Eindexamen filosofie havo 2022, tijdvak 1: vragen en antwoorden

• Een goed antwoord bevat een uitleg dat filosoof-koningen volgens Plato ideale heersers zijn: filosoof-koningen hebben een geschikt karakter / het juiste inzicht om te regeren. voorbeeld van een goed antwoord: In de ideale samenleving van Plato doet iedereen datgene waar hij van nature geschikt voor is en niets anders. Filosoof-koningen zijn verstandig en niet beïnvloedbaar. Daarmee hebben ze volgens Plato het geschikte karakter om te leiden. / Filosoof-koningen beheersen het regeren als een wetenschap, omdat zij inzicht hebben in de Idee van het Goede en Rechtvaardige. (1)

• Een goed antwoord bevat een argumentatie met het voorbeeld van de invloed van voxpops of gewone mensen het intellectuele vermogen kunnen ontwikkelen om hun eigen belang te scheiden van het algemene belang. voorbeeld van een goed antwoord: − Ik vind dat gewone mensen het intellectuele vermogen kunnen ontwikkelen om hun eigen belang te scheiden van het algemene belang. Het voorbeeld van de invloed van voxpops laat zien dat het standpunt van mensen verandert onder invloed van andere burgers. Een mening wordt op die manier niet alleen gebaseerd op het eigen belang, maar ook op de belangen van anderen. Dat een politicus minder geloofwaardig wordt gevonden, zou erop kunnen wijzen dat deze politicus wel het algemeen belang zegt te vertegenwoordigen, maar ook een eigen belang heeft, bijvoorbeeld om opnieuw gekozen te worden. De invloed van voxpops laat zien dat gewone mensen bezig zijn met dit onderscheid tussen het eigen en het algemene belang en dus dit intellectuele vermogen kunnen ontwikkelen. of − Ik vind niet dat gewone mensen het intellectuele vermogen kunnen ontwikkelen om hun eigen belang te scheiden van het algemene belang. Het voorbeeld van de invloed van voxpops laat zien hoe makkelijk mensen beïnvloed worden door anderen. Iemand die alleen namens zichzelf spreekt, is misschien wel geloofwaardig, maar dat wil niet zeggen dat die persoon voor het algemene belang staat. Daarvoor moet je juist verder kijken dan je eigen belangen. Dat gewone mensen zich door voxpops laten beïnvloeden, toont daarom vooral dat niet iedereen het intellectuele vermogen heeft om het eigen belang van het algemene belang te scheiden. (1)

• Een weergave van het argument van Dahl dat voor politieke beslissingen altijd morele overwegingen nodig zijn. voorbeeld van een goed antwoord: Dahl zou kritiek hebben op een regering van experts, omdat een expert misschien wel de technologische kennis heeft, maar dit alleen niet voldoende is om politieke beslissingen te maken. Er zijn volgens Dahl namelijk altijd morele overwegingen nodig. (1)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg met de relativistische wereldbeschouwing dat Kelsen het eens is met Lippmann: er bestaat volgens beiden geen inzicht in de absolute waarheid (1) • een uitleg met de relativistische wereldbeschouwing dat Kelsen het niet eens zou zijn met Lippmann: het ontbreken van absolute waarheid is geen probleem voor de democratie, maar juist een voorwaarde (1) voorbeeld van een goed antwoord: • De relativistische wereldbeschouwing van Kelsen houdt in dat er geen absolute waarheid bestaat. In dit opzicht zou Kelsen het eens zijn met Lippmann dat het onmogelijk is voor burgers om via de journalistiek inzicht te krijgen in de waarheid. Dit is volgens Kelsen namelijk voor niemand mogelijk (1) • Kelsen zou het niet eens zijn met de conclusie die Lippmann hieraan verbindt. Volgens Lippmann vormt dit namelijk een probleem voor de democratie. Kelsen ziet deze relativistische wereldbeschouwing juist als een voorwaarde voor de democratie: hierdoor krijgt elke overtuiging een kans. In een democratie moet je niet alleen je eigen mening serieus nemen, maar ook de meningen van anderen, die tegengesteld kunnen zijn aan die van jou (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat democratie volgens Tocqueville tot despotisme kan leiden: het idee van gelijkheid leidt tot individualisme en het verlies van burgerzin, waardoor de staat meer macht krijgt en kan vervallen tot despotisme (1) • een argument dat de vrije pers deze gevaren van het gelijkheidsideaal kan beperken: een vrije pers voorkomt door een kritische houding dat de staat te veel macht krijgt / draagt door een kritische houding bij aan de burgerzin (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Tocqueville maakt het gelijkheidsideaal iedereen tot onafhankelijke individuen. Daardoor verdwijnt het idee dat je als mens ook van elkaar afhankelijk bent. Burgers zullen minder behoefte krijgen om zich te organiseren, waardoor de burgerzin verdwijnt. Er wordt verwacht dat de staat overal voor zal zorgen. Hierdoor krijgt de staat veel macht, die absolute vormen kan aannemen en waaruit volgens Tocqueville een (milde) vorm van despotisme kan ontstaan (1) • Doordat journalisten onafhankelijk zijn en de pers vrij zijn werk kan doen, kunnen er kritische vragen gesteld worden aan de staat. Dit voorkomt dat de staat absolute macht krijgt en despotisme een kans krijgt. De kritische vragen van journalisten kunnen er bovendien voor zorgen dat ook burgers kritisch blijven. Hierdoor zullen zij niet alles van de staat verwachten, maar zich ook zelf blijven organiseren. Op die manier kan de vrije pers ook bijdragen aan de burgerzin (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg in welk opzicht tekst 1 overeenkomt met het model van democratie als markt: in het democratisch proces staat competitie centraal en de eigen journaals van politieke partijen kunnen beschouwd worden als een uiting van deze competitie (1) • een argumentatie of bij het maken van eigen journaals door politieke partijen aan de voorwaarde van tolerantie wordt voldaan dat het mogelijk is om kritiek te uiten op een concurrent (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Schumpeter kan het democratisch proces vergeleken worden met een markt, omdat bij beide sprake is van competitie. De politicus handelt als het ware in stemmen. De eigen journaals van politieke partijen kan je zien als een uiting van deze competitie. Het is een manier waarop politieke partijen nieuwe doelgroepen proberen te bereiken en zo stemmen proberen te winnen (1) • Ik vind dat het oprichten van een eigen journaal door een politieke partij voldoet aan de voorwaarde van tolerantie. Volgens Schumpeter moet het mogelijk zijn om kritiek te uiten op een concurrent, en door het oprichten van een eigen journaal kunnen partijen dit juist goed doen. Er is sprake van een discussie en daarmee een competitie om leiderschap. Daarmee is aan de voorwaarde van tolerantie voldaan (1) of • Ik vind niet dat het oprichten van een eigen journaal voldoet aan de voorwaarde van tolerantie. Volgens Schumpeter is het belangrijk om kritiek te kunnen uiten op een concurrent. Door het oprichten van een eigen journaal voert alleen de eigen leider het woord. Daardoor is er geen ruimte meer voor een discussie en dus ook geen sprake van echte competitie om het leiderschap (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg van Sandels opvatting dat een neutrale staat ondermijnend is voor de democratie: als conflicten over het goede leven verdwijnen uit de publieke sfeer, ondermijnt dat democratisch burgerschap (1) • een uitleg met tekst 2 dat filterbubbels volgens het communitarisme onwenselijk zijn: door filterbubbels komen mensen niet meer in contact met andere levens, terwijl mensen volgens het communitarisme juist in gesprek met andere mensen betekenisvol kunnen samenleven (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Sandel bestaat in een neutrale staat het gevaar dat conflicten over het goede leven uit de publieke sfeer verdwijnen en overgelaten worden aan de individuele keuze van burgers. Sandel wijst erop dat dit de participatie van burgers ondermijnt, omdat we hierdoor niet meer aan elkaar uitleggen waarom iets belangrijk is. Volgens hem moeten burgers in een democratie juist wel dit gesprek aangaan. Achter de verschillende opvattingen ontdekken we dan misschien gedeelde waarden en kan solidariteit ontstaan (1) • In tekst 2 wordt beschreven dat mensen door filterbubbels niet meer in contact komen met andere levens, behoeftes en verlangens. Volgens het communitarisme is dat onwenselijk. Het spreken over verschillende opvattingen over het goede leven leidt volgens het communitarisme tot meer solidariteit en gemeenschapszin. Filterbubbels ondermijnen dit gesprek waardoor mensen betekenisvol zouden kunnen samenleven (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg van Biesta’s kritiek op een individualistische visie op democratie: democratie heeft zelf geen inhoud, maar moet altijd verbonden worden met pluraliteit (1) • een kritiek op de filterbubbel vanuit Biesta’s idee van politiek existeren aan de hand van tekst 2: een eigen, subjectieve manier van leven hangt altijd samen met de mogelijkheden van anderen, terwijl de filterbubbel de indruk wekt dat ons beperkte eigenbelang het enige is dat bestaat (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Een individualistische visie op democratie gaat ervan uit dat democratie een bepaalde inhoud heeft. Volgens Biesta is dit niet het geval. Democratie krijgt volgens hem pas inhoud in het samenleven met hen met wie we geen identiteit delen. Biesta stelt daarom dat democratie altijd verbonden is met pluraliteit: een verscheidenheid van opvattingen, ook over democratie zelf (1) • Vanuit zijn idee van politiek existeren zou Biesta kritiek hebben op de filterbubbel, omdat we daardoor niet verder kunnen denken dan ons beperkte eigenbelang, zoals tekst 2 beschrijft. Pluraliteit betekent dat ieder subject als uniek subject in de wereld kan zijn en op een eigen, subjectieve manier kan leven en handelen, maar Biesta benadrukt dat we niet alleen in de wereld leven. We leven altijd in dezelfde wereld met andere mensen. Politiek existeren betekent dat je je realiseert dat jouw mogelijkheid om iets nieuws te beginnen samenhangt met diezelfde mogelijkheid voor anderen en voor de samenleving als geheel (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat volledige vrijheid van meningsuiting volgens Mill in het algemeen belang van de democratie is: ze beschermt het individu en beperkt de macht van de staat (1) • een argumentatie of de grabbelton een oplossing is voor het gevaar van dogmatisme dat Mill noemt: mensen houden hierdoor hun overtuigingen wel / niet als vooroordeel of dood dogma vast (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Mill is volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie. Door de vrijheid van meningsuiting wordt het individu beschermd, ook wanneer deze persoon een impopulaire of zelfs immorele mening heeft. Tegelijkertijd wordt hiermee de macht van de staat beperkt. Vrijheid van meningsuiting is volgens Mill de enige garantie voor goede wetten en heeft een positief effect op het gedrag en karakter van mensen. Daarmee draagt de vrijheid van meningsuiting bij aan het algemene welzijn en is ze in het algemeen belang van de democratie (1) • Ik vind de grabbelton een oplossing voor het gevaar van dogmatisme. Door geconfronteerd te worden met willekeurige andere opvattingen kunnen mensen hun eigen overtuiging namelijk niet als een dood dogma vasthouden. Je eigen overtuiging blijft levend omdat ze misschien wel wordt bekritiseerd en je deze overtuiging daarom moet verdedigen. Zelfs als je niet openlijk de discussie aangaat, zul je aan het denken worden gezet over de redenen en argumenten voor je eigen overtuigingen. Je overtuiging blijft hierdoor niet een dood dogma of vooroordeel (1) of • Ik vind de grabbelton geen oplossing voor het gevaar van dogmatisme. Het kan best zijn dat je door het volgen van willekeurige opvattingen wordt geconfronteerd met andere meningen en ideeën, maar dit hoeft niet te betekenen dat je daardoor ook echt gaat nadenken over je eigen overtuigingen en ze gaat onderbouwen met argumenten. Door iemand te volgen met wie je het niet eens bent, kunnen je vooroordelen ook juist bevestigd (2)

• Een goed antwoord bevat een weergave dat volgens Mill de kwaliteit van beslissingen groter wordt wanneer er meer burgers bij betrokken zijn, omdat daardoor meer informatie beschikbaar komt over de omstandigheden van de burgers. voorbeeld van een goed antwoord: De kwaliteit van de beslissingen in een democratie is groter wanneer er meer burgers bij betrokken zijn, omdat alle betrokkenen dan hun stem kunnen laten horen. Door algemeen stemrecht en participatierecht zijn meer mensen betrokken bij politieke beslissingen en is er meer informatie beschikbaar over de omstandigheden waarin de burgers zich bevinden. Door democratische participatie kunnen mensen van alle rangen en standen deelnemen aan het politieke proces en informatie leveren over hun situatie. (1)

• Een goed antwoord bevat een uitleg met Mills opvatting over stemrecht dat Mill een diploma-democratie niet als probleem zou zien, omdat hij hoogopgeleiden meer stem wil geven dan laagopgeleiden. voorbeeld van een goed antwoord: Mill wil dat iedereen betrokken is bij de politiek en is daarom ook voor universeel stemrecht voor iedereen, behalve voor mensen die niet kunnen lezen of schrijven of afhankelijk zijn van bijstand. Mill wil bovendien dat hoogopgeleiden meerdere stemmen kunnen uitbrengen. Zo kan volgens hem tegenwicht worden geboden aan de macht van de grote groep laagopgeleiden. Mill ziet een diploma-democratie, waarin meer of beter naar hoogopgeleiden dan naar laagopgeleiden wordt geluisterd, blijkbaar niet als probleem. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Ik ben tegen directe inspraak van burgers bij politieke besluitvorming. Zoals Schumpeter zegt maken burgers onverstandige beslissingen als het om politiek gaat. Ze hebben vaak geen idee waar die politiek over gaat en ze verdiepen zich er ook niet in, omdat ze als individuele burger toch maar een druppel op de gloeiende plaat zijn. Het kan best zijn dat mensen zich verder ontwikkelen als ze wel politiek betrokken zijn en daar ook gelukkiger van worden, maar toch kunnen we politieke besluitvorming beter aan experts overlaten. Als we moeten wachten tot iedereen zich heeft ontplooid tot autonome en authentieke burger voordat we politiek verstandige beslissingen kunnen nemen, is het land al te gronde gegaan aan onkunde (1p)

• Een goed antwoord bevat een uitleg met tekst 3 van de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid: de bescherming van vrijheid en gelijkheid kan zichzelf ondermijnen als de vrijheid om jezelf niet te informeren over politieke kwesties leidt tot de macht van politieke partijen die de democratie (en daarmee vrijheid en gelijkheid) willen afschaffen. voorbeeld van een goed antwoord: De paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid houdt in dat de bescherming van democratische waarden, zoals vrijheid en gelijkheid, zichzelf kan ondermijnen en tot het tegendeel van vrijheid en gelijkheid kan leiden. Als burgers bij het uitoefenen van hun stemrecht, wat ze hebben als ieder ander, vrij zijn om zich niet basaal te informeren over politieke kwesties die hun leven beïnvloeden, dan geven ze daarmee de controle over hun leven uit handen. Ze kunnen bijvoorbeeld stemmen op politieke partijen die de democratie willen afschaffen, op autoritaire demagogen, waardoor de waarden vrijheid en gelijkheid verloren gaan. (1)

Opmerking Aan de weergave van een andere vooronderstelling en een andere implicatie kan alleen een scorepunt worden toegekend mits deze weergaven passen bij de gegeven andere definitie van democratie.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een goed antwoord bevat een argumentatie of de blackbox-democratie wenselijker is dan elke andere staatsvorm, met twee van de volgende voordelen van democratie volgens Dahl:

• Democratie helpt een regering door kwaadaardige autocraten te voorkomen.
• Democratie garandeert burgers een aantal fundamentele rechten die niet-democratische systemen niet verlenen en niet kunnen verlenen.
• Democratie verzekert burgers een grotere mate van persoonlijke vrijheid dan enig haalbaar alternatief.
• Democratie helpt mensen hun fundamentele belangen te beschermen.
• Alleen een democratische regering kan personen maximaal in staat stellen om de vrijheid tot zelfbeschikking uit te voeren en te leven onder wetten die ze zelf gekozen hebben.
• Alleen een democratische regering kan personen maximaal in staat stellen om morele verantwoordelijkheid te nemen.
• Democratie bevordert menselijke ontwikkeling volwaardiger dan enig haalbaar alternatief.
• Alleen een democratische regering kan een relatief hoge mate van politieke gelijkheid bevorderen.

voorbeeld van een goed antwoord

• Bilgiç’ ideale democratie garandeert burgers weliswaar fundamentele rechten voor politieke participatie die niet-democratische systemen niet verlenen en niet kunnen verlenen, maar in de praktijk kan het door het systeem van loting zijn dat mensen met groot politiek talent nooit de kans krijgen om daadwerkelijke invloed uit te oefenen, omdat ze nooit worden geloot voor een politieke functie (1p)

Opmerking Aan antwoorden waarin op adequate wijze met twee andere in het element genoemde voordelen van Dahl wordt geargumenteerd of de blackbox- democratie wenselijker is dan niet-democratische staatsvormen, kunnen ook scorepunten worden toegekend.

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg met het begrip ‘minderheid’ welk nadeel, volgens het deliberatieve model, in tekst 5 wordt opgelost: loting voorkomt dat permanente minderheden geen politieke invloed kunnen uitoefenen (1) • een uitleg met het begrip ‘legitimiteit’ welk nadeel, volgens het deliberatieve model, in tekst 5 wordt opgelost: de vraag naar legitimiteit wordt ondervangen door het voeren van een (socratisch) gesprek (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Permanente minderheden in de samenleving konden nauwelijks politieke invloed uitoefenen. Omdat tijdens verkiezingen de politici echter worden geloot, en voor een belangrijk deel uit álle stemgerechtigde Nederlanders, krijgen ook mensen uit minderheden de kans om invloed uit te oefenen. Bovendien mogen mensen in de VK niet van hun eigen standpunt uitgaan maar alleen argumenten voor en tegen behandelen. Dat is ook gunstig voor minderheden (1) • Legitimiteit van politieke besluiten vereist de instemming van iedereen die hierdoor geraakt wordt. Hiervoor zijn serieuze gesprekspogingen om samen een gedeelde mening te vinden belangrijker dan de meerderheid van stemmen. In de blackbox-democratie analyseren VK- leden op kritische en neutrale wijze de beleidsvoorstellen via een socratisch gesprek. Zo wordt gestreefd naar de consensus die besluiten legitimeert (1) (2)

Opmerking Aan een antwoord waarin met tekst 5 een ander in het element genoemd voordeel bij het organiseren van instemming wordt uitgelegd, kan ook een scorepunt worden toegekend.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Overlappende consensus is niet noodzakelijk voor Bilgiç’ ideale democratie. Het is namelijk niet realistisch om te verwachten dat alle burgers zonder tegenzin en niet slechts voorlopig instemmen met wetten op basis van verschillende eigen overtuigingen. Ook in de ideale democratie van Bilgiç, waarin burgers door loting worden aangewezen voor politieke functies, zullen er minderheden bestaan die zich niet kunnen vinden in de wetten die er worden uitgevaardigd. Er zullen altijd burgers zijn die de wetten alleen voorlopig accepteren, omdat ze weten dat ze in de minderheid zijn en voorlopig, tot de volgende verkiezingen, geen invloed meer kunnen uitoefenen op die wetten (1p)

• Een goed antwoord bevat een uitleg met het begrip ‘natuurtoestand’ welk doel het sociaal contract volgens Rousseau heeft: het sociaal contract moet de vrijheid uit de natuurtoestand die in het samenleven / door bezit verloren is gegaan herstellen. voorbeeld van een goed antwoord: Volgens Rousseau leeft de mens vredig en vrij in de natuurtoestand. Door het samenleven (en het ontstaan van bezit) gaat deze vrijheid verloren en ontstaat ongelijkheid. De oorspronkelijke vrijheid is terug te winnen als alle medeburgers samen een sociaal contract sluiten. (1)

• Een goed antwoord bevat een uitleg met het voorbeeld van Lord of the Flies van de rol van gelijkheid in Rousseaus opvatting van de algemene wil: de jongens verbinden zich allemaal op gelijke manier aan de algemene wil die zij zichzelf opleggen (lol maken, overleven en een vuur brandend houden). voorbeeld van een goed antwoord: In een directe democratie wordt volgens Rousseau de algemene wil vastgelegd, waaraan iedereen zich bindt en waarin iedereen gelijk is. Dit is te herkennen in het voorbeeld van Lord of the Flies. De jongens kiezen ervoor om zichzelf allemaal te verbinden aan de algemene wil, die ze vaststellen en die voor hen allemaal geldt: lol maken, overleven en een vuur brandend houden. Iedereen is gelijk aan elkaar in zijn verplichting aan deze algemene wil. (1)

• Een goed antwoord bevat een uitleg met het voorbeeld van Lord of the Flies dat volgens Plato elke democratie vervalt tot een tirannie: door vrijheidsstreven nemen begeerten de overhand / worden plichten verwaarloosd, waardoor ruimte ontstaat voor een tiran zoals Jack om de macht te grijpen. voorbeeld van een goed antwoord: Volgens Plato vervalt elke democratie tot een tirannie, omdat het streven naar vrijheid het kenmerk is van een democratie. Onderbuikgevoelens en begeerten zullen de overhand krijgen en dan zal er een dictatoriale leider opstaan die de macht grijpt en een tirannie vestigt. In het voorbeeld van Lord of the Flies is het vrijheidsstreven dat de overhand neemt te herkennen. De meeste jongens zijn vooral bezig met doen wat ze het liefst willen: spelen en zwemmen. Ze verwaarlozen hun plichten om het vuur brandend te houden en een onderkomen te bouwen. Bovendien laten Jack en de jagers zich leiden door hun begeerte wanneer ze dieren doden. In deze losbandigheid staat Jack op die de macht grijpt. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Ik ben het niet eens met Gutmanns opvatting dat neutraliteit een omstreden ideaal is in het onderwijs. Ik denk dat neutrale onderwijsprofessionals wel degelijk bestaan. Golding is in die zin gewoon een slechte leraar. Die zullen er altijd zijn, maar een leraar zou vanuit zijn of haar professionaliteit aan leerlingen zowel het goede als het kwade van de menselijke natuur moeten kunnen onderwijzen en daarbij bespreken dat ‘goed’ en ‘kwaad’ per cultuur kunnen verschillen. Bovendien zouden leraren de vraag moeten stellen of er wel zoiets bestaat als dé menselijke natuur en of ‘goed’ en ‘kwaad’ wellicht bepaald worden door cultuur in plaats van dat ze vastliggen in de menselijke natuur. Juist een neutrale docent die de volledige zeggenschap over het onderwijs heeft, los van de staat, kan leerlingen helpen om niet vast te blijven zitten in bijvoorbeeld de dwingende opvattingen van hun ouders en de cultuur waaruit ze komen (3p)

Opmerking Bij onjuist of inconsequent gebruik van een begrippenpaar binnen de argumentatie kunnen aan dat begrippenpaar geen punten worden toegekend.

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat volgens Friedman de overheid alleen eisen mag stellen op het gebied van geletterdheid en gedeelde waarden, omdat deze noodzakelijk zijn voor democratisch burgerschap (1) • een argument dat deze opvatting van Friedman indoctrinatie niet kan tegengaan: weinig overheidsbemoeienis kan indoctrinatie door andere groeperingen dan de staat niet tegengaan in het onderwijs (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Volgens Friedman moet de overheidsbemoeienis met het onderwijs minimaal zijn. Alleen vanuit democratisch burgerschap kunnen bepaalde eisen worden gesteld, maar het onderwijs mag niet door de overheid inhoudelijk of organisatorisch worden bepaald. De enige eisen die een overheid aan onderwijs kan stellen zijn een bepaalde mate van geletterdheid en het delen van waarden als tolerantie (1) • Als je zo weinig mogelijk overheidsbemoeienis met de inhoud van het onderwijs wilt, zoals Friedman, dan kunnen andere instituties dan de overheid het onderwijs beïnvloeden. Dan zou bijvoorbeeld een religieuze groepering via het onderwijs leerlingen kunnen indoctrineren (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een argumentatie of tekst 6 aansluit bij het mensbeeld van Nietzsche of bij het mensbeeld van Rousseau (1) • een uitleg met tekst 6 van een kritiekpunt op het andere mensbeeld (Rousseau of Nietzsche) (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Ik vind dat tekst 6 aansluit bij Nietzsches beeld van de mens als kuddedier binnen de slavenmoraal. De keurig gelijke verdeling van de taken, het bidden en de saamhorigheid komen op mij over als het volgen van de brave christelijke waarden gelijkheid en solidariteit, die ze kennelijk op hun christelijke kostschool hebben aangeleerd (1) • Een kritiekpunt op het mensbeeld in de natuurtoestand van Rousseau is dat mensen helemaal niet van nature vanuit zelfliefde en beperkt door medeleven handelen. Die beperking door medeleven bijvoorbeeld, is eerder cultureel bepaald, zoals je ziet in het voorbeeld van de jongens van Tonga. Voordat ze op dat eiland aankomen, hebben ze al een gedeelde cultuur, namelijk die van christelijke waarden, en die zetten ze in (1) of • Ik vind dat tekst 6 aansluit bij het mensbeeld van Rousseau. De jongens volgen hun eigen wetten om te overleven, maken een eerlijke verdeling waar ze kennelijk allemaal achter staan, ruzie praten ze uit en vechten ze niet uit: kennelijk volgen ze hun eigen stem en is medeleven daarin een belangrijke rem om niet uit de bocht te vliegen (1) • Een kritiekpunt op het mensbeeld van Nietzsche dat de mens als kuddedier achter opgelegde christelijke waarden aanloopt, is dat waarden als gelijkheid en solidariteit niet per se opgelegd hoeven te zijn. Je kunt ook zeggen dat ze als natuurlijke waarden kunnen opkomen en van daaruit zo’n belangrijke rol in het christendom zijn gaan spelen. In het voorbeeld van de jongens uit Tonga kunnen gelijkheid en solidariteit natuurlijke waarden zijn die op een onbewoond eiland, waar culturele normen zijn weggevallen, als vanzelf komen bovendrijven en het handelen bepalen (1) (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat Parekhs reden dat sommige uitingen bepaalde belangen dienen te herkennen is in Arora’s kritiek op de verfilming: een grote filmstudio zal het verhaal zo willen vertellen dat het veel geld opbrengt en dus het eigen belang dient en niet dat van de benadeelde groep (1) • een uitleg dat Parekhs reden dat niet elk verhaal kan worden begrepen als ‘zoeken naar waarheid’ te herkennen is in Arora’s kritiek op de verfilming: makers van een film waarin de raciale/koloniale geschiedenis wordt weggelaten, moeten aanspreekbaar zijn op hun macht (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Arora’s kritiek is dat de verfilming op basis van Bregmans verhaal en conclusie te weinig aandacht heeft voor de koloniale en raciale geschiedenis van de Tongaanse jongens. Ze roept op om geen sentimentele feelgood-verhalen te maken over de vermeende goedheid van de mens, die deze ongelijkheid in de geschiedenis alleen maar stilzwijgend bevestigen. Een grote Hollywoodstudio vertrouwt ze een dergelijk verhaal kennelijk helemaal niet toe. In deze kritiek is Parekhs opvatting te herkennen dat de vrijheid van meningsuiting in sommige gevallen beperkt mag worden, omdat een grote Hollywoodfilm waarschijnlijk meer belangen dient dan alleen maar het vertellen van een genuanceerd verhaal. De film moet geld opbrengen en dat zal makkelijker gaan met een ongenuanceerd feelgood-verhaal. Groepen met weinig macht mogen volgens Parekh beschermd worden als deze (financiële) belangen te groot worden. De vrijheid van meningsuiting mag dan volgens hem ingeperkt worden (1) • In Arora’s kritiek is ook Parekhs opvatting te herkennen dat niet elk verhaal begrepen kan worden als zoeken naar waarheid. In deze film zal volgens Arora de waarheid van de koloniale geschiedenis en het vernietigen van de oorspronkelijke cultuur – een waarheid over heftige onderdrukking en ongelijkheid dus – worden weggelaten. Zo’n verhaal is moeilijk op te vatten als zoeken naar waarhei (2)

• Een goed antwoord bevat de volgende elementen: • een uitleg dat de lekenstaat de spanning tussen vrijheid en gelijkheid kan oplossen voor zover een lekenstaat geen voorkeuren voor bepaalde manieren van leven laat blijken (1) • een uitleg dat Tonga geen lekenstaat is omdat het christendom door het staatshoofd openlijk wordt uitgedragen (1) voorbeeld van een goed antwoord: • Het idee van de lekenstaat kan de spanning tussen vrijheid en gelijkheid oplossen omdat een lekenstaat neutraal is. Dat wil zeggen dat er geen wetten zijn waaruit een voorkeur blijkt voor bepaalde manieren van leven. Meestal gaat dit om religieuze manieren van leven. Het staat iedereen vrij om te leven hoe hij of zij wil, daarin is iedereen gelijk (1) • Tonga is geen lekenstaat omdat het staatshoofd openlijk het christendom uitdraagt en religie dus zichtbaar is in het publieke domein waar de staat optreedt (1) (2)