel een grens bij de bereidheid tot gedachtewisseling: als deze bereidheid ontbreekt, zou dit een grond zijn voor uitsluiting. In de werkwijze van Clearing House lijkt deze bereidheid te ontbreken. Er wordt namelijk geen inzage gegeven in het besluitvormingsproces en groepen die door Clearing House als terreurorganisatie worden aangemerkt, kunnen zich niet in een proces of rechtszaak verdedigen. Op basis van deze grond is de werkwijze van Clearing House wel in strijd met de principes van de democratie (1) (2)

• Een goed antwoord bevat een uitleg van de anarchistische uitdaging aan de democratie, met het voorbeeld van de Nieuwe Wereldtop: volgens anarchisten schendt elke staatsvorm de vrijheid van burgers, het voorbeeld van de Nieuwe Wereldtop laat zien dat ook in een democratie de vrijheid van burgers geschonden kan worden. voorbeeld van een goed antwoord: Wanneer een staat regeert, betekent dit volgens anarchisten automatisch dat burgers niet autonoom of vrij zijn. Elke staatsvorm schendt volgens hen de vrijheid van burgers. Dat is een uitdaging aan de democratie, omdat de democratie als staatsvorm juist vrijheid als kernwaarde heeft. De Nieuwe Wereldtop laat deze uitdaging zien. De groepen die deelnemen aan de Nieuwe Wereldtop zijn namelijk allemaal uitgesloten door bestaande (democratische) staatsvormen. De burgers die deelnemen aan de Nieuwe Wereldtop worden dus in hun vrijheid beperkt. (1)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg met de vrijheid van meningsuiting van de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid: de vrijheid van meningsuiting beschermt de democratische waarden vrijheid en gelijkheid, maar kan deze ook ondermijnen (1) • een argumentatie op basis van deze paradox en het werk van Staal of er grenzen zitten aan de vrijheid van kunst in een democratie (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Aan de ene kant beschermt de vrijheid van meningsuiting democratische waarden als vrijheid en gelijkheid. Aan de andere kant kan de vrijheid van meningsuiting juist deze democratische waarden ondermijnen, bijvoorbeeld wanneer met een beroep op de vrijheid van meningsuiting de vrijheid of gelijkwaardigheid van anderen wordt ondermijnd. Daarom lijkt er sprake te zijn van een paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid (1) • Ik vind wel dat er grenzen zitten aan de vrijheid van kunst. De niet- exclusieve democratie van Staal benadrukt heel sterk democratische waarden als vrijheid en gelijkheid, maar juist daardoor biedt hij ook een podium voor opvattingen die deze waarden niet delen, zoals de terreurorganisaties. Wanneer kunst oproept tot geweld of daartoe kan leiden, vind ik dat er een duidelijke grens aan die vrijheid gesteld moet worden (1) of • Ik vind niet dat er grenzen zitten aan de vrijheid van kunst. Kunst wil mensen aan het denken zetten en soms een spiegel voorhouden. In het geval van de propagandakunst van Staal zou je kunnen stellen dat hij met zijn kunst kritiek levert op de macht, die binnen de bestaande machtsverhoudingen niet mogelijk is, zoals het voorbeeld van Clearing House laat zien. Hiermee gebruikt hij de vrijheid van kunst om deze politieke ongelijkheid aan te kaarten. Door grenzen te stellen aan deze vrijheid beweer je dat jouw opvatting van gelijkheid de enige juiste of ware is en sta je niet open voor nieuwe inzichten (1) (2)