Eindexamen filosofie havo 2025, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Voorbeeld van een goed antwoord:

Onderwijs door democratie houdt in dat leerlingen bij het nadenken over de lesstof betrokken worden of dat ze democratische vaardigheden aanleren. In de tekst is er sprake van onderwijs door democratie omdat het volgens Van Rossem draait om het aanleren van democratische vaardigheden zoals je in een ander verplaatsen en onbevooroordeeld luisteren.

Voorbeeld van een goed antwoord:

• De staat moet volgens Gutmann geen volledige zeggenschap hebben over het onderwijs omdat er nu eenmaal verschillende meningen zijn over wat het goede leven is. De staat kan niet een van die meningen verplichten als de juiste opvatting die onderwezen moet worden. Dat zou volgens haar een soort Platoonse staatsopvoeding zijn.
• Ouders moeten volgens Gutmann geen volledige zeggenschap over onderwijs hebben, omdat het recht op vrijheid inhoudt dat kinderen onderwijs krijgen dat vrijheid mogelijk en betekenisvol maakt. Daarvoor moeten ze tolerantie aanleren die deze vrijheid mogelijk maakt. Ouders moeten dus ten minste accepteren dat de school deze tolerantie aanleert.
• Onderwijsprofessionals moeten volgens Gutmann geen volledige zeggenschap over onderwijs hebben, omdat het onderwijs onmogelijk kan garanderen dat er geen voorkeur voor een bepaalde manier van leven in doorwerkt. Omdat onderwijsprofessionals niet neutraal kunnen zijn, is het beter om de zeggenschap over het onderwijs te verdelen.
• Ik vind dat ouders niet moeten kunnen bepalen of sociaal gevoelige onderwerpen bij een socratisch gesprek besproken mogen worden. Zoals Gutmann aangeeft, is het belangrijk dat kinderen leren over andere manieren van leven, om tolerantie voor die manieren van leven aan te leren, ook al keuren ouders die af. Juist op het gebied van geweld en discriminatie is het goed mogelijk dat ouders bepaalde dingen afkeuren die wel in de maatschappij voorkomen.

of

Ik vind dat ouders moeten kunnen bepalen of sociaal gevoelige onderwerpen bij een socratisch gesprek besproken mogen worden. Tijdens een socratisch gesprek delen leerlingen persoonlijke verhalen. Leerlingen vertellen mogelijk ook over privésituaties waar ouders bij betrokken zijn en ze kunnen nog niet goed genoeg inschatten welke verhalen ze beter niet kunnen delen. Uit privacyoverwegingen en om kinderen in bescherming te nemen, moeten ouders kunnen bepalen welke sociale thema’s bij een socratisch gesprek besproken mogen worden.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Biesta is het aanleren van democratische vaardigheden een te individualistische benadering van onderwijs, omdat deze benadering zich niet afvraagt welke relaties kinderen met elkaar hebben en in welke sociale en politieke context zij leven, terwijl dit wel van invloed is op wat leerlingen leren van het burgerschapscurriculum.

Voorbeeld van een goed antwoord:

In het socratisch gesprek is er sprake van politiek existeren. Politiek existeren houdt in dat je met andere mensen – vreemden – voor altijd in dezelfde wereld leeft. Dat houdt in dat leerlingen de kans moeten krijgen om op hun eigen manier met anderen samen te leven en anderen diezelfde mogelijkheid te geven. In dit gesprek bepalen leerlingen samen een onderwerp en zie je dat ze naar de opvattingen van anderen luisteren. Iedereen heeft de kans om een onderwerp aan te dragen en dus op zijn subjectieve manier te bepalen waarover gesproken gaat worden. De leerlingen krijgen hier dus de kans om zichzelf op hun eigen manier uit te drukken en ze laten de ruimte aan anderen om dat ook te doen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

• Volgens Parekh kun je makkelijk onderscheid maken tussen belediging en eerlijke kritiek. Bepaalde beledigingen en racistische uitingen zijn heel moeilijk op te vatten als pogingen tot debat en eerlijke kritiek. Het is daarom dus goed mogelijk om groepslaster te verbieden terwijl eerlijke kritiek wel mogelijk blijft.
• Parekh is voor een verbod op groepslaster, omdat sommige gemeenschappen extra kwetsbaar zijn voor laster. De wet is een zwaar instrument, maar debat veronderstelt wel een vorm van gelijkwaardigheid, die soms ontbreekt. Hoe zwakker de groep, hoe ernstiger volgens Parekh het strafbaar stellen van groepslaster moet worden overwogen.
• Als je zoals Parekh sommige beledigende uitingen wilt verbieden, dan sluit je uit dat mensen daarover met elkaar in gesprek gaan en hun mening kunnen aanpassen. Sofie legt de situatie van de vriendin uit, waardoor de vooroordelen juist verdwijnen. Als de klasgenoten niks hadden gezegd omdat dat verboden was geweest, had Sofie er ook niet op kunnen reageren en hadden de klasgenoten hun oordelen misschien niet gewijzigd.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Mill zorgt de vrijheid van meningsuiting ervoor dat discussie de intellectuele activiteit van burgers stimuleert. Dit is een argument voor het voeren van een socratisch gesprek, omdat Nelson met het gesprek het denken van mensen wil stimuleren. Het doel van het socratisch gesprek sluit dus aan bij deze reden van Mill voor volledige vrijheid van meningsuiting.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Plato is een aristocratie waarin koning-filosofen de macht hebben de beste staatsvorm. Maar er bestaat in een aristocratie het risico dat de machthebbers door hun absolute macht gecorrumpeerd raken. Om dit te voorkomen heeft Plato een aantal maatregelen bedacht die ervoor zorgen dat de koning-filosofen niet partijdig worden en niet gecorrumpeerd raken.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Revolutionaire bewegingen zijn volgens Nietzsche een uitdrukking van de kuddediermoraal, omdat ze ook geleid worden door medelijden. Dit medelijden uit zich in hun betrokkenheid bij de zwakkere en uitgebuite groepen in de samenleving. Dit zie je duidelijk terug in de woorden van het ISK-lid als hij zegt dat hij zich schaamt omdat hij niet hielp om de armen en onderdrukten te helpen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Mijn definitie van vrijheid is dat iemand zijn eigen wil kan vormgeven en kan volgen. Volgens mij sluit mijn opvatting van vrijheid aan bij de opvatting dat je leven alleen zin heeft als je jezelf een taak stelt. De persoon uit tekst 2 volgde eerst zijn neigingen. Nu reflecteert hij voorafgaand aan wat hij doet of hij dat ook wil doen. Hij stelt zichzelf een taak en volgt daarom dus ook zijn wil. Ook is hij bewust bezig met het vormgeven van zijn eigen wil door zichzelf elke keer opnieuw de vraag te stellen of dit bijdraagt aan rechtvaardigheid.

of

Mijn definitie van vrijheid is dat je je eigen waarden en normen vormgeeft. Volgens mij sluit mijn opvatting van vrijheid niet aan bij de opvatting dat je leven alleen zin heeft als je jezelf een taak stelt. De persoon uit tekst 2 is beïnvloed door de filosoof Nelson en denkt nu dat zijn leven alleen zin heeft als hij strijdt voor recht en rechtvaardigheid. Deze waarden heeft hij overgenomen en hij handelt er nu ook naar. Hij heeft niet de moed genomen om zijn eigen waarden en normen vorm te geven. Daarom sluit het niet aan bij mijn definitie van vrijheid.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Mill ontwikkelen mensen die vanuit zichzelf en vanuit eigen hartstochten en verlangens leven, zich tot vrije en zelfstandig denkende mensen.

Mill is voorstander van politieke betrokkenheid. Hij zou een voorstander kunnen zijn van het initiatief in Barcelona, omdat deze burgers kunnen leven en handelen vanuit hun eigen verlangens naar minder luchtvervuiling en geluidsoverlast. Ze bedenken samen creatieve oplossingen zoals het ophangen van sensoren, waardoor het sociale gevoel en algemeen welzijn toenemen. Ze ontwikkelen zich hierdoor tot autonome wezens.

Voorbeeld van een goed antwoord:

• Volgens Rousseau zijn mensen in de moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid verloren, omdat ze niet leven uit zelfliefde maar uit eigenliefde. Ze vergelijken zichzelf met anderen, waardoor ijdelheid hun eigen innerlijke stem overheerst. Alleen als je leeft vanuit je eigen innerlijke stem en dus je eigen wet volgt, ben je volgens Rousseau werkelijk vrij.
• De bewoners van Barcelona delen hun data en bepalen waarvoor het gemeentebestuur die data mag gebruiken. Maar dat is niet te vergelijken met het gezamenlijk vaststellen van de algemene wil en zo direct deelnemen aan het wetgevende proces. Ze hebben misschien wel indirect invloed op wat het gemeentebestuur kan besluiten op basis van die data, maar ze herwinnen niet hun vrijheid door zichzelf de wet te stellen, zoals de citoyen in de directe democratie van Rousseau.
• Burgers verliezen in moderne samenlevingen niet hun natuurlijke vrijheid zoals Rousseau beweert. Het voorbeeld van Barcelona laat goed zien dat juist in moderne samenlevingen burgers de mogelijkheid hebben om te leven vanuit wat ze zelf belangrijk vinden. Niet met de eis van directe democratie en het vaststellen van de algemene wil zoals Rousseau wil, maar wel door als burger zelf de regie te nemen over welke data je wel en niet deelt met het gemeentebestuur.

Voorbeeld van een goed antwoord:

De digitalisering van Estland is een voorbeeld van het deliberatieve model voor democratie, omdat burgers met elkaar voorstellen doen, daarover geïnformeerd discussiëren en de regering op basis daarvan een wetswijziging heeft uitgevoerd. Er is gezocht naar instemming van burgers en politici door alle burgers op wie de corruptie effect heeft te betrekken bij online voorstellen doen en overeenstemming vinden over wetswijzigingen. Daarmee is er sprake van legitimiteit van de wet die door het volk is gesteld en die geldt voor datzelfde volk.

Voorbeeld van een goed antwoord bij de beargumentatie:

Ik vind het deliberatieve model van Estland een goed antwoord op de anarchistische uitdaging aan democratie. Kern van die uitdaging is dat niet iedereen in een democratie vrij is, omdat standpunten die in de minderheid zijn het bij stemmingen altijd verliezen van die van de meerderheid. Je moet dus iets anders doen dan alleen maar stemmen. Door burgers zelf voorstellen te laten doen, die allemaal van achtergrondinformatie te voorzien en het debat erover voor iedereen toegankelijk te maken, voorkom je zo goed mogelijk dat de standpunten van minderheden ondergesneeuwd raken door die van de meerderheid en dus niet iedereen vrij is. Op die manier kunnen de burgers van Estland dus zichzelf regeren.

of

Ik vind het deliberatieve model van Estland geen goed antwoord op de anarchistische uitdaging. Door die digitalisering is er begrip van alle betrokkenen voor de genomen wetswijziging, dat is goed voor de harmonie in een samenleving, maar het betekent niet dat elke burger ook zijn eigen wet volgt en dus vrij is. Er zullen burgers zijn van wie de voorstellen niet zijn uitgevoerd. Dat ze begrijpen waarom dat is gebeurd, is niet hetzelfde als kunnen leven volgens je eigen wetten. Voor een werkelijk goed antwoord op de anarchistische uitdaging aan democratie moet de staat verdwijnen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

• Volgens Dahl kunnen alleen in een democratie mensen zelfstandiger en verantwoordelijker zijn, omdat ze kunnen handelen in hun eigen belang en de ruimte hebben om belangen van anderen in acht te nemen.
• In Estland mogen alle burgers voorstellen doen en ze kunnen allemaal deelnemen aan het overleg. Iedereen kan digitaal meedoen en volgen wat er gebeurt. Mensen worden in Estland dus uitgenodigd om zelfstandig en verantwoordelijk te zijn. Hierdoor komen zij volgens Dahl tot bloei.

Voorbeeld van een goed antwoord:

In de plichtethiek moet je een algemene wet kunnen maken van de regels van waaruit je handelt. Als je dus wilt dat burgers open zijn en allerlei gegevens delen met de overheid, dan geldt die openheid voor iedereen en dus ook voor medewerkers van de overheid. Je moet dus als burger kunnen zien welke van jouw digitale gegevens de overheid met welke reden waarvoor gebruikt, zodat je weet dat de overheid jou bijvoorbeeld als mogelijke fraudeur ziet.

In de deugdethiek handel je vanuit het juiste midden tussen twee uitersten. Openheid van medewerkers van de overheid kan bijvoorbeeld het midden zijn tussen onbezonnen openheid en geheimzinnigheid. Die medewerkers moeten niet indiscreet privégegevens delen van burgers, maar ook niet bewust relevante informatie achterhouden. Medewerkers van de overheid die deugdzaam handelen, geven dus inzage in wat er met de digitale gegevens van burgers gebeurt, ze laten zien dat ze burgers niet ongefundeerd bespioneren en brengen burgers niet in gevaar door te veel openheid te geven over burgerinformatie.

Een goed antwoord bevat een argumentatie dat burgers zelf moeten kunnen beslissen over hun data met twee van de volgende voordelen:

• Democratie helpt een regering van kwaadaardige autocraten te voorkomen.
• Democratie garandeert burgers een aantal fundamentele rechten die niet-democratische systemen niet verlenen en niet kunnen verlenen.
• Democratie verzekert burgers een grotere mate van persoonlijke vrijheid dan enig haalbaar alternatief.
• Democratie helpt mensen hun fundamentele belangen te beschermen.
• Alleen een democratische regering kan personen maximaal in staat stellen om de vrijheid tot zelfbeschikking uit te voeren en te leven onder wetten die ze zelf gekozen hebben.
• Alleen een democratische regering kan personen maximaal in staat stellen om morele verantwoordelijkheid te nemen.
• Democratie bevordert menselijke ontwikkeling volwaardiger dan enig haalbaar alternatief.
• Alleen een democratische regering kan een relatief hoge mate van politieke gelijkheid bevorderen.
• Moderne representatieve regeringen voeren geen oorlog met elkaar.
• Landen met democratische regeringen zijn over het algemeen welvarender dan landen met niet-democratische regeringen.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Dahl helpt democratie om een regering van wrede en kwaadaardige autocraten te voorkomen. Als je de baas bent over je eigen data, kan je als burger zien dat de overheid jouw gegevens gebruikt en waarvoor. Mocht de overheid kwaadaardige bedoelingen hebben met jouw gegevens, dan kunnen burgers dat makkelijker voorkomen als ze inzage hebben in wat de overheid met hun gegevens van plan is dan wanneer ze die inzage niet hebben. Een regering die niet laat zien welke data ze van burgers waarvoor gebruikt, geeft burgers die mogelijkheid niet, maar regeert eigenlijk over de hoofden van burgers heen en legt de wet op van bovenaf, zonder inzicht voor burgers. Dat is dus niet democratisch.

Volgens Dahl verzekert democratie burgers bovendien een grotere mate van persoonlijke vrijheid dan enig haalbaar alternatief. Als je als burger zelf bepaalt en weet wie wat met welke gegevens van jou doet – bijvoorbeeld of de overheid per se moet weten of jij je tegen corona of mazelen hebt laten vaccineren of niet – dan wordt jouw persoonlijke vrijheid gegarandeerd. Je mag immers zelf bepalen welke gegevens van jou door wie worden ingezien. Als een overheid jou die mogelijkheid niet geeft, dan is die overheid niet democratisch omdat je als burger dan niet de macht hebt over jezelf en jouw gegevens.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Plato kan alleen een regering van politieke experts een land besturen. Zij zijn koning-filosofen en hebben absolute morele kennis. Volgens Dahl verwart Plato met de Idee van het Goede en Rechtvaardige morele wetenschap met natuurwetenschap. Morele kennis is niet te bewijzen volgens Dahl, er bestaat dus geen wetenschap van het regeren zoals Plato beweert.

Ik ben het met Bria eens dat de overheid morele vragen moet stellen over privacy, veiligheid en openheid bij het gebruik van digitale data van burgers. Ik denk dat je daarvoor een filosoof of een ethicus in de regering nodig hebt die begrijpt wat er bij datagebruik door de overheid voor burgers op het spel staat en hoe die belangen het best kunnen worden gewaarborgd. In die zin ben ik het eens met Plato dat een regering moet bestaan uit politieke experts die verstandig en redelijk zijn om op basis van morele afwegingen de juiste beslissingen hierover te nemen.

of

Ik ben het eens met Dahl: wetenschap van het regeren bestaat niet omdat morele wetenschap niet te vergelijken is met natuurwetenschap. Er bestaat niet zoiets als een absoluut moreel idee, dus je kunt regeerders nooit toerusten met een moreel kompas waarin ze altijd moreel de juiste beslissingen nemen. Ik vind wel dat Bria gelijk heeft en dat een overheid morele vragen moet stellen over datagebruik en privacy van burgers. Maar dat kan prima in een democratische regering zonder wetenschap van het regeren. Als burger kan je gewoon stemmen op een partij die morele vragen stelt over de privacy, veiligheid en openheid van jouw data.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Het is goed als deze jongeren wel zouden deelnemen aan politiek, omdat de kwaliteit van beslissingen beter wordt wanneer er meer burgers betrokken zijn bij de politiek. Ze zeggen zelf dat politici vaak niet begrijpen wat er in de samenleving speelt. Door wel mee te doen, zal er meer informatie zijn en zal de kwaliteit van de beslissingen toenemen dan wanneer alleen experts deze beslissingen zouden maken.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Schumpeter zorgt de grote afstand tot politieke besluiten ervoor dat politieke participatie weinig oplevert.

Ik ben het eens met Schumpeters opvatting dat democratische participatie weinig oplevert. De jongere in tekst 3 is misschien wel maatschappelijk betrokken, maar daarmee ben je nog niet rationeel als het om politiek gaat. In tekst 3 zie je juist goed de afstand die jongeren hebben tot de politiek. Hij lijkt bijvoorbeeld niet door te hebben dat onderwerpen als de wooncrisis of racisme met politiek te maken hebben. Democratische participatie heeft niet veel zin wanneer mensen niet eens precies weten waarover politiek gaat.

of

Ik ben het niet eens met Schumpeters opvatting dat democratische participatie weinig oplevert. De jongere in tekst 3 laat zien dat er veel minder afstand tot de politiek is dan vaak wordt gedacht. De wooncrisis en racisme spelen juist een rol in zijn dagelijks leven. Hij weet waar politiek over gaat, alleen misschien niet dat het ‘politiek’ heet. Ik denk dat mensen veel meer betrokken zijn dan Schumpeter denkt en dat democratische participatie door die betrokkenheid juist wel wat kan opleveren.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Nozick bekritiseert de legitimiteit van de bestaande democratie door te stellen dat het een vorm van tirannie is. Ook ontregelende politiek heeft kritiek op de legitimiteit van de bestaande democratie.

In de tekst staat dat ontregelende politiek verlangt naar nieuwe regels en wetten, zodat een meer inclusieve en rechtvaardige samenleving kan ontstaan. De problemen met de legitimiteit van democratie kunnen dus verholpen worden. Vanuit Nozicks opvatting van democratie zijn juist die regels en wetten het probleem. Ook nieuwe wetten of regels vormen uiteindelijk een beperking voor het individu. Burgers volgen dan de wet van de staat en niet hun eigen wet.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Mill is de vrijheid van meningsuiting in het belang van democratie. Daaronder vallen sommige vormen van ontregelende politiek. Met het verhaal van de graanhandelaar laat Mill tegelijkertijd wel een duidelijke grens zien. Als er een woedende menigte voor je staat, kun je niet zomaar alles zeggen. Radicale uitingen die onmiddellijk en vrijwel zeker tot geweld zullen leiden, moeten volgens hem wel verboden worden. Die zijn niet in het belang van de democratie, stelt Mill.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ontregelende politiek moet juist in een democratie toegelaten worden. De democratie veronderstelt volgens Kelsen een relativistische wereldbeschouwing. Inzicht in absolute waarheid is niet mogelijk voor mensen. Daarom moet elke opvatting een kans krijgen. Dat geldt ook voor de manier waarop de kansarme jongeren zichtbaarheid afdwingen. Het maakt niet uit of dat een minder gebruikelijke manier is binnen een democratie. Op het moment dat je nieuwe, kritische opvattingen niet toelaat, dan houdt een democratie op een democratie te zijn.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Als blijkt dat de jongeren niet bereid zouden zijn tot gedachtewisseling en alleen maar willen rellen, dan zou je ontregelende politiek niet moeten toelaten binnen de democratie. Volgens Van den Bergh zit daar de grens in de vrijheid van overtuigingen. Je moet bereid zijn tot gedachtewisseling en het gesprek willen aangaan.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Van een modus vivendi is sprake wanneer burgers het niet eens zijn met de wet, maar deze wel voorlopig en met tegenzin accepteren. Het is een manier van leven. De tegenstanders weten dat ze een minderheid zijn en dus bepaalde dingen moeten accepteren waar ze het eigenlijk mee oneens zijn. Hiervan is geen sprake bij ontregelende politiek. De bestaande wetten worden juist niet geaccepteerd en jongeren verzetten zich openlijk.

Rawls vindt een modus vivendi onwenselijk en pleit juist voor overlappende consensus. Daarbij stemmen alle burgers in met de wet op basis van eigen, vaak verschillende overtuigingen.

Ik vind dat ontregelende politiek past bij wat Rawls een feit van redelijk pluralisme noemt. Mensen erkennen hierbij dat redelijke mensen in vrije omstandigheden tot verschillende opvattingen kunnen komen over hoe ze moeten leven. Wat mij betreft gaat het bij verschillende opvattingen niet alleen om de inhoud, maar ook om hoe je die opvattingen uit. Voor de jongeren is ontregelende politiek de manier waarop zij hun opvattingen uiten. En die manier is vooral een kritiek op de staat en niet zozeer op andere burgers. Ik denk dat zij prima accepteren dat andere mensen weer andere opvattingen hebben.

of

Ik vind niet dat ontregelende politiek past bij wat Rawls een feit van redelijk pluralisme noemt. De jongeren willen erkenning voor hun eigen opvatting, maar door de manier waarop ze dat doen, lijken ze niet veel ruimte te geven aan de opvattingen van anderen. Die hebben namelijk last van de manier waarop ze aandacht opeisen. Bij het feit van redelijk pluralisme erkennen mensen dat redelijke mensen in vrije omstandigheden tot andere opvattingen kunnen komen over hoe ze moeten leven. Als je echt zou erkennen dat andere mensen andere opvattingen erop nahouden, zou je denk ik niet voor ontregelende politiek kiezen, maar op een andere manier proberen de discussie aan te gaan. Daarom past het volgens mij niet bij het feit van redelijk pluralisme.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ik ben het eens met Kaulingfreks’ standpunt dat jongeren een gelijkwaardige gesprekspartner in de politiek zouden moeten zijn. We moeten bij jongeren meer oog hebben voor machtsongelijkheid, zoals Kaulingfreks stelt. Kansarme jongeren hebben namelijk veel minder macht vergeleken met politici. Wanneer we blijven uitgaan van stemmen zal deze ongelijke positie van jongeren altijd geaccepteerd en versterkt worden.

Ik denk dat het deliberatieve model van democratie dit probleem kan oplossen. Volgens het deliberatieve model van democratie moet namelijk iedereen die geraakt wordt door een bepaalde beslissing instemming geven door het voeren van een gesprek. Bij stemmen wordt niet gekeken of jongeren geraakt worden door een beslissing, terwijl dit wel degelijk het geval is voor veel politieke besluiten die politici nemen. Door het gesprek aan te gaan, wordt in elk geval respectvol omgegaan met jongeren als medeburgers.

of

Ik ben het niet eens met Kaulingfreks’ standpunt dat jongeren een gelijkwaardige gesprekspartner in de politiek zouden moeten zijn. Op zich snap ik haar punt wel dat jongeren weinig macht hebben vergeleken met politici, maar jongeren kunnen wel kiezen welke politici hen vertegenwoordigen. Dan moeten ze alleen wel stemmen.

Ik denk niet dat het deliberatieve model van democratie dit probleem kan oplossen. Wanneer je jongeren wilt laten meepraten, denk ik dat er nog meer meningsverschillen ontstaan en overeenkomst in de toekomst juist minder groot is, in tegenstelling tot wat voorstanders van het deliberatieve model denken. Het is goed om te proberen jongeren te betrekken, maar je kan uiteindelijk niet iedereen laten meepraten over politiek. Dat is gewoon niet haalbaar.

Voorbeeld van een goed antwoord:

Als communitarist geeft Sandel kritiek op het liberalisme, waarbij de focus veel meer op het individu ligt dan op de gemeenschap. Conflicten kunnen daardoor uit de publieke sfeer gehaald worden en overgelaten worden aan de keuze van individuen. Dit idee van neutraliteit ondermijnt volgens hem de burgerzin en solidariteit in een gemeenschap. We moeten juist uitleggen wat we belangrijk vinden.

Deze kritiek is ook te zien bij het zombieprotest, waar de betogers laten zien dat je in de tegenwoordige samenleving wel een eentonige massa kan vormen, maar dat je dan als zombies langs elkaar heen leeft. We moeten juist met elkaar in gesprek blijven, onze verschillen omarmen en de verbinding blijven zoeken.