Eindexamen filosofie havo 2024, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Asterix en Obelix, GrondFest, De fascistische uitdaging aan de democratie.

Kort antwoord

Het centraal examen filosofie havo 2024, tijdvak 2 telt 23 vragen. Alle vragen vallen onder politieke filosofie. De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.

Vragen en antwoorden

Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen filosofie havo 2024, tijdvak 2. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf, of maak het examen online en laat het nakijken.

Asterix en Obelix

Opgave 1 Asterix en Obelix

De kleine, slimme Asterix en de grote, sterke Obelix zijn de helden uit de stripreeks Asterix en Obelix. Deze strips spelen in de tijd dat een groot gedeelte van West-Europa wordt overheerst door de Romeinen. Het fictieve dorpje van Asterix en Obelix houdt dapper stand tegen de Romeinse overheersing. De bewoners hebben hun eigen democratische organisatie.
Belangrijke beslissingen in het algemeen belang van de dorpsbewoners worden gezamenlijk genomen op een vergadering waar iedereen zijn zegje kan doen. Op basis van alle meningen zoeken de dorpsbewoners naar consensus en nemen ze gezamenlijk een besluit dat geldt als wet voor iedereen.
Volgens Jean-Jacques Rousseau is het vaststellen van de algemene wil de juiste manier om vrijheid en gelijkheid met elkaar te verzoenen.
In een van de verhalen moet een besluit worden genomen over het openen van nieuwe winkels. Er zijn namelijk plotseling veel Romeinen die in het dorp boodschappen komen doen. Tijdens een vergadering blijken alle dorpsbewoners het in het algemeen belang te vinden om nieuwe winkels te mogen openen, zodat ze geld kunnen verdienen aan de Romeinen.
Rousseaus directe democratie gaat uit van uniformiteit.
Naarmate er meer winkels in het dorp worden geopend, neemt de onrust toe. Veel bewoners zijn namelijk tegen het openen van viswinkels. Er wordt een nieuwe vergadering gehouden over de situatie. De redenering van veel dorpsbewoners luidt: ‘Viswinkels stinken en als er naast mijn winkel een nieuwe viswinkel komt, dan lopen mijn klanten weg en verdien ik niks.’ Iedereen roept door elkaar en de gemoederen lopen hoog op over de vraag of het mogen openen van nieuwe winkels ook betekent dat je een stinkende viswinkel mag beginnen.
In Robert Dahls analyse van Plato ontbreekt het gewone mensen aan drie deugden of vermogens.
Stel, na hevige discussie komt de vergadering tot het gezamenlijke besluit dat het openen van alle soorten winkels is toegestaan, behalve het openen van een viswinkel. De reden is dat dit in de toekomst tot de minste irritatie zal leiden.

Vraag 1 1 punt

Volgens Jean-Jacques Rousseau is het vaststellen van de algemene wil de juiste manier om vrijheid en gelijkheid met elkaar te verzoenen. Leg uit dat bij het vaststellen van de algemene wil in het dorp van Asterix vrijheid en gelijkheid met elkaar worden verzoend.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat bij het vaststellen van de algemene wil vrijheid en gelijkheid met elkaar worden verzoend: iedereen beslist in vrijheid mee over wetten die voor iedereen gelijk zijn (door zelfgekozen wetten die voor iedereen gelijk zijn, vergroten dorpsbewoners hun vrijheid). (1p)

Vraag 2 1 punt

Rousseaus directe democratie gaat uit van uniformiteit. Leg met de vergadering over het openen van nieuwe winkels uit wat Rousseau bedoelt met ‘uniformiteit’.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de vergadering over het openen van nieuwe winkels uit wat Rousseau met uniformiteit bedoelt: er zijn geen grote verschillen in opvattingen over het goede leven, belangen en normen en waarden in de samenleving; alle dorpsbewoners willen graag meer verdienen door een winkel te openen. (1p)

Vraag 3 2 punten

In Robert Dahls analyse van Plato ontbreekt het gewone mensen aan drie deugden of vermogens. Beargumenteer voor twee van deze vermogens of gewone mensen die volgens jou hebben. Gebruik bij beide vermogens het voorbeeld van het openen van nieuwe viswinkels.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert voor twee van de volgende vermogens, met het voorbeeld van het openen van nieuwe viswinkels: het intellectuele vermogen om het eigen belang te scheiden van het algemeen belang; de morele gesteldheid om het algemeen belang na te streven; de technische kennis om het algemeen belang concreet te realiseren. Het argument mag ook stellen dat gewone mensen een van deze vermogens missen. (2p)

Per juist toegepast vermogen 1 scorepunt. Telt een derde vermogen mee, dan alleen de eerste twee (regel 3.5 van de algemene regels).

Vraag 4 4 punten

Volgens John Stuart Mill neemt de rationaliteit van beslissingen toe door de vrijheid van meningsuiting. Leg deze opvatting van Mill uit met:

  • zijn kritiek op een regering van experts, en
  • zijn opvatting over ongelijk stemrecht.

Geef vervolgens een argument voor Mills opvatting dat de rationaliteit van beslissingen toeneemt door vrijheid van meningsuiting. Gebruik daarbij:

  • het voorbeeld van de vergadering over de viswinkels, en
  • het begrippenpaar 'gevoel en verstand'.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Mills opvatting samenhangt met zijn kritiek op een regering van experts: meer inspraak levert meer informatie op, terwijl politieke experts niet alwetend zijn; door discussie worden beslissingen verantwoorder. (1p)
  • Legt uit dat dezelfde opvatting samenhangt met Mills opvatting over ongelijk stemrecht: beslissingen op basis van alle meningen zijn doordachter en beter geïnformeerd als de stem van mensen met meer scholing zwaarder weegt. (1p)
  • Geeft een argument voor Mills opvatting met het voorbeeld van de vergadering over het openen van viswinkels: door alle meningen te horen komen er doordachtere beslissingen dan wanneer alleen politieke experts meepraten en beslissen. (1p)
  • Geeft een argument voor Mills opvatting met het begrippenpaar 'gevoel en verstand': ook emotionele zorgen horen en meenemen levert een rationelere beslissing op, met minder sociale onrust. (1p)

tekst 1

Organiseren is een zaak van iedereen en van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand.

bron: René van Royen en Sunnyva van der Vegt, De erfenis van Asterix, 2003

Vraag 5 2 punten

Asterix en Obelix zijn Galliërs, oorspronkelijke bewoners van West-Europa. In het boek De erfenis van Asterix beschrijven twee docenten van de Universiteit van Amsterdam de gewoonten en gebruiken van de Galliërs. Over de democratie van de Galliërs schrijven zij (tekst 1). Ga uit van de volgende definitie van democratie: ‘een staatsvorm waarin organiseren een zaak is van iedereen’. Geef bij deze definitie van democratie een vooronderstelling. Beargumenteer vervolgens of volgens jou de stelling ‘van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand’ een implicatie is van deze definitie.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een vooronderstelling bij de definitie van democratie als staatsvorm waarin organiseren een zaak is van iedereen, bijvoorbeeld dat iedereen betrokken kan worden bij organiseren, of dat het in een democratie om organiseren gaat en niet zozeer om het nemen van beslissingen. (1p)
  • Beargumenteert of de stelling ‘van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand’ een implicatie is van deze definitie. (1p)

Beide kanten zijn goed: de stelling is een implicatie of is dat niet, mits de argumentatie klopt.

Bron 3

Een andere kwestie die de schrijvers van De erfenis van Asterix belichten is die van culturele diversiteit. In de strips dragen de Galliërs broeken en de Romeinen toga’s, een soort lange jurken. Dit was ook in werkelijkheid zo. Galliërs en Romeinen leefden op steeds meer plekken samen in het Romeinse Rijk. Zo reisden Galliërs bijvoorbeeld naar Rome, waar ze dan in hun broeken probeerden om werk te vinden tussen de Romeinen in toga’s. Niet alle Romeinen waren hiervan gediend en de Romeinse machthebbers namen wetten aan die het dragen van broeken in de straten van Rome verboden.
Het Romeinse Rijk was in die tijd geen democratie maar een keizerrijk waarin de keizer de macht had.

Vraag 6 2 punten

Het Romeinse Rijk was in die tijd geen democratie maar een keizerrijk waarin de keizer de macht had. Geef een argument voor de opvatting dat er in een democratie meer ruimte is voor culturele diversiteit dan in een keizerrijk. Gebruik daarbij:

  • de begrippen ‘eenheid’ en ‘verscheidenheid’, en
  • het voorbeeld van de wet over broeken dragen.
Bekijk het antwoord
  • Gebruikt de begrippen ‘eenheid’ en ‘verscheidenheid’ in het argument dat er in een democratie meer ruimte is voor culturele diversiteit dan in een keizerrijk. (1p)
  • Gebruikt het voorbeeld van de wet over het dragen van broeken in het argument. (1p)

GrondFest

Opgave 2 GrondFest

GrondFest is een festival voor de democratie. De organisatoren vinden het zorgelijk dat we in een tijd leven waarin de democratische cultuur wereldwijd onder druk staat en niet iedereen het belang van democratie vanzelfsprekend vindt. Met het festival willen ze stimuleren dat zoveel mogelijk mensen meehelpen met het bouwen aan een open samenleving en een open democratie. Dat willen ze doen door op het festival zoveel mogelijk mensen samen te brengen, van jong tot oud, van links tot rechts, met verschillende meningen en achtergronden en vanuit alle hoeken van onze samenleving. GrondFest is een festival om te experimenteren met ideeën over democratie en met manieren waarop mensen kunnen samenleven, juist ook voor wie zich in het dagelijks leven niet met democratie bezighoudt.
GrondFest wil, door mensen met verschillende meningen in discussie te laten gaan, bijdragen aan begrip voor elkaar en het vinden van een algemene wil.

Vraag 7 2 punten

Volgens John Stuart Mill is het goed om je in te zetten voor democratie. Leg uit wat het verband is tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme. Leg vervolgens met dit verband uit dat Mill voorstander zou kunnen zijn van GrondFest.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Mills mensbeeld en ontplooiingsliberalisme mensen de vrijheid moeten hebben zich te ontwikkelen tot autonome wezens. (1p)
  • Legt uit dat Mill voorstander zou kunnen zijn van GrondFest: democratische participatie en open politieke discussie geven ruimte aan de vrijheid van mensen om zich te ontwikkelen tot autonome wezens. (1p)

Vraag 8 2 punten

Joseph Schumpeter ziet democratie daarentegen als een markt. Volgens hem neemt de rationaliteit van gewone mensen in hun rol als burger af ten opzichte van hun alledaagse rationaliteit. Leg uit dat GrondFest volgens Schumpeters opvatting van democratie niet bijdraagt aan democratie, met:

  • een van Schumpeters redenen dat de rationaliteit van mensen in hun rol als burger afneemt, en
  • het voordeel van het model van democratie als markt dat competitie bepaalt welke leider geaccepteerd wordt.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit met een van Schumpeters redenen dat de rationaliteit van mensen afneemt als het om politieke besluiten gaat: afstand tot politieke besluiten of een tekort aan persoonlijke invloed op politieke besluiten. (1p)
  • Legt uit met het voordeel van het model van democratie als markt dat competitie bepaalt welke leider geaccepteerd wordt: democratie gaat om het winnen van verkiezingen en niet om het vinden van een algemene wil, dus GrondFest draagt niet bij aan democratie. (1p)

Bron 5

Omdat de democratie wereldwijd onder druk staat, wil GrondFest ruimte bieden aan een democratische cultuur. Onderdeel van een democratische cultuur is hoe je op een goede manier met culturele diversiteit omgaat. Daarom besteedt GrondFest aandacht aan de kloof tussen mensen met verschillende overtuigingen. Overtuigingen kunnen gebaseerd zijn op verschillende bronnen, zoals geloof, wetenschap of sociale media. Om recht te doen aan deze verschillende overtuigingen en bronnen, vindt GrondFest elkaar respecteren belangrijk:

tekst 2

We zijn een festival waarbij de volgende elementen centraal staan:
Meedoen: jouw inbreng doet ertoe en kan het verschil maken. Het maakt niet uit wat je achtergrond is, iedere stem telt.
Leren: leer over de aspecten van de democratie en over hoe wij daar een rol in spelen, maar leer vooral ook van andere bezoekers en deelnemers.
Ontmoeten: ontmoet gelijkgestemden, maar juist ook mensen die je anders niet spreekt en die misschien wel een andere mening hebben.
Delen: deel jouw mening of kennis en neem kennis van de informatie, standpunten en meningen van anderen.

bron: grondfest.com/over-grondfest

Vraag 9 3 punten

Ook volgens Paul Cliteur vormt culturele diversiteit een uitdaging voor de democratie. Deze uitdaging moet volgens hem worden opgelost met de invoering van een lekenstaat. Cliteur verdedigt zich tegen drie bezwaren bij het idee van de lekenstaat. Geef een van deze drie bezwaren weer. Geef vervolgens Cliteurs verdediging tegen dit bezwaar weer. Beargumenteer tot slot wat volgens jou de beste oplossing is voor de uitdaging van culturele diversiteit: de lekenstaat of de regels van GrondFest.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een van de drie bezwaren tegen de lekenstaat weer: de lekenstaat past niet binnen de Nederlandse cultuur, omdat het christendom een vormende invloed heeft gehad op de Nederlandse samenleving; of de lekenstaat is antireligieus en gelovigen worden gedwongen hun diepste overtuigingen privé te houden; of een lekenstaat kan niet voor voldoende sociale cohesie zorgen. (1p)
  • Geeft Cliteurs verdediging tegen dit bezwaar weer: politieke of juridische argumentaties moeten voor iedereen navolgbaar zijn, wat niet kan als ze op privé-overtuigingen zijn gebaseerd; of het gebrek aan sociale cohesie komt niet door de lekenstaat maar door diepe banden met verschillende religies binnen dezelfde samenleving. (1p)
  • Beargumenteert wat de beste oplossing is voor de uitdaging van culturele diversiteit: de lekenstaat van Cliteur of de regels van GrondFest. (1p)

Beide kanten van de slotvraag zijn goed: de lekenstaat van Cliteur of de regels van GrondFest, mits beargumenteerd.

Vraag 10 1 punt

GrondFest vindt dat je altijd met elkaar in gesprek moet kunnen gaan. Je moet je standpunten onderbouwen zodat er ruimte is voor gesprek, je moet elkaar de mogelijkheid geven om argumenten toe te lichten en je moet naar elkaar luisteren zodat je argumenten kunt afwegen. Volgens GrondFest moet je de volgende basishouding aannemen: accepteren dat er geen absolute waarheid is, ongeacht of je gelijk hebt gekregen of niet. Michael Sandel heeft de opvatting dat neutraliteit in een democratie onwenselijk is. Geef een argument dat de basishouding van GrondFest aansluit bij deze opvatting van Sandel.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument dat de basishouding van GrondFest aansluit bij Sandels opvatting dat neutraliteit onwenselijk is, omdat de nadruk op neutraliteit burgerzin ondermijnt, of omdat opvattingen over rechtvaardigheid verbonden zijn met opvattingen over het goede leven. (1p)

tekst 3

GrondFest tolereert op de sociale kanalen geen:
1 Grof taalgebruik, kwetsende scheldwoorden of het uitschelden van personen.
2 Racisme, seksisme, homofobie en andere vormen van haatzaaien of bijdragen die zo kunnen worden geïnterpreteerd. […]
3 Het niet onderbouwd diskwalificeren van andere meningen of belachelijk maken van een standpunt.

bron: grondfest.com/grondhouding

Vraag 11 2 punten

GrondFest heeft, om de democratie te bevorderen, ook regels voor de communicatie op hun eigen sociale kanalen (tekst 3). Volgens Mill is volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie. Hij geeft hier vier redenen voor. Daarnaast geeft hij twee redenen waarom het uiten van meningen die als kwetsend worden ervaren niet verboden moet worden. Leg uit in welk opzicht Mill zich niet in de regels voor communicatie in tekst 3 zou kunnen vinden, met:

  • een van de vier redenen van Mill dat volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie is, en
  • een van Mills redenen dat het uiten van meningen die als kwetsend worden ervaren niet verboden moet worden.
Bekijk het antwoord
  • Geeft een van Mills vier redenen dat volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie is, zoals de feilbaarheid van de mens, mogelijke elementen van waarheid, het gevaar van dogmatisme of de waarde van discussie, en legt uit dat Mill zich daardoor niet in de regels van tekst 3 kan vinden. (1p)
  • Geeft een van Mills redenen dat het uiten van meningen die als kwetsend worden ervaren niet verboden moet worden, zoals dat zulke meningen het maatschappelijk welzijn kunnen vergroten of dat vrijheid van meningsuiting individuele burgers beschermt, en legt uit dat GrondFest die vrijheid met de regels wil inperken. (1p)

Vraag 12 1 punt

De doelstelling van GrondFest is om ruimte te bieden aan een democratische cultuur en om mensen samen te laten bouwen aan een open samenleving. Scholieren zouden kunnen deelnemen aan GrondFest. Amy Gutmann is voorstander van onderwijs door democratie. Leg uit dat deelname door scholieren aan GrondFest aansluit bij Gutmanns opvatting over onderwijs door democratie.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat deelname door scholieren aan GrondFest aansluit bij Gutmanns opvatting dat scholen democratische vaardigheden moeten aanleren, zoals leren luisteren, kritiseren en in het openbaar spreken. (1p)

Vraag 13 2 punten

De overheid zou scholieren kunnen verplichten om voor burgerschapsonderwijs naar GrondFest te gaan. Milton Friedman vindt dat de overheid vanuit democratisch burgerschap eisen mag stellen aan onderwijs. Leg deze opvatting van Friedman uit. Geef vervolgens met deze opvatting van Friedman een argument tegen een door de overheid verplichte deelname van scholieren aan GrondFest.

Bekijk het antwoord
  • Legt Friedmans opvatting uit dat de overheid vanuit democratisch burgerschap eisen mag stellen aan onderwijs: democratie is onmogelijk zonder een zekere mate van geletterdheid, kennis en de acceptatie van gedeelde waarden. (1p)
  • Geeft met deze opvatting van Friedman een argument tegen een door de overheid verplichte deelname van scholieren aan GrondFest: de overheid mag democratisch onderwijs niet zelf organiseren, en een verplichting bemoeit zich met de inhoud van het onderwijs. (1p)

De fascistische uitdaging aan de democratie

Opgave 3 De fascistische uitdaging aan de democratie

Het fascisme was een politieke beweging, die aan het begin van de twintigste eeuw ontstond in Italië. Mussolini, de leider van de fascistische beweging, trok alle macht naar zich toe en dwong gehoorzaamheid af. Hij liet tegenstanders opsluiten en vermoorden en verbood alle andere partijen. Zo wierp hij met geweld de jonge Italiaanse democratie omver en vestigde een dictatuur.
De Italiaanse politiek activiste Michela Murgia stelt dat het fascisme een blijvend gevaar vormt voor de democratie. Haar boek Fascist worden is een gedachte-experiment. Daarin laat zij een fictieve voorstander van het fascisme verschillende argumenten voor het fascisme geven. Haar doel is om juist daardoor de democratie weerbaarder te maken tegen fascistische argumenten.

Vraag 14 2 punten

Alexis de Tocqueville wijst op het gevaar van zachtmoedig despotisme. Leg uit dat volgens Tocqueville in een democratie zachtmoedig despotisme kan ontstaan. Leg vervolgens het verschil uit tussen zachtmoedig despotisme en het fascisme.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Tocqueville in een democratie zachtmoedig despotisme kan ontstaan: door individualisme verdwijnt de burgerzin en worden burgers te afhankelijk van de staat, die steeds meer macht krijgt. (1p)
  • Legt het verschil uit tussen zachtmoedig despotisme en fascisme: zachtmoedig despotisme is een verzorgende macht, gebaseerd op gelijkheid en individualisme, terwijl fascisme een onderdrukkende macht is, gebaseerd op ongelijkheid en gehoorzaamheid aan de leider. (1p)

tekst 4

Het fascisme is een veel betere vorm van staatsbestuur dan de democratie. Goedkoper, sneller, efficiënter […] Om te besturen heb je iemand nodig die vastberaden handelt en absoluut niet aarzelt om zijn mensen met zich mee te slepen, waarbij hij eventuele obstakels uit de weg ruimt met alle middelen die hij tot zijn beschikking heeft. […] Het is veel efficiënter om alle macht te bundelen in handen van een sterke man die weet wat er moet gebeuren dan om een zwak bestuur voortdurend te laten kletsen over niks.

bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020

Vraag 15 1 punt

De fictieve voorstander van het fascisme wijst op een gebrek aan daadkracht in een democratie. Een krachtige fascistische leider zou dat gebrek oplossen. John Stuart Mill heeft kritiek op een regering van een goede despoot. Leg uit dat Mills kritiek op een regering van een goede despoot ook van toepassing is op het pleidooi voor fascisme in tekst 4.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Mills kritiek op een regering van een goede despoot ook geldt voor het pleidooi voor fascisme in tekst 4: een goede despoot kan niet alwetend zijn, of begrenst de capaciteiten van de bevolking. (1p)

Beide uitwerkingen zijn goed: een goede despoot kan niet alwetend zijn, of hij begrenst de capaciteiten van de bevolking.

tekst 5

In een democratie is het volk mondig, de mensen eisen dat er naar ze geluisterd wordt, ze protesteren tegen besluiten die ze niet bevallen, ze hebben geen respect voor autoriteit, ze demonstreren en klagen, ze zijn niet dankbaar, noch gehoorzaam.

bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020

Vraag 16 2 punten

Volgens de fictieve voorstander van het fascisme is een ander argument tegen democratie dat een democratie leidt tot onvrede. In Het bestel geeft Plato een aantal voorbeelden van hoe een democratie ten onder zal gaan. Bijvoorbeeld, jongeren zullen zich in een democratie niet de mindere voelen van ouderen. Leg uit dat volgens Plato een democratie ten onder zal gaan, met:

  • tekst 5 en het begrip ‘vrijheid’,
  • tekst 5 en het begrip ‘gelijkheid’.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit met tekst 5 en het begrip ‘vrijheid’ dat een democratie volgens Plato ten onder gaat: het vrijheidsstreven van de democratische mens is onverzadigbaar, waardoor andere zaken worden verwaarloosd, zoals wanneer burgers demonstreren en protesteren, of niet dankbaar of gehoorzaam zijn. (1p)
  • Legt uit met tekst 5 en het begrip ‘gelijkheid’ dat een democratie volgens Plato ten onder gaat: gelijkheid zorgt voor een gebrek aan respect en ontzag, zoals wanneer burgers niet dankbaar en gehoorzaam zijn, of opkomen voor gelijkheid door te protesteren. (1p)

Vraag 17 1 punt

Zowel Robert Nozick als Robert Dahl vindt dat democratie geen volledige individuele vrijheid kan bieden. Ze verschillen van mening of dit een fundamenteel probleem voor de democratie is. Leg Nozicks opvatting uit dat democratie niet leidt tot vrijheid.

Bekijk het antwoord
  • Legt Nozicks opvatting uit dat democratie niet tot vrijheid leidt: democratie is een vorm van tirannie, omdat een meerderheid de macht heeft over een groot deel van het leven van de burger. (1p)

tekst 6

Er worden nooit, maar dan ook nooit [andere] politieke systemen [dan de democratie] overwogen, laat staan aangeboden. Nooit. Dat is toch op z’n minst merkwaardig? […] Pindakaas? Hoe je ’t maar hebben wil. Grof gemalen, fijn gemalen met stukjes pinda, crunchy, extra crunchy, creamy, extra creamy. Het houdt niet op! Een oneindig aantal keuzes in broodbeleg. Maar als het gaat om de keuze tussen de verschillende politieke systemen: helaas pindakaas, dan valt er opeens niks meer te kiezen. Niets. Eén product. Eén smaakje. Eén systeem. […] Hoe ironisch dat we uitgerekend dat systeem vrijheid noemen.

bron: decorrespondent.nl

Vraag 18 4 punten

Zowel Robert Nozick als Robert Dahl vindt dat democratie geen volledige individuele vrijheid kan bieden. Ze verschillen van mening of dit een fundamenteel probleem voor de democratie is. Beargumenteer of jij het eens bent met de opvatting dat democratie niet tot vrijheid leidt, met:

  • een van Dahls voordelen van democratie,
  • het begrip ‘positieve vrijheid’,
  • het begrip ‘negatieve vrijheid’, en
  • tekst 6.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een van Dahls voordelen van democratie, bijvoorbeeld dat democratie burgers fundamentele rechten garandeert, of een grotere mate van persoonlijke vrijheid verzekert dan enig haalbaar alternatief. (1p)
  • Gebruikt het begrip ‘positieve vrijheid’: de mogelijkheid voor mensen om zich te ontplooien. (1p)
  • Gebruikt het begrip ‘negatieve vrijheid’: de afwezigheid van dwang. (1p)
  • Gebruikt tekst 6 in de argumentatie. (1p)

Eens en oneens zijn beide goed. Een van Dahls voordelen volstaat.

tekst 7

De vijand [moet] worden aangeduid met ontsierende en liefst ontmenselijkende termen […] Heel geschikt zijn termen als parasiet, ezel, worm, haai, teef, aasgier, varken, rat, orang-oetan, kakkerlak. […]
Mocht er verontwaardiging rijzen, dan hoef je alleen maar te antwoorden dat het een grapje was en dat dergelijk taalgebruik past binnen het recht op vrije meningsuiting. In een democratie is daarmee meestal de kous af. Intussen heeft iedereen wel die verminkte naam […] in zijn hoofd zitten en is degene die tot gisteren nog een respectabele tegenstander leek nu verworden tot een onderwerp van spot, minachting en haat. Met andere woorden, een echte vijand.

bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020

Vraag 19 3 punten

Bhikhu Parekh vindt dat de vrijheid van meningsuiting beperkt moet worden. Leg met een voorbeeld uit tekst 7 uit:

  • Parekhs onderscheid tussen kritiek en belediging,
  • een van Parekhs redenen dat traditionele argumenten voor vrijheid van meningsuiting ontoereikend zijn, en
  • Parekhs opvatting dat belediging moet worden tegengegaan.
Bekijk het antwoord
  • Legt met een voorbeeld uit tekst 7 uit dat Parekh onderscheid maakt tussen kritiek en belediging: bepaalde beledigingen, zoals de ontmenselijkende termen in tekst 7, zijn moeilijk op te vatten als kritiek of als een poging tot debat. (1p)
  • Legt met een voorbeeld uit tekst 7 uit een van Parekhs redenen dat de traditionele argumenten voor vrijheid van meningsuiting ontoereikend zijn: niet elke uiting is een zoeken naar waarheid, sommigen profiteren meer van de vrijheid dan anderen, of andere maatschappelijke waarden zijn ook belangrijk. (1p)
  • Legt met een voorbeeld uit tekst 7 uit dat Parekh vindt dat belediging moet worden tegengegaan: belediging brengt schade toe en zorgt voor sociale en politieke uitsluiting. (1p)

Vraag 20 3 punten

Volgens Gert Biesta kan het onderwijs niet alleen verantwoordelijk gehouden worden voor burgerschap in een democratie. Leg deze opvatting van Biesta uit. Leg vervolgens uit dat Biesta kritiek heeft op een individualistische visie op democratie. Leg tot slot uit dat politiek existeren volgens Biesta tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid in staat.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Biesta het onderwijs niet alleen verantwoordelijk kan worden gehouden voor burgerschap, omdat de verantwoordelijkheid voor de toekomst van de democratie bij de samenleving als geheel ligt. (1p)
  • Legt Biesta's kritiek op een individualistische visie op democratie uit: democratie is altijd verbonden met pluraliteit. (1p)
  • Legt uit dat politiek existeren volgens Biesta tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid in staat: democratie heeft geen vaste inhoud, maar vereist ruimte voor pluriformiteit. (1p)

Bron 13

Tegenstanders van het fascisme vinden dat het fascisme wezenlijk verschilt van andere vormen van politiek. Fascisten zouden niet geïnteresseerd zijn in de uitwisseling van ideeën, maar vooral in het promoten van fascistische denkbeelden en het creëren van ophef. Pogingen tot een redelijk debat werken daarom in het voordeel van het fascisme en zorgen alleen maar voor meer media-aandacht. Daarom pleiten tegenstanders voor het ‘no platform’-principe: fascistische ideeën moeten geen platform krijgen in de media en mensen met fascistische ideeën moeten worden uitgesloten van het publieke debat.

Vraag 21 2 punten

Het deliberatieve model van democratie vat democratie op als een gesprek of deliberatie. Dat heeft volgens voorstanders vier voordelen. Geef met een van de voordelen van het deliberatieve model van democratie een argument voor het ‘no platform’-principe. Geef vervolgens met een ander voordeel van het deliberatieve model van democratie een argument tegen het ‘no platform’-principe.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met een van de voordelen van het deliberatieve model (deliberatie levert nieuwe oplossingen op, drukt respect uit voor de minderheid of de medeburger, of erkent een redelijk meningsverschil) een argument voor het ‘no platform’-principe, bijvoorbeeld omdat fascistische spot het respect voor de medeburger ondermijnt. (1p)
  • Geeft met een ander voordeel van het deliberatieve model een argument tegen het ‘no platform’-principe, bijvoorbeeld omdat uitsluiten van deliberatie het respect voor de medeburger en het overeenstemming in de toekomst onmogelijk maakt. (1p)

Het argument vóór en het argument tegen gebruiken elk een ander voordeel van het deliberatieve model.

Vraag 22 1 punt

Hans Kelsen en George van den Bergh onderzoeken allebei de vraag of een verbod op antidemocratische partijen past binnen een democratie. Leg uit dat het ‘no platform’-principe aansluit bij Van den Berghs opvatting over een partijverbod.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het ‘no platform’-principe aansluit bij Van den Berghs opvatting over een partijverbod: de beslissing om de democratie op te heffen is niet vatbaar voor zelfcorrectie en mag daarom worden uitgesloten; de grens van de vrijheid van overtuigingen ligt in de bereidheid tot gedachtewisseling. (1p)

Vraag 23 1 punt

Hans Kelsen en George van den Bergh onderzoeken allebei de vraag of een verbod op antidemocratische partijen past binnen een democratie. Geef met Kelsens opvatting over een partijverbod een argument tegen het ‘no platform’-principe.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met Kelsens opvatting een argument tegen het ‘no platform’-principe: door een verbod op antidemocratische opvattingen houdt een democratie op een democratie te zijn; een democratie vooronderstelt een relativistische wereldbeschouwing. (1p)

Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen havo Filosofie 2024, tijdvak 2. Figuren en de exacte opmaak staan in het originele examen.

Onderwerpen in dit examen

Alle 23 vragen van dit examen vallen onder politieke filosofie. Bij dit vak toetst het centraal examen één vaardigheid; de verschillen zitten in de teksten en de vraagsoorten.

Opgaven en correctievoorschrift

De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.

Oefenen als leerling

Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen filosofie havo 2024, tijdvak 2 hier online, het hele examen of één opgave. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift, en je docent keurt het resultaat goed. Daarna krijg je per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen met dit examen

Nakijken als docent

  1. Start gratis vanaf deze pagina

    Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen filosofie havo 2024, tijdvak 2 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Andere examens filosofie havo

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op filosofie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoeveel vragen heeft het eindexamen filosofie havo 2024, tijdvak 2?

Het centraal examen filosofie havo 2024, tijdvak 2 telt 23 vragen. Alle vragen vallen onder politieke filosofie.

Wat zijn de antwoorden van het examen filosofie havo 2024, tijdvak 2?

Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.

Waar vind ik het correctievoorschrift van filosofie havo 2024, tijdvak 2?

Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2024/havo/documenten/cse-2/ha-0311-a-24-2-c).

Hoe oefen ik met het examen filosofie havo 2024, tijdvak 2 en krijg ik feedback?

Maak het examen online op deze pagina, helemaal of één opgave. Je vult je naam, je e-mailadres en dat van je docent in, zonder account. Het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.