Examenvragen politieke filosofie filosofie havo

218 vragen over politieke filosofie uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Politieke filosofie komt in 17 van de 17 examens filosofie havo voor, met 218 vragen (52% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 2 (25 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over politieke filosofie

Per examen de vragen over politieke filosofie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Opgave 1 Het boek van hoop

Opgavetekst

In Het boek van hoop moedigt de bioloog Jane Goodall

Afbeelding bij Opgave 1 Het boek van hoop (opgaven-p2-1.webp).

de lezers aan om hoop te houden voor de toekomst. De negatieve gevolgen van de klimaatverandering stemmen veel mensen somber, maar volgens Goodall zijn er redenen om optimistisch te blijven. Ze noemt onder andere: de ongelooflijke menselijke intelligentie, de veerkracht van de natuur en de kracht van de jeugd. Goodall legt de ‘ongelooflijke menselijke intelligentie’ uit door mensen en andere dieren te vergelijken:

tekst 1

Chimpansees en de andere mensapen kunnen vierhonderd of meer woorden Amerikaanse gebarentaal leren, complexe problemen op een computer uitwerken en ze houden van schilderen en tekenen, net zoals sommige andere dieren, zoals varkens. [Toch] kan zelfs de slimste chimpansee geen raket ontwerpen waaruit een robot tevoorschijn kruipt.

bron: Jane Goodall, Het boek van hoop, 2021

In discussies over de verschillen tussen mens en dier speelt menselijk exceptionalisme een rol.

Lori Gruen gaat in haar opvatting over mens en dier in op het gebruik van gereedschappen door dieren.

Shiva is kritisch over het dominante westerse model van vooruitgang, omdat dat volgens haar paternalistisch is.

Vraag 7 1 punt

Leg uit dat Shiva het project in Tanzania geen voorbeeld zou vinden van het paternalisme van het dominante westerse model van vooruitgang.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat een uitleg dat Shiva het project in Tanzania geen voorbeeld zou vinden van het paternalisme van het dominante westerse model van vooruitgang: er wordt niet gedaan alsof lokale gemeenschappen hulp/bescherming nodig hebben / de kennis van lokale gemeenschappen over hun omgeving wordt wel serieus genomen.

voorbeeld van een goed antwoord:

Shiva vindt westerse projecten waarbij westerse ideeën worden gekopieerd naar lokale gemeenschappen paternalistisch, omdat er dan vaak wordt gedaan alsof die lokale gemeenschappen hulp of bescherming nodig hebben en zelf niet in staat zouden zijn om hun natuurlijke omgeving te beheren. Het project in Tanzania is niet op deze manier paternalistisch. Goodall pleit er juist voor dat bewoners worden betrokken en meeprofiteren van natuurherstel. De bewoners krijgen niet een of ander westers model opgelegd ter verhoging van de capaciteit, maar het project wordt opgezet vanuit een vraag om meer scholing, en bewoners worden gestimuleerd zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de herbebossing.

Vraag 7 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Opgave 2 De uitvinder van de natuur

Opgavetekst
Afbeelding bij Opgave 2 De uitvinder van de natuur (opgaven-p5-1.webp).

Alexander von Humboldt leefde ruim tweehonderd jaar geleden en was een van de beroemdste mensen van zijn tijd. Tijdens zijn jarenlange avontuurlijke ontdekkingsreizen keek hij op nieuwe manieren naar de natuur. Humboldts ideeën over de natuur waren zo vernieuwend in de westerse wereld dat hij wel ‘de uitvinder van de natuur’ wordt genoemd. Hij was ook de eerste wetenschapper die voorspelde dat de manier waarop mensen met de natuur omgaan tot klimaatverandering zal leiden. Humboldt zette zich af tegen de tot dan toe gebruikelijke antropocentrische benadering van de natuur.

Humboldt was de eerste wetenschapper die een verband legde tussen kolonialisme en de verwoesting van de natuur. In Zuid-Amerika dwongen kolonisten de lokale bevolking om gewassen te verbouwen om aan andere landen te verkopen. Humboldt had kritiek op de onrechtvaardige verdeling van land en het geweld tegen de inheemse stammen die als tot slaaf gemaakten het land moesten bewerken. Door de kolonisten raakte de aarde uitgeput en verhongerde de lokale bevolking.

Volgens Murray Bookchin ontstaan ecologische problemen uit sociale problemen. Hij ziet communalisme als oplossing voor de problemen die Humboldt beschrijft.

Vraag 14 2 punten

Leg met de kritiek van Humboldt uit waardoor ecologische problemen volgens Bookchin ontstaan.

Beargumenteer vervolgens of je het eens bent met Bookchins oplossing.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat de volgende elementen:

  • een uitleg met de kritiek van Humboldt dat ecologische problemen volgens Bookchin ontstaan door de hiërarchische structuur van kapitalistische economieën / machtige kapitalistische instituties (1)
  • een argumentatie over communalisme als Bookchins oplossing, waarbij wordt ingegaan op directe democratie / kleinschaligheid / duurzame harmonie met de natuur (1)

voorbeeld van een goed antwoord:

  • Volgens Bookchin komen ecologische problemen voort uit de sociale problemen die ontstaan uit hiërarchie en macht in de samenleving. Ecologische problemen ontstaan door de hiërarchische structuur van moderne kapitalistische economieën en hun machtige instituties. Dit is al terug te zien in de koloniale machtsuitoefening die Humboldt bekritiseert, waarin handelsgewassen, onrechtvaardige verdeling van land en geweld tegen inheemse stammen leidden tot monoculturen en uitputting van de aarde. (1)
  • De oplossing voor deze problemen ligt volgens Bookchin in communalisme, dat wil zeggen in directe democratie en kleinschaligheid om duurzaam in harmonie met de natuur te leven. Ik ben het daarmee eens. Als mensen gelijk zijn en evenveel invloed kunnen uitoefenen op hun gemeenschap, dan leidt dat tot betrokkenheid en verantwoordelijkheid en zorgen ze in hun lokale gemeenschap veel beter voor de natuur en zijn ze afgestemd op hun unieke milieu, waar ze van afhankelijk zijn. (1)

of

  • Ik ben het niet eens met Bookchins communalisme dat uitgaat van kleinschalige holistische samenlevingen. Het klinkt mooi, maar volgens mij is het niet realistisch om te denken dat je deze duurzaam kunt realiseren zonder eerst de kapitalistische machtsstructuren in de wereld ongedaan te maken. Elk kleinschalig initiatief zal onder de voet worden gelopen door de belangen en het geweld van kapitalistische machthebbers. (1)

Vraag 14 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Opgave 3 Straathonden

Opgavetekst

In Turkije wonen ongeveer 4 miljoen straathonden. Ze zijn afhankelijk van mensen die voor hen zorgen. Een van die mensen is Mine Vural:

tekst 4

Twee keer per dag gaat Mine Vural langs alle honden in haar wijk in Istanbul om ze te voorzien van eten en schoon drinkwater. Vaak krijgt ze restjes vlees van de slager in haar straat of zakjes eten van andere buurtbewoners.

‘Ze doen niemand kwaad. Ze zijn onze vrienden, onze buren, we leven met ze samen,’ zegt Vural.

bron: nos.nl, Turken boos om plannen straathonden af te maken: 'Blijf van onze honden af', 2024

Volgens de zorgethiek van Josephine Donovan en Carol Adams gaan sommige ethische benaderingen ten onrechte uit van moreel individualisme.

Straathonden kunnen mensen achtervolgen, bijten, ziektes veroorzaken en ze zorgen voor onveilige verkeerssituaties. Het Turkse parlement heeft een wet aangenomen om de situatie met de straathonden te veranderen. De wet moet ertoe leiden dat straathonden kunnen worden geadopteerd of anders worden opgesloten in het asiel of gedood. De Turkse regering zegt dat ze met deze wet mensen wil beschermen.

Libertariërs zijn voorstander van een minimale overheid, ook wel een nachtwakersstaat genoemd.

Vraag 20 1 punt

Leg uit dat libertariërs kunnen instemmen met deze wet van de Turkse overheid.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat een uitleg dat libertariërs kunnen instemmen met deze wet van de Turkse overheid: de nachtwakersstaat moet optreden tegen geweld.

voorbeeld van een goed antwoord:

De staat zou alleen lijf en goederen moeten beschermen vanuit de libertarische opvatting over de overheid als nachtwakersstaat. De honden vallen nu mensen aan dus moet de overheid daar wat tegen doen. De taak van de overheid is om mensen tegen geweld te beschermen, dus ook tegen het geweld van agressieve honden.

Vraag 20 in het hele examen

De honden in Turkije worden ook wel als een vorm van publiek bezit beschreven, omdat er zo veel inwoners zijn die gezamenlijk voor de honden zorgen. Adoptie wordt door de Turkse regering gezien als oplossing voor het probleem van agressieve en zieke straathonden. Bij adoptie wordt de hond iemands eigendom.

Ecolibertariërs zijn voorstanders van eigendomsrechten.

Vraag 21 1 punt

Leg uit dat eigendomsrechten volgens ecolibertariërs een oplossing kunnen zijn voor het probleem van agressieve en zieke straathonden.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat een uitleg dat eigendomsrechten volgens ecolibertariërs een oplossing kunnen zijn voor het probleem van agressieve en zieke straathonden: mensen die een hond adopteren hebben er belang bij dat hun hond niet agressief is / geen schade aanricht / niet ziek wordt, zodat ze geen financiële schade lijden.

voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens ecolibertariërs hebben mensen er belang bij om hun eigendom te beschermen, omdat je eigendom anders in waarde kan dalen. Dit geldt ook voor hondenbezitters. Als een hond op straat leeft, is het voor jou niet nadelig als deze verwaarloosd wordt. Maar als het je eigen hond is, verliest je hond waarde of nemen de kosten van bijvoorbeeld een dierenarts toe. Daarom zal er beter voor deze honden gezorgd worden.

Vraag 21 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 1 The Biggest Little Farm

Opgavetekst

The Biggest Little Farm is een documentaire over Molly en John Chester. Ze nemen een verwaarloosde hond op in hun kleine appartement in Californië en ze beloven hem dat hij tot het eind van zijn leven onderdeel zal blijven van hun huishouden. Maar als de hond alleen thuis is, blaft hij non-stop en de buren beginnen te klagen. Daarop besluiten Molly en John om hun droom van een eigen biologische boerderij waar te maken en daarmee ook de hond een beter leven te geven.

René Descartes heeft een mechanistische opvatting over dieren.

In de beginjaren van de boerderij wordt Californië getroffen door de ergste droogte in jaren. Na de droogte volgt hevige regenval. Omringende boeren verdienen hun geld met grootschalige monoculturen, waardoor hun grond uitgeput raakt. Deze droge grond kan de regen niet aan en grote gedeelten van de grond van die omringende boeren spoelen weg. Op de boerderij van Molly en John ontstaan geen modderstromen vanwege de goede kwaliteit van hun grond door de grote biodiversiteit van gewassen, micro-organismen en dieren. Maar de wegspoelende grond bij de omringende boeren brengt ook schade bij hen teweeg. Ecolibertariërs vinden dat milieuproblemen via de vrije markt moeten worden opgelost, omdat ze ervan uitgaan dat de vrije markt rechtvaardig is.

Vraag 5 2 punten

Leg dit uit.

Leg vervolgens uit hoe Molly en John vanuit het ecolibertarisme om zouden moeten gaan met de schade door de weggespoelde grond van de omringende boeren.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat de volgende elementen:

  • een uitleg dat milieuproblemen volgens ecolibertariërs via de vrije markt moeten worden opgelost, omdat ze ervan uitgaan dat de vrije markt rechtvaardig is: door eerlijke overeenkomsten tussen legitieme bezitters wordt de kwaliteit/duurzaamheid van natuurlijke hulpbronnen gewaarborgd (1)
  • een uitleg hoe Molly en John vanuit het ecolibertarisme om zouden moeten gaan met de schade door de weggespoelde grond: diegenen die eigendom schaden aansprakelijk stellen (1)

voorbeeld van een goed antwoord:

  • Ecolibertariërs gaan ervan uit dat de vrije markt positieve klimaatuitkomsten kan hebben, mits de kwaliteit en duurzaamheid van natuurlijke hulpbronnen worden gewaarborgd. Als er eerlijke overeenkomsten zijn gemaakt tussen legitieme bezitters, gaan individuen goed voor hun bezit zorgen en dus voor de grond en de natuur en dan zal dat een positief effect hebben op het klimaat. (1)
  • De schade door de modderstromen bij Molly en John wordt veroorzaakt door het slechte waterbeheer van de omringende buren. Vanuit het ecolibertarisme beschermen eigenaren hun eigendom en moeten Molly en John de buren aanklagen, omdat zij verantwoordelijk zijn voor de schade. (1)

Vraag 5 in het hele examen

Over de documentaire The Biggest Little Farm wordt de volgende recensie geschreven:

tekst 1

De levende natuur en de boerderij worden voorgesteld als complexe systemen die worden aangedreven door […] de eeuwigdurende kringloop van leven en dood. Dode dieren worden aas voor andere dieren en uiteindelijk hergebruikt in de vorm van mineralen en voedingstoffen die plantengroei mogelijk maken. Door in te zoomen op [dit] mini-ecosysteem […] houdt The Biggest Little Farm de moderne mens ook een spiegel voor. Met onze hang naar onsterfelijkheid, gemak en genot hebben we onszelf namelijk steeds meer buiten de natuurlijke, circulair werkende ecosystemen geplaatst, wat heeft geleid tot een onnatuurlijk grote druk op zowel de aarde als de natuurlijke hulpbronnen die de planeet levert.

bron: Cinemagazine, The Biggest Little Farm, 2018

Het kosmopolitisch liberaal-egalitarisme van Thomas Pogge bekritiseert de wereldwijde focus op ongelimiteerde economische groei.

Vraag 7 1 punt

Geef deze kritiek van het kosmopolitisch liberaal-egalitarisme weer.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat een weergave van de kritiek van het kosmopolitisch liberaal-egalitarisme op de wereldwijde focus op ongelimiteerde economische groei: ongelijkheid tussen arm en rijk wordt vergroot / natuurlijke rijkdommen worden uitgeput.

voorbeeld van een goed antwoord:

De kritiek van het kosmopolitisch liberaal-egalitarisme is dat de focus op ongelimiteerde economische groei de ongelijkheid tussen arm en rijk vergroot. Opbrengsten van economische groei bereiken arme mensen niet en rijke mensen worden er alleen maar rijker van.

Vraag 7 in het hele examen

Aanhangers van het kosmopolitisch liberaal-egalitarisme zien een oplossing in ontgroeien.

Vraag 8 1 punt

Geef een argument tegen de oplossing van ontgroeien. Ga daarbij in op tekst 1.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat een argument tegen de oplossing van ontgroeien dat de huidige consumptiemaatschappij niet kan voortbestaan / welzijn belangrijker is dan welvaart, waarbij wordt ingegaan op tekst 1.

voorbeeld van een goed antwoord:

Een argument tegen de oplossing van ontgroeien is dat het nogal naïef is om te beweren dat de huidige consumptiemaatschappij niet kan voortbestaan. Die kan prima voortbestaan en die kan zelfs samengaan met verduurzaming. Onze hang naar genot en gemak, zoals genoemd in tekst 1, plaatst ons niet buiten een natuurlijk, circulair ecosysteem, maar stimuleert naast consumptie ook duurzame oplossingen. Door technologie te gebruiken op het gebied van voedselproductie bijvoorbeeld, kan de druk op de natuurlijke hulpbronnen van de aarde aanzienlijk verminderen en kan zelfs vervuiling worden tegengegaan. De menselijke inventiviteit op het gebied van technologie, inclusief de economische groei die daarvoor nodig is, lijkt me wat dat betreft onderdeel van die ‘natuurlijke kringloop van leven en dood’ uit tekst 1. Ik zou niet weten hoe je daar als mens buiten kunt belanden en waarom we onze hang naar gemak en geluk moeten opgeven.

Vraag 8 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 2 De wolf in Nederland

Opgavetekst
Afbeelding bij Opgave 2 De wolf in Nederland (opgaven-p5-1.webp).

Na ongeveer 150 jaar afwezigheid vestigde de wolf zich in 2019 weer in Nederland. Ooit kwamen wolven in vrijwel heel Europa voor, maar door de jacht nam hun aantal sterk af. Eind vorige eeuw kreeg de wolf een beschermde status en zijn de wolvenpopulatie en het leefgebied van de wolf in Europa weer sterk gegroeid.

De komst van de wolf leidde al tot hevige discussies, omdat de wolf naast wilde dieren ook vee doodt. Sommige Nederlanders zijn de wolf liever kwijt. Een veel gehoorde uitspraak in discussies over de wolf is: “Er is in Nederland geen plek voor de wolf.”

Twee natuurorganisaties deden aangifte tegen de burgemeester die de opdracht gaf om de wolf af te schieten. Burgemeesters zijn namelijk gebonden aan internationale afspraken die ervoor zorgen dat wilde dieren, zoals de wolf, beschermd worden. De beschermde status van de wolf leidde al verschillende keren tot protesten van boeren, die vinden dat ze te weinig kunnen doen tegen de aanvallen van wolven op hun vee. Volgens het communalisme van Murray Bookchin moet een ecologische maatschappij gebaseerd zijn op principes als decentralisatie, directe democratie en autonomie.

Vraag 15 1 punt

Leg met een van deze principes uit dat volgens Bookchin de protesterende boeren moeten kunnen bijdragen aan het beleid over de wolf.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat een uitleg met decentralisatie / directe democratie / autonomie dat volgens Bookchin de protesterende boeren moeten kunnen bijdragen aan het beleid over de wolf: decentralisatie, want er moet op lokaal niveau beslist worden / directe democratie, want alle burgers moeten kunnen deelnemen / autonomie, want burgers moeten kunnen beslissen over hun eigen leven en omgeving.

voorbeeld van een goed antwoord:

De protesterende boeren moeten kunnen bijdragen aan het beleid over de wolf, omdat ze moeten kunnen beslissen over hun eigen leven en omgeving. Ze zeggen dat ze nu te weinig kunnen doen om hun vee te beschermen. Hierdoor wordt de autonomie van de boeren geschonden. Ze kunnen niet zelf beslissen over hun omgeving. Als ze kunnen bijdragen aan het beleid, dragen ze volgens Bookchin bij aan de beslissingen die worden genomen en neemt hun autonomie toe.

Vraag 15 in het hele examen

Volgens Bookchin zijn lokale gemeenschappen beter in staat om beslissingen te nemen die leiden tot een duurzame manier van leven.

Vraag 16 1 punt

Geef met het voorbeeld van de internationale afspraken over de wolf een argument tegen deze opvatting van Bookchin.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat een argument met het voorbeeld van de internationale afspraken over de wolf tegen de opvatting van Bookchin dat lokale gemeenschappen beter in staat zijn om beslissingen te nemen die leiden tot een duurzame manier van leven.

voorbeeld van een goed antwoord:

Het voorbeeld van de bescherming van de wilde dieren door internationale afspraken laat zien dat het voor de wolf goed is dat gemeenschappen niet zelf mogen beslissen of ze wel of niet een wild dier zullen doden. Als ze dat wel zouden mogen beslissen zouden er veel meer wolven worden afgeschoten, terwijl de wolven juist zorgen voor een rijkere biodiversiteit. De internationale afspraken voorkomen dit en zorgen dus voor een duurzamere manier van leven. Als alle besluiten op lokaal niveau genomen zouden worden, zou dat resulteren in meer dode wolven.

Vraag 16 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 3 Niet Ok

Opgavetekst

Door klimaatverandering zijn gletsjers wereldwijd aan het smelten. De gletsjers in Europa, bijvoorbeeld in de Alpen, smelten het snelst en ook de gletsjers van IJsland lopen groot gevaar.

In 2014 ‘stierf’ de eerste gletsjer van IJsland, zoals het wegsmelten van een gletsjer wordt genoemd. Deze gletsjer, genaamd Okjökull – door IJslanders afgekort Ok genoemd – kreeg een officiële begrafenis. Tijdens de begrafenisceremonie werd een gedenksteen geplaatst met daarop een bericht voor volgende generaties:

tekst 5

Een brief aan de toekomst

Ok is de eerste IJslandse gletsjer die zijn status als gletsjer verliest. De verwachting is dat de komende 200 jaar al onze gletsjers zullen volgen. Dit monument is er om te erkennen dat we weten wat er gebeurt en wat er gedaan moet worden.

Alleen u weet of we dat ook hebben gedaan.

bron: BBC, Iceland's Okjokull glacier commemorated with plaque, 2019

In milieufilosofisch onderzoek wordt de morele relatie tussen mens en natuur onderzocht.

Aldo Leopold beschrijft de morele relatie tussen mens en natuur in zijn landethiek.

Na de dood van Ok en de verwerking van de rouw, wilden de IJslanders dat de aandacht van mensen zou uitgaan naar klimaatrechtvaardigheid. Opvattingen over klimaatrechtvaardigheid kunnen worden gebaseerd op het gedachte-experiment ‘de sluier van onwetendheid’ van John Rawls.

Vraag 23 2 punten

Leg dit gedachte-experiment uit met het begrip ‘oorspronkelijke positie’. Geef een argument dat de IJslanders dit gedachte-experiment van Rawls kunnen inzetten om klimaatrechtvaardigheid te bereiken.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat de volgende elementen:

  • een uitleg van Rawls’ gedachte-experiment ‘de sluier van onwetendheid’ met het begrip ‘oorspronkelijke positie’: in een gedachte-experiment denken mensen na over een rechtvaardige maatschappij, waarbij ze niet weten welke positie ze in die maatschappij zullen gaan innemen (1)
  • een argument dat de IJslanders het gedachte-experiment van Rawls kunnen inzetten om klimaatrechtvaardigheid te bereiken (1)

voorbeeld van een goed antwoord:

  • Het gedachte-experiment ‘de sluier van onwetendheid’ laat zien hoe je tot een rechtvaardige samenleving kunt komen door uit te gaan van een denkbeeldige ‘oorspronkelijke positie’ van de deelnemers. Ze weten daarbij niet welke eigenschappen of rol ze zullen hebben in de samenleving die ze bedenken. Dit leidt volgens Rawls tot de best mogelijke verdeling van vrijheid, gelijkheid en kansen en daarmee de meest rechtvaardige samenleving. (1)
  • De IJslanders willen graag dat de aandacht gaat naar klimaatrechtvaardigheid, nu de gletsjer Ok is gestorven. Daarvoor kunnen ze dit gedachte-experiment van Rawls goed gebruiken. Door het innemen van de oorspronkelijke positie, achter de sluier van onwetendheid, kunnen ze gaan nadenken over een rechtvaardigere inrichting van de maatschappij. De ongelijke verdeling van hulpbronnen, overconsumptie, de uitstoot van broeikasgassen en de ongelijk verdeelde nadelige gevolgen van milieuproblemen wereldwijd hebben allemaal bijgedragen aan het sterven van Ok. Vanuit de oorspronkelijke positie zouden de IJslanders kunnen komen tot een eerlijke herverdeling van klimaatbelasting, waarin ook de belangen van toekomstige generaties worden meegenomen. (1)

Vraag 23 in het hele examen

Met de ceremonie voor Ok wilden de IJslanders aandacht vragen voor klimaatrechtvaardigheid.

Vandana Shiva heeft een holistische benadering van natuurbeheer.

Vraag 24 1 punt

Geef met deze benadering van Shiva een argument voor de inzet van de IJslanders voor klimaatrechtvaardigheid.

Bekijk het antwoord

Een goed antwoord bevat een argument voor de inzet voor klimaatrechtvaardigheid van de IJslanders, met Shiva’s holistische benadering van natuurbeheer, waarbij mensen een integraal onderdeel van de natuurlijke omgeving zijn / welzijn nauw verbonden is met de gezondheid van de planeet / de relatie met de natuurlijke wereld is gebaseerd op wederzijdse afhankelijkheid en respect en niet op overheersing en uitbuiting.

voorbeeld van een goed antwoord:

De IJslanders hebben met hun ceremonie voor Ok laten zien dat hun relatie met de natuurlijke wereld er een is van wederzijdse afhankelijkheid en respect en niet van overheersing en uitbuiting. Ze gaan er net als Shiva van uit dat mensen een integraal onderdeel zijn van de natuurlijke omgeving en dat ons welzijn nauw verbonden is met de gezondheid van de planeet. De kracht van lokale gemeenschappen en hun begrip van hun eigen ecosysteem kunnen volgens Shiva duurzame, veerkrachtige en welvarende samenlevingen creëren, die zijn aangepast aan de lokale omstandigheden, zoals die van IJsland.

Vraag 24 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Opgave 1 Hobbits, Hooligans en Vulcans

Opgavetekst
Drie getekende portretten naast elkaar: links een Hobbit met hoge hoed en veer, in het midden een Hooligan met mondkapje en knuppel, rechts een Vulcan met kort zwart haar en spitse oren.

Tegen democratie is een boek van de Amerikaanse filosoof Jason Brennan. Daarin schrijft hij dat je tijdens verkiezingen burgers in drie soorten kiezers kan opdelen. Hij noemt ze Hobbits, Hooligans en Vulcans. Elk van deze groepen kiezers heeft kenmerkende eigenschappen:

tekst 1

  • Hobbits weten niet veel van politiek en laten de boze buitenwereld het liefst voor wat die is.
  • Hooligans verdiepen zich alleen in politiek om hun eigen mening bevestigd te krijgen. Ze zijn overtuigd van hun eigen gelijk.
  • Vulcans denken als enige rationeel en filosofisch na over politiek en denken niet alleen vanuit zichzelf.

bron: Jason Brennan, Against Democracy, 2016

De Vulcans vormen de kleinste groep. De Hobbits en Hooligans vormen volgens Brennan bijna de hele Amerikaanse bevolking. Toch kunnen ze volgens hem beter niet deelnemen aan politiek.

Ook Plato verdeelt de samenleving in drie groepen: mensen die moeten leidinggeven, mensen die de staat moeten bewaken en mensen die moeten werken.

Vraag 1 2 punten

Leg uit dat Plato’s verdeling in drie groepen voortkomt uit zijn mensbeeld.

Leg vervolgens uit dat Plato Vulcans ideale heersers zou vinden.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Plato trekt een parallel tussen de drie delen van de ziel en de functie van mensen in de maatschappij. De ziel bestaat uit de rede, het gemoed en de begeerte. Redelijke mensen moeten volgens Plato leidinggeven, moedige mensen moeten de staat bewaken en mensen met voornamelijk lagere behoeften moeten werken.

Plato zou Vulcans ideale heersers vinden. Volgens hem moet politieke macht namelijk samenvallen met filosofische wijsheid. Net zoals de koning-filosofen, denken de Vulcans rationeel en filosofisch na over politiek.

Vraag 1 in het hele examen

Brennan is tegen democratie. Volgens hem hebben burgers niet genoeg kennis om te participeren in politiek. Brennan schrijft:

tekst 2

Je zou kunnen tegenwerpen: ‘Kiezers hoeven geen politiek expert te zijn. Ze moeten net genoeg weten om de zittende klojo’s eruit te gooien wanneer ze hun werk slecht doen.’ Maar om te weten of de klojo’s hun werk slecht doen, heb je een heleboel sociaalwetenschappelijke kennis nodig. Kiezers moeten weten wie de zittende klojo’s zijn, wat ze gedaan hebben, wat ze hadden kunnen doen […], en of de nieuwe uitdagers wel beter zullen zijn dan de zittende klojo’s. Over het algemeen hebben kiezers hier geen enkele kennis van. Ze weten meestal niet wie de macht heeft, of wat voor macht deze mensen hebben. […] Vaak weten ze zelfs niet of zaken [zoals criminaliteitscijfers of de economie] beter of slechter zijn geworden.

bron: Jason Brennan, Against Democracy, 2016

Joseph Schumpeter is niet tegen democratie, maar zou het wel met Brennan eens kunnen zijn dat kiezers niet genoeg kennis hebben om deel te nemen aan politiek. Schumpeter geeft vier redenen waarom participatie volgens hem weinig oplevert.

Vraag 2 2 punten

Geef een argumentatie voor Brennans opvatting in tekst 2 dat kiezers onvoldoende kennis hebben om deel te nemen aan politiek. Gebruik daarbij twee van Schumpeters redenen waarom participatie volgens hem weinig oplevert.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

De gewone burger ervaart een grote afstand tot politieke besluiten. Door die grote afstand weten mensen vaak niet eens wie politiek gezien de macht heeft. Zonder dat soort algemene kennis heeft het geen zin om deel te nemen aan politiek.

Er zijn ook allerlei irrationele invloeden die grip krijgen op de kiezer. Zo kan deze zich laten leiden door het onderbewuste. Door reclame voor digitale beveiliging van je huis en deurbellen met camera, kun je bijvoorbeeld de indruk krijgen dat het in een land onveiliger is geworden, terwijl dit helemaal niet het geval hoeft te zijn. Kiezers hebben dus niet de kennis die nodig is om deel te nemen aan politiek.

Vraag 2 in het hele examen

In het model van democratie als markt is democratische participatie van burgers volgens Schumpeter wel nodig.

Vraag 3 1 punt

Leg dit uit.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

In Schumpeters model van democratie als markt draait democratie om de strijd om stemmen. Burgers zijn dus nodig als kiezers, zodat er een strijd om stemmen plaatsvindt en er sprake is van concurrentie.

Vraag 3 in het hele examen

Schumpeter wil met zijn model van democratie als markt een realistische beschrijving van democratie bieden en noemt vier voordelen van dat model. Schumpeter heeft kritiek op het democratische ideaal van John Stuart Mill en Jean-Jacques Rousseau.

Vraag 4 2 punten

Leg deze kritiek van Schumpeter uit.

Beargumenteer vervolgens met een van de voordelen van democratie als markt of jij het eens bent met deze kritiek.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Schumpeter vindt de opvattingen van Mill en Rousseau over democratie veel te utopisch. Mill gaat bijvoorbeeld uit van een gedeelde opvatting van het goede in de vorm van het grootste geluk. Schumpeter gelooft niet dat een democratie zoiets tot uitdrukking kan brengen, omdat er altijd verschillende ideeën zullen zijn over wat waardevol is.

Ik ben het eens met Schumpeters kritiek. Mill denkt veel te idealistisch over democratie. Op papier klinkt het mooi om uit te gaan van het grootste geluk voor de grootste groep, maar in werkelijkheid is dat helemaal niet zo makkelijk te bepalen. Volgens mij heeft Mill daarbij te weinig aandacht voor de cruciale rol die leiderschap speelt in een democratie. Uiteindelijk is dat bepalend in een democratie en niet een gedeelde opvatting van het goede in de vorm van algemeen nut, zoals Mill denkt.

of

Ik ben het niet eens met Schumpeters kritiek. Schumpeter is veel te pessimistisch. Hij stelt dat zijn model als voordeel heeft dat je een goed onderscheid kunt maken tussen democratische en niet-democratische regimes, omdat ook niet-democratische regimes een beroep kunnen doen op een volkswil. Ik vind dat geen sterk punt. Een dictator en een democratische politicus kunnen inderdaad allebei namens het volk spreken. Maar het is juist dan duidelijk dat ze dat op een totaal andere manier doen. Volgens mij hebben we juist idealen nodig om te zien waar democratie om draait.

Vraag 4 in het hele examen

Volgens Brennan denken veel filosofen dat een ongeïnteresseerde en onwetende Hobbit door mee te doen aan politiek in een rationele Vulcan kan veranderen, die wel inhoudelijk over politiek kan nadenken en oordelen. Brennan is het daar niet mee eens. Hij stelt dat Hobbits hooguit in Hooligans kunnen veranderen. Net zoals de meest fanatieke supporters hebben Hooligans een zeer uitgesproken mening en bekijken ze alles vanuit hun eigen perspectief. Ze kijken vaak neer op mensen die een andere opvatting hebben, stelt Brennan.

Mill is voor betrokken burgerschap en legt zijn kritiekpunten op een regering van experts uit aan de hand van het idee van een goede despoot.

Vraag 5 2 punten

Beargumenteer met twee van Mills kritiekpunten op een regering van experts of jij het met Brennan eens bent dat Hobbits niet betrokken moeten worden bij politiek.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ik ben het eens met Brennans standpunt dat Hobbits niet betrokken moeten worden bij politiek. Mill is een voorstander van democratie, omdat hij denkt dat een democratie beter geïnformeerd en doordachter zal zijn dan een regering van experts. Maar als Hobbits zich gaan gedragen als Hooligans dan gaat dat argument niet op. Meer informatie betekent dan niet per se betere informatie. En meerdere perspectieven hebben alleen zin wanneer mensen dat ook van elkaar accepteren en van elkaar willen leren. Dat geldt niet voor de fanatieke Hooligans. Het is dus helemaal niet wenselijk dat alle mensen hun stem laten horen en meedoen in een democratie. Misschien is het juist goed dat sommige mensen zoals de Hobbits, wat passiever en minder betrokken zijn bij politiek, zodat de mensen met kennis van zaken de discussies kunnen voeren. Ik vind dat Mill dat onterecht als iets negatiefs wegzet. We hoeven niet allemaal Vulcans te zijn.

of

Ik ben het niet eens met Brennans standpunt. Ik denk dat hij een karikatuur maakt van de kiezer en daarmee geen recht doet aan de goede kanten van democratie. Je kunt best kritisch zijn op hoe kiezers zich gedragen, maar als je ze niet zou betrekken zoals bij een regering van experts, loop je het risico dat mensen nog ongeïnteresseerder en passiever worden zoals Mill ook laat zien. Daar wordt helemaal niemand beter van. Hobbits moeten ook betrokken worden bij politiek. Het is goed voor de Hobbits zelf als zij zich ontwikkelen en ontplooien en goed voor de samenleving als geheel, wanneer meer mensen meedoen en betrokken zijn. Juist doordat ze anders naar politiek kijken in vergelijking met de Vulcans, zullen ze andere informatie en perspectieven inbrengen.

Vraag 5 in het hele examen

Brennan legt zijn kritiek op democratie uit door de uitkomst van verkiezingen te vergelijken met het halen van een cijfer voor een toets.

tekst 3

Stel je voor dat een docent tegen haar klas van 210 miljoen leerlingen zegt: ‘Over drie maanden hebben jullie een toets. Je zal geen persoonlijk cijfer krijgen. In plaats daarvan zal ik al jullie cijfers optellen en krijgen jullie allemaal het gemiddelde.’ Niemand zal gaan leren voor zo’n toets en het gemiddelde cijfer zal een onvoldoende zijn.

bron: Jason Brennan, Against Democracy, 2016

Robert Nozick heeft kritiek op democratie als staatsvorm.

Vraag 6 1 punt

Geef met Nozicks opvatting en tekst 3 een argument tegen democratie.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Net zoals de medeleerlingen in tekst 3 altijd meer invloed zullen uitoefenen op mijn cijfer dan ikzelf, heerst de meerderheid in een democratie over een groot deel van het leven van een burger. Daardoor verliest de burger zijn autonomie. Democratie is niets anders dan een vorm van slavernij, waarbij de meester alleen veranderd is in een veelkoppige meester.

Vraag 6 in het hele examen

Democratie wordt vaak gedefinieerd op basis van de kernwaarde gelijkheid. Democratie en het stemrecht dat daarbij hoort, geven uitdrukking aan het idee dat alle burgers gelijk zijn.

Democratie kan ook worden gedefinieerd op basis van de kernwaarde vrijheid.

Vraag 7 2 punten

Geef een definitie van democratie waarbij je ingaat op vrijheid als kernwaarde.

Geef vervolgens een vooronderstelling bij deze definitie.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Democratie is een staatsvorm waarin burgers de vrijheid hebben om te leven onder wetten die ze zelf hebben gekozen.

Een vooronderstelling bij deze definitie is dat alle burgers inspraak moeten hebben gehad omdat de wetten anders niet zelfgekozen zijn.

Vraag 7 in het hele examen

Brennan stelt als alternatief voor democratie een epistocratie voor. Een epistocratie is een nieuw bedachte staatsvorm waarbij de macht in handen is van mensen met politieke kennis. Kiezers die goed geïnformeerd zijn over de politiek moeten daarbij meer invloed hebben dan kiezers die dat niet zijn.

Brennans epistocratie sluit aan bij Mills opvatting over stemrecht.

Vraag 8 1 punt

Leg dit uit.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

In een epistocratie wordt een onderscheid gemaakt tussen mensen met meer of minder kennis. Dat sluit aan bij Mills opvatting over ongelijk stemrecht. Volgens Mill zou het niet goed zijn wanneer onwetendheid gelijkgesteld wordt aan kennis bij het toekennen van stemrecht. De stem van mensen met meer kennis zou daarom volgens Mill zwaarder moeten meetellen. Precies zoals Brennan ook voorstelt.

Vraag 8 in het hele examen

Robert Dahl geeft tien voordelen van een democratie.

Vraag 9 2 punten

Beargumenteer of jij het eens bent met Brennan dat de democratie in een epistocratie moet veranderen. Ga daarbij in op twee door Dahl genoemde voordelen van democratie.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ik ben het eens met Brennans opvatting dat democratie moet veranderen. Ik denk dat we beter moeten nadenken over haalbare alternatieven zoals een epistocratie. Ik denk namelijk dat Dahl het iets te rooskleurig voorstelt als hij zegt dat een democratische regering mensen maximaal in staat stelt om morele verantwoordelijkheid te nemen. Juist in een democratie kun je ook níet je verantwoordelijkheid nemen, zoals Brennan laat zien.

Bovendien vind ik dat Brennan terechte kritiek heeft gegeven op de manier waarop mensen zich in een democratie ontwikkelen. Mensen veranderen niet zo snel. Een ongeïnteresseerde Hobbit wordt echt niet opeens een rationele denker. Volgens Dahl zouden alternatieven voor democratie op dit punt tekortschieten, maar ik denk dat Dahl daarbij te veel uitgaat van de bestaande alternatieven. Ook de democratie zelf moet ontwikkeld worden en dus veranderen.

of

Ik ben het niet eens met Brennans opvatting dat democratie moet veranderen. Het alternatief dat hij voorstelt, gaat direct in tegen de manier waarop een democratie juist politieke gelijkheid bevordert. Ik denk dat hij terechte kritiekpunten aankaart, maar vervolgens doorschiet in het alternatief. Zijn epistocratie verschilt nauwelijks van een aristocratie, waarin gelijkheid ver te zoeken is.

Bovendien gaat hij ook voorbij aan de grote mate van vrijheid die burgers hebben in een democratie. Het lijkt me juist een stap achteruit wanneer andere mensen meer te zeggen hebben over het leven van anderen. Ook als zij meer kennis hebben, is het nog altijd een beperking van de vrijheid van een ander.

Vraag 9 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Opgave 2 De Platoschool

Opgavetekst

De documentaire De Platoschool gaat over een basisschool in Amsterdam die in 1983 werd opgericht door een groep ouders. Op deze school kregen kinderen naast de gebruikelijke basisschoolstof ook les in Indiase taal, dans en meditatie. De school was behalve op spirituele uitgangspunten ook gebaseerd op ideeën uit de filosofie en kreeg de naam ‘Platoschool’.

In de documentaire wordt duidelijk dat de Platoschool streng werd geleid. De docent bepaalde alles en duldde geen tegenspraak. Kinderen kregen vanaf de kleuterklas veel huiswerk om goed te presteren.

Paul van Oyen, een betrokkene bij de oprichting van de school, vertelt:

tekst 4

De hele school was een buitenbeentje. Zeker in die tijd: een tijd van democratisering in het onderwijs, een tijd van vrijheid, blijheid. Het ging overal om ‘persoonlijke ontwikkeling’ en ‘alles zelf doen’. Er mocht in het onderwijs vooral geen hiërarchie zijn, vooral geen gezag. Het heersende idee over onderwijs was: leerlingen moeten het allemaal zelf uitzoeken. Dat was bij ons op de Platoschool niet aan de orde.

bron: 2Doc, De Platoschool, 2023

Van Oyen zou het eens kunnen zijn met Plato’s opvatting dat democratie een negatief effect heeft op het karakter van mensen.

Vraag 10 1 punt

Leg uit dat tekst 4 aansluit bij deze opvatting van Plato.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Plato heeft democratie een negatief effect op het karakter van mensen. In een democratie draait alles om vrijheid. Mensen worden daar volgens Plato te losbandig van, ze volgen vooral hun onderbuikgevoelens en verliezen uit het oog waar ze van nature het meest geschikt voor zijn. Van Oyens afwijzing van democratisering in het onderwijs sluit daarbij aan. Hij vindt dat het ‘vrijheid, blijheid’ wordt als leerlingen ‘het zelf mogen uitzoeken’ en dat wil hij op de Platoschool niet.

Vraag 10 in het hele examen

Amy Gutmann maakt een onderscheid tussen onderwijs voor democratie en onderwijs door democratie.

Je kunt je afvragen of op de Platoschool onderwijs door democratie mogelijk is.

Vraag 11 2 punten

Geef weer wat onderwijs voor democratie inhoudt.

Geef vervolgens met tekst 4 een argument dat op de Platoschool geen onderwijs door democratie mogelijk is.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Onderwijs voor democratie is het promoten van democratie of democratische waarden zoals bijvoorbeeld gelijkheid en tolerantie.

Onderwijs door democratie is erop gericht dat leerlingen worden aangemoedigd om mee te denken over lesstof en democratische vaardigheden aanleren, zoals luisteren en kritisch denken. Dit is op de Platoschool niet mogelijk omdat de leraar de baas is en zaken als ‘zelf doen’ en ‘zelf uitzoeken’ worden afgewezen.

Vraag 11 in het hele examen

In de documentaire vertellen oud-leerlingen dat ze na de Platoschool moeite hadden om aansluiting te vinden met de wereld buiten de school. Ze geven aan dat ze bijzondere vakken hadden gevolgd zoals Indiase dans en meditatie, maar ook dat ze niet wisten hoe de maatschappij in elkaar zat of hoe ze onderling conflicten moesten oplossen zonder de autoriteit van een volwassene.

De documentairemaker heeft zelf op de Platoschool gezeten. Zij vindt dat leerlingen van de Platoschool niet dezelfde kansen hebben gekregen als leerlingen op andere basisscholen:

tekst 5

Zijn die eigen initiatieven van ouders wel zo’n goed idee? Moeten we kinderen niet beschermen tegen de gekte van idealistische ouders? Ik denk van wel. Je mag ze thuis meegeven wat je wil, maar als je kinderen dezelfde kansen wil bieden in de rest van hun leven moet je ze na de basisschool zo gelijk mogelijk afleveren.

bron: vprogids.nl, Een harde les, 2023

Gutmann en Gert Biesta hebben verschillende opvattingen over het vraagstuk of onderwijs leerlingen moet opvoeden tot democratische burgers. Gutmann pleit voor gedeelde zeggenschap van staat, ouders en onderwijsprofessionals. Biesta pleit voor ruimte om op school politiek te existeren.

Vraag 12 4 punten

Beargumenteer of jij het eens bent met de uitspraak in tekst 5 dat onderwijs leerlingen gelijke kansen moet bieden. Ga daarbij in op:

  • Gutmanns opvatting dat ouders niet als enige zeggenschap over onderwijs moeten hebben,
  • Biesta’s opvatting over politiek existeren,
  • het spanningsveld tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid, en
  • het voorbeeld van de Platoschool.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ik ben het met Gutmann eens dat ouders niet alleen zeggenschap over onderwijs moeten hebben, maar die zeggenschap moeten delen met de staat en onderwijsprofessionals. Dat garandeert volgens mij dat echt alle opvattingen over hoe je het leven invult, ruimte krijgen en dat iedereen op z’n minst leert om daar tolerant in te zijn.

Ik denk dat deze verdeling van zeggenschap bij Gutmann bovendien indoctrinatie tegengaat, omdat niet alleen de staat of de ouders of de leraren bepalen wat leerlingen moeten leren. Zolang ze alle drie zeggenschap hebben, kan nooit slechts één van deze opvattingen dominant worden en indoctrineren. Ook vrijblijvendheid, het idee dat alles wel goed is, is dan niet voor de hand liggend omdat door de drie verschillende invalshoeken op z’n minst tolerantie aangeleerd zal worden.

Ik vind dat onderwijs leerlingen gelijke kansen moet bieden en ben het eens met wat in tekst 5 staat: als ouders te veel zeggenschap krijgen over onderwijs, kunnen leerlingen door ouders geïndoctrineerd worden en ontstaat er ongelijkheid tussen leerlingen van de Platoschool en de leerlingen van andere basisscholen.

Op de Platoschool is duidelijk geen sprake van wat Biesta politiek existeren noemt. Ik vind dat ruimte om politiek te existeren op school bijdraagt aan gelijke kansen voor iedereen, omdat je dan leert dat iedereen dezelfde ruimte als jij heeft om te handelen. Die ruimte hebben de leerlingen op de Platoschool niet gehad. Zij hebben niet geleerd hoe de wereld buiten de school functioneert, want ze kunnen bijvoorbeeld niet zelfstandig conflicten oplossen. Ze hebben op de Platoschool dus geen ruimte gehad om te handelen volgens hun eigen ideeën, met het besef dat die ruimte er voor iedereen moet zijn.

of

Ik vind dat onderwijs wel voor gelijke kansen voor leerlingen moet zorgen, maar niet dat die kansen ook per se een democratische invulling moeten krijgen. Er mag in het onderwijs wel aandacht zijn voor democratie, maar er mag ook ruimte zijn voor kritiek op democratie en democratische waarden. Ik ben het niet met Gutmann eens en ook niet helemaal met Biesta. Ik vind dat ouders meer zeggenschap over onderwijs zouden moeten hebben dan Gutmann voorstelt. Door ouders zeggenschap te geven, ontstaan er volgens mij meer verschillende invullingen van onderwijs. Als je het niet eens bent met het onderwijs op een bepaalde school, dan kun je naar een andere school gaan die misschien sommige democratische waarden afwijst, zoals de Platoschool.

Met Biesta ben ik het ook niet eens omdat het wel heel mooi klinkt ‘voor altijd met anderen in dezelfde wereld leven’, maar volgens mij ligt daar toch gewoon een democratisch uitgangspunt aan ten grondslag van iedereen moet kunnen meedoen. Dat gaat mij dus ook te weinig uit van de mogelijkheid om democratie te bekritiseren of misschien zelfs wel af te schaffen als dat beter is.

Wat dat betreft hebben Gutmann en Biesta volgens mij allebei een opvatting die stiekem indoctrinerend is, omdat democratie toch het uitgangspunt blijft en er te weinig ruimte is voor het stimuleren van opvattingen die tegen democratische waarden ingaan. Volgens mij zou het onderwijs niet vrijblijvend worden van het stimuleren van opvattingen die niet uitgaan van democratisch burgerschap, maar ermee verrijkt worden.

Ik ben het dan ook niet eens met wat er in tekst 5 staat. Ik denk niet dat die ouders gek zijn of dat leerlingen op de Platoschool geen gelijke kansen hebben gehad. Een school die leerlingen volgens een hiërarchisch idee allerlei bijzondere vakken en vaardigheden bijbrengt en niet bezig is met democratisering, moet gewoon kunnen bestaan. Dat die leerlingen het later, nadat ze van school af zijn, een beetje moeilijk hebben in de samenleving kun je zien als iets dat vervelend voor ze is, maar volgens mij kan het ze ook op andere gedachten brengen over democratie en samenleven. Leerlingen van de Platoschool hebben dus misschien andere dingen geleerd, maar daarmee is nog niet gezegd dat ze geen gelijke kansen krijgen.

Vraag 12 in het hele examen

Volgens Milton Friedman moet de overheid onderwijs financieren vanwege externe effecten van onderwijs.

Vraag 13 2 punten

Leg met een extern effect uit in welk opzicht de overheid zich volgens Friedman wel met het onderwijs op de Platoschool mag bemoeien.

Leg vervolgens uit in welk opzicht de overheid zich volgens Friedman niet mag bemoeien met wat er op de Platoschool wordt onderwezen.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Friedmans externe effecten van onderwijs zijn effecten die niet zozeer (financieel) goed zijn voor individuen, maar die goed zijn voor veel burgers en voor de samenleving als geheel. Het zijn voordelen waarvan burgers niet kunnen weten wie ze in ruil voor die voordelen moeten betalen. Burgerschapsvaardigheden zijn een voorbeeld van zo’n extern effect. Volgens Friedman mag de overheid eisen stellen aan de kwaliteit van het onderwijs, voor zover het om dit soort democratische externe effecten gaat. Op de Platoschool leren de leerlingen ook de gewone basisschoolstof zoals lezen en schrijven.

Overheidsbemoeienis met de invulling van het onderwijs, bijvoorbeeld het aanbieden van Indiase dans en meditatie zoals op de Platoschool, zou volgens Friedman de vrijheid van burgers aantasten. In dat opzicht mag de overheid zich volgens Friedman niet bemoeien met het onderwijs op de Platoschool.

Vraag 13 in het hele examen

Als leerlingen op de Platoschool iets deden wat niet mocht, bijvoorbeeld op hun stoel wippen, dan bedacht de directeur een kwetsend gedicht dat die leerling moest overschrijven. Bijvoorbeeld:

tekst 6

De schedelinhoud van John
leek wel enen ballon
toen hij leuk op de trappen
wat keet stond te trappen.

bron: 2Doc, De Platoschool, 2023

Deze gedichten werden door de directeur gebundeld. De bundel werd verspreid onder ouders en leerlingen. Ook mensen van buiten de school konden de bundel kopen. Leerlingen werden daarin bij naam genoemd en er werd openlijk om ze gelachen.

Pas in de documentaire durven sommige oud-leerlingen te vertellen dat de bundel met gedichten kwetsend was en dat ze daar nog altijd last van hebben.

Volgens John Stuart Mill moeten kwetsende meningen niet verboden worden.

Vraag 14 1 punt

Geef met deze opvatting van Mill een argument voor het verspreiden van de bundel met kwetsende gedichten.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Kwetsende meningen kunnen volgens Mill een maatschappelijk belang dienen. Daarom vindt hij dat kwetsende meningen niet verboden moeten worden. In de situatie van de Platoschool was de directeur er misschien van overtuigd dat hij door de gedichten te bundelen en voor iedereen beschikbaar te maken, mensen opvoedde tot burgers die in de samenleving weten hoe ze zich wel en niet moeten gedragen. Dat mensen werden uitgelachen en zich gekwetst voelden, diende in de ogen van de directeur dus misschien een maatschappelijk belang.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

Geef aan wanneer er volgens Mill een reden zou zijn om de vrijheid van meningsuiting in te perken.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Alleen als er sprake is van een openlijke aansporing tot direct geweld met onmiddellijke gevolgen, mag er volgens Mill worden ingegrepen en mag de vrijheid van meningsuiting worden beperkt.

Vraag 15 in het hele examen

Een jongen die op de Platoschool heeft gezeten, zegt in de documentaire:

tekst 7

Ik ging als kind met volle energie de wereld tegemoet en die wereld wilde mij op de Platoschool kneden op een manier waar ik moeite mee had. Het gevoel ‘ik mag zijn wie ik ben’ – dat mocht niet.

bron: 2Doc, De Platoschool, 2023

Volgens Jean-Jacques Rousseau is er een onderscheid tussen ‘zelfliefde’ en ‘eigenliefde’.

Vraag 16 2 punten

Leg uit dat mensen volgens Rousseau door het samenleven hun natuurlijke vrijheid zijn verloren, met:

  • Rousseaus begrippen ‘zelfliefde’ en ‘eigenliefde’, en
  • tekst 7.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

In een moderne samenleving zijn mensen volgens Rousseau hun natuurlijke vrijheid verloren omdat ze zichzelf vergelijken met anderen (eigenliefde). Deze eigenliefde gaat overheersen waardoor je het contact met je innerlijke stem (zelfliefde) verliest en niet meer vrij bent.

De jongen in tekst 7 kan niet zijn wie hij is. Hij is door het samenleven onder de ‘knedende’ regels van de school zijn autonomie verloren. Hij vervreemdde van zichzelf en verloor daardoor zijn natuurlijke vrijheid.

Vraag 16 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Opgave 3 Alle mensen zijn sterfelijk

Opgavetekst

De roman Alle mensen zijn sterfelijk van de filosoof Simone de Beauvoir gaat over een man, genaamd Fosca, die in de dertiende eeuw in Italië is geboren. Door het drinken van een magisch drankje is hij onsterfelijk geworden. Tijdens zijn eeuwenlange leven doet hij veel ervaring op met politiek en macht. Hij moet strijden als heerser van een stadstaat, hij trekt de oceaan over met de legers van de keizer en hij raakt betrokken bij de Franse Revolutie. Gedurende zijn leven worstelt hij met het aangaan van relaties met de sterfelijke mensen om hem heen. Enerzijds wil hij hen met alle kennis die hij heeft beschermen en anderzijds moet hij hen vrij laten om hun eigen leven te leiden. Zijn lange leven dreigt hem soms onverschillig te maken, maar hij blijft zoeken naar een goede manier om met het leven om te gaan.

Aristoteles beantwoordt de vraag naar het goede leven met het begrip deugd.

In het middeleeuwse Italië regeert de onsterfelijke Fosca over de stadstaat Carmona. De inwoners van Carmona, die familie of vrienden van elkaar zijn, hebben een sterke voorkeur om op hun eigen, gezamenlijke manier te leven. Ze zijn bereid om de stad met gevaar voor eigen leven te verdedigen.

Fosca verliest juist de wil om zich voor de stad in te zetten. Voor hem is Carmona slechts een verzameling individuen. Hij vindt dat een rechtvaardige leider zich alleen zou moeten inzetten voor de toename van individuele vrijheid en welvaart.

Michael Sandel heeft vanuit het communitarisme kritiek op het liberalisme.

Vraag 20 2 punten

Leg met het voorbeeld van Fosca en de andere inwoners van Carmona uit:

  • wat het communitarisme inhoudt, en
  • wat het liberalisme inhoudt.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Het communitarisme benadrukt het belang van de banden tussen mensen. De inwoners van Carmona voelen zich sterk verbonden met elkaar en met hun stad. Ze zijn zelfs bereid hun leven op te offeren voor hun stad. Dit past bij het communitarisme.

Het liberalisme is gericht op de vrijheid van het individu. Een liberale leider zou proberen individuele vrijheden te vergroten. Dit zie je terug bij Fosca die vindt dat een leider zich moet inzetten voor een toename van individuele vrijheid en welvaart.

Vraag 20 in het hele examen

Volgens Sandel is neutraliteit in een democratie niet mogelijk.

Vraag 21 1 punt

Leg uit dat Fosca’s idee van een rechtvaardige leider volgens Sandel niet neutraal is.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Sandel is de neutraliteit van opvattingen niet mogelijk, omdat je je bij opvattingen over rechtvaardigheid altijd baseert op opvattingen over het goede leven. Ook de nadruk op individuele vrijheid en welvaart is een specifieke opvatting over het goede leven.

Vraag 21 in het hele examen

Sandel vindt neutraliteit in een democratie niet alleen onmogelijk, maar ook onwenselijk.

Vraag 22 1 punt

Leg dit uit.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Sandel ondergraaft een neutrale staat de solidariteit tussen burgers. Het is van belang dat burgers in het publieke domein van gedachten wisselen over het goede leven, zodat mensen elkaar leren begrijpen en leren verdragen.

Vraag 22 in het hele examen

Fosca is erbij als Karel V door de paus ingehuldigd wordt tot keizer van het Heilige Roomse Rijk.

Niet iedereen vindt het goed dat een staatshoofd door een religieuze leider zoals een paus kan worden ingehuldigd.

Paul Cliteur maakt een onderscheid tussen het multiculturele model en de lekenstaat.

Vraag 24 2 punten

Leg uit of een inhuldiging van een staatshoofd door een paus mogelijk is in een lekenstaat.

Beargumenteer vervolgens of jij vindt dat een inhuldiging van een staatshoofd door een paus mogelijk is in het multiculturele model.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

In een lekenstaat kan een inhuldiging van een staatshoofd geen religieuze aangelegenheid zijn, omdat religie geen rol mag spelen in het publieke domein waar vertegenwoordigers van de staat, zoals een staatshoofd, aanwezig zijn. Het is dus onmogelijk dat een paus de inhuldiging van een staatshoofd zou voltrekken.

Ik vind dat in het multiculturele model een inhuldiging van een staatshoofd door de paus mogelijk is. Een voorwaarde is wel dat verschillende religies en culturen op voet van gelijkheid aanwezig zijn in het publieke domein. Zo zouden andere religies ook een belangrijke rol moeten spelen bij deze inhuldiging.

of

In het multiculturele model kunnen religieuze uitingen een plek hebben in het publieke domein. Een voorwaarde is dat verschillende religies op voet van gelijkheid aanwezig zijn. Dit is niet het geval als de paus een koning inhuldigt. Daarom vind ik dat de inhuldiging van een staatshoofd door de paus in het multiculturele model onmogelijk is.

Vraag 24 in het hele examen

Een van de laatste politieke avonturen van Fosca speelt zich af rond de Franse Revolutie waar het vrijheidsideaal wordt verbonden aan het idee van een sociaal contract.

Volgens Rousseau worden in een directe democratie vrijheid en gelijkheid met elkaar verzoend door het sociaal contract.

Vraag 25 2 punten

Leg uit dat burgers in een directe democratie volgens Rousseau vrij kunnen zijn, met:

  • het begrip ‘sociaal contract’, en
  • de verhouding van vrijheid en gelijkheid.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Rousseau zijn we onze natuurlijke vrijheid verloren. Deze vrijheid kunnen we terugwinnen als we een sociaal contract afsluiten met alle medeburgers. Door dit contract zijn de burgers weer soeverein omdat ze zichzelf de wet stellen. Door deze afspraak herwint de burger in een directe democratie zijn vrijheid.

Vrijheid en gelijkheid worden in een directe democratie met elkaar verzoend omdat de wederkerige verplichtingen van het sociaal contract voor iedereen in gelijke mate gelden en iedereen er in gelijke mate voordeel van heeft. De burgers zijn vrij omdat ze zichzelf de verplichtingen als vrij individu opleggen.

Vraag 25 in het hele examen

De schrijver van de roman over Fosca, De Beauvoir, staat vooral bekend om haar feministische boek De tweede sekse. In dit boek bekritiseert ze de door mannen gedomineerde maatschappij waarin vrouwen worden onderdrukt. Het boek veroorzaakte in de jaren 50 van de vorige eeuw een schandaal. Het Vaticaan plaatste het zelfs op een lijst met verboden boeken. De mannelijke collega’s van De Beauvoir waren woedend, omdat ze met haar feministische opvattingen de Franse mannen zou hebben beledigd.

Volgens Bhikhu Parekh zou in sommige gevallen een verbod op groepsbelediging gerechtvaardigd zijn. Er zijn verschillende bezwaren tegen een verbod op groepsbelediging. Parekh verdedigt zich tegen drie van deze bezwaren.

Vraag 26 2 punten

Geef Parekhs verdediging weer tegen een van die drie bezwaren.

Leg met deze verdediging uit dat het boek De tweede sekse volgens Parekh niet verboden zou moeten worden.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Parekh zou een mogelijk bezwaar tegen het verbod op groepsbelediging kunnen zijn dat het niet de beste manier is om een groep te beschermen. Groepen zouden zich beter kunnen verdedigen door middel van een debat. Parekh is het hier niet mee eens en verdedigt het verbod op groepsbelediging met de vaststelling dat bepaalde gemeenschappen extra kwetsbaar zijn voor laster. Debat veronderstelt een vorm van gelijkheid die soms ontbreekt.

Bij de afweging of een belediging verboden moet worden, speelt de zwakte van de groep mee. De Franse mannen waren in de jaren 50 van de vorige eeuw niet een zwakke groep in de maatschappij die door de wet extra beschermd moest worden. Daarom hoeft de publicatie van De tweede sekse ook niet verboden te worden.

Vraag 26 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Het socratisch gesprek

Opgavetekst

Op veel scholen worden bij filosofielessen socratische gesprekken gevoerd. Bij een socratisch gesprek gaat het niet om het verdedigen van je eigen gelijk, maar om een gezamenlijk onderzoek vanuit een filosofische vraag. Er is een gespreksleider die ervoor zorgt dat het gesprek een gezamenlijk onderzoek wordt.

Een socratisch gesprek begint met het kiezen van een onderwerp. De gespreksleider vraagt aan leerlingen welk onderwerp hen het meest interesseert en spreekt zelf geen voorkeur uit. De keuze is aan de leerlingen en ze kunnen dus ook voor sociaal gevoelige thema’s kiezen zoals discriminatie, seks en geweld. Vervolgens is het voor het gesprek noodzakelijk dat leerlingen een verhaal delen waarin hun persoonlijke ervaring met het onderwerp naar voren komt.

Volgens socratisch gespreksleider Kristof van Rossem kan je met jongeren in een socratisch gesprek werken aan burgerschapsvorming:

tekst 1

Je oefent er immers niet alleen de kritische houding maar ook dialoogvaardigheden als het zich helder kunnen uitdrukken, het zich kunnen verplaatsen in het standpunt van een ander, actief en onbevooroordeeld luisteren.

bron: Kristof van Rossem, Socratisch filosoferen met jongeren, 2009

Amy Gutmann maakt een onderscheid tussen onderwijs voor democratie en onderwijs door democratie.

Vraag 1 1 punt

Leg uit dat er in tekst 1 sprake kan zijn van onderwijs door democratie.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Onderwijs door democratie houdt in dat leerlingen bij het nadenken over de lesstof betrokken worden of dat ze democratische vaardigheden aanleren. In de tekst is er sprake van onderwijs door democratie omdat het volgens Van Rossem draait om het aanleren van democratische vaardigheden zoals je in een ander verplaatsen en onbevooroordeeld luisteren.

Vraag 1 in het hele examen

Sommige scholen gaan gesprekken over ervaringen van jongeren met discriminatie of seks liever uit de weg, bijvoorbeeld omdat ze op weerstand bij ouders stuiten of omdat ze geen onderdeel zijn van de verplichte leerstof.

Volgens Gutmann moeten de staat, ouders en onderwijsprofessionals gedeelde zeggenschap over onderwijs hebben.

Vraag 2 4 punten

Leg Gutmanns opvatting uit:

  • dat de staat geen volledige zeggenschap over onderwijs moet hebben,
  • dat ouders geen volledige zeggenschap over onderwijs moeten hebben, en
  • dat onderwijsprofessionals geen volledige zeggenschap over onderwijs moeten hebben.

Beargumenteer vervolgens of ouders volgens jou mogen bepalen of sociaal gevoelige thema’s bij een socratisch gesprek besproken worden.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

  • De staat moet volgens Gutmann geen volledige zeggenschap hebben over het onderwijs omdat er nu eenmaal verschillende meningen zijn over wat het goede leven is. De staat kan niet een van die meningen verplichten als de juiste opvatting die onderwezen moet worden. Dat zou volgens haar een soort Platoonse staatsopvoeding zijn.
  • Ouders moeten volgens Gutmann geen volledige zeggenschap over onderwijs hebben, omdat het recht op vrijheid inhoudt dat kinderen onderwijs krijgen dat vrijheid mogelijk en betekenisvol maakt. Daarvoor moeten ze tolerantie aanleren die deze vrijheid mogelijk maakt. Ouders moeten dus ten minste accepteren dat de school deze tolerantie aanleert.
  • Onderwijsprofessionals moeten volgens Gutmann geen volledige zeggenschap over onderwijs hebben, omdat het onderwijs onmogelijk kan garanderen dat er geen voorkeur voor een bepaalde manier van leven in doorwerkt. Omdat onderwijsprofessionals niet neutraal kunnen zijn, is het beter om de zeggenschap over het onderwijs te verdelen.
  • Ik vind dat ouders niet moeten kunnen bepalen of sociaal gevoelige onderwerpen bij een socratisch gesprek besproken mogen worden. Zoals Gutmann aangeeft, is het belangrijk dat kinderen leren over andere manieren van leven, om tolerantie voor die manieren van leven aan te leren, ook al keuren ouders die af. Juist op het gebied van geweld en discriminatie is het goed mogelijk dat ouders bepaalde dingen afkeuren die wel in de maatschappij voorkomen.

of

Ik vind dat ouders moeten kunnen bepalen of sociaal gevoelige onderwerpen bij een socratisch gesprek besproken mogen worden. Tijdens een socratisch gesprek delen leerlingen persoonlijke verhalen. Leerlingen vertellen mogelijk ook over privésituaties waar ouders bij betrokken zijn en ze kunnen nog niet goed genoeg inschatten welke verhalen ze beter niet kunnen delen. Uit privacyoverwegingen en om kinderen in bescherming te nemen, moeten ouders kunnen bepalen welke sociale thema’s bij een socratisch gesprek besproken mogen worden.

Vraag 2 in het hele examen

Gert Biesta bekritiseert het idee dat onderwijs jongeren vormt tot democratische burgers.

Vraag 3 1 punt

Leg uit dat burgerschapsonderwijs volgens Biesta uitgaat van een te individualistische benadering van onderwijs.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Biesta is het aanleren van democratische vaardigheden een te individualistische benadering van onderwijs, omdat deze benadering zich niet afvraagt welke relaties kinderen met elkaar hebben en in welke sociale en politieke context zij leven, terwijl dit wel van invloed is op wat leerlingen leren van het burgerschapscurriculum.

Vraag 3 in het hele examen

In het socratisch gesprek gaat het niet alleen om het aanleren van vaardigheden, maar worden deelnemers ook gestimuleerd om zich op een bepaalde manier tot zichzelf en tot anderen te verhouden.

Vraag 4 1 punt

Leg uit dat je het socratisch gesprek als een vorm van politiek existeren kan zien.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

In het socratisch gesprek is er sprake van politiek existeren. Politiek existeren houdt in dat je met andere mensen – vreemden – voor altijd in dezelfde wereld leeft. Dat houdt in dat leerlingen de kans moeten krijgen om op hun eigen manier met anderen samen te leven en anderen diezelfde mogelijkheid te geven. In dit gesprek bepalen leerlingen samen een onderwerp en zie je dat ze naar de opvattingen van anderen luisteren. Iedereen heeft de kans om een onderwerp aan te dragen en dus op zijn subjectieve manier te bepalen waarover gesproken gaat worden. De leerlingen krijgen hier dus de kans om zichzelf op hun eigen manier uit te drukken en ze laten de ruimte aan anderen om dat ook te doen.

Vraag 4 in het hele examen

Gespreksleider Van Rossem geeft een voorbeeld van een socratisch gesprek in een klas. In dit gesprek vertelt Sofie erg openhartig over het uitgaansleven van een vriendin, waarop de andere leerlingen vrouwonvriendelijke opmerkingen maken en beledigingen roepen. Sofie vindt de beledigingen onterecht en ze legt de moeilijke omstandigheden van haar vriendin uit. Hierdoor stoppen de beledigingen en veroordelingen en wordt het stil. Sofies klasgenoten stellen vragen en trekken hun eerdere oordelen in twijfel.

Bhikhu Parekh vindt dat sommige uitingen verboden moeten worden als deze opzettelijk beledigend zijn.

Vraag 5 3 punten

Leg uit dat groepsbelediging volgens Parekh verboden moet worden, met:

  • zijn opvatting dat er een verschil is tussen kritiek en belediging, en
  • zijn opvatting dat je rekening moet houden met de machtspositie van een groep.

Geef vervolgens een argument tegen Parekhs opvatting dat sommige beledigende uitingen verboden moeten worden. Ga daarbij in op het voorbeeld van vrouwonvriendelijke opmerkingen in het socratisch gesprek.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

  • Volgens Parekh kun je makkelijk onderscheid maken tussen belediging en eerlijke kritiek. Bepaalde beledigingen en racistische uitingen zijn heel moeilijk op te vatten als pogingen tot debat en eerlijke kritiek. Het is daarom dus goed mogelijk om groepslaster te verbieden terwijl eerlijke kritiek wel mogelijk blijft.
  • Parekh is voor een verbod op groepslaster, omdat sommige gemeenschappen extra kwetsbaar zijn voor laster. De wet is een zwaar instrument, maar debat veronderstelt wel een vorm van gelijkwaardigheid, die soms ontbreekt. Hoe zwakker de groep, hoe ernstiger volgens Parekh het strafbaar stellen van groepslaster moet worden overwogen.
  • Als je zoals Parekh sommige beledigende uitingen wilt verbieden, dan sluit je uit dat mensen daarover met elkaar in gesprek gaan en hun mening kunnen aanpassen. Sofie legt de situatie van de vriendin uit, waardoor de vooroordelen juist verdwijnen. Als de klasgenoten niks hadden gezegd omdat dat verboden was geweest, had Sofie er ook niet op kunnen reageren en hadden de klasgenoten hun oordelen misschien niet gewijzigd.

Vraag 5 in het hele examen

De Duitse filosoof Leonard Nelson introduceerde het socratisch gesprek ongeveer een eeuw geleden, tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog in. Volgens Nelson kon iedereen door het voeren van een socratisch gesprek, en het gebruiken van het verstand, bepalen wat goede wetten zijn. Zo wilde Nelson het denken van mensen stimuleren en ze behoeden voor politieke waanideeën.

John Stuart Mill geeft vier redenen voor volledige vrijheid van meningsuiting.

Vraag 6 1 punt

Geef met een van deze redenen een argument voor het voeren van een socratisch gesprek.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Mill zorgt de vrijheid van meningsuiting ervoor dat discussie de intellectuele activiteit van burgers stimuleert. Dit is een argument voor het voeren van een socratisch gesprek, omdat Nelson met het gesprek het denken van mensen wil stimuleren. Het doel van het socratisch gesprek sluit dus aan bij deze reden van Mill voor volledige vrijheid van meningsuiting.

Vraag 6 in het hele examen

Nelson was geen voorstander van democratie, maar hij geloofde in een maatschappij die volgens aristocratisch model zou worden ingericht. Hij richtte een politieke organisatie op, de Internationale Socialistische Kaderbond (ISK), die een soort scholingsorganisatie moest zijn voor de leiders van de toekomst. De leiders van de toekomst moesten strikt vegetarisch zijn en mochten niet roken of drinken. Ze mochten geen lid zijn van de kerk en er gold een verbod op liefdesrelaties.

De strikte regels van de ISK lijken op Plato’s maatregelen voor koningfilosofen.

Vraag 7 1 punt

Leg uit dat er in een aristocratie volgens Plato maatregelen nodig zijn om ervoor te zorgen dat koning-filosofen de ideale heersers zijn.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Plato is een aristocratie waarin koning-filosofen de macht hebben de beste staatsvorm. Maar er bestaat in een aristocratie het risico dat de machthebbers door hun absolute macht gecorrumpeerd raken. Om dit te voorkomen heeft Plato een aantal maatregelen bedacht die ervoor zorgen dat de koning-filosofen niet partijdig worden en niet gecorrumpeerd raken.

Vraag 7 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Digitale democratie

Opgavetekst

In veel moderne democratieën wordt gezocht naar manieren om meer burgers te betrekken bij besluitvorming. In Barcelona gebeurt dit door digitale data van burgers te verzamelen en te gebruiken. Burgers hebben hiervoor zelf het initiatief genomen.

In Barcelona hadden burgers geluidsoverlast en last van slechte luchtkwaliteit. Zij bedachten samen een oplossing en hingen sensoren op die meten hoeveel geluid er wordt geproduceerd door het verkeer. Vervolgens zochten zij contact met de gemeente en gaven zij toestemming om alle data van deze sensoren anoniem door te sturen naar het gemeentebestuur. Met die informatie besloot het gemeentebestuur sommige wijken autovrij te maken. Daardoor verminderde de geluidsoverlast en verbeterde de luchtkwaliteit.

Volgens John Stuart Mill komen mensen tot bloei in een democratie.

Vraag 10 2 punten

Geef het verband weer tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme.

Leg vervolgens met dit verband uit dat Mill voorstander zou kunnen zijn van het initiatief in Barcelona.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Mill ontwikkelen mensen die vanuit zichzelf en vanuit eigen hartstochten en verlangens leven, zich tot vrije en zelfstandig denkende mensen.

Mill is voorstander van politieke betrokkenheid. Hij zou een voorstander kunnen zijn van het initiatief in Barcelona, omdat deze burgers kunnen leven en handelen vanuit hun eigen verlangens naar minder luchtvervuiling en geluidsoverlast. Ze bedenken samen creatieve oplossingen zoals het ophangen van sensoren, waardoor het sociale gevoel en algemeen welzijn toenemen. Ze ontwikkelen zich hierdoor tot autonome wezens.

Vraag 10 in het hele examen

In Barcelona bepalen burgers welke data het gemeentebestuur mag gebruiken en ook waarvoor die data worden gebruikt. Bewoners delen niet zomaar al hun data, ze delen bijvoorbeeld niet bij welke verzekeringsmaatschappij ze verzekerd zijn. De data van hun luchtkwaliteitsmeter delen ze alleen als ze weten dat het gemeentebestuur die data gebruikt om het algemeen belang te dienen.

Jean-Jacques Rousseau legt met de begrippen zelfliefde en eigenliefde uit dat mensen in de moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid zijn verloren. Deze natuurlijke vrijheid kunnen zij herwinnen als burgers (citoyen) in Rousseaus ideale samenleving.

Vraag 11 3 punten

Leg met de begrippen zelfliefde en eigenliefde uit dat burgers in de moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid zijn verloren.

Leg vervolgens uit dat burgers in Barcelona door het delen van data niet hun natuurlijke vrijheid herwinnen als citoyen.

Geef tot slot met het voorbeeld van Barcelona een argument tegen de opvatting dat burgers in een moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid verliezen.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

  • Volgens Rousseau zijn mensen in de moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid verloren, omdat ze niet leven uit zelfliefde maar uit eigenliefde. Ze vergelijken zichzelf met anderen, waardoor ijdelheid hun eigen innerlijke stem overheerst. Alleen als je leeft vanuit je eigen innerlijke stem en dus je eigen wet volgt, ben je volgens Rousseau werkelijk vrij.
  • De bewoners van Barcelona delen hun data en bepalen waarvoor het gemeentebestuur die data mag gebruiken. Maar dat is niet te vergelijken met het gezamenlijk vaststellen van de algemene wil en zo direct deelnemen aan het wetgevende proces. Ze hebben misschien wel indirect invloed op wat het gemeentebestuur kan besluiten op basis van die data, maar ze herwinnen niet hun vrijheid door zichzelf de wet te stellen, zoals de citoyen in de directe democratie van Rousseau.
  • Burgers verliezen in moderne samenlevingen niet hun natuurlijke vrijheid zoals Rousseau beweert. Het voorbeeld van Barcelona laat goed zien dat juist in moderne samenlevingen burgers de mogelijkheid hebben om te leven vanuit wat ze zelf belangrijk vinden. Niet met de eis van directe democratie en het vaststellen van de algemene wil zoals Rousseau wil, maar wel door als burger zelf de regie te nemen over welke data je wel en niet deelt met het gemeentebestuur.

Vraag 11 in het hele examen

Estland heeft zijn democratie gedigitaliseerd om het vertrouwen van burgers in de overheid te vergroten. Het Estse parlement gaf gehoor aan de oproep van burgers om gezamenlijk na te denken over het bestrijden van de vele corruptie in de politiek. Alle burgers van Estland konden digitaal voorstellen doen om corruptie tegen te gaan. Politieke experts gaven voordelen en nadelen aan en berekenden de kosten van elk voorstel. Vervolgens discussieerden burgers om te bepalen welke voorstellen het meest geschikt waren om de corruptie te bestrijden waar zij zoveel last van hadden. Het Estse parlement heeft deze voorstellen vertaald naar wetswijzigingen en deze wetten uitgevoerd. Alle burgers hadden online toegang tot het hele proces van voorstellen doen, overleg en besluitvorming.

In het deliberatieve model van democratie heeft ‘legitimiteit van de wet’ een specifieke invulling.

Vraag 12 2 punten

Leg met het begrip legitimiteit uit dat de digitalisering van Estland een voorbeeld is van het deliberatieve model van democratie.

Beargumenteer vervolgens of het voorbeeld van het deliberatieve model van Estland volgens jou een goed antwoord is op de anarchistische uitdaging aan democratie.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

De digitalisering van Estland is een voorbeeld van het deliberatieve model voor democratie, omdat burgers met elkaar voorstellen doen, daarover geïnformeerd discussiëren en de regering op basis daarvan een wetswijziging heeft uitgevoerd. Er is gezocht naar instemming van burgers en politici door alle burgers op wie de corruptie effect heeft te betrekken bij online voorstellen doen en overeenstemming vinden over wetswijzigingen. Daarmee is er sprake van legitimiteit van de wet die door het volk is gesteld en die geldt voor datzelfde volk.

Voorbeeld van een goed antwoord bij de beargumentatie:

Ik vind het deliberatieve model van Estland een goed antwoord op de anarchistische uitdaging aan democratie. Kern van die uitdaging is dat niet iedereen in een democratie vrij is, omdat standpunten die in de minderheid zijn het bij stemmingen altijd verliezen van die van de meerderheid. Je moet dus iets anders doen dan alleen maar stemmen. Door burgers zelf voorstellen te laten doen, die allemaal van achtergrondinformatie te voorzien en het debat erover voor iedereen toegankelijk te maken, voorkom je zo goed mogelijk dat de standpunten van minderheden ondergesneeuwd raken door die van de meerderheid en dus niet iedereen vrij is. Op die manier kunnen de burgers van Estland dus zichzelf regeren.

of

Ik vind het deliberatieve model van Estland geen goed antwoord op de anarchistische uitdaging. Door die digitalisering is er begrip van alle betrokkenen voor de genomen wetswijziging, dat is goed voor de harmonie in een samenleving, maar het betekent niet dat elke burger ook zijn eigen wet volgt en dus vrij is. Er zullen burgers zijn van wie de voorstellen niet zijn uitgevoerd. Dat ze begrijpen waarom dat is gebeurd, is niet hetzelfde als kunnen leven volgens je eigen wetten. Voor een werkelijk goed antwoord op de anarchistische uitdaging aan democratie moet de staat verdwijnen.

Vraag 12 in het hele examen

Volgens Robert Dahl komen mensen tot bloei in een democratie.

Vraag 13 2 punten

Geef een reden waarom mensen volgens Dahl tot bloei komen in een democratie.

Leg vervolgens met deze reden van Dahl uit dat de burgers van Estland door de digitalisering tot bloei komen.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

  • Volgens Dahl kunnen alleen in een democratie mensen zelfstandiger en verantwoordelijker zijn, omdat ze kunnen handelen in hun eigen belang en de ruimte hebben om belangen van anderen in acht te nemen.
  • In Estland mogen alle burgers voorstellen doen en ze kunnen allemaal deelnemen aan het overleg. Iedereen kan digitaal meedoen en volgen wat er gebeurt. Mensen worden in Estland dus uitgenodigd om zelfstandig en verantwoordelijk te zijn. Hierdoor komen zij volgens Dahl tot bloei.

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Straatpolitiek

Opgavetekst

In Nederland brengen veel jongeren tussen de 18 en 25 jaar geen stem uit tijdens verkiezingen. Uit onderzoek blijkt dat deze groep weinig vertrouwen heeft in de politiek. Ze vinden dat politici op een ontoegankelijke manier spreken en niet begrijpen wat er in de samenleving speelt.

Volgens John Stuart Mill is democratie een meer rationele staatsvorm dan een regering van experts. Hij geeft daarvoor twee argumenten.

Vraag 17 1 punt

Leg met een van deze twee argumenten uit dat het belangrijk is dat ook jongeren deelnemen aan politiek.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Het is goed als deze jongeren wel zouden deelnemen aan politiek, omdat de kwaliteit van beslissingen beter wordt wanneer er meer burgers betrokken zijn bij de politiek. Ze zeggen zelf dat politici vaak niet begrijpen wat er in de samenleving speelt. Door wel mee te doen, zal er meer informatie zijn en zal de kwaliteit van de beslissingen toenemen dan wanneer alleen experts deze beslissingen zouden maken.

Vraag 17 in het hele examen

In onder andere Nederland en Frankrijk braken de afgelopen jaren verschillende rellen van kansarme jongeren uit. Door de straat op te gaan eisten deze jongeren aandacht op voor hun uitzichtloze situatie.

In haar boek Straatpolitiek beschrijft Kaulingfreks dit soort rellen als een alternatieve vorm van politieke betrokkenheid van jongeren. Ze noemt deze rellen ‘ontregelende politiek’:

tekst 4

Ontregelende politiek impliceert […] kritiek op de legitimiteit van de staat. Ontregelende politiek duidt niet op een verlangen naar wetteloosheid, maar eerder op een verlangen naar andere regels en wetten. Ontregelende politiek is niet gericht op het creëren van een staat van totale anarchie, maar wordt ingegeven door het verlangen naar een andere, meer inclusieve en rechtvaardige inrichting van de samenleving.

bron: Femke Kaulingfreks, Straatpolitiek, 2017

Robert Nozick heeft kritiek op de democratie. Hij sluit daarbij aan op de anarchistische uitdaging aan de democratie.

Vraag 19 2 punten

Geef een overeenkomst tussen Nozicks opvatting van democratie en Kaulingfreks’ opvatting van ontregelende politiek.

Geef vervolgens met tekst 4 een verschil tussen Nozicks opvatting van democratie en Kaulingfreks’ opvatting van ontregelende politiek.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Nozick bekritiseert de legitimiteit van de bestaande democratie door te stellen dat het een vorm van tirannie is. Ook ontregelende politiek heeft kritiek op de legitimiteit van de bestaande democratie.

In de tekst staat dat ontregelende politiek verlangt naar nieuwe regels en wetten, zodat een meer inclusieve en rechtvaardige samenleving kan ontstaan. De problemen met de legitimiteit van democratie kunnen dus verholpen worden. Vanuit Nozicks opvatting van democratie zijn juist die regels en wetten het probleem. Ook nieuwe wetten of regels vormen uiteindelijk een beperking voor het individu. Burgers volgen dan de wet van de staat en niet hun eigen wet.

Vraag 19 in het hele examen

Met ontregelende politiek dagen jongeren de autoriteiten uit, verstoren ze de openbare orde en overtreden ze soms de wet. Dit leidt tot oproepen om daar hard tegen op te treden.

Mill vindt volledige vrijheid van meningsuiting in het belang van democratie.

Vraag 20 1 punt

Leg met het verhaal van de graanhandelaar uit wanneer ontregelende politiek volgens Mill niet meer in het belang is van democratie.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Volgens Mill is de vrijheid van meningsuiting in het belang van democratie. Daaronder vallen sommige vormen van ontregelende politiek. Met het verhaal van de graanhandelaar laat Mill tegelijkertijd wel een duidelijke grens zien. Als er een woedende menigte voor je staat, kun je niet zomaar alles zeggen. Radicale uitingen die onmiddellijk en vrijwel zeker tot geweld zullen leiden, moeten volgens hem wel verboden worden. Die zijn niet in het belang van de democratie, stelt Mill.

Vraag 20 in het hele examen

Hans Kelsen en George van den Bergh hebben verschillende opvattingen over hoe een democratie om moet gaan met antidemocratische bewegingen. Je kan hun argumenten toepassen op de ontregelende politiek van de kansarme jongeren die door rellen aandacht proberen op te eisen voor hun uitzichtloze situatie.

Vraag 21 1 punt

Geef met Kelsens relativistische wereldbeschouwing een argument voor het toelaten van deze ontregelende politiek binnen de democratie.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ontregelende politiek moet juist in een democratie toegelaten worden. De democratie veronderstelt volgens Kelsen een relativistische wereldbeschouwing. Inzicht in absolute waarheid is niet mogelijk voor mensen. Daarom moet elke opvatting een kans krijgen. Dat geldt ook voor de manier waarop de kansarme jongeren zichtbaarheid afdwingen. Het maakt niet uit of dat een minder gebruikelijke manier is binnen een democratie. Op het moment dat je nieuwe, kritische opvattingen niet toelaat, dan houdt een democratie op een democratie te zijn.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

Leg met Van den Berghs opvatting over de grens van de vrijheid van overtuigingen uit wanneer ontregelende politiek niet toegelaten zou moeten worden binnen de democratie.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Als blijkt dat de jongeren niet bereid zouden zijn tot gedachtewisseling en alleen maar willen rellen, dan zou je ontregelende politiek niet moeten toelaten binnen de democratie. Volgens Van den Bergh zit daar de grens in de vrijheid van overtuigingen. Je moet bereid zijn tot gedachtewisseling en het gesprek willen aangaan.

Vraag 22 in het hele examen

John Rawls onderzoekt hoe groepen die het niet eens zijn met bepaalde opvattingen binnen een democratie, toch kunnen instemmen met een democratische regering. Daarvoor maakt hij een onderscheid tussen overlappende consensus en een modus vivendi of manier van leven.

Vraag 23 3 punten

Leg uit dat ontregelende politiek geen modus vivendi is.

Leg vervolgens uit wat Rawls bedoelt met overlappende consensus.

Beargumenteer ten slotte of ontregelende politiek volgens jou past bij wat Rawls het feit van redelijk pluralisme noemt.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Van een modus vivendi is sprake wanneer burgers het niet eens zijn met de wet, maar deze wel voorlopig en met tegenzin accepteren. Het is een manier van leven. De tegenstanders weten dat ze een minderheid zijn en dus bepaalde dingen moeten accepteren waar ze het eigenlijk mee oneens zijn. Hiervan is geen sprake bij ontregelende politiek. De bestaande wetten worden juist niet geaccepteerd en jongeren verzetten zich openlijk.

Rawls vindt een modus vivendi onwenselijk en pleit juist voor overlappende consensus. Daarbij stemmen alle burgers in met de wet op basis van eigen, vaak verschillende overtuigingen.

Ik vind dat ontregelende politiek past bij wat Rawls een feit van redelijk pluralisme noemt. Mensen erkennen hierbij dat redelijke mensen in vrije omstandigheden tot verschillende opvattingen kunnen komen over hoe ze moeten leven. Wat mij betreft gaat het bij verschillende opvattingen niet alleen om de inhoud, maar ook om hoe je die opvattingen uit. Voor de jongeren is ontregelende politiek de manier waarop zij hun opvattingen uiten. En die manier is vooral een kritiek op de staat en niet zozeer op andere burgers. Ik denk dat zij prima accepteren dat andere mensen weer andere opvattingen hebben.

of

Ik vind niet dat ontregelende politiek past bij wat Rawls een feit van redelijk pluralisme noemt. De jongeren willen erkenning voor hun eigen opvatting, maar door de manier waarop ze dat doen, lijken ze niet veel ruimte te geven aan de opvattingen van anderen. Die hebben namelijk last van de manier waarop ze aandacht opeisen. Bij het feit van redelijk pluralisme erkennen mensen dat redelijke mensen in vrije omstandigheden tot andere opvattingen kunnen komen over hoe ze moeten leven. Als je echt zou erkennen dat andere mensen andere opvattingen erop nahouden, zou je denk ik niet voor ontregelende politiek kiezen, maar op een andere manier proberen de discussie aan te gaan. Daarom past het volgens mij niet bij het feit van redelijk pluralisme.

Vraag 23 in het hele examen

Kaulingfreks stelt dat politici soms doen alsof ze naar kansarme jongeren luisteren, maar uiteindelijk vertellen ze jongeren vooral wat ze moeten doen. Ze pleit ervoor om jongeren als gelijkwaardige gesprekspartner te behandelen en meer oog te hebben voor machtsongelijkheid.

Het deliberatieve model van democratie biedt vier voordelen bij het organiseren van instemming. Volgens het deliberatieve model is het niet goed om alleen maar te stemmen.

Vraag 24 2 punten

Beargumenteer of jij het met Kaulingfreks eens bent dat jongeren in de politiek een gelijkwaardige gesprekspartner zouden moeten zijn. Gebruik in je argumentatie:

  • een van de drie nadelen van stemmen volgens het deliberatieve model, en
  • een van de vier voordelen van het deliberatieve model.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Ik ben het eens met Kaulingfreks’ standpunt dat jongeren een gelijkwaardige gesprekspartner in de politiek zouden moeten zijn. We moeten bij jongeren meer oog hebben voor machtsongelijkheid, zoals Kaulingfreks stelt. Kansarme jongeren hebben namelijk veel minder macht vergeleken met politici. Wanneer we blijven uitgaan van stemmen zal deze ongelijke positie van jongeren altijd geaccepteerd en versterkt worden.

Ik denk dat het deliberatieve model van democratie dit probleem kan oplossen. Volgens het deliberatieve model van democratie moet namelijk iedereen die geraakt wordt door een bepaalde beslissing instemming geven door het voeren van een gesprek. Bij stemmen wordt niet gekeken of jongeren geraakt worden door een beslissing, terwijl dit wel degelijk het geval is voor veel politieke besluiten die politici nemen. Door het gesprek aan te gaan, wordt in elk geval respectvol omgegaan met jongeren als medeburgers.

of

Ik ben het niet eens met Kaulingfreks’ standpunt dat jongeren een gelijkwaardige gesprekspartner in de politiek zouden moeten zijn. Op zich snap ik haar punt wel dat jongeren weinig macht hebben vergeleken met politici, maar jongeren kunnen wel kiezen welke politici hen vertegenwoordigen. Dan moeten ze alleen wel stemmen.

Ik denk niet dat het deliberatieve model van democratie dit probleem kan oplossen. Wanneer je jongeren wilt laten meepraten, denk ik dat er nog meer meningsverschillen ontstaan en overeenkomst in de toekomst juist minder groot is, in tegenstelling tot wat voorstanders van het deliberatieve model denken. Het is goed om te proberen jongeren te betrekken, maar je kan uiteindelijk niet iedereen laten meepraten over politiek. Dat is gewoon niet haalbaar.

Vraag 24 in het hele examen

Twee zwart-wit foto’s naast elkaar van het zombieprotest in Hamburg. Links staat een grote groep stilstaande mensen in grijze kleding. Rechts dansen en omhelzen mensen elkaar in een groep, in een wolk van stof of rook.

afbeelding: eu.usatoday.com/picture-gallery/news/2017/07/05/zombies-protest-ahead-of-the-g20-summit/103450550/

Kaulingfreks is hoopvol over de manier waarop de straten van een stad een alternatief politiek toneel kunnen vormen. Ze geeft als voorbeeld het ‘zombieprotest’ in Hamburg. Terwijl de politieke leiders van de twintig grootste economieën in de wereld vergaderden, liepen duizenden mensen verkleed als zombie door de straten. Met hun grijze vermomming wilden de betogers duidelijk maken dat mensen in de tegenwoordige samenleving als zombies langs elkaar heen leven. Het protest eindigde hoopvol. Een voor een verwijderden de betogers elkaars grijze kleding en kwam een bont palet aan verschillende kleuren tevoorschijn. De sombere zombies veranderden in uitbundige mensen, die samen door de straten dansten.

Volgens Kaulingfreks kunnen mensen bij een dergelijk protest elkaar wakker schudden en zich uitspreken voor een kleurrijke en diverse gemeenschap waarin gewerkt kan worden aan nieuwe politieke verhoudingen.

Michael Sandel heeft een communitaristische kijk op de gemeenschap en politieke verhoudingen. Hij bekritiseert het liberalisme.

Vraag 25 2 punten

Leg Sandels kritiek op het liberalisme uit, met:

  • zijn opvatting dat neutraliteit onwenselijk is, en
  • het voorbeeld van het zombieprotest.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een goed antwoord:

Als communitarist geeft Sandel kritiek op het liberalisme, waarbij de focus veel meer op het individu ligt dan op de gemeenschap. Conflicten kunnen daardoor uit de publieke sfeer gehaald worden en overgelaten worden aan de keuze van individuen. Dit idee van neutraliteit ondermijnt volgens hem de burgerzin en solidariteit in een gemeenschap. We moeten juist uitleggen wat we belangrijk vinden.

Deze kritiek is ook te zien bij het zombieprotest, waar de betogers laten zien dat je in de tegenwoordige samenleving wel een eentonige massa kan vormen, maar dat je dan als zombies langs elkaar heen leeft. We moeten juist met elkaar in gesprek blijven, onze verschillen omarmen en de verbinding blijven zoeken.

Vraag 25 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Please vote for me

Opgavetekst

Please vote for me

In de documentaire Please vote for me uit 2007 wordt een democratisch experiment in het communistische China gehouden. Voor het eerst in de geschiedenis wordt de klassenvertegenwoordiger van groep 5 van basisschool Evergreen in Wuhan niet aangewezen door de juf, maar gekozen door de klas. Drie kandidaten zijn geselecteerd voor deze invloedrijke positie. Cheng Cheng en Xu Xiaofei nemen het hierbij op tegen de zittende klassenvertegenwoordiger Luo Lei. Door te debatteren en te speechen moeten zij hun klasgenoten zien te overtuigen dat zij de beste persoon zijn voor de positie. Op deze manier maakt de hele klas voor het eerst kennis met democratische verkiezingen.

De ouders van de jonge kandidaten spelen een grote rol tijdens de verkiezingscampagne. Ze dwingen hun kinderen om tot ’s avonds laat te oefenen op hun speeches en de debatten voor te bereiden. Als de kinderen zich vanwege de grote druk uit de verkiezing willen terugtrekken, blijven de ouders op ze inpraten.

Luo Lei gooit alles in de strijd om zijn positie als klassenvertegenwoordiger te behouden. Hij koopt klasgenoten om en probeert de verkiezing te beïnvloeden door de hele klas te trakteren op een uitje naar de plaatselijke monorail. Tijdens zijn speech belooft hij een betere klassenvertegenwoordiger te zijn en zijn klasgenoten niet langer te slaan. Na afloop deelt hij opnieuw cadeaus uit. Uiteindelijk wint hij met een overtuigende meerderheid. De documentaire eindigt met beelden van Luo Lei die opnieuw met harde hand de klas leidt. Het enige verschil is dat de klas daar dit keer zelf voor gekozen heeft.

Vraag 1 1 punt

Gutmann pleit voor onderwijs door democratie.

Leg met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 uit wat Gutmann bedoelt met onderwijs door democratie.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 wat Gutmann bedoelt met onderwijs door democratie: onderwijs door democratie gaat om het aanleren van democratische vaardigheden, deze vaardigheden staan ook centraal bij de verkiezing in groep 5 (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 2 punten

Amy Gutmann pleit voor gedeelde zeggenschap over onderwijs. Zij geeft verschillende argumenten waarom niet de staat of ouders of onderwijsprofessionals volledige zeggenschap over het onderwijs zouden moeten hebben.

Leg Gutmanns argument uit dat ouders geen volledige zeggenschap over het onderwijs moeten hebben.
Leg vervolgens uit dat Gutmann geen bezwaar zou hebben tegen de bemoeienis door de ouders in Please vote for me.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg van Gutmanns argument dat ouders geen volledige zeggenschap over het onderwijs moeten hebben: het aanleren van tolerantie is een voorwaarde voor maatschappelijke vrijheid / onderwijs moet kinderen beschermen tegen de vooroordelen van hun ouders (1p)
  • Uitleg dat Gutmann geen bezwaar zou hebben tegen de bemoeienis door de ouders in Please vote for me, omdat ouders in dit geval geen (volledige) zeggenschap over de inhoud van het onderwijs claimen / niet tolerantie tegenover andersdenkenden proberen te onderdrukken (1p)

Vraag 2 in het hele examen

tekst 1

Cheng Cheng ontdekt in een gesprek met zijn stiefvader dat hij helemaal niet weet wat democratie betekent.

Cheng Cheng: Ik wil de klassenvertegenwoordiger worden, omdat je anderen dan kan vertellen wat ze moeten doen.
Wat betekent ‘democratie’ eigenlijk?
Stiefvader: Democratie betekent dat mensen hun eigen meester zijn.

bron: Please vote for me, 2007

Vraag 3 1 punt

De stiefvader van Cheng Cheng geeft een definitie van democratie. Robert Nozick en Jean-Jacques Rousseau hebben allebei een andere opvatting van democratie.

Geef een argument tegen de definitie van democratie in tekst 1 met Nozicks opvatting van democratie.

Bekijk het antwoord
  • Argument tegen de definitie van democratie in tekst 1 met Nozicks opvatting van democratie: mensen in een democratie zijn onvrij, omdat een meerderheid de macht heeft over het leven van een burger (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

De stiefvader van Cheng Cheng geeft een definitie van democratie. Robert Nozick en Jean-Jacques Rousseau hebben allebei een andere opvatting van democratie.

Geef een argument voor de definitie van democratie in tekst 1 met Rousseaus opvatting van democratie.

Bekijk het antwoord
  • Argument voor de definitie van democratie in tekst 1 met Rousseaus opvatting van democratie: in een directe democratie stelt de burger zichzelf de wet (1p)

Vraag 4 in het hele examen

tekst 2

De huidige klassenvertegenwoordiger Luo Lei heeft een harde leiderschapsstijl en hij slaat zijn medeleerlingen. Zijn uitdager, Cheng Cheng, verzet zich hier in zijn speech tegen. Hij zegt tegen de klas:

Ik wil een manager zijn en niet een dictator. Wat is een manager? Een manager is gelijk aan anderen. Hij helpt de juf de klas te managen en helpt zijn klasgenoten. […] Ik wil een democratische klassenvertegenwoordiger zijn, die niet alleen besluiten neemt, maar belangrijke beslissingen voor de klas met een commissie bespreekt.

bron: Please vote for me, 2007

Vraag 5 3 punten

Alexis de Tocqueville wijst op de gevaren van democratie, zoals die van individualisme en zachtmoedig despotisme. Deze gevaren kunnen volgens Tocqueville worden verkleind door zelfbestuur.

Leg uit dat tekst 2 een voorbeeld is van wat Tocqueville bedoelt met zelfbestuur.
Leg vervolgens uit dat Tocqueville zelfbestuur belangrijk vindt, met:

  • het gevaar van individualisme, en
  • het gevaar van zachtmoedig despotisme.
Bekijk het antwoord
  • Uitleg dat tekst 2 een voorbeeld is van zelfbestuur: in de commissie die Cheng Cheng voorstelt nemen burgers samen verantwoordelijkheid (1p)
  • Uitleg dat Tocqueville zelfbestuur belangrijk vindt met het gevaar van individualisme: het individualisme dat het gevolg is van het gelijkheidsstreven leidt tot teloorgang van de publieke zaak, wat tegengegaan kan worden door zelfbestuur (1p)
  • Uitleg dat Tocqueville zelfbestuur belangrijk vindt met het gevaar van zachtmoedig despotisme: door het verlies van burgerzin krijgt de staat steeds meer macht over het leven van burgers / verliezen burgers het vermogen tot zelfbepaling, wat tegengegaan kan worden door zelfbestuur (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Het experiment in groep 5 roept de vraag op of jonge kinderen die niet opgegroeid zijn in een democratische cultuur, tot democratie in staat zijn. Volgens Gert Biesta is de hele samenleving verantwoordelijk voor de toekomst van de democratie.

Leg uit dat onderwijs volgens Biesta ruimte moet geven aan politiek existeren.
Leg vervolgens met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 uit dat volgens Biesta de verantwoordelijkheid voor politiek existeren niet alleen bij het onderwijs kan liggen.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg dat onderwijs volgens Biesta ruimte moet geven aan politiek existeren: leerlingen moeten in staat zijn vanuit zichzelf te handelen en anderen daartoe ook in staat stellen (1p)
  • Uitleg met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 dat volgens Biesta de verantwoordelijkheid voor politiek existeren niet alleen bij het onderwijs kan liggen: het is een onrealistische verantwoordelijkheid / individualistische benadering van onderwijs / individualistische visie op democratie om het onderwijs verantwoordelijk te houden voor politiek existeren, zoals door een verkiezing op school (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Met het experiment wil de maker van de documentaire onderzoeken of democratie past bij de menselijke natuur. Volgens Robert Dahl veronderstelt een democratie een democratische cultuur.

Beargumenteer of democratie volgens jou past bij de menselijke natuur, met:

  • het voorbeeld van de verkiezingswinst van Luo Lei, en
  • Dahls opvatting dat een democratie een democratische cultuur veronderstelt.
Bekijk het antwoord
  • Argumentatie of democratie past bij de menselijke natuur, met het voorbeeld van de verkiezingswinst van Luo Lei (1p)
  • Argumentatie met Dahls opvatting dat een democratie een democratische cultuur veronderstelt: om een democratie te laten slagen is een democratische instelling van burgers noodzakelijk (1p)

Beide standpunten (wel of niet passend bij de menselijke natuur) zijn goed; het model geeft voorbeelden voor en tegen. De punten gaan naar de onderbouwing met het voorbeeld van Luo Lei en met Dahl, niet naar het standpunt zelf.

Vraag 7 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Wat als we de democratie afschaffen?

Opgavetekst

Wat als we de democratie afschaffen?

De meeste mensen gaan ervan uit dat de democratie sterk en stabiel genoeg is om antidemocratische aanvallen te weerstaan. Maar volgens de Amerikaanse historicus Timothy Snyder is dit een vergissing die in de westerse geschiedenis vaker is gemaakt.

In zijn boek Over tirannie. 20 lessen uit de 20e eeuw beschrijft hij hoe fascisme, nazisme en communisme het al vaker hebben gewonnen van de democratie.

Snyder ziet in het presidentschap van Donald Trump (2016-2020) aspecten van tirannie en fascisme. Snyder noemt bijvoorbeeld Trumps claim dat hij de herverkiezingen voor zijn tweede termijn door fraude zou hebben verloren. En hij noemt Trumps bemoeienis met de bestorming van het Capitool door zijn aanhangers.

Snyder legt in twintig lessen uit hoe gewone burgers de democratie kunnen beschermen tegen een autoritaire overheid zoals die van Trump.

Een van deze lessen is dat je volgens Snyder niet bij voorbaat moet gehoorzamen aan een autoritaire overheid. Je moet volgens hem kalm blijven en zo moedig zijn als je kunt om je tegen een autoritaire overheid te verzetten.

Vraag 9 2 punten

Volgens Snyder moeten burgers met elkaar blijven praten en politiek actief blijven als ze te maken krijgen met een tirannieke leider en een autoritaire overheid. Ook John Stuart Mill zou pleiten voor een moedige houding en voor actieve politieke betrokkenheid.

Leg met het verband tussen Mills mensbeeld en het ontplooiingsliberalisme uit dat hij zou pleiten voor een moedige houding tegenover een autoritaire overheid.
Leg vervolgens uit dat Mill vanuit de utilistische ethiek voorstander is van politieke betrokkenheid.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg met het verband tussen Mills mensbeeld en het ontplooiingsliberalisme: mensen moeten zichzelf ontwikkelen tot autonome individuen / individuen wiens begeerten en verlangens uit henzelf komen / individuen met een sterk karakter, die de moed hebben om in verzet te komen tegen wie/wat hun autonomie ondermijnt (1p)
  • Uitleg dat Mill vanuit de utilistische ethiek voorstander is van politieke betrokkenheid: dit bevordert creativiteit / betrokkenheid bij de samenleving / algemeen welzijn en leidt zo tot het grootste geluk voor zo veel mogelijk mensen (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 3 punten

Tirannieke heersers grijpen volgens Snyder makkelijk naar geweld. Volgens hem begint dat geweld via taal. Trump staat bekend om zijn vele toespraken en tweets waarin hij mensen en bevolkingsgroepen beledigt met seksistische en racistische opmerkingen. Volgens Snyder is het daarom erg belangrijk om alert te blijven op het gevaar van woorden. Mill en Bhikhu Parekh verschillen van mening over wanneer woorden gevaarlijk zijn.

Leg met het voorbeeld van de graanhandelaar uit wanneer woorden volgens Mill te gevaarlijk worden.
Leg vervolgens uit dat woorden volgens Parekh om een andere reden gevaarlijk zijn.
Beargumenteer ten slotte met een afweging van de opvattingen van Mill en Parekh wanneer volgens jou woorden te gevaarlijk worden.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg met het voorbeeld van de graanhandelaar dat woorden volgens Mill te gevaarlijk worden als ze aanzetten tot geweld (1p)
  • Uitleg dat woorden volgens Parekh om een andere reden gevaarlijk worden, omdat belediging sociale en politieke uitsluiting van gemeenschappen en individuen inhoudt (1p)
  • Argumentatie met een afweging van de opvattingen van Mill en Parekh wanneer woorden te gevaarlijk worden (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Trump heeft toegegeven dat hij alleen de waarheid spreekt als dat in zijn eigen voordeel is, maar dat hij anders zal liegen. Volgens Snyder is het belangrijk om te blijven geloven in de waarheid en om zelf op onderzoek uit te gaan. Mill geeft verschillende redenen voor volledige vrijheid van meningsuiting. Twee van deze redenen gaan over waarheid.

Geef weer wat deze twee redenen inhouden.

Bekijk het antwoord
  • Weergave van wat Mills reden voor volledige vrijheid van meningsuiting ‘feilbaarheid van de mens’ inhoudt (1p)
  • Weergave van wat Mills reden voor volledige vrijheid van meningsuiting ‘mogelijke elementen van waarheid’ inhoudt (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Bij de strijd tegen een autoritaire overheid zijn volgens Snyder universele, voor alle mensen geldende waarden als vrijheid en gelijkheid nodig. Volgens John Rawls denken niet alle burgers hetzelfde over waarden als vrijheid en gelijkheid. Volgens hem is het feit van redelijk pluralisme belangrijk om een onderscheid te maken tussen de basisstructuur van de samenleving en de vrijwillige verbanden die burgers aangaan.

Geef weer wat de volgende twee opvattingen van Rawls inhouden:

  • het feit van redelijk pluralisme, en
  • het onderscheid tussen basisstructuur en vrijwillige verbanden.

Beargumenteer vervolgens met deze twee opvattingen of universele waarden volgens jou kunnen bestaan.

Bekijk het antwoord
  • Weergave van wat het feit van redelijk pluralisme inhoudt: redelijke mensen komen in vrije omstandigheden tot verschillende inzichten over hoe te leven (1p)
  • Weergave van wat het onderscheid tussen basisstructuur en vrijwillige verbanden inhoudt: aan de gedeelde afspraken van de basisstructuur van een samenleving is iedereen gebonden, terwijl de regels van de verbanden die je vrijwillig kiest anders mogen zijn (1p)
  • Argumentatie met deze twee opvattingen of universele waarden kunnen bestaan (1p)

Beide standpunten (wel of niet kunnen bestaan) zijn goed, mits onderbouwd met de twee opvattingen van Rawls.

Vraag 12 in het hele examen

tekst 3

Volgens Snyder moeten we de democratie weerbaarder maken tegen bedreigingen.
In NRC verscheen een gedachte-experiment over de toekomst van onze democratie. Via verschillende scenario’s wordt onderzocht hoe we tot een stabiel en rationeel politiek bestuur zouden kunnen komen. Uitgangspunt daarbij is het toekomstige jaar 2059, waarin de democratie zogenaamd ten onder dreigt te gaan:

Na het rampjaar 2059 was het wereldwijd duidelijk dat de democratie haar tijd gehad had. […] De ramp was vermijdbaar maar de politiek had gefaald. Bestuur en volksvertegenwoordiging waren vooral bezig geweest kiezers naar de mond te praten. Emotionele thema’s kregen meer aandacht dan ze verdienden […].

De kiezer droeg zelf ook schuld. Die was weinig geïnteresseerd, liet zich leiden door slogans, had niet de kennis om weloverwogen keuzes te maken die leiden tot het kiezen van de juiste leiders.

bron: nrc.nl, Wat als we de democratie afschaffen?, 2018

tekst 4

Het burgerforum laat zich goed voorlichten door experts:

Na alle experts gehoord te hebben, zullen de 99 burgers met een pragmatisch wetsvoorstel komen. Zo werkt het altijd. Geconfronteerd met de feiten en belast met verantwoordelijkheid nemen burgers rationele besluiten. Zelfs thema’s waaraan beroepspolitici nooit hun vingers durfden te branden, worden door burgerfora opgelost.

bron: nrc.nl, Wat als we de democratie afschaffen?, 2018

Vraag 13 2 punten

Om het probleem in tekst 3 op te lossen, worden drie mogelijke oplossingen onderzocht. De eerste oplossing is het burgerforum: een algoritme selecteert op wetenschappelijke wijze 99 burgers die representatief zijn voor de hele bevolking. De politieke besluiten die deze burgers nemen, hebben daarom altijd voldoende draagvlak in de samenleving.

Volgens Joseph Schumpeter levert participatie van gewone burgers in een democratie niet veel op.

Leg een van de redenen die Schumpeter hiervoor heeft uit met tekst 3.
Beargumenteer vervolgens of tekst 4 een oplossing biedt voor het probleem dat Schumpeter heeft met gewone burgers.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg van een van Schumpeters redenen met tekst 3: gewone burgers zijn niet rationeel genoeg om verstandige politieke keuzes te maken / laten zich leiden door slogans (invloed van het onderbewuste) / zijn te weinig geïnteresseerd en hebben geen kennis (afstand tot politieke besluiten) (1p)
  • Argumentatie of tekst 4 een oplossing biedt voor het probleem dat Schumpeter heeft met gewone burgers (1p)

Beide standpunten (wel of geen oplossing) zijn goed, mits onderbouwd.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

De tweede oplossing die wordt onderzocht, is een puntenstelsel: iedereen krijgt een stem tijdens politieke verkiezingen, maar wie zijn middelbare school afmaakt, krijgt vijf stemmen en als je daarnaast ook nog een burgerschapsexamen aflegt, heb je recht op tien stemmen.

Mill heeft een opvatting over ongelijk stemrecht.

Leg deze opvatting van Mill uit.
Beargumenteer vervolgens met deze opvatting of je voor de invoering van bovenstaand puntenstelsel zou zijn.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg van Mills opvatting over ongelijk stemrecht: het verschil in de kwaliteit van de bijdrage van mensen aan het politieke proces rechtvaardigt ongelijk stemrecht (1p)
  • Argumentatie over het politieke model van het puntenstelsel met de genoemde opvatting van Mill (1p)

Beide standpunten (voor of tegen het puntenstelsel) zijn goed, mits onderbouwd met Mills opvatting.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

De derde oplossing voor het falen van de democratie is dat de samenleving in de denkbeeldige toekomst wordt gerund zoals aandeelhouders de koers van een bedrijf bepalen: wie meer aandelen bezit, heeft een grotere stem. Hoeveel stemmen je mag uitbrengen, is afhankelijk van hoeveel geld je hebt. De rijke zakelijke elite neemt besluiten voor de rest van de bevolking, de werkgelegenheid en de economie.

Leg uit dat deze staatsvorm volgens Plato vervalt:

  • tot democratie, en
  • vervolgens tot tirannie.
Bekijk het antwoord
  • Uitleg dat de staatsvorm (oligarchie) volgens Plato vervalt tot democratie: oligarchen dienen niet het landsbelang maar de begeerte naar rijkdom en vrijheid, wat leidt tot revolutie van de armen (1p)
  • Uitleg dat een democratie volgens Plato vervalt tot tirannie: door de verslaving aan vrijheid verliezen mensen hun rationaliteit en kan een tirannieke heerser de macht grijpen (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Dieren en democratie

Opgavetekst

Dieren en democratie

Honingbijen nemen net als mensen veel beslissingen op een democratische manier. Bioloog Thomas Seeley legt in zijn boek Honeybee Democracy uit hoe dat werkt: als bijvoorbeeld de bijenkolonie bedreigd wordt, proberen verschillende verkenner-bijen de leiding te nemen over de verhuizing.

tekst 5

Honderden verkenner-bijen gaan op zoek naar nieuwe nestplaatsen en keren daarna terug naar de bijenkorf om verslag uit te brengen van deze aantrekkelijke locaties. Hoe energieker de dans van een verkenner – de manier waarop bijen informatie delen over de richting en afstand van een bepaalde plek – des te meer neutrale verkenners op die plek een kijkje gaan nemen.

Als er genoeg verkenners zo’n veelbelovende plek hebben bezocht, [beseffen de bijen dat ze] de ‘verkiezingen’ hebben gewonnen.

bron: nationalgeographic.nl, Hoe dieren hun leiders kiezen - van bruut geweld tot democratie, 2021

Vraag 16 2 punten

Joseph Schumpeter vat democratie op als markt. Volgens hem heeft deze definitie vier voordelen. Twee daarvan zijn dat democratische regimes van niet-democratische regimes kunnen worden onderscheiden en dat de relatie tussen democratie en individuele vrijheid zichtbaar wordt.

Leg uit dat de andere twee voordelen die Schumpeter noemt, te herkennen zijn in tekst 5.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg dat het voordeel dat de rol van leiderschap niet wordt genegeerd, te herkennen is in tekst 5: de beslissing over de beste verhuisplek wordt bepaald door leiderschap van de meest energieke bij (1p)
  • Uitleg dat het voordeel dat de centrale rol van het meerderheidsbeginsel in democratieën helder wordt, te herkennen is in tekst 5: de verkenners voeren competitie om de meerderheid van de bijen naar de beste verhuisplek te leiden (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Toch denkt Seeley niet dat de bijendemocratie werkt zoals de markt van Schumpeter. Hij stelt dat bijen bij de keuze voor een verhuisplek deelnemen aan een deliberatief proces: ze delen open en eerlijk informatie met elkaar, voegen verschillende opvattingen samen en maken afwegingen.

Seeley benadrukt dat het voor bijen van levensbelang is dat ze eerlijk zijn over de geschiktheid van de beoogde nieuwe locatie, anders zouden ze verhuizen naar een slechte, onveilige plek.

Hij stelt:
stelling 1: Menselijke politici zouden een voorbeeld moeten nemen aan de eerlijkheid van bijen in het deliberatieve proces.

In het deliberatieve model van democratie spelen de begrippen ‘legitimiteit’ en ‘consensus’ een grote rol.

Beargumenteer of jij het eens bent met stelling 1 en ga daarbij in op de begrippen:

  • ‘legitimiteit’ in het deliberatieve model, en
  • ‘consensus’ in het deliberatieve model.
Bekijk het antwoord
  • Argument of menselijke politici een voorbeeld moeten nemen aan de eerlijkheid van bijen in het deliberatieve proces, waarbij wordt ingegaan op het begrip ‘legitimiteit’ als de instemming van iedereen die door een beslissing wordt geraakt (1p)
  • Argument of menselijke politici een voorbeeld moeten nemen aan de eerlijkheid van bijen in het deliberatieve proces, waarbij wordt ingegaan op het begrip ‘consensus’ als een gezamenlijke uitkomst (1p)

Het standpunt (eens of oneens met stelling 1) is vrij. De punten gaan naar de uitleg van legitimiteit en consensus in de argumentatie.

Vraag 17 in het hele examen

tekst 6

Anders dan bij bijen, is leiderschap bij olifanten minder democratisch. Bij Afrikaanse olifanten is doorgaans het oudste vrouwtje de leider van de hele kudde.

Deze grandes dames, die zestig jaar oud kunnen worden, hebben de meeste ervaring als het aankomt op het herkennen van het gebrul van gevaarlijke leeuwen en het beschermen van soortgenoten tegen aanvallen, zo blijkt uit onderzoek […]. Ze doen ook een beroep op hun befaamde geheugen om zich het landschap in te prenten en hun kudde naar plekken te leiden die van levensbelang zijn, zoals voedergronden en drinkplaatsen.

bron: nationalgeographic.nl, Hoe dieren hun leiders kiezen - van bruut geweld tot democratie, 2021

Vraag 18 3 punten

Volgens gedragswetenschapper Jennifer Smith is leiderschap bij deze olifanten gebaseerd op prestaties en aanzien. Ook zij vergelijkt dierengedrag met mensengedrag. Volgens Plato bestaat er politieke expertise. Robert Dahl spreekt van technologische expertise.

Leg uit:

  • wat Plato bedoelt met politieke expertise, en
  • wat Dahl bedoelt met technologische expertise.

Beargumenteer vervolgens of de grandes dames in tekst 6 volgens jou eerder Plato’s politieke expertise of Dahls technologische expertise hebben.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg van wat Plato bedoelt met politieke expertise, namelijk morele en intellectuele deskundigheid om te regeren (1p)
  • Uitleg van wat Dahl technologische expertise noemt, namelijk deskundigheid over politiek belangrijke kennisgebieden (1p)
  • Argumentatie of bij de grandes dames in tekst 6 sprake is van Plato’s politieke expertise of van Dahls technologische expertise (1p)

Beide keuzes (politieke of technologische expertise) zijn goed, mits onderbouwd.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 3 punten

Dahl noemt drie vermogens of deugden waaraan het gewone mensen volgens Plato zou ontbreken.

Geef deze drie vermogens weer.
Beargumenteer vervolgens of het beeld dat Plato van gewone mensen heeft volgens jou van toepassing is op de olifanten die de leider volgen, met:

  • een van deze drie vermogens, en
  • het begrippenpaar mens en dier.
Bekijk het antwoord
  • Weergave van de drie vermogens waaraan gewone mensen volgens Plato zouden ontbreken: het intellectuele vermogen om eigen belang en algemeen belang te scheiden, het morele vermogen om het algemeen belang na te streven en het technische vermogen om het algemeen belang concreet te realiseren (1p)
  • Argumentatie of het beeld dat Plato van gewone mensen heeft van toepassing is op de olifanten die de leider volgen, met een van de drie vermogens die gewone mensen volgens Plato niet kunnen ontwikkelen (1p)
  • Argumentatie of het beeld dat Plato van gewone mensen heeft van toepassing is op de olifanten die de leider volgen, met het begrippenpaar mens en dier (1p)

Het standpunt (wel of niet van toepassing op de olifanten) is vrij, mits onderbouwd.

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Filosoof Janneke Vink kijkt niet naar gedrag van dieren, maar naar hoe mensen zich ten opzichte van dieren gedragen. Volgens haar gaan mensen niet democratisch met dieren om. Zij vindt dat mensen over dieren heersen als tirannen. Mensen behandelen dieren zoals het hun uitkomt.

Robert Dahl benoemt verschillende voordelen van een democratie. Volgens hem is democratie wenselijker dan welk alternatief dan ook.

Beargumenteer met twee van deze voordelen of dieren volgens jou deelgenoot moeten zijn van de democratie.

Bekijk het antwoord
  • Argumentatie of dieren deelgenoot moeten zijn van de democratie, met een eerste juist toegepast voordeel van Dahl (1p)
  • Argumentatie of dieren deelgenoot moeten zijn van de democratie, met een tweede juist toegepast voordeel van Dahl (1p)

Het standpunt (wel of niet deelgenoot van de democratie) is vrij. Per juist toegepast voordeel van Dahl 1 scorepunt, tot maximaal twee. De voordelen van Dahl in het model: democratie helpt een regering van wrede, kwaadaardige autocraten voorkomen; democratie garandeert burgers fundamentele rechten; democratie verzekert een grotere mate van persoonlijke vrijheid dan enig haalbaar alternatief; democratie helpt mensen hun fundamentele belangen te beschermen; alleen een democratische regering maakt zelfbeschikking (leven onder wetten die ze zelf gekozen hebben) en morele verantwoordelijkheid maximaal mogelijk; democratie bevordert menselijke ontwikkeling volwaardiger dan enig haalbaar alternatief; alleen een democratische regering bevordert een relatief hoge mate van politieke gelijkheid; moderne representatieve regeringen voeren geen oorlog met elkaar; landen met democratische regeringen zijn over het algemeen welvarender.

Vraag 20 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Asterix en Obelix

Opgavetekst

Opgave 1 Asterix en Obelix

De kleine, slimme Asterix en de grote, sterke Obelix zijn de helden uit de stripreeks Asterix en Obelix. Deze strips spelen in de tijd dat een groot gedeelte van West-Europa wordt overheerst door de Romeinen. Het fictieve dorpje van Asterix en Obelix houdt dapper stand tegen de Romeinse overheersing. De bewoners hebben hun eigen democratische organisatie.
Belangrijke beslissingen in het algemeen belang van de dorpsbewoners worden gezamenlijk genomen op een vergadering waar iedereen zijn zegje kan doen. Op basis van alle meningen zoeken de dorpsbewoners naar consensus en nemen ze gezamenlijk een besluit dat geldt als wet voor iedereen.
Volgens Jean-Jacques Rousseau is het vaststellen van de algemene wil de juiste manier om vrijheid en gelijkheid met elkaar te verzoenen.
In een van de verhalen moet een besluit worden genomen over het openen van nieuwe winkels. Er zijn namelijk plotseling veel Romeinen die in het dorp boodschappen komen doen. Tijdens een vergadering blijken alle dorpsbewoners het in het algemeen belang te vinden om nieuwe winkels te mogen openen, zodat ze geld kunnen verdienen aan de Romeinen.
Rousseaus directe democratie gaat uit van uniformiteit.
Naarmate er meer winkels in het dorp worden geopend, neemt de onrust toe. Veel bewoners zijn namelijk tegen het openen van viswinkels. Er wordt een nieuwe vergadering gehouden over de situatie. De redenering van veel dorpsbewoners luidt: ‘Viswinkels stinken en als er naast mijn winkel een nieuwe viswinkel komt, dan lopen mijn klanten weg en verdien ik niks.’ Iedereen roept door elkaar en de gemoederen lopen hoog op over de vraag of het mogen openen van nieuwe winkels ook betekent dat je een stinkende viswinkel mag beginnen.
In Robert Dahls analyse van Plato ontbreekt het gewone mensen aan drie deugden of vermogens.
Stel, na hevige discussie komt de vergadering tot het gezamenlijke besluit dat het openen van alle soorten winkels is toegestaan, behalve het openen van een viswinkel. De reden is dat dit in de toekomst tot de minste irritatie zal leiden.

Vraag 1 1 punt

Volgens Jean-Jacques Rousseau is het vaststellen van de algemene wil de juiste manier om vrijheid en gelijkheid met elkaar te verzoenen. Leg uit dat bij het vaststellen van de algemene wil in het dorp van Asterix vrijheid en gelijkheid met elkaar worden verzoend.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat bij het vaststellen van de algemene wil vrijheid en gelijkheid met elkaar worden verzoend: iedereen beslist in vrijheid mee over wetten die voor iedereen gelijk zijn (door zelfgekozen wetten die voor iedereen gelijk zijn, vergroten dorpsbewoners hun vrijheid). (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Rousseaus directe democratie gaat uit van uniformiteit. Leg met de vergadering over het openen van nieuwe winkels uit wat Rousseau bedoelt met ‘uniformiteit’.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de vergadering over het openen van nieuwe winkels uit wat Rousseau met uniformiteit bedoelt: er zijn geen grote verschillen in opvattingen over het goede leven, belangen en normen en waarden in de samenleving; alle dorpsbewoners willen graag meer verdienen door een winkel te openen. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

In Robert Dahls analyse van Plato ontbreekt het gewone mensen aan drie deugden of vermogens. Beargumenteer voor twee van deze vermogens of gewone mensen die volgens jou hebben. Gebruik bij beide vermogens het voorbeeld van het openen van nieuwe viswinkels.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert voor twee van de volgende vermogens, met het voorbeeld van het openen van nieuwe viswinkels: het intellectuele vermogen om het eigen belang te scheiden van het algemeen belang; de morele gesteldheid om het algemeen belang na te streven; de technische kennis om het algemeen belang concreet te realiseren. Het argument mag ook stellen dat gewone mensen een van deze vermogens missen. (2p)

Per juist toegepast vermogen 1 scorepunt. Telt een derde vermogen mee, dan alleen de eerste twee (regel 3.5 van de algemene regels).

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 4 punten

Volgens John Stuart Mill neemt de rationaliteit van beslissingen toe door de vrijheid van meningsuiting. Leg deze opvatting van Mill uit met:

  • zijn kritiek op een regering van experts, en
  • zijn opvatting over ongelijk stemrecht.

Geef vervolgens een argument voor Mills opvatting dat de rationaliteit van beslissingen toeneemt door vrijheid van meningsuiting. Gebruik daarbij:

  • het voorbeeld van de vergadering over de viswinkels, en
  • het begrippenpaar 'gevoel en verstand'.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Mills opvatting samenhangt met zijn kritiek op een regering van experts: meer inspraak levert meer informatie op, terwijl politieke experts niet alwetend zijn; door discussie worden beslissingen verantwoorder. (1p)
  • Legt uit dat dezelfde opvatting samenhangt met Mills opvatting over ongelijk stemrecht: beslissingen op basis van alle meningen zijn doordachter en beter geïnformeerd als de stem van mensen met meer scholing zwaarder weegt. (1p)
  • Geeft een argument voor Mills opvatting met het voorbeeld van de vergadering over het openen van viswinkels: door alle meningen te horen komen er doordachtere beslissingen dan wanneer alleen politieke experts meepraten en beslissen. (1p)
  • Geeft een argument voor Mills opvatting met het begrippenpaar 'gevoel en verstand': ook emotionele zorgen horen en meenemen levert een rationelere beslissing op, met minder sociale onrust. (1p)

Vraag 4 in het hele examen

tekst 1

Organiseren is een zaak van iedereen en van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand.

bron: René van Royen en Sunnyva van der Vegt, De erfenis van Asterix, 2003

Vraag 5 2 punten

Asterix en Obelix zijn Galliërs, oorspronkelijke bewoners van West-Europa. In het boek De erfenis van Asterix beschrijven twee docenten van de Universiteit van Amsterdam de gewoonten en gebruiken van de Galliërs. Over de democratie van de Galliërs schrijven zij (tekst 1). Ga uit van de volgende definitie van democratie: ‘een staatsvorm waarin organiseren een zaak is van iedereen’. Geef bij deze definitie van democratie een vooronderstelling. Beargumenteer vervolgens of volgens jou de stelling ‘van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand’ een implicatie is van deze definitie.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een vooronderstelling bij de definitie van democratie als staatsvorm waarin organiseren een zaak is van iedereen, bijvoorbeeld dat iedereen betrokken kan worden bij organiseren, of dat het in een democratie om organiseren gaat en niet zozeer om het nemen van beslissingen. (1p)
  • Beargumenteert of de stelling ‘van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand’ een implicatie is van deze definitie. (1p)

Beide kanten zijn goed: de stelling is een implicatie of is dat niet, mits de argumentatie klopt.

Vraag 5 in het hele examen

Bron 3

Een andere kwestie die de schrijvers van De erfenis van Asterix belichten is die van culturele diversiteit. In de strips dragen de Galliërs broeken en de Romeinen toga’s, een soort lange jurken. Dit was ook in werkelijkheid zo. Galliërs en Romeinen leefden op steeds meer plekken samen in het Romeinse Rijk. Zo reisden Galliërs bijvoorbeeld naar Rome, waar ze dan in hun broeken probeerden om werk te vinden tussen de Romeinen in toga’s. Niet alle Romeinen waren hiervan gediend en de Romeinse machthebbers namen wetten aan die het dragen van broeken in de straten van Rome verboden.
Het Romeinse Rijk was in die tijd geen democratie maar een keizerrijk waarin de keizer de macht had.

Vraag 6 2 punten

Het Romeinse Rijk was in die tijd geen democratie maar een keizerrijk waarin de keizer de macht had. Geef een argument voor de opvatting dat er in een democratie meer ruimte is voor culturele diversiteit dan in een keizerrijk. Gebruik daarbij:

  • de begrippen ‘eenheid’ en ‘verscheidenheid’, en
  • het voorbeeld van de wet over broeken dragen.
Bekijk het antwoord
  • Gebruikt de begrippen ‘eenheid’ en ‘verscheidenheid’ in het argument dat er in een democratie meer ruimte is voor culturele diversiteit dan in een keizerrijk. (1p)
  • Gebruikt het voorbeeld van de wet over het dragen van broeken in het argument. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2024, tijdvak 2: GrondFest

Opgavetekst

Opgave 2 GrondFest

GrondFest is een festival voor de democratie. De organisatoren vinden het zorgelijk dat we in een tijd leven waarin de democratische cultuur wereldwijd onder druk staat en niet iedereen het belang van democratie vanzelfsprekend vindt. Met het festival willen ze stimuleren dat zoveel mogelijk mensen meehelpen met het bouwen aan een open samenleving en een open democratie. Dat willen ze doen door op het festival zoveel mogelijk mensen samen te brengen, van jong tot oud, van links tot rechts, met verschillende meningen en achtergronden en vanuit alle hoeken van onze samenleving. GrondFest is een festival om te experimenteren met ideeën over democratie en met manieren waarop mensen kunnen samenleven, juist ook voor wie zich in het dagelijks leven niet met democratie bezighoudt.
GrondFest wil, door mensen met verschillende meningen in discussie te laten gaan, bijdragen aan begrip voor elkaar en het vinden van een algemene wil.

Vraag 7 2 punten

Volgens John Stuart Mill is het goed om je in te zetten voor democratie. Leg uit wat het verband is tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme. Leg vervolgens met dit verband uit dat Mill voorstander zou kunnen zijn van GrondFest.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Mills mensbeeld en ontplooiingsliberalisme mensen de vrijheid moeten hebben zich te ontwikkelen tot autonome wezens. (1p)
  • Legt uit dat Mill voorstander zou kunnen zijn van GrondFest: democratische participatie en open politieke discussie geven ruimte aan de vrijheid van mensen om zich te ontwikkelen tot autonome wezens. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Joseph Schumpeter ziet democratie daarentegen als een markt. Volgens hem neemt de rationaliteit van gewone mensen in hun rol als burger af ten opzichte van hun alledaagse rationaliteit. Leg uit dat GrondFest volgens Schumpeters opvatting van democratie niet bijdraagt aan democratie, met:

  • een van Schumpeters redenen dat de rationaliteit van mensen in hun rol als burger afneemt, en
  • het voordeel van het model van democratie als markt dat competitie bepaalt welke leider geaccepteerd wordt.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit met een van Schumpeters redenen dat de rationaliteit van mensen afneemt als het om politieke besluiten gaat: afstand tot politieke besluiten of een tekort aan persoonlijke invloed op politieke besluiten. (1p)
  • Legt uit met het voordeel van het model van democratie als markt dat competitie bepaalt welke leider geaccepteerd wordt: democratie gaat om het winnen van verkiezingen en niet om het vinden van een algemene wil, dus GrondFest draagt niet bij aan democratie. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Bron 5

Omdat de democratie wereldwijd onder druk staat, wil GrondFest ruimte bieden aan een democratische cultuur. Onderdeel van een democratische cultuur is hoe je op een goede manier met culturele diversiteit omgaat. Daarom besteedt GrondFest aandacht aan de kloof tussen mensen met verschillende overtuigingen. Overtuigingen kunnen gebaseerd zijn op verschillende bronnen, zoals geloof, wetenschap of sociale media. Om recht te doen aan deze verschillende overtuigingen en bronnen, vindt GrondFest elkaar respecteren belangrijk:

tekst 2

We zijn een festival waarbij de volgende elementen centraal staan:
Meedoen: jouw inbreng doet ertoe en kan het verschil maken. Het maakt niet uit wat je achtergrond is, iedere stem telt.
Leren: leer over de aspecten van de democratie en over hoe wij daar een rol in spelen, maar leer vooral ook van andere bezoekers en deelnemers.
Ontmoeten: ontmoet gelijkgestemden, maar juist ook mensen die je anders niet spreekt en die misschien wel een andere mening hebben.
Delen: deel jouw mening of kennis en neem kennis van de informatie, standpunten en meningen van anderen.

bron: grondfest.com/over-grondfest

Vraag 9 3 punten

Ook volgens Paul Cliteur vormt culturele diversiteit een uitdaging voor de democratie. Deze uitdaging moet volgens hem worden opgelost met de invoering van een lekenstaat. Cliteur verdedigt zich tegen drie bezwaren bij het idee van de lekenstaat. Geef een van deze drie bezwaren weer. Geef vervolgens Cliteurs verdediging tegen dit bezwaar weer. Beargumenteer tot slot wat volgens jou de beste oplossing is voor de uitdaging van culturele diversiteit: de lekenstaat of de regels van GrondFest.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een van de drie bezwaren tegen de lekenstaat weer: de lekenstaat past niet binnen de Nederlandse cultuur, omdat het christendom een vormende invloed heeft gehad op de Nederlandse samenleving; of de lekenstaat is antireligieus en gelovigen worden gedwongen hun diepste overtuigingen privé te houden; of een lekenstaat kan niet voor voldoende sociale cohesie zorgen. (1p)
  • Geeft Cliteurs verdediging tegen dit bezwaar weer: politieke of juridische argumentaties moeten voor iedereen navolgbaar zijn, wat niet kan als ze op privé-overtuigingen zijn gebaseerd; of het gebrek aan sociale cohesie komt niet door de lekenstaat maar door diepe banden met verschillende religies binnen dezelfde samenleving. (1p)
  • Beargumenteert wat de beste oplossing is voor de uitdaging van culturele diversiteit: de lekenstaat van Cliteur of de regels van GrondFest. (1p)

Beide kanten van de slotvraag zijn goed: de lekenstaat van Cliteur of de regels van GrondFest, mits beargumenteerd.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

GrondFest vindt dat je altijd met elkaar in gesprek moet kunnen gaan. Je moet je standpunten onderbouwen zodat er ruimte is voor gesprek, je moet elkaar de mogelijkheid geven om argumenten toe te lichten en je moet naar elkaar luisteren zodat je argumenten kunt afwegen. Volgens GrondFest moet je de volgende basishouding aannemen: accepteren dat er geen absolute waarheid is, ongeacht of je gelijk hebt gekregen of niet. Michael Sandel heeft de opvatting dat neutraliteit in een democratie onwenselijk is. Geef een argument dat de basishouding van GrondFest aansluit bij deze opvatting van Sandel.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument dat de basishouding van GrondFest aansluit bij Sandels opvatting dat neutraliteit onwenselijk is, omdat de nadruk op neutraliteit burgerzin ondermijnt, of omdat opvattingen over rechtvaardigheid verbonden zijn met opvattingen over het goede leven. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

tekst 3

GrondFest tolereert op de sociale kanalen geen:
1 Grof taalgebruik, kwetsende scheldwoorden of het uitschelden van personen.
2 Racisme, seksisme, homofobie en andere vormen van haatzaaien of bijdragen die zo kunnen worden geïnterpreteerd. […]
3 Het niet onderbouwd diskwalificeren van andere meningen of belachelijk maken van een standpunt.

bron: grondfest.com/grondhouding

Vraag 11 2 punten

GrondFest heeft, om de democratie te bevorderen, ook regels voor de communicatie op hun eigen sociale kanalen (tekst 3). Volgens Mill is volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie. Hij geeft hier vier redenen voor. Daarnaast geeft hij twee redenen waarom het uiten van meningen die als kwetsend worden ervaren niet verboden moet worden. Leg uit in welk opzicht Mill zich niet in de regels voor communicatie in tekst 3 zou kunnen vinden, met:

  • een van de vier redenen van Mill dat volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie is, en
  • een van Mills redenen dat het uiten van meningen die als kwetsend worden ervaren niet verboden moet worden.
Bekijk het antwoord
  • Geeft een van Mills vier redenen dat volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie is, zoals de feilbaarheid van de mens, mogelijke elementen van waarheid, het gevaar van dogmatisme of de waarde van discussie, en legt uit dat Mill zich daardoor niet in de regels van tekst 3 kan vinden. (1p)
  • Geeft een van Mills redenen dat het uiten van meningen die als kwetsend worden ervaren niet verboden moet worden, zoals dat zulke meningen het maatschappelijk welzijn kunnen vergroten of dat vrijheid van meningsuiting individuele burgers beschermt, en legt uit dat GrondFest die vrijheid met de regels wil inperken. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 1 punt

De doelstelling van GrondFest is om ruimte te bieden aan een democratische cultuur en om mensen samen te laten bouwen aan een open samenleving. Scholieren zouden kunnen deelnemen aan GrondFest. Amy Gutmann is voorstander van onderwijs door democratie. Leg uit dat deelname door scholieren aan GrondFest aansluit bij Gutmanns opvatting over onderwijs door democratie.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat deelname door scholieren aan GrondFest aansluit bij Gutmanns opvatting dat scholen democratische vaardigheden moeten aanleren, zoals leren luisteren, kritiseren en in het openbaar spreken. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

De overheid zou scholieren kunnen verplichten om voor burgerschapsonderwijs naar GrondFest te gaan. Milton Friedman vindt dat de overheid vanuit democratisch burgerschap eisen mag stellen aan onderwijs. Leg deze opvatting van Friedman uit. Geef vervolgens met deze opvatting van Friedman een argument tegen een door de overheid verplichte deelname van scholieren aan GrondFest.

Bekijk het antwoord
  • Legt Friedmans opvatting uit dat de overheid vanuit democratisch burgerschap eisen mag stellen aan onderwijs: democratie is onmogelijk zonder een zekere mate van geletterdheid, kennis en de acceptatie van gedeelde waarden. (1p)
  • Geeft met deze opvatting van Friedman een argument tegen een door de overheid verplichte deelname van scholieren aan GrondFest: de overheid mag democratisch onderwijs niet zelf organiseren, en een verplichting bemoeit zich met de inhoud van het onderwijs. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2024, tijdvak 2: De fascistische uitdaging aan de democratie

Opgavetekst

Opgave 3 De fascistische uitdaging aan de democratie

Het fascisme was een politieke beweging, die aan het begin van de twintigste eeuw ontstond in Italië. Mussolini, de leider van de fascistische beweging, trok alle macht naar zich toe en dwong gehoorzaamheid af. Hij liet tegenstanders opsluiten en vermoorden en verbood alle andere partijen. Zo wierp hij met geweld de jonge Italiaanse democratie omver en vestigde een dictatuur.
De Italiaanse politiek activiste Michela Murgia stelt dat het fascisme een blijvend gevaar vormt voor de democratie. Haar boek Fascist worden is een gedachte-experiment. Daarin laat zij een fictieve voorstander van het fascisme verschillende argumenten voor het fascisme geven. Haar doel is om juist daardoor de democratie weerbaarder te maken tegen fascistische argumenten.

Vraag 14 2 punten

Alexis de Tocqueville wijst op het gevaar van zachtmoedig despotisme. Leg uit dat volgens Tocqueville in een democratie zachtmoedig despotisme kan ontstaan. Leg vervolgens het verschil uit tussen zachtmoedig despotisme en het fascisme.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Tocqueville in een democratie zachtmoedig despotisme kan ontstaan: door individualisme verdwijnt de burgerzin en worden burgers te afhankelijk van de staat, die steeds meer macht krijgt. (1p)
  • Legt het verschil uit tussen zachtmoedig despotisme en fascisme: zachtmoedig despotisme is een verzorgende macht, gebaseerd op gelijkheid en individualisme, terwijl fascisme een onderdrukkende macht is, gebaseerd op ongelijkheid en gehoorzaamheid aan de leider. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

tekst 4

Het fascisme is een veel betere vorm van staatsbestuur dan de democratie. Goedkoper, sneller, efficiënter […] Om te besturen heb je iemand nodig die vastberaden handelt en absoluut niet aarzelt om zijn mensen met zich mee te slepen, waarbij hij eventuele obstakels uit de weg ruimt met alle middelen die hij tot zijn beschikking heeft. […] Het is veel efficiënter om alle macht te bundelen in handen van een sterke man die weet wat er moet gebeuren dan om een zwak bestuur voortdurend te laten kletsen over niks.

bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020

Vraag 15 1 punt

De fictieve voorstander van het fascisme wijst op een gebrek aan daadkracht in een democratie. Een krachtige fascistische leider zou dat gebrek oplossen. John Stuart Mill heeft kritiek op een regering van een goede despoot. Leg uit dat Mills kritiek op een regering van een goede despoot ook van toepassing is op het pleidooi voor fascisme in tekst 4.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Mills kritiek op een regering van een goede despoot ook geldt voor het pleidooi voor fascisme in tekst 4: een goede despoot kan niet alwetend zijn, of begrenst de capaciteiten van de bevolking. (1p)

Beide uitwerkingen zijn goed: een goede despoot kan niet alwetend zijn, of hij begrenst de capaciteiten van de bevolking.

Vraag 15 in het hele examen

tekst 5

In een democratie is het volk mondig, de mensen eisen dat er naar ze geluisterd wordt, ze protesteren tegen besluiten die ze niet bevallen, ze hebben geen respect voor autoriteit, ze demonstreren en klagen, ze zijn niet dankbaar, noch gehoorzaam.

bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020

Vraag 16 2 punten

Volgens de fictieve voorstander van het fascisme is een ander argument tegen democratie dat een democratie leidt tot onvrede. In Het bestel geeft Plato een aantal voorbeelden van hoe een democratie ten onder zal gaan. Bijvoorbeeld, jongeren zullen zich in een democratie niet de mindere voelen van ouderen. Leg uit dat volgens Plato een democratie ten onder zal gaan, met:

  • tekst 5 en het begrip ‘vrijheid’,
  • tekst 5 en het begrip ‘gelijkheid’.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit met tekst 5 en het begrip ‘vrijheid’ dat een democratie volgens Plato ten onder gaat: het vrijheidsstreven van de democratische mens is onverzadigbaar, waardoor andere zaken worden verwaarloosd, zoals wanneer burgers demonstreren en protesteren, of niet dankbaar of gehoorzaam zijn. (1p)
  • Legt uit met tekst 5 en het begrip ‘gelijkheid’ dat een democratie volgens Plato ten onder gaat: gelijkheid zorgt voor een gebrek aan respect en ontzag, zoals wanneer burgers niet dankbaar en gehoorzaam zijn, of opkomen voor gelijkheid door te protesteren. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

Zowel Robert Nozick als Robert Dahl vindt dat democratie geen volledige individuele vrijheid kan bieden. Ze verschillen van mening of dit een fundamenteel probleem voor de democratie is. Leg Nozicks opvatting uit dat democratie niet leidt tot vrijheid.

Bekijk het antwoord
  • Legt Nozicks opvatting uit dat democratie niet tot vrijheid leidt: democratie is een vorm van tirannie, omdat een meerderheid de macht heeft over een groot deel van het leven van de burger. (1p)

Vraag 17 in het hele examen

tekst 6

Er worden nooit, maar dan ook nooit [andere] politieke systemen [dan de democratie] overwogen, laat staan aangeboden. Nooit. Dat is toch op z’n minst merkwaardig? […] Pindakaas? Hoe je ’t maar hebben wil. Grof gemalen, fijn gemalen met stukjes pinda, crunchy, extra crunchy, creamy, extra creamy. Het houdt niet op! Een oneindig aantal keuzes in broodbeleg. Maar als het gaat om de keuze tussen de verschillende politieke systemen: helaas pindakaas, dan valt er opeens niks meer te kiezen. Niets. Eén product. Eén smaakje. Eén systeem. […] Hoe ironisch dat we uitgerekend dat systeem vrijheid noemen.

bron: decorrespondent.nl

Vraag 18 4 punten

Zowel Robert Nozick als Robert Dahl vindt dat democratie geen volledige individuele vrijheid kan bieden. Ze verschillen van mening of dit een fundamenteel probleem voor de democratie is. Beargumenteer of jij het eens bent met de opvatting dat democratie niet tot vrijheid leidt, met:

  • een van Dahls voordelen van democratie,
  • het begrip ‘positieve vrijheid’,
  • het begrip ‘negatieve vrijheid’, en
  • tekst 6.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een van Dahls voordelen van democratie, bijvoorbeeld dat democratie burgers fundamentele rechten garandeert, of een grotere mate van persoonlijke vrijheid verzekert dan enig haalbaar alternatief. (1p)
  • Gebruikt het begrip ‘positieve vrijheid’: de mogelijkheid voor mensen om zich te ontplooien. (1p)
  • Gebruikt het begrip ‘negatieve vrijheid’: de afwezigheid van dwang. (1p)
  • Gebruikt tekst 6 in de argumentatie. (1p)

Eens en oneens zijn beide goed. Een van Dahls voordelen volstaat.

Vraag 18 in het hele examen

tekst 7

De vijand [moet] worden aangeduid met ontsierende en liefst ontmenselijkende termen […] Heel geschikt zijn termen als parasiet, ezel, worm, haai, teef, aasgier, varken, rat, orang-oetan, kakkerlak. […]
Mocht er verontwaardiging rijzen, dan hoef je alleen maar te antwoorden dat het een grapje was en dat dergelijk taalgebruik past binnen het recht op vrije meningsuiting. In een democratie is daarmee meestal de kous af. Intussen heeft iedereen wel die verminkte naam […] in zijn hoofd zitten en is degene die tot gisteren nog een respectabele tegenstander leek nu verworden tot een onderwerp van spot, minachting en haat. Met andere woorden, een echte vijand.

bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020

Vraag 19 3 punten

Bhikhu Parekh vindt dat de vrijheid van meningsuiting beperkt moet worden. Leg met een voorbeeld uit tekst 7 uit:

  • Parekhs onderscheid tussen kritiek en belediging,
  • een van Parekhs redenen dat traditionele argumenten voor vrijheid van meningsuiting ontoereikend zijn, en
  • Parekhs opvatting dat belediging moet worden tegengegaan.
Bekijk het antwoord
  • Legt met een voorbeeld uit tekst 7 uit dat Parekh onderscheid maakt tussen kritiek en belediging: bepaalde beledigingen, zoals de ontmenselijkende termen in tekst 7, zijn moeilijk op te vatten als kritiek of als een poging tot debat. (1p)
  • Legt met een voorbeeld uit tekst 7 uit een van Parekhs redenen dat de traditionele argumenten voor vrijheid van meningsuiting ontoereikend zijn: niet elke uiting is een zoeken naar waarheid, sommigen profiteren meer van de vrijheid dan anderen, of andere maatschappelijke waarden zijn ook belangrijk. (1p)
  • Legt met een voorbeeld uit tekst 7 uit dat Parekh vindt dat belediging moet worden tegengegaan: belediging brengt schade toe en zorgt voor sociale en politieke uitsluiting. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 3 punten

Volgens Gert Biesta kan het onderwijs niet alleen verantwoordelijk gehouden worden voor burgerschap in een democratie. Leg deze opvatting van Biesta uit. Leg vervolgens uit dat Biesta kritiek heeft op een individualistische visie op democratie. Leg tot slot uit dat politiek existeren volgens Biesta tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid in staat.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Biesta het onderwijs niet alleen verantwoordelijk kan worden gehouden voor burgerschap, omdat de verantwoordelijkheid voor de toekomst van de democratie bij de samenleving als geheel ligt. (1p)
  • Legt Biesta's kritiek op een individualistische visie op democratie uit: democratie is altijd verbonden met pluraliteit. (1p)
  • Legt uit dat politiek existeren volgens Biesta tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid in staat: democratie heeft geen vaste inhoud, maar vereist ruimte voor pluriformiteit. (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Bron 13

Tegenstanders van het fascisme vinden dat het fascisme wezenlijk verschilt van andere vormen van politiek. Fascisten zouden niet geïnteresseerd zijn in de uitwisseling van ideeën, maar vooral in het promoten van fascistische denkbeelden en het creëren van ophef. Pogingen tot een redelijk debat werken daarom in het voordeel van het fascisme en zorgen alleen maar voor meer media-aandacht. Daarom pleiten tegenstanders voor het ‘no platform’-principe: fascistische ideeën moeten geen platform krijgen in de media en mensen met fascistische ideeën moeten worden uitgesloten van het publieke debat.

Vraag 21 2 punten

Het deliberatieve model van democratie vat democratie op als een gesprek of deliberatie. Dat heeft volgens voorstanders vier voordelen. Geef met een van de voordelen van het deliberatieve model van democratie een argument voor het ‘no platform’-principe. Geef vervolgens met een ander voordeel van het deliberatieve model van democratie een argument tegen het ‘no platform’-principe.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met een van de voordelen van het deliberatieve model (deliberatie levert nieuwe oplossingen op, drukt respect uit voor de minderheid of de medeburger, of erkent een redelijk meningsverschil) een argument voor het ‘no platform’-principe, bijvoorbeeld omdat fascistische spot het respect voor de medeburger ondermijnt. (1p)
  • Geeft met een ander voordeel van het deliberatieve model een argument tegen het ‘no platform’-principe, bijvoorbeeld omdat uitsluiten van deliberatie het respect voor de medeburger en het overeenstemming in de toekomst onmogelijk maakt. (1p)

Het argument vóór en het argument tegen gebruiken elk een ander voordeel van het deliberatieve model.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

Hans Kelsen en George van den Bergh onderzoeken allebei de vraag of een verbod op antidemocratische partijen past binnen een democratie. Leg uit dat het ‘no platform’-principe aansluit bij Van den Berghs opvatting over een partijverbod.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het ‘no platform’-principe aansluit bij Van den Berghs opvatting over een partijverbod: de beslissing om de democratie op te heffen is niet vatbaar voor zelfcorrectie en mag daarom worden uitgesloten; de grens van de vrijheid van overtuigingen ligt in de bereidheid tot gedachtewisseling. (1p)

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Hans Kelsen en George van den Bergh onderzoeken allebei de vraag of een verbod op antidemocratische partijen past binnen een democratie. Geef met Kelsens opvatting over een partijverbod een argument tegen het ‘no platform’-principe.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met Kelsens opvatting een argument tegen het ‘no platform’-principe: door een verbod op antidemocratische opvattingen houdt een democratie op een democratie te zijn; een democratie vooronderstelt een relativistische wereldbeschouwing. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Democratie voor toekomstige generaties

Vraag 1 1 punt

Plato onderscheidt vijf verschillende staatsvormen, waaronder de democratie.
Leg uit dat de democratie volgens Plato een negatief effect heeft op het karakter van mensen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Plato de democratie een type mens oplevert dat steeds meer vrijheid nastreeft en onderbuikgevoelens laat overheersen (de democratische mens streeft alleen nog naar vrijheid). (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Plato onderscheidt vijf verschillende staatsvormen, waaronder de democratie.
In een opiniestuk komt de Britse wetenschapper Martin Rees met het voorstel voor een goede despoot: alleen een goede despoot kan maatregelen doorvoeren die het mogelijk maken om de 21e eeuw veilig door te komen.
Leg uit met welke van de vijf staatsvormen die Plato onderscheidt, het voorstel van Rees het meest overeenkomt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het voorstel van Rees het meest overeenkomt met de aristocratie van Plato: mensen met filosofische en militaire kennis en vaardigheden hebben de macht en kunnen de maatschappij beschermen / of met de ideale staat van Plato: de leiding is in handen van een filosoof-koning die inzicht heeft in de Idee van het Goede en Rechtvaardige. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Rees lijkt ervan uit te gaan dat een goede, alwetende despoot kan bestaan. John Stuart Mill heeft kritiek op het idee van een goede, alwetende despoot. Zelfs als een goede despoot zou bestaan die alles zou kunnen overzien en besturen, zijn de gevolgen volgens Mill niet wenselijk.
Geef met deze kritiek van Mill een argument tegen de opvatting van Rees dat een goede, alwetende despoot nodig is om het klimaatprobleem op te lossen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met Mills kritiek op een goede, alwetende despoot een argument tegen de opvatting van Rees: passiviteit / mensen ontplooien zich niet / geen betrokken burgerschap. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 2 punten

Robert Dahl benoemt tien voordelen van de democratie.
Beargumenteer met twee van Dahls voordelen of een goedaardige dictatuur volgens jou geschikter is dan een democratie om het mondiale klimaatprobleem te beperken.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argumentatie of een goedaardige dictatuur geschikter is dan een democratie om het mondiale klimaatprobleem te beperken, met twee van de volgende voordelen van democratie volgens Dahl: (1) democratie helpt een regering van kwaadaardige autocraten te voorkomen; (2) democratie garandeert burgers een aantal fundamentele rechten die niet-democratische systemen niet verlenen en niet kunnen verlenen; (3) democratie verzekert burgers een grotere mate van persoonlijke vrijheid dan enig haalbaar alternatief; (4) democratie helpt mensen hun fundamentele belangen te beschermen; (5) alleen een democratische regering kan personen maximaal in staat stellen om de vrijheid tot zelfbeschikking uit te voeren en te leven onder wetten die ze zelf gekozen hebben; (6) alleen een democratische regering kan personen maximaal in staat stellen om morele verantwoordelijkheid te nemen; (7) democratie bevordert menselijke ontwikkeling volwaardiger dan enig haalbaar alternatief; (8) alleen een democratische regering kan een relatief hoge mate van politieke gelijkheid bevorderen; (9) moderne representatieve regeringen voeren geen oorlog met elkaar; (10) landen met democratische regeringen zijn over het algemeen welvarender dan landen met niet-democratische regeringen. (2p)

Beide standpunten (een goedaardige dictatuur is wel of niet geschikter) zijn goed, mits de argumentatie twee van de voordelen van Dahl gebruikt. Telt alleen de eerste twee voordelen die de leerling noemt.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 2 punten

Robert Nozick beschrijft zijn kritiek op de democratie in Tale of the slave.
Krznaric beschrijft toekomstige burgers als slaafgemaakten. Volgens hem gebruiken overheden een rekenprincipe waardoor toekomstige generaties veel minder zwaar meetellen in keuzes over duurzame investeringen dan de huidige generatie. Hij vergelijkt dit met de manier waarop vroeger, ten tijde van de slavernij, een slaafgemaakte Afrikaans-Amerikaan minder meetelde dan een witte Amerikaan.
Geef een overeenkomst en een verschil tussen Nozicks Tale of the slave en Krznarics beschrijving van toekomstige burgers als slaafgemaakten.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een overeenkomst: zoals toekomstige burgers in Krznarics beschrijving geen gelijke inspraak hebben, zijn volgens Nozick mensen in een democratie niet vrij doordat zij zijn overgeleverd aan de meerderheid als meester. (1p)
  • Geeft een verschil: bij Nozick zijn ook de huidige burgers slaven binnen een democratie, terwijl Krznaric alleen de toekomstige generaties met slaafgemaakten vergelijkt. (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Krznaric noemt een aantal initiatieven om een langetermijnperspectief in de bestaande democratie te introduceren, zoals het houden van burgerberaden met het oog op de toekomst. Volgens Krznaric zijn deze burgerberaden zinvol. Omdat de leden een heel verschillende achtergrond hebben, wordt over de toekomst van alle groepen gesproken. Bovendien bieden burgerberaden (als oefening in ‘langzaam denken’) de deelnemers de ruimte en tijd om langetermijnproblemen uitvoerig te bespreken en te bestuderen.
Volgens Mill is een democratie een meer rationele staatsvorm dan een regering van experts.
Leg uit dat volgens Mill de kwaliteit en rationaliteit van beslissingen toenemen bij een burgerberaad.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Mill de kwaliteit van beslissingen toeneemt bij een burgerberaad: meer betrokken mensen zorgen voor meer informatie, en bij een burgerberaad wordt over de toekomst van alle groepen gesproken. (1p)
  • Legt uit dat volgens Mill de rationaliteit van beslissingen toeneemt bij een burgerberaad: meer opvattingen zorgen voor meer discussie en een rijper beraad, en een burgerberaad biedt de ruimte en tijd om opvattingen te bespreken en te bestuderen. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

Volgens Mill is een democratie een meer rationele staatsvorm dan een regering van experts. Hij heeft daarbij een bepaalde opvatting over stemrecht.
Geef een argument tegen een burgerberaad met Mills opvatting over stemrecht.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument tegen een burgerberaad met Mills opvatting over stemrecht: gelijk stemrecht geeft kennis en onwetendheid evenveel recht / door gelijk stemrecht kunnen opgeleide burgers geen tegenwicht bieden aan onwetende burgers. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Amy Gutmann is een voorstander van het deliberatieve model van democratie, zoals ook blijkt uit haar opvatting over onderwijs en democratie. Bij Future Design, een speciale vorm van burgerberaad, neemt een groep deelnemers het standpunt van de huidige bewoners in en beeldt de andere groep zich in dat ze ‘toekomstige inwoners’ uit het jaar 2060 zijn.
Geef weer om welke reden onderwijsprofessionals volgens Gutmann geen volledige zeggenschap over het onderwijs moeten hebben.
Leg vervolgens uit dat Future Design een voorbeeld kan zijn van Gutmanns opvatting over onderwijs en democratie.

Bekijk het antwoord
  • Geeft Gutmanns reden weer dat onderwijsprofessionals geen volledige zeggenschap over het onderwijs moeten hebben: onderwijs kan onmogelijk neutraal zijn. (1p)
  • Legt uit dat Future Design een voorbeeld kan zijn van Gutmanns opvatting over onderwijs en democratie: door het aanleren van democratische vaardigheden is er sprake van onderwijs door democratie. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Tekst 1

Ziehier de toekomst die ik graag over de hele democratische wereld tot stand zou zien komen: om de paar jaar worden er burgers van twaalf jaar en ouder willekeurig gekozen om deel te nemen aan een burgerberaad van ‘goede voorouders’ […] Deze ‘intergenerationele jury’s’ voeren debatten over langetermijnkwesties die op dat moment spelen, bijvoorbeeld of het doel van de overheid om een CO2-neutraal land te creëren niet tien jaar eerder gehaald moet worden […] De beraden, die plaatsvinden door het hele land, raadplegen deskundigen en geven alle deelnemers, [inclusief] jongeren, een gelijke stem.

bron: Krznaric, De Goede Voorouder, 2021

Vraag 9 3 punten

Om het probleem van het kortetermijndenken van de huidige democratie te doorbreken, stelt Krznaric een combinatie van het burgerberaad en Future Design voor: ‘intergenerationele jury’s’, waarin mensen uit verschillende generaties bij elkaar worden gebracht. Milton Friedman neemt een duidelijk standpunt in over bemoeienis door de overheid met onderwijs. Op basis van zijn paternalisme-argument kun je stellen dat betrokkenheid van jongeren bij politieke besluitvorming zoals in het voorstel van Krznaric geen goed idee is. Ook vanuit andere filosofische posities kan het voorstel van Krznaric beoordeeld worden.
Beargumenteer of jij het eens bent met Krznarics voorstel in tekst 1 voor het organiseren van intergenerationele jury's en verwerk in je argumentatie:
− Friedmans paternalisme-argument,
− een voordeel van het deliberatieve model van democratie, en
− een definitie van het begrip ‘rechtvaardigheid’.

Bekijk het antwoord
  • Verwerkt Friedmans paternalisme-argument in de argumentatie: kinderen en jongeren kunnen nog niet in vrijheid keuzes maken. (1p)
  • Verwerkt een voordeel van het deliberatieve model van democratie in de argumentatie: het kan zorgen voor andere mogelijkheden / het maakt overeenstemming in de toekomst waarschijnlijker / het voorkomt dat meningsverschillen voortkomen uit gebrek aan inzicht of inlevingsvermogen / het drukt respect uit voor de medeburger. (1p)
  • Gebruikt een definitie van het begrip ‘rechtvaardigheid’ in de argumentatie. (1p)

Beide standpunten (voor of tegen het voorstel) zijn goed, mits onderbouwd. Telt alleen de argumentatie: een weergave van losse elementen die geen onderdeel van de argumentatie zijn, levert geen scorepunt op.

Vraag 9 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Politieke bedrijven

Opgavetekst

Stelling 1

Bedrijven zouden zich niet over maatschappelijke kwesties moeten uitspreken.

Vraag 10 3 punten

Rousseau en Schumpeter hebben verschillende opvattingen over het algemeen belang.
Leg uit wat volgens Rousseau de relatie is tussen de algemene wil en het algemeen belang.
Geef vervolgens Schumpeters kritiek op Rousseaus opvatting over het algemeen belang.
Beargumenteer tot slot of je het eens bent met stelling 1 en gebruik daarbij de opvatting van Rousseau of die van Schumpeter.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Rousseau in de algemene wil de visie van ieder op het algemeen belang is meegenomen: het algemeen belang wordt uitgedrukt door de algemene wil. (1p)
  • Geeft Schumpeters kritiek op Rousseaus opvatting: er bestaat geen algemeen belang dat een volk als geheel kan willen, omdat er verschil van mening is over wat waardevol is. (1p)
  • Beargumenteert of bedrijven zich zouden moeten uitspreken over maatschappelijke kwesties, met de opvatting over het algemeen belang van Rousseau of die van Schumpeter. (1p)

Eens of oneens met stelling 1 is beide goed, mits onderbouwd met de opvatting van Rousseau of die van Schumpeter.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Rousseau is voorstander van directe democratie.
Op sociale media worden vaak heftige debatten gevoerd over maatschappelijke kwesties. Bedrijven als Nike laten zich in hun keuze om zich uit te spreken over maatschappelijke kwesties vaak beïnvloeden door de publieke opinie op sociale media. Als Nike zich laat leiden door de publieke opinie op sociale media, lijkt dit op democratie.
Leg met het begrip ‘natuurtoestand’ uit dat volgens Rousseau directe democratie de juiste manier is om vrij te zijn.
Leg vervolgens met het begrip ‘sociaal contract’ uit dat er volgens Rousseau geen sprake is van directe democratie als Nike zich laat leiden door de publieke opinie op sociale media.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het begrip natuurtoestand uit dat volgens Rousseau directe democratie de juiste manier is om vrij te zijn: burgers leggen zichzelf de wet op, waarmee de vrijheid en autonomie van de natuurtoestand worden herwonnen. (1p)
  • Legt met het begrip sociaal contract uit dat er volgens Rousseau geen sprake is van directe democratie als Nike zich laat leiden door de publieke opinie via sociale media: Nike heeft niet de plicht via een sociaal contract om zich door de publieke opinie te laten leiden / burgers die via sociale media invloed uitoefenen leggen zichzelf niet de wet op / een sociaal contract wordt alleen tussen burgers gesloten en het bedrijf Nike is geen burger. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Aan leidinggevenden van zes Nederlandse bedrijven die internationaal zakendoen, werd de vraag gesteld of je bijvoorbeeld nog een vestiging kunt openen in landen met de doodstraf, landen waar homorechten niet bestaan, of landen waar minderheden worden vervolgd. In de filosofie wordt bij dergelijke kwesties het begrippenpaar ‘universalisme en (cultuur)relativisme’ gebruikt.
Geef met het begrip ‘universalisme’ een argument tegen het openen van een vestiging in dergelijke landen.
Geef vervolgens met het begrip ‘(cultuur)relativisme’ een argument voor het openen van een vestiging in dergelijke landen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met het begrip universalisme (algemene geldigheid van normen en waarden) een argument tegen het openen van een vestiging in landen met de doodstraf / landen waar homorechten niet bestaan / landen waar minderheden worden vervolgd. (1p)
  • Geeft met het begrip (cultuur)relativisme (relatieve geldigheid van normen en waarden) een argument voor het openen van een vestiging in landen met de doodstraf / landen waar homorechten niet bestaan / landen waar minderheden worden vervolgd. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Stelling 2

Het is goed om leerlingen tijdens burgerschapsonderwijs te laten nadenken over maatschappelijke invloed die ze later mogelijk via bedrijven uitoefenen.

Vraag 13 2 punten

Leerlingen van vandaag werken later wellicht bij bedrijven die maatschappelijke invloed uitoefenen. Filosoof Gert Biesta is kritisch over burgerschapsonderwijs. Volgens hem is vooral het ‘politiek existeren’ van leerlingen belangrijk.
Geef met Biesta’s begrip ‘politiek existeren’ een argument voor stelling 2.
Geef vervolgens vanuit een van Biesta’s kritiekpunten op burgerschapsonderwijs een argument tegen stelling 2.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met het begrip politiek existeren een argument voor stelling 2: altijd met andere mensen in dezelfde wereld leven waarin iedereen de mogelijkheid heeft op zijn eigen manier te leven. (1p)
  • Geeft vanuit een van Biesta’s kritiekpunten op burgerschapsonderwijs een argument tegen stelling 2: onrealistische verantwoordelijkheid / individualistische benadering van onderwijs / individualistische visie op democratie. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 3 punten

Grote techbedrijven als Google, Meta (voorheen Facebook) en Apple zijn zo rijk en machtig dat ze zelfs democratische verkiezingen kunnen beïnvloeden, zoals in het verleden al is gebeurd. De EU wil met nieuwe wetgeving de macht van de grote techbedrijven verkleinen. De grote techbedrijven proberen die nieuwe wetgeving tegen te gaan door recordbedragen uit te geven aan politieke invloed in de EU. Volgens critici kopen deze bedrijven zo politieke invloed om hun eigen winst te vergroten. De critici vinden dit ondemocratisch en stellen dat je grote internationale bedrijven op deze manier kunt vergelijken met partijen die in staat zijn om de democratie in samenlevingen te ondermijnen.
Hans Kelsen en George van den Bergh hebben verschillende opvattingen over hoe om te gaan met partijen die een bedreiging kunnen zijn voor de democratie.
Geef Kelsens opvatting weer dat partijen in een democratie niet verboden mogen worden.
Geef vervolgens Van den Berghs opvatting weer dat partijen in een democratie wel verboden mogen worden.
Beargumenteer tot slot met een afweging van deze twee opvattingen of politieke invloed van grote internationale bedrijven volgens jou verboden moet worden.

Bekijk het antwoord
  • Geeft Kelsens opvatting weer dat partijen in een democratie niet verboden mogen worden: dit gaat in tegen de democratische waarden / anders houdt een democratie op een democratie te zijn. (1p)
  • Geeft Van den Berghs opvatting weer dat partijen in een democratie wel verboden mogen worden: de beslissing om de democratie op te heffen is niet vatbaar voor zelfcorrectie en mag daarom uitgesloten worden / gedachtewisseling moet mogelijk zijn. (1p)
  • Beargumenteert met een afweging van deze twee opvattingen of politieke invloed van grote internationale bedrijven verboden moet worden. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vrijheid van meningsuiting en drillrap

Vraag 15 2 punten

Drillrap is een hiphopstroming die is ontstaan in de Verenigde Staten. In Nederland zijn verschillende drillrapgroepen populair. Vanwege het verband tussen drillrap en geweld willen sommige mensen drillrap als muziekstijl verbieden. Zo’n verbod roept vragen op over de vrijheid van meningsuiting. Bhikhu Parekh geeft vier redenen waarom hij vindt dat de traditionele argumenten voor de vrijheid van meningsuiting niet toereikend zijn.
Leg twee van deze vier redenen van Parekh uit met drillrap als voorbeeld van vrijheid van meningsuiting.

Bekijk het antwoord
  • Legt twee van de vier redenen van Parekh uit met drillrap als voorbeeld (1 punt per juiste uitleg): niet elke uiting kan begrepen worden als een zoeken naar waarheid / sommigen profiteren meer van de vrijheid dan anderen / sommige uitingen dienen bepaalde belangen / ook andere maatschappelijke waarden zijn belangrijk. (2p)

Telt alleen de eerste twee redenen die de leerling uitlegt. Per juiste uitleg van een reden van Parekh met het voorbeeld van drillrap 1 scorepunt.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 1 punt

Bij vrijheid van meningsuiting kunnen de twee kernwaarden van een democratie (vrijheid en gelijkheid) op gespannen voet met elkaar komen te staan.
Leg met het voorbeeld van drillrap uit dat in een democratie de waarden vrijheid en gelijkheid op gespannen voet met elkaar staan.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het voorbeeld van drillrap uit dat de vrijheid om te zeggen wat je wilt het idee van gelijkheid kan ondermijnen, doordat andere groepen worden beledigd. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

In een democratie kan vrijheid van meningsuiting leiden tot de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid.
Beargumenteer of Parekh volgens jou een goede oplossing geeft voor deze paradox.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argumentatie of Parekh een goede oplossing geeft voor de paradox, door groepen met weinig macht te beschermen tegen uitingen die hen beledigen. (1p)

Beide standpunten (wel of geen goede oplossing) zijn goed, mits onderbouwd.

Vraag 17 in het hele examen

Stelling 3

Drillrap hoeft op zichzelf niet strafbaar te zijn, maar het maken van drillnummers waarin wordt aangezet tot strafbare feiten, zoals doodsbedreigingen, wel.

Vraag 18 1 punt

In Nederland zijn verschillende rechtszaken en veroordelingen geweest van drillrappers. Daarbij woog mee dat bedreigingen in drillnummers regelmatig daadwerkelijk worden uitgevoerd. In deze rechtszaken is de volgende stelling duidelijk geworden (zie stelling 3). John Stuart Mill is een voorstander van de vrijheid van meningsuiting. Maar daar is volgens hem wel een grens aan.
Leg met Mills opvatting over kwetsende meningen uit dat Mill het ermee eens zou zijn dat drillrap op zichzelf niet strafbaar moet zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt met Mills opvatting over kwetsende meningen uit dat Mill het ermee eens zou zijn dat drillrap op zichzelf niet strafbaar moet zijn: kwetsende drillraps kunnen een groter maatschappelijk belang dienen / individuele burgers moeten beschermd worden als zij een impopulaire of kwetsende mening willen uiten. (1p)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

Mill is een voorstander van de vrijheid van meningsuiting, maar daar is volgens hem een grens aan (zie stelling 3).
Leg met Mills verhaal van de graanhandelaar uit dat Mill het ermee eens zou zijn dat drillnummers die aanzetten tot geweld wel strafbaar moeten zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt met Mills verhaal van de graanhandelaar uit dat Mill het ermee eens zou zijn dat drillnummers die aanzetten tot geweld strafbaar moeten zijn: drillrap leidt onmiddellijk en vrijwel zeker tot geweld, zoals ook te verwachten valt bij kritiek op een uitbuitende graanhandelaar tegen een opgefokte menigte voor zijn huis. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 4 punten

John Rawls zou het eens zijn met stelling 3. Hij maakt een onderscheid tussen vrijwillige verbanden die burgers aangaan en de basisstructuur van een samenleving. Hij vindt het belangrijk om dit onderscheid te maken.
Leg Rawls’ onderscheid uit tussen de basisstructuur en vrijwillige verbanden.
Leg vervolgens uit dat Rawls dit onderscheid belangrijk vindt.
Leg tot slot met het belang dat Rawls aan dit onderscheid hecht uit:
− dat hij tegen een algeheel verbod op drillrap zou zijn, maar
− dat hij het ermee eens zou zijn dat drillnummers die aanzetten tot geweld, strafbaar moeten zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt het onderscheid uit: sommige domeinen (politiek, juridisch systeem, economie en opvoeding) vereisen gedeelde afspraken voor iedereen, terwijl vrijwillige verbanden eigen regels mogen stellen die van de wet afwijken. (1p)
  • Legt uit dat Rawls het onderscheid belangrijk vindt, omdat het ruimte geeft aan diversiteit. (1p)
  • Legt met het belang dat Rawls aan het onderscheid hecht uit dat hij tegen een algeheel verbod op drillrap zou zijn: een algeheel verbod ondermijnt de mogelijkheid van diversiteit. (1p)
  • Legt met het belang dat Rawls aan het onderscheid hecht uit dat hij het ermee eens zou zijn dat drillnummers die aanzetten tot geweld strafbaar moeten zijn: de mogelijkheid van diversiteit mag niet ten koste gaan van basale rechten zoals veiligheid. (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Tekst 2

Volgens Ella-John zijn drillrappers ‘roekeloze guys’. Zij denkt dat het belangrijk is om te kijken naar wat voor mensen drillrappers zijn. “Want ze hebben niks om voor te leven. Hiphop komt voort uit een gevoel van struggle, shit die je wil uiten. De boys die boos zijn, maken boze muziek. En waarom zijn zij boos? Door al die andere dingen: eenzaamheid en armoede.” Ze benadrukt dat er liefde, inspiratie en motivatie nodig zijn om te kunnen slagen, maar dat veel drillrappers een achterstand hebben tot de samenleving. In het nieuws gaat het over steekpartijen door drillrappers, maar nooit over dat iemand een jaar lang werk zoekt en nergens wordt aangenomen. Of dat iemand schulden heeft en wordt gediscrimineerd. Ella-John trekt de conclusie dat “we erover moeten blijven praten, niet gewoon zeggen bij zo’n steekpartij: het is drillrap.”

Volgens Ella-John is het voor veel drillrappers niet gemakkelijk om tot bloei te komen in de Nederlandse democratische samenleving. De rappers zien hun muziek als uiting van de strijd die hun leven is.

Vraag 21 3 punten

Over ‘tot bloei komen in een democratie’ heeft John Stuart Mill een andere opvatting dan Friedrich Nietzsche.
Leg de overeenkomst uit tussen Mills mensbeeld en Nietzsches beeld van de mens als niet-vastgesteld dier.
Leg vervolgens met deze twee mensbeelden het verschil uit tussen de opvattingen van Mill en Nietzsche over of mensen tot bloei komen in een democratie.
Leg tot slot met tekst 2 uit dat de moeilijkheid die Ella-John beschrijft om tot bloei te komen, aansluit bij Mills opvatting over tot bloei komen in een democratie.

Bekijk het antwoord
  • Legt de overeenkomst uit: beide gaan uit van een autonome mens die zelf zijn leven moet vormgeven. (1p)
  • Legt het verschil uit: volgens Mill is autonomie het best mogelijk in een democratie, terwijl volgens Nietzsche de democratie gelijkheid als ideaal nastreeft, waardoor de mens een dwergdier wordt. (1p)
  • Legt met tekst 2 uit dat de moeilijkheid die Ella-John beschrijft om tot bloei te komen aansluit bij Mills opvatting: alleen wie meedoet en gehoord wordt, kan tot ontwikkeling komen. (1p)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

Friedrich Nietzsche beschrijft het begrip Übermensch.
Beargumenteer met tekst 2 of drillrap volgens jou past bij wat Nietzsche een Übermensch noemt.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert met tekst 2 of drillrap past bij wat Nietzsche een Übermensch noemt: niet vertrouwen op een algemene moraal of God / het leven omarmen als strijd. (1p)

Beide standpunten (past wel of niet) zijn goed, mits onderbouwd met tekst 2.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Ella-John benadrukt in tekst 2 dat drillrappers afstand voelen tot de samenleving. Volgens Joseph Schumpeter is het beter als burgers zich niet te veel bemoeien met politieke besluitvorming. Hij geeft hiervoor de volgende reden: de rationaliteit van mensen in hun rol als burger neemt af door de afstand die burgers hebben tot politieke besluiten.
Geef met tekst 2 een argument voor en een argument tegen deze reden van Schumpeter.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met tekst 2 een argument vóór Schumpeters reden: door de afstand tot politieke besluiten worden mensen minder rationeel als burger, zoals de rappers die zich niet gehoord en niet geholpen voelen. (1p)
  • Geeft met tekst 2 een argument tégen Schumpeters reden: Schumpeter haalt oorzaak en gevolg door elkaar; wie burgers in hun rationele waarde laat en naar ze luistert, heeft minder afstand tot politieke besluiten en verdiept zich wel in politiek. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2023, tijdvak 2: De staat Gilead van Margaret Atwood

Opgavetekst

De staat Gilead van Margaret Atwood

In de roman De Testamenten van Margaret Atwood neemt een groep mannen met geweld de macht over in de Verenigde Staten. Volgens deze groep mannen is iedereen in de vrije democratie ongelukkig geworden doordat mensen alleen op zichzelf gericht zijn en naar materiële luxe verlangen. Bovendien is de milieuvervuiling zo ernstig dat er bijna geen vrouwen meer zijn die gezonde baby’s kunnen baren. Om deze problemen op te lossen, stichten zij de dictatoriale staat Gilead.
Atwood benadrukt dat haar verhaal weliswaar fictie is, maar dat ook moderne democratieën zoals de Verenigde Staten kunnen veranderen in een dictatuur.
Volgens Plato komen verschillende staatsvormen uit elkaar voort.

Vraag 1 1 punt

Leg uit dat de vorming van de staat Gilead past bij Plato’s opvatting dat staatsvormen uit elkaar voortkomen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de vorming van de staat Gilead past bij Plato’s opvatting dat staatsvormen uit elkaar voortkomen, omdat een democratie niet kan standhouden door het vrijheidsstreven van de democratische mens. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Bron 2

Om de staat Gilead in stand te houden, is iedereen ingedeeld naar zijn of haar ‘natuurlijke rol’. Volgens de machthebbers van Gilead zijn vrouwen van nature ondergeschikt aan mannen. Mannen hebben een sterk verstand en een sterk lichaam en zijn daarom geschikt om te regeren of te bewaken.
Vrouwen zijn ingedeeld als ‘Echtgenotes’, ‘Tantes’ en ‘Dienstmaagden’. Echtgenotes zijn getrouwd met machthebbende mannen en Tantes geven meisjes onderwijs. Dienstmaagden zijn de vruchtbare vrouwen. Zij zijn in tijdelijke dienst van een echtpaar dat geen kinderen kan krijgen. Zij hebben als enige taak om een kind te baren dat zij afstaan aan dat echtpaar. Vervolgens komen ze in dienst bij een ander echtpaar voor dezelfde taak.
In de staat Gilead is de indeling van de maatschappij gebaseerd op een mensbeeld. Ook Plato deelt zijn ideale maatschappij in volgens zijn mensbeeld.

Vraag 2 1 punt

Geef het verband weer tussen Plato’s mensbeeld en zijn maatschappijvisie.

Bekijk het antwoord
  • Geeft het verband weer: verschillende delen van de ziel komen overeen met verschillende natuurlijke rollen, en als iedereen zich schikt naar die rol, vormt de samenleving een harmonieus geheel. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Bron 3

Het personage Lydia is het hoofd van de Tantes. Zij weet dat er vaak onschuldige Echtgenotes of Dienstmaagden worden veroordeeld tot de doodstraf voor misdrijven die eigenlijk gepleegd zijn door de machthebbers. Daarom heeft zij de geheime missie om de machthebbers van Gilead ten val te brengen. Het doel van deze missie is om de democratie te herstellen, zodat onschuldige burgers beschermd worden tegen de machthebbers.
Robert Dahl benoemt tien voordelen van democratie ten opzichte van andere samenlevingsvormen.

Vraag 4 2 punten

Robert Dahl benoemt tien voordelen van democratie ten opzichte van andere samenlevingsvormen. Leg voor twee van Dahls voordelen uit dat deze aansluiten bij Tante Lydia’s doel om met democratie burgers te beschermen tegen machthebbers.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat twee van de volgende voordelen aansluiten bij Tante Lydia’s doel om met democratie burgers te beschermen tegen machthebbers: democratie helpt een regering van wrede, kwaadaardige autocraten voorkómen; democratie garandeert burgers fundamentele rechten; democratie verzekert burgers een grote mate van persoonlijke vrijheid; democratie helpt mensen hun eigen fundamentele belangen te beschermen; alleen een democratische regering kan personen maximaal in staat stellen om de vrijheid tot zelfbeschikking uit te voeren; alleen een democratische regering kan personen maximaal in staat stellen morele verantwoordelijkheid te nemen; democratie bevordert menselijke ontwikkeling volwaardiger; alleen een democratie kan een hoge mate van politieke gelijkheid bevorderen; moderne representatieve regeringen voeren geen oorlog met elkaar; landen met democratische regeringen zijn over het algemeen welvarender dan landen met niet-democratische regeringen. (2p)

Per voordeel dat uitgelegd wordt als aansluitend bij het doel om met democratie burgers te beschermen tegen machthebbers: 1 punt. Geeft de leerling meer voordelen dan gevraagd, dan tellen alleen de eerste twee.

Vraag 4 in het hele examen

Bron 4

Het onderwijs dat de meisjes in Gilead krijgen, is bedoeld om de waarden van de staat door te geven. Meisjes moeten bescheiden en dienend zijn. Daarom krijgen ze les in bloemschikken, borduren en godsdienst. Lezen en schrijven zijn voor meisjes verboden.
Ook in een democratie worden de waarden van de geldende staatsvorm aangeleerd via onderwijs. Daarbij kan een spanning bestaan tussen de belangen van de staat en die van leerlingen.

Vraag 5 2 punten

Ga uit van de volgende stelling: als de staat zich bemoeit met onderwijs, is er in een democratie net zo goed sprake van indoctrinatie als in een dictatuur zoals de staat Gilead. Geef met de spanning tussen de belangen van de staat en de belangen van leerlingen: een argument voor stelling 1, en een argument tegen stelling 1.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument voor de stelling dat als de staat zich bemoeit met onderwijs, er in een democratie net zo goed sprake is van indoctrinatie als in een dictatuur zoals Gilead, met de spanning tussen de belangen van de staat en de belangen van leerlingen: de staat handelt vanuit eigen belangen, waardoor het risico bestaat dat de individuele belangen van leerlingen worden vergeten; in beide systemen kiezen meisjes dan niet zelf wat ze willen. (1p)
  • Geeft een argument tegen de stelling, met de spanning tussen de belangen van de staat en de belangen van leerlingen: in een democratie tellen de belangen van leerlingen net zo hard mee als die van de staat, en leerlingen mogen studeren wat ze willen; in een dictatoriale staat is indoctrinatie veel sneller aanwezig. (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Bron 5

Milton Friedman is voor beperkte overheidsbemoeienis met onderwijs. Een van de argumenten dat de overheid zich volgens hem wel mag bemoeien met onderwijs is dat onderwijs externe effecten heeft.

Vraag 6 2 punten

Milton Friedman is voor beperkte overheidsbemoeienis met onderwijs. Een van de argumenten dat de overheid zich volgens hem wel mag bemoeien met onderwijs is dat onderwijs externe effecten heeft. Geef weer wat Friedman bedoelt met externe effecten van onderwijs. Beargumenteer vervolgens of jij denkt dat Friedmans opvatting over overheidsbemoeienis vanwege externe effecten, indoctrinatie in het onderwijs kan tegengaan.

Bekijk het antwoord
  • Geeft weer dat onderwijs volgens Friedman externe effecten heeft: het biedt voordelen aan vele burgers, zonder dat duidelijk is wie zij in ruil daarvoor zouden moeten betalen, en dus voordelen voor de samenleving als geheel. (1p)
  • Beargumenteert of Friedmans opvatting over overheidsbemoeienis vanwege externe effecten indoctrinatie in het onderwijs kan tegengaan. (1p)

Beide standpunten (wel of niet tegengaan van indoctrinatie) zijn goed, mits onderbouwd.

Vraag 6 in het hele examen

Bron 6

Het personage Daisy woont in het vrije, democratische Canada. Zij maakt een werkstuk over het gebrek aan vrijheid en autonomie in de staat Gilead. In dat werkstuk stelt ze dat mensen in Gilead misschien wel gelukkig zijn in hun onvrije land en hier bewust voor kiezen. Ze is er daarom fel tegen dat Canadezen zich bemoeien met de situatie in Gilead.
Daisy’s lerares verschilt met haar van mening. De lerares vindt het harteloos om te zeggen dat Canadezen zich niet mogen bemoeien met de onvrijheid in Gilead. Daisy moet van de lerares leren dat de mensen in Gilead geholpen moeten worden om zich te bevrijden.
John Rawls maakt een onderscheid tussen ethische autonomie en politieke autonomie.

Vraag 7 2 punten

John Rawls maakt een onderscheid tussen ethische autonomie en politieke autonomie. Leg met de mening van de lerares uit wat ethische autonomie betekent. Leg vervolgens met de mening van Daisy uit wat politieke autonomie betekent.

Bekijk het antwoord
  • Legt ethische autonomie uit met de mening van de lerares: mensen hebben de vrijheid om zelf te denken en zichzelf te ontplooien, zoals de lerares van mening is dat de mensen in Gilead geholpen moeten worden om vrij te zijn. (1p)
  • Legt politieke autonomie uit met de mening van Daisy: mensen hebben het recht om te leven zoals hun goeddunkt, ook als deze manier van leven ingaat tegen ethische autonomie, zoals Daisy van mening is dat mensen moeten kunnen kiezen om in een onvrij land te leven. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Bron 7

De lerares geeft Daisy een laag cijfer voor haar werkstuk omdat ze vindt dat er geen plek is voor politieke opvattingen in een werkstuk. Ze vermijdt verdere discussie erover.
Michael Sandel vindt dat neutraliteit onmogelijk én onwenselijk is. Deze opvatting van Sandel kan je ook toepassen op de houding van de lerares.

Vraag 8 1 punt

Michael Sandel vindt dat neutraliteit onmogelijk én onwenselijk is. Deze opvatting van Sandel kan je ook toepassen op de houding van de lerares. Leg uit dat Sandel de reden van de lerares voor het lage cijfer niet goed zou vinden, met Sandels opvatting dat neutraliteit onmogelijk is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Sandel de reden van de lerares voor het lage cijfer niet goed zou vinden, omdat neutraliteit volgens Sandel onmogelijk is: discussies over rechtvaardigheid kunnen niet worden losgekoppeld van discussies over het goede leven. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

Leg uit dat Sandel het vermijden van de discussie door de lerares niet goed zou vinden, met Sandels opvatting dat neutraliteit onwenselijk is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Sandel het vermijden van discussie door de lerares niet goed zou vinden, omdat neutraliteit volgens Sandel onwenselijk is: dit ondergraaft de bereidheid om je in te zetten voor de samenleving en solidariteit. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Bron 8

Schrijfster Margaret Atwood benadrukt dat ze met haar romans wil laten zien dat in moderne democratieën ook al onvrijheid en ongelijkheid aanwezig zijn. Zij stelt dat de mens een neiging tot het onderdrukken van anderen heeft en dat ook democratieën hier vatbaar voor zijn. Volgens haar moeten we daarom ook binnen democratieën altijd scherp blijven op allerlei vormen van onderdrukking van groepen en individuen. Als voorbeeld geeft ze de strijd voor vrijheidsrechten van vrouwen.
Volgens Robert Nozick is democratie een vorm van tirannie.

Vraag 10 2 punten

Leg deze opvatting van Nozick uit met de verhouding tussen meester en slaaf. Leg vervolgens een verschil uit tussen de opvatting van Atwood en Nozicks anarchisme.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat democratie volgens Nozick een vorm van tirannie is, met de verhouding tussen meester en slaaf: ook in een democratie zijn burgers slaven tegenover de veelkoppige meester van de regering, omdat burgers geen zeggenschap hebben over hun eigen leven. (1p)
  • Legt een verschil uit tussen Atwood en Nozicks anarchisme: Nozicks opvatting is een principiële opvatting over de onderdrukking van elke vorm van staatsgezag, terwijl de opvatting van Atwood over de menselijke neiging tot onderdrukking gaat, of: onderdrukking kan worden tegengegaan met strijd voor vrijheidsrechten. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Burgerlijke ongehoorzaamheid

Opgavetekst

Burgerlijke ongehoorzaamheid

In de jaren ’50 bestond er in Amerika een rassenscheiding. Zo hadden zwarte mensen minder rechten en moesten ze volgens de wet bijvoorbeeld hun zitplaats afstaan aan witte passagiers, als de bus vol raakte.
Volgens Jean-Jacques Rousseau zorgt directe democratie ervoor dat burgers vrij en autonoom zijn.
Tegen de wet in weigerde de Afro-Amerikaanse Rosa Parks (afbeelding hiernaast) haar zitplaats in de bus af te staan, waarna ze werd gearresteerd. Deze arrestatie leidde tot jarenlange protesten tegen de rassenscheiding, totdat die uit de Amerikaanse wetgeving werd geschrapt.
De actie van Rosa Parks is een voorbeeld van burgerlijke ongehoorzaamheid. Dat is een vorm van geweldloos politiek verzet, waarbij een wet wordt overtreden die in strijd is met de grondwet. Voor de grondwet is iedereen gelijk, terwijl de wet die bepaalde dat zwarte passagiers voor witte passagiers moeten opstaan, daarmee in strijd is. In de situatie van de rassenscheiding vonden veel mensen burgerlijke ongehoorzaamheid nodig, omdat normale pogingen om deze wet te veranderen, zoals stemmen tijdens verkiezingen, niet hadden geholpen.

Bron 10

Figuur uit het examen

Zwart-witfoto van Rosa Parks, van het hoofd tot de schouders, frontaal. Voor haar borst houdt ze een bordje met het nummer 705.3. Het is een opnamefoto, zoals van een arrestatie.

Vraag 11 2 punten

Leg deze opvatting van Rousseau uit met de begrippen: ‘natuurtoestand’ en ‘sociaal contract’, en ‘vrijheid’ en ‘gelijkheid’.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit met de begrippen ‘natuurtoestand’ en ‘sociaal contract’ dat directe democratie volgens Rousseau burgers vrij en autonoom maakt: herwinning van oorspronkelijke, natuurlijke vrijheid en autonomie door zichzelf de wet te stellen. (1p)
  • Legt uit met de begrippen ‘vrijheid’ en ‘gelijkheid’ dat gelijke verplichting leidt tot grotere vrijheid. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 1 punt

Geef met het begrip ‘uniformiteit’ een argument dat burgers in de Amerikaanse samenleving van de jaren ’50 volgens Rousseaus opvatting niet vrij en autonoom waren.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met het begrip ‘uniformiteit’ een argument dat burgers in de Amerikaanse samenleving van de jaren ’50 volgens Rousseau niet vrij en autonoom waren, omdat er te grote ongelijkheid tussen bevolkingsgroepen was om de algemene wil te kunnen bepalen. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Volgens het deliberatieve model van democratie zijn er verschillende nadelen aan stemmen. Leg voor een van deze nadelen uit dat burgerlijke ongehoorzaamheid dit nadeel tegengaat.

Bekijk het antwoord
  • Legt voor een van de volgende nadelen uit dat burgerlijke ongehoorzaamheid dit nadeel tegengaat: versterking van bestaande machtsstructuren, waardoor permanente minderheden niet worden gekozen; de macht van de meerderheid verliest legitimiteit; voorkeuren die niet makkelijk in een marktmodel zijn te vertalen, worden benadeeld. Het voorbeeld: door burgerlijke ongehoorzaamheid kunnen bestaande machtsstructuren worden doorbroken, zodat permanente minderheden wel worden gehoord. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

Volgens voorstanders biedt het deliberatieve model een aantal voordelen bij het organiseren van instemming. Leg voor een van deze voordelen uit dat dit ook bereikt kan worden met burgerlijke ongehoorzaamheid.

Bekijk het antwoord
  • Legt voor een van de volgende voordelen van het deliberatieve model uit dat dit ook met burgerlijke ongehoorzaamheid bereikt kan worden: ontdekking van nieuwe mogelijkheden; uitdrukking van respect voor minderheden; kennisneming van andere redelijke denkwijzen; betere beslissingen door respect voor ieders mening. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Bron 11

Parks wordt gezien als held, omdat ze de vrijheid en verantwoordelijkheid nam om haar mening te uiten en om zich geweldloos te verzetten tegen een onrechtvaardige wet.
Filosoof Hannah Arendt is voorstander van burgerlijke ongehoorzaamheid. Haar opvatting is: burgerlijke ongehoorzaamheid - zoals Parks die de wet overtreedt - is in het algemeen belang van de democratie en moet daarom niet strafbaar zijn.
Volgens John Stuart Mill is volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie. Hij geeft daar vier redenen voor. Twee van die redenen zijn ‘het gevaar van dogmatisme’ en ‘de waarde van discussie’. Deze twee redenen van Mill kunnen gebruikt worden om Arendts opvatting te verdedigen dat burgerlijke ongehoorzaamheid niet strafbaar moet zijn.

Vraag 15 3 punten

Leg uit dat Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid verdedigd kan worden, met: de twee genoemde redenen van Mill dat volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie is (‘het gevaar van dogmatisme’ en ‘de waarde van discussie’), en Mills opvatting over geweld.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Arendts opvatting verdedigd kan worden met Mills reden ‘het gevaar van dogmatisme’: volledige vrijheid van meningsuiting is in het algemeen belang van de democratie, omdat die voorkomt dat aan bevooroordeelde overtuigingen wordt vastgehouden. (1p)
  • Legt uit dat Arendts opvatting verdedigd kan worden met Mills reden ‘de waarde van discussie’: volledige vrijheid van meningsuiting is in het algemeen belang van de democratie, omdat die de enige garantie is voor goede wetten, of omdat die een positief effect heeft op het gedrag en karakter van mensen. (1p)
  • Legt uit dat Arendts opvatting verdedigd kan worden met Mills verbod op geweld: vrijheid van meningsuiting en burgerlijke ongehoorzaamheid mogen niet leiden tot geweld. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Bron 12

Bhikhu Parekh stelt voor om de vrijheid van meningsuiting te beperken. Volgens hem zijn andere maatschappelijke waarden dan vrijheid van meningsuiting namelijk ook belangrijk.

Vraag 16 1 punt

Bhikhu Parekh stelt voor om de vrijheid van meningsuiting te beperken. Leg uit dat Parekh hiermee hetzelfde doel probeert te bereiken als Arendt met haar opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Parekh, door de vrijheid van meningsuiting te beperken omdat andere maatschappelijke waarden ook belangrijk zijn, hetzelfde doel wil bereiken als Arendt met haar opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid: maatschappelijke rechtvaardigheid, zoals de bescherming van zwakkeren en de waardigheid van individuen en groepen. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Bron 13

Volgens Friedrich Nietzsche zijn democratische en revolutionaire bewegingen een uitdrukking van slavenmoraal. Mensen komen daarin niet tot bloei, maar verzwakken tot dwergdieren van gelijke rechten. Volgens Mill komen mensen in een democratie juist wel tot bloei.

Vraag 17 3 punten

Leg uit dat mensen in een democratie: volgens Nietzsche door slavenmoraal verzwakken tot dwergdieren van gelijke rechten, en volgens Mills ontplooiingsliberalisme tot bloei kunnen komen. Beargumenteer vervolgens met deze standpunten van Nietzsche en Mill of je een voorstander bent van Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Nietzsche mensen in een democratie door slavenmoraal verzwakken tot dwergdieren van gelijke rechten: de kuddemoraal van het gelijkheidsstreven ontneemt mensen hun levenskracht, waardoor ze niet tot bloei kunnen komen. (1p)
  • Legt uit dat mensen in een democratie volgens Mills ontplooiingsliberalisme tot bloei kunnen komen: betrokkenheid bij de samenleving leidt tot vrije, creatieve, zelfstandig denkende mensen en tot sociaal gevoel, geluk en welzijn van individuen en de samenleving. (1p)
  • Beargumenteert met deze standpunten van Nietzsche en Mill of je een voorstander bent van Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid. (1p)

Beide standpunten (voorstander of tegenstander van Arendts opvatting) zijn goed, mits onderbouwd met de standpunten van Nietzsche en Mill.

Vraag 17 in het hele examen

Bron 14

Arendt beschrijft in haar opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid ook dat het onderwijs de taak heeft om jonge mensen zo voor te bereiden dat zij als volwassenen verantwoordelijkheid zullen nemen voor de wereld en die wereld verbeteren.
Volgens Gert Biesta is niet alleen het onderwijs maar de samenleving als geheel verantwoordelijk voor politiek existeren in een democratie.

Vraag 18 2 punten

Leg uit dat volgens Biesta onderwijs in burgerschap niet alleen een verantwoordelijkheid van scholen is. Leg vervolgens uit dat Biesta’s opvatting van politiek existeren aansluit bij de taak die het onderwijs volgens Arendt heeft.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Biesta onderwijs in burgerschap niet alleen een verantwoordelijkheid van scholen is: onderwijs kan pas verantwoordelijk zijn voor politiek existeren als dit in de samenleving als geheel mogelijk is. (1p)
  • Legt uit dat Biesta’s opvatting van politiek existeren aansluit bij de taak die het onderwijs volgens Arendt heeft: vanuit politiek existeren in de samenleving kan het onderwijs jonge mensen voorbereiden op verantwoordelijkheid nemen voor de wereld. (1p)

Vraag 18 in het hele examen

Bron 15

Ook vandaag de dag zijn er voorbeelden van burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals de protestacties van de klimaatbeweging Extinction Rebellion. Volgens Extinction Rebellion gaan de huidige wijzigingen in klimaatwetgeving te langzaam om burgers te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. Met acties die verstoren, wil Extinction Rebellion de regering daarom dwingen om strengere milieuwetten in te voeren.
Sommige overheden vinden de burgerlijke ongehoorzaamheid van Extinction Rebellion gevaarlijk, maar hoogleraar filosofie Robin Celikates verdedigt de burgerlijke ongehoorzaamheid van Extinction Rebellion. Hij geeft het voorbeeld van zo’n verstorende actie: de actievoerders gaan met zoveel mensen ergens op de weg zitten zodat zij met meer zijn dan de mensen die hen weg kunnen dragen. Zo willen de actievoerders de democratie niet omverwerpen maar juist bevorderen.
Volgens Alexis de Tocqueville kent democratie het gevaar van de tirannie van de meerderheid.
Een ander gevaar van democratie dat Tocqueville noemt, is het gevaar van individualisme. Volgens hem is het belangrijk dat burgers voelen dat ze voor de samenleving verantwoordelijk zijn.

Vraag 19 1 punt

Volgens Alexis de Tocqueville kent democratie het gevaar van de tirannie van de meerderheid. Hoogleraar Robin Celikates verdedigt de actie van Extinction Rebellion, waarbij de actievoerders zo met veel mensen op de weg zitten dat zij met meer zijn dan de mensen die hen weg kunnen dragen. Beargumenteer of volgens jou het gevaar van de tirannie van de meerderheid is te herkennen in de actie die door Celikates wordt genoemd.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert of het gevaar van de tirannie van de meerderheid te herkennen is in de actie die door Celikates wordt genoemd. (1p)

Beide standpunten (wel of niet te herkennen) zijn goed, mits onderbouwd.

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 1 punt

Volgens Tocqueville is het gevaar van individualisme een ander gevaar van democratie: het is belangrijk dat burgers voelen dat ze voor de samenleving verantwoordelijk zijn. Beargumenteer of volgens jou de actie van Extinction Rebellion dit gevaar van individualisme tegengaat.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert of de actie van Extinction Rebellion het gevaar van individualisme tegengaat. (1p)

Beide standpunten (wel of niet tegengaan) zijn goed, mits onderbouwd met het gevaar van individualisme zoals Tocqueville dat beschrijft.

Vraag 20 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Douze points

Opgavetekst

Douze points

Het Eurovisiesongfestival is een jaarlijks terugkerende liedjeswedstrijd waarbij verschillende landen het muzikaal tegen elkaar opnemen. De wedstrijd wordt georganiseerd door de European Broadcast Union (EBU) en trekt elk jaar meer dan tweehonderd miljoen televisiekijkers.
Officieel is het Eurovisiesongfestival een apolitiek evenement: er mogen geen politieke statements gemaakt worden. Zo mag er alleen gezwaaid worden met de nationale vlaggen van de deelnemende landen en zijn andere vlaggen officieel verboden. Liedjes met een expliciete politieke boodschap worden door de EBU gediskwalificeerd en deelnemers wordt gevraagd zich buiten het podium ook niet uit te laten over politieke kwesties.
Paul Cliteur pleit voor neutraliteit van de staat in de vorm van een lekenstaat.

Vraag 22 2 punten

Paul Cliteur pleit voor neutraliteit van de staat in de vorm van een lekenstaat. Leg uit dat het model van de lekenstaat volgens Cliteur tegenovergesteld is aan het multiculturele model. Leg vervolgens uit dat de plaats voor religie in de lekenstaat vergelijkbaar is met de plaats voor politiek op het Eurovisiesongfestival.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het model van de lekenstaat volgens Cliteur tegenovergesteld is aan het multiculturele model: in de lekenstaat is geen plaats voor religie in het publieke domein, terwijl in het multiculturele model verschillende religies op voet van gelijkheid aanwezig zijn in het publieke domein. (1p)
  • Legt uit dat de plaats voor religie in de lekenstaat vergelijkbaar is met de plaats voor politiek op het Eurovisiesongfestival: in beide gevallen is er geen plaats voor dergelijke uitingen in de publieke ruimte, omdat deze neutraal moet zijn. (1p)

Vraag 22 in het hele examen

Bron 20

Het diskwalificeren van liedjes met een politieke boodschap is opgenomen in het wedstrijdreglement van het Eurovisiesongfestival, waar alle deelnemers en deelnemende landen mee instemmen. Je zou dit verbod kunnen opvatten als een beperking van de vrijheid van meningsuiting van de deelnemers. Toch heeft de EBU als Europese omroeporganisatie de vrijheid van meningsuiting hoog in het vaandel staan.
Volgens Hans Kelsen heeft democratie twee kenmerken, namelijk meningsrelativisme en de meerderheidsregel.

Vraag 23 2 punten

Hans Kelsen heeft democratie twee kenmerken, namelijk meningsrelativisme en de meerderheidsregel. Leg uit dat democratie volgens Kelsen een relativistische wereldbeschouwing veronderstelt. Beargumenteer vervolgens of het diskwalificeren van liedjes met een politieke boodschap volgens jou democratisch is en ga daarbij in op een van Kelsens kenmerken van een democratie.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat democratie volgens Kelsen een relativistische wereldbeschouwing veronderstelt: inzicht in absolute waarheid is onmogelijk. (1p)
  • Beargumenteert of het diskwalificeren van liedjes met een politieke boodschap democratisch is, met een van Kelsens kenmerken van een democratie: de meerderheid heeft het voor het zeggen, of elke opvatting moet een kans krijgen. (1p)

Beide standpunten (wel of niet democratisch) zijn goed, mits onderbouwd met een van Kelsens kenmerken van een democratie.

Vraag 23 in het hele examen

Bron 21

De officiële slogan van het Eurovisiesongfestival is ‘Unity in diversity’ (eenheid in verscheidenheid). Deze diversiteit zorgt ook voor spanningen. Zo wordt het Eurovisiesongfestival wel gezien als een lhbtiq+-feestje. Dat zie je onder andere aan de regenboogvlag, die het vaakst wappert tussen alle nationale vlaggen. In landen waar het slecht gesteld is met lhbtiq+-rechten of waar ‘homopropaganda’ zelfs wordt verboden, wordt dit gezien als het pushen van een activistische politieke agenda.

Vraag 24 3 punten

De officiële slogan van het Eurovisiesongfestival is ‘Unity in diversity’ (eenheid in verscheidenheid). Geef op basis van de slogan van het Eurovisiesongfestival: een definitie van vrijheid, een vooronderstelling bij deze definitie, en een implicatie van deze definitie.

Bekijk het antwoord
  • Geeft op basis van de slogan een definitie van vrijheid: de vrijheid om te mogen zijn wie je bent, in alle kleuren van de regenboog. (1p)
  • Geeft een vooronderstelling bij deze definitie: mensen hebben individuele keuzevrijheid, ieder mens wil zichzelf zijn. (1p)
  • Geeft een implicatie van deze definitie: er is geen ruimte voor standpunten die deze vrijheid willen beperken. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Bron 22

Het liedje dat de meeste punten krijgt, wint het Eurovisiesongfestival. Deze punten worden bepaald door te stemmen. Niet alleen het publiek kan zijn stem uitbrengen; de helft van de punten wordt namelijk bepaald door een vakjury. Het oordeel van een klein groepje muziekexperts telt hierdoor even zwaar mee als dat van de miljoenen televisiekijkers. Dit stemproces is te vergelijken met de vraag wie het voor het zeggen heeft in de politiek: het volk of experts.
John Stuart Mill is een tegenstander van een regering van experts.

Vraag 25 2 punten

Het stemproces van het Eurovisiesongfestival: de helft van de punten wordt bepaald door een vakjury. John Stuart Mill is een tegenstander van een regering van experts. Leg uit dat het huidige stemproces van het Eurovisiesongfestival past bij de opvatting van Mill dat: iedereen stemrecht moet hebben, en stemrecht ongelijk moet zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het huidige stemproces past bij Mills opvatting dat iedereen stemrecht moet hebben: stemrecht voor eenieder motiveert en zorgt voor betrokkenheid. (1p)
  • Legt uit dat het huidige stemproces past bij Mills opvatting dat stemrecht ongelijk moet zijn: kennis en onwetendheid moeten geen gelijk recht hebben, dus de stem van een vakjury weegt naar verhouding zwaarder. (1p)

Vraag 25 in het hele examen

tekst 2

Bij de puntentelling valt op dat bevriende en nabijgelegen landen elkaar vaak de hoogst haalbare score van ‘douze points’ (twaalf punten) geven. Dit wordt vaak vriendjespolitiek genoemd. Onderzoekers verklaren dit stemgedrag.
[Dit komt] vooral door een gedeelde cultuur en dat is vaak ook een gedeelde muziekstijl, met soms zelfs dezelfde sterren op de radio. Ook geografische nabijheid, een gedeelde geschiedenis, godsdienst of taal dragen allemaal bij aan wat we ‘vriendjespolitiek’ noemen.

bron: Hoe (vriendjes)politiek is het Songfestival?, NOS op 3, 22 mei 2021

Vraag 26 1 punt

Volgens Joseph Schumpeter wordt de rationaliteit van mensen overschat. Hij geeft onder andere groepsdruk als reden voor irrationeel gedrag. Leg deze reden van Schumpeter met tekst 2 uit.

Bekijk het antwoord
  • Legt met tekst 2 uit dat groepsdruk volgens Schumpeter een reden is voor irrationeel gedrag: mensen worden beïnvloed door een (culturele) groep, bijvoorbeeld door een gedeelde cultuur en muziekstijl. (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Beargumenteer of volgens jou vriendjespolitiek onvermijdelijk is in een democratie en gebruik daarbij Schumpeters opvatting van democratie als markt.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert of vriendjespolitiek onvermijdelijk is in een democratie, met Schumpeters opvatting van democratie als markt: democratie draait om competitie en het handelen in stemmen. (1p)

Beide standpunten (wel of niet onvermijdelijk) zijn goed, mits onderbouwd met Schumpeters opvatting van democratie als markt.

Vraag 27 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Voxpop

Opgavetekst

Opgave 1 Voxpop

Journalisten hebben een belangrijke rol in de democratie: ze informeren burgers en ondervragen politici. Tegenwoordig worden ook steeds vaker de standpunten van gewone mensen gevraagd, bijvoorbeeld met straatinterviews in het journaal. Journalisten noemen dat een voxpop. De term is afgeleid van het Latijnse vox populi, dat ‘stem van het volk’ betekent. Vaak vraagt de interviewer de mening van willekeurige voorbijgangers over een politiek vraagstuk dat in Nederland speelt. Volgens Plato zou een voxpop weinig nut hebben. Alleen filosoof-koningen zijn geschikt voor politiek.

Een voxpop geeft niet alleen de publieke opinie weer, maar beïnvloedt die ook. Uit onderzoek blijkt dat een voxpop zelfs meer invloed heeft dan een expert of politicus die dezelfde informatie geeft. Gewone mensen lijken geloofwaardiger gevonden te worden, omdat zij alleen namens zichzelf spreken en geen andere belangen hebben.

In Robert Dahls analyse van Plato ontbreekt het gewone mensen aan het intellectuele vermogen om hun eigen belang te scheiden van het algemene belang.

Honderd jaar geleden schreef de Amerikaanse journalist Walter Lippmann over een crisis in de democratie en journalistiek. Volgens Lippmann waren politieke vraagstukken te complex geworden voor burgers. Bovendien ontbrak het hun aan technologische kennis om mee te denken over politiek. Daarom pleit Lippmann voor een regering van experts.

Dahl is het hier niet mee eens. Een regering van experts kan volgens hem ondemocratisch zijn. Bovendien kunnen ook experts niet overal verstand van hebben en zullen zij bepaalde expertise missen. Dahl geeft nog een ander argument tegen een regering van experts.

Volgens Lippmann gaan democratische theorieën onterecht uit van het bestaan van een alwetende burger die via journalistiek inzicht krijgt in de waarheid. Lippmann stelt dat deze alwetende burger helemaal niet kan bestaan en dat dit een probleem vormt voor de democratie. Volgens Hans Kelsen veronderstelt een democratie een relativistische wereldbeschouwing.

Een vrije pers is een belangrijk kenmerk van de moderne democratie. Dit betekent dat journalisten onafhankelijk hun werk kunnen doen, zonder dat de overheid zich daarmee bemoeit. Alexis de Tocqueville wijst op de gevaren van het gelijkheidsideaal in een democratie. Volgens hem kan de vrije pers deze gevaren beperken.

Tegenwoordig willen politieke partijen en belangenorganisaties steeds minder afhankelijk zijn van traditionele media. Zo hebben veel politieke partijen een eigen YouTube-kanaal waar zij hun eigen journaals presenteren.

Joseph Schumpeter vergelijkt democratie met een markt. Aan dit model stelt hij onder andere de voorwaarde van tolerantie.

In 2011 introduceerde internetactivist Eli Pariser het begrip ‘filterbubbel’. Volgens Pariser zorgt het personaliseren van sociale media voor een fundamentele verandering van de manier waarop burgers informatie krijgen. De filterbubbel is volledig gericht op het individu, onzichtbaar en niet gebaseerd op een vrije en bewuste keuze van de gebruiker. Mensen kunnen daardoor in een spiraal van eenzijdige informatie terechtkomen, waardoor zij alleen maar bevestigd worden in hun eigen wereldbeeld.

Michael Sandel stelt dat een neutrale staat ondermijnend is voor de democratie. Hij biedt het communitarisme als alternatief.

Volgens Gert Biesta is de samenleving als geheel verantwoordelijk voor wat Biesta politiek existeren noemt. Dit staat tegenover een individualistische visie op democratie.

In een aflevering van de YouTube-serie VoxPop wordt het probleem van de filterbubbel opgelost met behulp van een grabbelton. Tijdens een straatinterview wordt voorbijgangers gevraagd om uit hun filterbubbel te breken door voortaan online drie willekeurige groepen of partijen te volgen. In de grabbelton zitten politieke partijen, maar ook een groep als ‘Feminisme is voor iedereen’ en de Gemeente Purmerend.

John Stuart Mill is een voorstander van volledige vrijheid van meningsuiting. Een beperking van die vrijheid leidt volgens hem tot dogmatisme.

Vraag 1 1 punt

Leg uit dat filosoof-koningen volgens Plato ideale heersers zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat filosoof-koningen volgens Plato ideale heersers zijn: ze hebben een geschikt karakter of het juiste inzicht om te regeren. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Beargumenteer met het voorbeeld van de invloed van voxpops of gewone mensen volgens jou dit intellectuele vermogen kunnen ontwikkelen.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert met het voorbeeld van de invloed van voxpops of gewone mensen een eigen standpunt over of gewone mensen het intellectuele vermogen kunnen ontwikkelen om hun eigen belang te scheiden van het algemene belang. (1p)

Een standpunt voor en een standpunt tegen zijn beide goed, mits onderbouwd met het voorbeeld van de invloed van voxpops.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Dahl geeft nog een ander argument tegen een regering van experts. Geef dit argument van Dahl weer.

Bekijk het antwoord
  • Geeft het argument van Dahl weer: voor politieke beslissingen zijn altijd morele overwegingen nodig, en het technologische inzicht van experts is daarvoor alleen niet voldoende. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 2 punten

Volgens Hans Kelsen veronderstelt een democratie een relativistische wereldbeschouwing. Leg met deze relativistische wereldbeschouwing uit: in welk opzicht Kelsen het eens is met Lippmann en in welk opzicht Kelsen het niet eens is met Lippmann.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de relativistische wereldbeschouwing uit dat Kelsen het eens is met Lippmann: volgens beiden bestaat geen inzicht in de absolute waarheid. (1p)
  • Legt met de relativistische wereldbeschouwing uit dat Kelsen het niet eens is met Lippmann: het ontbreken van absolute waarheid is volgens Kelsen geen probleem voor de democratie, maar juist een voorwaarde. (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 2 punten

Alexis de Tocqueville wijst op de gevaren van het gelijkheidsideaal in een democratie. Leg uit dat volgens Tocqueville een democratie tot despotisme kan leiden. Geef vervolgens een argument dat een vrije pers dit gevaar kan tegengaan.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Tocqueville een democratie tot despotisme kan leiden: het gelijkheidsideaal leidt tot individualisme en verlies van burgerzin, waardoor de staat meer macht krijgt en kan vervallen tot despotisme. (1p)
  • Geeft een argument dat de vrije pers dit gevaar kan beperken: een vrije pers voorkomt door een kritische houding dat de staat te veel macht krijgt, of draagt door een kritische houding bij aan de burgerzin. (1p)

Vraag 5 in het hele examen

tekst 1

Veel van deze nieuwe, alternatieve journaals stellen dat ze een geluid willen laten horen dat bij de traditionele media niet of te weinig aan bod komt. Door een kanaal als YouTube heeft iedereen toegang tot berichten en verhalen vanuit zijn of haar politieke partij of opvattingen. De journaals zijn een nieuwe vorm om vanuit die perspectieven te vertellen. (…)

Uiteindelijk zijn de journaals volgens [mediadeskundigen] vooral een manier om een andere doelgroep te bereiken.

bron: nos.nl - allemaal een eigen journaal - 2020

Vraag 6 2 punten

Leg uit in welk opzicht de eigen journaals van politieke partijen in tekst 1 overeenkomen met democratie als markt. Beargumenteer vervolgens of volgens jou het maken van eigen journaals door politieke partijen voldoet aan Schumpeters voorwaarde van tolerantie.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit in welk opzicht tekst 1 overeenkomt met het model van democratie als markt: in het democratisch proces staat competitie centraal, en de eigen journaals van politieke partijen zijn een uiting van die competitie. (1p)
  • Beargumenteert of bij het maken van eigen journaals door politieke partijen aan de voorwaarde van tolerantie wordt voldaan, namelijk dat het mogelijk is om kritiek te uiten op een concurrent. (1p)

Een ja-standpunt en een nee-standpunt over tolerantie zijn beide goed, mits de argumentatie gaat over de mogelijkheid om kritiek te uiten op een concurrent.

Vraag 6 in het hele examen

tekst 2

Uiteindelijk werkt een democratie alleen wanneer we als burgers in staat zijn om verder te denken dan ons beperkte eigenbelang, maar daarvoor hebben we een gedeelde blik nodig op de wereld die we samen bewonen. We moeten in contact komen met de levens van andere mensen, andere behoeftes en verlangens. De filterbubbel duwt ons in de tegengestelde richting: hij wekt de indruk dat ons beperkte eigenbelang het enige is wat bestaat.

bron: Eli Pariser - The Filter Bubble: What the Internet is Hiding from You - 2011

Vraag 7 2 punten

Leg Sandels opvatting uit dat een neutrale staat ondermijnend is voor de democratie. Leg vervolgens met tekst 2 uit dat filterbubbels volgens het communitarisme onwenselijk zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt Sandels opvatting uit dat een neutrale staat ondermijnend is voor de democratie: als conflicten over het goede leven uit de publieke sfeer verdwijnen, ondermijnt dat democratisch burgerschap. (1p)
  • Legt met tekst 2 uit dat filterbubbels volgens het communitarisme onwenselijk zijn: door filterbubbels komen mensen niet meer in contact met andere levens, terwijl mensen volgens het communitarisme juist in gesprek met elkaar betekenisvol kunnen samenleven. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Leg uit dat Biesta kritiek heeft op een individualistische visie op democratie. Geef vervolgens met Biesta’s idee van politiek existeren kritiek op de filterbubbel zoals beschreven in tekst 2.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Biesta kritiek heeft op een individualistische visie op democratie: democratie heeft zelf geen inhoud, maar moet altijd verbonden worden met pluraliteit. (1p)
  • Geeft met Biesta’s idee van politiek existeren kritiek op de filterbubbel zoals beschreven in tekst 2: een eigen, subjectieve manier van leven hangt samen met de mogelijkheden van anderen, terwijl de filterbubbel de indruk wekt dat het eigenbelang het enige is dat bestaat. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Leg uit dat volledige vrijheid van meningsuiting volgens Mill in het algemeen belang van de democratie is. Beargumenteer vervolgens of volgens jou de grabbelton een oplossing is voor het gevaar van dogmatisme dat Mill noemt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volledige vrijheid van meningsuiting volgens Mill in het algemeen belang van de democratie is: ze beschermt het individu en beperkt de macht van de staat / ze zorgt ervoor dat we ondanks de feilbaarheid van de mens mogen vertrouwen op de juistheid van de opvattingen die ons handelen sturen / ze verbetert overtuigingen en opvattingen van een samenleving omdat onderdrukte meningen een kern van waarheid kunnen bevatten / ze zorgt ervoor dat mensen hun overtuigingen niet als een vooroordeel of dood dogma vasthouden waardoor het algemene intellect toeneemt / ze draagt bij aan het karaktervormende aspect van een democratie omdat zij zorgt voor intellectuele activiteit van de burgers. (1p)
  • Beargumenteert of de grabbelton een oplossing is voor het gevaar van dogmatisme dat Mill noemt, bijvoorbeeld omdat mensen hun overtuigingen hierdoor niet als dood dogma of vooroordeel vasthouden (of juist niet, omdat je door iemand te volgen met wie je het oneens bent je vooroordelen kunt bevestigen). (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (pagina 9, vraag 9): de eerste deelscore is vervangen door de formuleringen in het subcriterium. Een ja-standpunt en een nee-standpunt over de grabbelton zijn beide goed, mits onderbouwd met het gevaar van dogmatisme.

Vraag 9 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Blackbox-democratie

Opgavetekst

Opgave 2 Blackbox-democratie

De Black Box Democratie is een boek van Dilara Bilgiç. Het is een uitwerking van haar profielwerkstuk, waarmee ze in 2020 haar middelbare school afrondde.

Volgens Bilgiç is het een probleem dat een groot deel van de bevolking ontevreden is over de politiek en dat het vertrouwen in politici afneemt. Dat probleem ontstaat volgens haar doordat we in een diploma-democratie leven: er wordt wel naar hoogopgeleiden geluisterd maar veel minder naar laagopgeleiden.

Bilgiç wil dit probleem van de diploma-democratie oplossen door burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming.

John Stuart Mill zou het eens zijn met Bilgiç dat burgers bij de politieke besluitvorming moeten worden betrokken.

Mill is voorstander van universeel stemrecht, maar onder voorwaarden.

In tegenstelling tot Mill is het volgens Schumpeter geen goed idee om burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming. Burgers zijn als het om politiek gaat minder rationeel dan in hun dagelijks leven.

Een gevaar van democratie is volgens Bilgiç dat burgers kunnen gaan stemmen op partijen die de democratie willen afschaffen. Ze citeert journalist Michiko Kakutani:

Kakutani pleit daarom voor een verbod op politieke partijen die de democratie willen afschaffen. Zo’n verbod leidt tot de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid.

Bilgiç is geen voorstander van zo’n verbod. Ze wil wel voorkomen dat de term democratie misbruikt kan worden. Daarom geeft ze een definitie van ‘democratie’ voordat ze haar ideale democratie verder uitwerkt:

Bilgiç maakt in tekst 4 een begripsanalyse van ‘democratie’ door een definitie te geven, een vooronderstelling bij deze definitie te noemen en een implicatie van de definitie te noemen.

Volgens Bilgiç gaat politiek op dit moment te veel om winnen of verliezen en te weinig om leren van gemaakte fouten. Ze noemt haar ideale democratie een blackbox-democratie: zoals je uit de black box van een gecrasht vliegtuig kunt leren wat er is misgegaan, zo kunnen ook politici leren van fouten en werken aan een betere toekomst. Bilgiç wil in de blackbox-democratie het huidige systeem van politieke partijen afschaffen. In plaats daarvan staan bij verkiezingen beleidsdomeinen centraal, zoals onderwijs, vrijheid en klimaat. Bij de verkiezingen stemt het volk niet op partijen. De politici die met de beleidsdomeinen aan de slag moeten gaan, worden geselecteerd door loting uit een groep experts die beleidsvoorstellen maken. Dit beleid wordt uitgevoerd door het kabinet. Maar het is de Volkskamer, die bestaat uit mensen die ook door loting zijn gekozen uit álle stemgerechtigde Nederlanders, die bepaalt welk beleid en welke wetten worden aangenomen en worden uitgevoerd. Dat gebeurt als volgt:

Bilgiç ontleent haar ideale democratie – waarin alle burgers inspraak hebben – onder anderen aan Robert Dahl. Volgens Dahl heeft democratie verschillende voordelen boven andere staatsvormen.

Er zijn overeenkomsten tussen het deliberatieve model van democratie en de blackbox-democratie. Volgens voorstanders van het deliberatieve model heeft stemmen in een democratie een aantal nadelen.

De voorstanders van het deliberatieve model willen instemming op een andere manier organiseren dan alleen door het uitbrengen van een stem.

Bilgiç werd geboren in Turkije, waar zij met haar Koerdische familie tot een culturele minderheid behoorde. Toen conflicten in de Turkse politiek zich verplaatsten naar de maatschappij, zag de familie van Bilgiç zich genoodzaakt naar Nederland te vluchten. In Bilgiç’ ervaring kan de politiek grote invloed hebben op het leven van burgers. Daarom moeten in haar ideale democratie alle burgers invloed kunnen uitoefenen op politieke besluiten.

John Rawls gaat uit van het ‘feit van redelijk pluralisme’. Alleen politieke autonomie kan er volgens hem voor zorgen dat verschillende culturele groepen democratisch met elkaar kunnen samenleven.

Vraag 10 1 punt

Geef aan waarom de kwaliteit van beslissingen volgens Mill groter wordt wanneer er meer burgers bij betrokken zijn.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een weergave dat volgens Mill de kwaliteit van beslissingen groter wordt wanneer er meer burgers bij betrokken zijn, omdat daardoor meer informatie beschikbaar komt over de omstandigheden van de burgers. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Mill is voorstander van universeel stemrecht, maar onder voorwaarden. Leg met Mills opvatting over stemrecht uit of een diploma-democratie volgens Mill een probleem zou zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt met Mills opvatting over stemrecht uit dat Mill een diploma-democratie niet als probleem zou zien, omdat hij hoogopgeleiden meer stemmen wil geven dan laagopgeleiden. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

In tegenstelling tot Mill is het volgens Schumpeter geen goed idee om burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming. Geef een van de redenen voor deze opvatting van Schumpeter. Leg vervolgens uit wat het verband is tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme. Beargumenteer tot slot met een afweging van deze twee opvattingen van Schumpeter en Mill of je voor directe inspraak van burgers bij politieke besluitvorming bent.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een weergave van een van de redenen dat burgers volgens Schumpeter politiek minder rationeel zijn: groepsdruk, invloed van het onderbewuste, afstand tot politieke besluiten of tekort aan persoonlijke invloed op politieke besluiten. (1p)
  • Legt het verband uit tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme: politieke betrokkenheid stimuleert dat mensen zelfstandig denken en leven, waardoor zijzelf en de samenleving gelukkiger worden. (1p)
  • Beargumenteert voor of tegen directe inspraak van burgers bij politieke besluitvorming, met een afweging van de opvattingen van Schumpeter en Mill. (1p)

De eerste deelscore telt bij een van de redenen: groepsdruk, invloed van het onderbewuste, afstand tot politieke besluiten of tekort aan persoonlijke invloed op politieke besluiten. Bij de derde deelscore zijn een ja-standpunt en een nee-standpunt beide goed, mits de afweging van Schumpeter en Mill erin zit.

Vraag 12 in het hele examen

tekst 3

Als burgers niet de moeite nemen zich basaal te informeren over de kwesties die van invloed zijn op hun leven, geven ze de controle over deze kwesties uit handen, of ze willen of niet. En (…) riskeren ze dat onwetende demagogen hun democratie in gijzeling nemen, of dat democratische instellingen, langs een iets kalmere, geleidelijkere route, verworden tot een autoritaire technocratie.

bron: Kakutani - Het einde van de waarheid - 2018

Vraag 13 1 punt

Kakutani pleit daarom voor een verbod op politieke partijen die de democratie willen afschaffen. Zo’n verbod leidt tot de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid. Leg deze paradox uit met tekst 3.

Bekijk het antwoord
  • Legt met tekst 3 uit dat de bescherming van vrijheid en gelijkheid zichzelf kan ondermijnen: als de vrijheid om je niet te informeren over politieke kwesties leidt tot de macht van partijen die de democratie willen afschaffen, verdwijnen vrijheid en gelijkheid. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

tekst 4

Democratie betekent de regering van het volk.

Deze regering van het volk kan op verscheidene manieren tot stand komen, afhankelijk van wat men verstaat onder ‘regeren’ en onder ‘volk’, en van de mate waarin men het volk bij de regering van de samenleving wenst te betrekken. (…) ‘Volk’ betekent in dit boek ‘alle stemgerechtigde Nederlanders’.

Het volk is kortom aan de macht in een democratie. Dit houdt, uitgaande van deze definitie, het volgende in: hoe minder zeggenschap ‘het volk’ heeft én hoe meer de macht berust bij een kleine groep mensen, hoe minder er sprake is van een democratie.

bron: Bilgiç - De Black Box Democratie - 2020

Vraag 14 3 punten

Bilgiç maakt in tekst 4 een begripsanalyse van ‘democratie’ door een definitie te geven, een vooronderstelling bij deze definitie te noemen en een implicatie van de definitie te noemen. Geef een begripsanalyse van ‘democratie’ met een andere definitie, een andere vooronderstelling en een andere implicatie dan in tekst 4.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een andere definitie van democratie dan: de regering van het volk. (1p)
  • Geeft een andere vooronderstelling dan: het volk is betrokken bij de regering van de samenleving, of het volk betekent alle stemgerechtigde Nederlanders. (1p)
  • Geeft een andere implicatie dan: hoe minder zeggenschap ‘het volk’ heeft én hoe meer de macht berust bij een kleine groep mensen, hoe minder er sprake is van een democratie. (1p)

Een andere vooronderstelling en een andere implicatie tellen alleen mee als ze passen bij de gegeven andere definitie.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Volgens Dahl heeft democratie verschillende voordelen boven andere staatsvormen. Beargumenteer met twee van deze voordelen of de blackbox-democratie van Bilgiç wenselijker is dan niet-democratische staatsvormen.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert met een eerste voordeel van democratie volgens Dahl dat de blackbox-democratie wenselijker maakt dan niet-democratische staatsvormen. (1p)
  • Beargumenteert met een tweede, ander voordeel van democratie volgens Dahl dat de blackbox-democratie wenselijker maakt dan niet-democratische staatsvormen. (1p)

Elk voordeel van Dahl telt voor één punt; alleen de eerste twee die de leerling noemt tellen mee. Voordelen die het correctievoorschrift noemt: democratie helpt een regering door kwaadaardige autocraten te voorkomen; democratie garandeert fundamentele rechten; democratie garandeert een grotere mate van persoonlijke vrijheid dan enig haalbaar alternatief; democratie helpt mensen hun fundamentele belangen te beschermen; alleen een democratische regering laat personen zelfbeschikking uitoefenen en leven onder zelfgekozen wetten; alleen een democratische regering laat personen morele verantwoordelijkheid nemen; democratie bevordert menselijke ontwikkeling volwaardiger dan enig haalbaar alternatief; alleen een democratische regering bevordert een relatief hoge mate van politieke gelijkheid.

Vraag 15 in het hele examen

tekst 5

Als een beleidsvoorstel eenmaal is opgesteld, gaat het naar de Volkskamer (VK): de VK neemt het voorstel in overweging, bestudeert de verschillende argumenten die ervoor en ertegen pleiten, en bespreekt die tijdens de zittingen. Tijdens deze zittingen mogen de VK-leden geen blijk geven van hun eigen standpunten, om zo partijvorming te voorkomen: het gaat erom het beleidsvoorstel op een kritische manier te analyseren en louter de argumenten voor en tegen te belichten. Dit gebeurt volgens de methode van het socratische gesprek.

bron: Bilgiç - De Black Box Democratie - 2020

Vraag 16 2 punten

Volgens voorstanders van het deliberatieve model heeft stemmen in een democratie een aantal nadelen. Leg met de begrippen ‘minderheid’ en ‘legitimiteit’ uit dat twee van deze nadelen in tekst 5 worden opgelost.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het begrip ‘minderheid’ uit welk nadeel van stemmen in tekst 5 wordt opgelost: door loting kunnen permanente minderheden toch politieke invloed uitoefenen. (1p)
  • Legt met het begrip ‘legitimiteit’ uit welk nadeel in tekst 5 wordt opgelost: de vraag naar legitimiteit wordt ondervangen door het voeren van een (socratisch) gesprek. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

De voorstanders van het deliberatieve model willen instemming op een andere manier organiseren dan alleen door het uitbrengen van een stem. Leg met tekst 5 een voordeel uit van het organiseren van instemming volgens het deliberatieve model.

Bekijk het antwoord
  • Legt met tekst 5 uit welk voordeel het organiseren van instemming heeft volgens het deliberatieve model, bijvoorbeeld: door kritische analyse van argumenten voor en tegen kunnen nieuwe oplossingen worden gevonden, makkelijker overeenstemming met minderheden worden bereikt, meningsverschillen inzichtelijk worden of betere beslissingen worden genomen. (1p)

Een ander voordeel dat met tekst 5 wordt uitgelegd, telt ook mee.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 3 punten

John Rawls gaat uit van het ‘feit van redelijk pluralisme’. Geef aan wat het ‘feit van redelijk pluralisme’ inhoudt. Leg vervolgens hiermee uit dat politieke autonomie volgens Rawls een mogelijkheidsvoorwaarde is voor overlappende consensus. Beargumenteer tot slot of overlappende consensus volgens jou noodzakelijk is voor Bilgiç’ ideale democratie.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een weergave van het feit van redelijk pluralisme: redelijke, gewetensvolle mensen komen in vrije omstandigheden tot verschillende inzichten over wat waardevol is en hoe te leven. (1p)
  • Legt uit dat politieke autonomie volgens Rawls een mogelijkheidsvoorwaarde is voor overlappende consensus: politieke autonomie erkent het feit van redelijk pluralisme, waardoor iedereen vanuit eigen overtuigingen kan instemmen met democratische wetten. (1p)
  • Beargumenteert of overlappende consensus noodzakelijk is voor Bilgiç’ ideale democratie. (1p)

Bij de derde deelscore zijn een ja-standpunt en een nee-standpunt beide goed, mits onderbouwd.

Vraag 18 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Gestrand op een onbewoond eiland

Opgavetekst

Opgave 3 Gestrand op een onbewoond eiland

Wat gebeurt er als mensen op elkaar zijn aangewezen zonder dat er regels zijn afgesproken over vrijheid en samenleven? Een beroemd verhaal in dit verband is Lord of the Flies. In deze roman belandt een groep jongens op een onbewoond eiland. Ze moeten met elkaar zien te overleven.

Jean-Jacques Rousseau ontwikkelt zijn opvatting over vrijheid en samenleven aan de hand van een gedachte-experiment waarin de natuurtoestand overgaat in het sociaal contract.

In Lord of the Flies besluiten de jongens dat de kalme Ralph de baas wordt. Ralph stelt een vorm van directe democratie voor. Iedereen krijgt tijdens bijeenkomsten de gelegenheid om te zeggen wat hij belangrijk vindt en alle gezamenlijk opgestelde regels gelden voor iedereen, ook voor Ralph. Bij de eerste bijeenkomst stemt iedereen in met drie doelen: lol maken, overleven en een vuur brandend houden zodat eventueel passerende schepen de rook zien en hen kunnen redden.

Volgens Rousseau is het voor een directe democratie nodig om de algemene wil vast te leggen.

Het merendeel van de jongens in Lord of the Flies gaat liever zwemmen en spelen dan een onderkomen bouwen en het vuur brandend houden. Andere jongens schieten voor hun plezier dieren en houden dan uitzinnige feesten. De leider van de jagers, Jack, vindt het democratische systeem van Ralph niet goed werken. Hij grijpt de macht zonder met de anderen te overleggen of hen te laten stemmen, en zet Ralph aan de kant. Jack leidt een streng regime van bevelen en straffen.

Volgens Plato zal elke democratie uiteindelijk vervallen tot een tirannie.

Lord of the Flies loopt niet goed af. Er sterven drie kinderen. De schrijver van het boek, William Golding, wilde laten zien dat er een kwaadaardig beest schuilt in elk mens. Golding had zelf als soldaat de Tweede Wereldoorlog meegemaakt en was ervan overtuigd dat bruut geweld geen culturele uitzondering is, maar verankerd zit in de natuur van de mens. Als leraar probeerde hij deze opvatting over te brengen op zijn leerlingen.

Goldings opvatting als leraar is niet neutraal.

Volgens Amy Gutmann mogen onderwijsprofessionals nooit alleen de zeggenschap over onderwijs krijgen, omdat het ideaal van neutraliteit volgens haar omstreden is.

Volgens Milton Friedman kan te veel overheidsbemoeienis met de inhoud van onderwijs leiden tot indoctrinatie.

Historicus en journalist Rutger Bregman vertelt een ander verhaal over jongens op een onbewoond eiland. Hij schetst een waargebeurde geschiedenis uit 1966, waarin zes jongens van een streng christelijke kostschool op de eilandengroep Tonga schipbreuk leden op een onbewoond eiland in de Stille Oceaan.

Uit tekst 6 komt een mensbeeld naar voren dat haaks staat op het pessimistische mensbeeld uit Lord of the Flies. Het mensbeeld dat blijkt uit tekst 6 zou kunnen aansluiten bij het mensbeeld van Rousseau in de natuurtoestand, maar ook bij Nietzsches beeld van de mens als kuddedier binnen de slavenmoraal, zoals hij de moraal van het christendom noemt.

De jongens van Tonga worden na 15 maanden gered door een rijke, witte zakenman. Bregmans beschrijving van dit waargebeurde verhaal wordt verfilmd door een grote Hollywoodstudio.

Antropoloog Payal Arora reageerde kritisch op Bregmans artikel en de verfilming. Ze verwijt Bregman dat hij in het verhaal te weinig aandacht besteedt aan de koloniale en raciale geschiedenis van Tonga. De strenge christelijke cultuur van de Tongaanse jongens is volgens haar het gevolg van diepgaande politieke beïnvloeding tijdens het kolonialisme door westerse, witte missionarissen. Daarbij is de oorspronkelijke cultuur op Tonga vernietigd. Volgens Arora kan je op basis van het verhaal over deze schipbreuk dus niet concluderen dat de menselijke natuur ‘goed’ is, zoals Bregman doet. Zij vreest dat op basis van Bregmans verhaal en conclusie de zoveelste hoopvolle feelgood-Hollywoodfilm gemaakt gaat worden waarin de ongelijkheid uit de geschiedenis stilzwijgend wordt bevestigd. Ze roept op om te stoppen dergelijke verhalen te vertellen.

Volgens Bhikhu Parekh kan niet elk verhaal zomaar verteld worden onder het mom van de vrijheid van meningsuiting. Bijvoorbeeld omdat sommige verhalen bepaalde belangen dienen en omdat niet elk verhaal kan worden begrepen als zoeken naar waarheid.

De politieke beïnvloeding door westerse, witte missionarissen op Tonga zorgde ervoor dat het Tongaanse staatshoofd indertijd openlijk het christendom omarmde en in het openbaar uitdroeg. Sommigen zien het idee van de lekenstaat als een oplossing voor de uitdaging die diversiteit aan een democratie stelt.

Vraag 19 1 punt

Jean-Jacques Rousseau ontwikkelt zijn opvatting over vrijheid en samenleven aan de hand van een gedachte-experiment waarin de natuurtoestand overgaat in het sociaal contract. Leg met het begrip ‘natuurtoestand’ uit wat volgens Rousseau het doel is van het sociaal contract.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het begrip ‘natuurtoestand’ uit dat het sociaal contract volgens Rousseau de vrijheid uit de natuurtoestand moet herstellen, die door het samenleven of door bezit verloren is gegaan. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 1 punt

Volgens Rousseau is het voor een directe democratie nodig om de algemene wil vast te leggen. Leg met het voorbeeld van Lord of the Flies uit wat de rol van gelijkheid is in Rousseaus opvatting van de algemene wil.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het voorbeeld van Lord of the Flies uit dat de jongens zich allemaal op gelijke manier binden aan de algemene wil die zij zichzelf opleggen (lol maken, overleven en een vuur brandend houden). (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

Volgens Plato zal elke democratie uiteindelijk vervallen tot een tirannie. Leg met het voorbeeld van Lord of the Flies uit dat volgens Plato elke democratie vervalt tot tirannie.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het voorbeeld van Lord of the Flies uit dat volgens Plato elke democratie vervalt tot tirannie: door het vrijheidsstreven nemen begeerten de overhand en worden plichten verwaarloosd, waardoor ruimte ontstaat voor een tiran zoals Jack om de macht te grijpen. (1p)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 3 punten

Volgens Amy Gutmann mogen onderwijsprofessionals nooit alleen de zeggenschap over onderwijs krijgen, omdat het ideaal van neutraliteit volgens haar omstreden is. Beargumenteer of jij het eens bent met Gutmanns opvatting dat neutraliteit een omstreden ideaal is in het onderwijs, met: het voorbeeld van Goldings opvatting als leraar, het begrippenpaar ‘goed en kwaad’ en het begrippenpaar ‘natuur en cultuur’.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert met het voorbeeld van Goldings opvatting als leraar over Gutmanns opvatting dat neutraliteit een omstreden ideaal is in het onderwijs. (1p)
  • Past het begrippenpaar ‘goed en kwaad’ juist en consequent toe in de argumentatie. (1p)
  • Past het begrippenpaar ‘natuur en cultuur’ juist en consequent toe in de argumentatie. (1p)

Een begrippenpaar telt alleen als het juist en consequent wordt gebruikt; bij onjuist of inconsequent gebruik telt dat begrippenpaar niet. Een ja-standpunt en een nee-standpunt over Gutmann zijn beide goed, mits de drie onderdelen erin zitten.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Volgens Milton Friedman kan te veel overheidsbemoeienis met de inhoud van onderwijs leiden tot indoctrinatie. Leg uit welke twee kwaliteitseisen de overheid volgens Friedman aan onderwijs mag stellen vanuit democratisch burgerschap. Geef vervolgens een argument dat deze opvatting van Friedman indoctrinatie niet kan tegengaan.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Friedman de overheid alleen eisen mag stellen op het gebied van geletterdheid en gedeelde waarden, zoals tolerantie, omdat deze noodzakelijk zijn voor democratisch burgerschap. (1p)
  • Geeft een argument dat deze opvatting van Friedman indoctrinatie niet kan tegengaan: weinig overheidsbemoeienis kan indoctrinatie door andere groeperingen dan de staat niet tegengaan in het onderwijs. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Volgens Bhikhu Parekh kan niet elk verhaal zomaar verteld worden onder het mom van de vrijheid van meningsuiting. Bijvoorbeeld omdat sommige verhalen bepaalde belangen dienen en omdat niet elk verhaal kan worden begrepen als zoeken naar waarheid. Leg uit dat deze twee redenen van Parekh te herkennen zijn in Arora’s kritiek op de verfilming van het verhaal van Bregman.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de reden van Parekh dat sommige verhalen bepaalde belangen dienen, te herkennen is in Arora’s kritiek: een grote filmstudio vertelt het verhaal zo dat het veel geld oplevert, en dient dus het eigen belang en niet dat van de benadeelde groep. (1p)
  • Legt uit dat de reden van Parekh dat niet elk verhaal kan worden begrepen als zoeken naar waarheid, te herkennen is in Arora’s kritiek: makers van een film waarin de koloniale en raciale geschiedenis wordt weggelaten, moeten aanspreekbaar zijn op hun macht. (1p)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Sommigen zien het idee van de lekenstaat als een oplossing voor de uitdaging die diversiteit aan een democratie stelt. Leg uit dat de lekenstaat de spanning tussen vrijheid en gelijkheid kan oplossen. Leg vervolgens uit dat Tonga geen lekenstaat is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de lekenstaat de spanning tussen vrijheid en gelijkheid kan oplossen, voor zover een lekenstaat geen voorkeuren voor bepaalde manieren van leven laat blijken. (1p)
  • Legt uit dat Tonga geen lekenstaat is, omdat het christendom door het staatshoofd openlijk wordt uitgedragen. (1p)

Vraag 26 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Jongeren een stem in de democratie?

Opgavetekst

Bron 1

Volgens journalist Irene Caselli is het onterecht dat jongeren wereldwijd nauwelijks worden betrokken bij politieke besluitvorming. Jongeren onder de achttien hebben volgens haar een helder wereldbeeld en een scherp oog voor goed en kwaad en voor wat echt belangrijk is. Bovendien zijn ze nieuwsgierig en creatief. Deze eigenschappen maken dat jongeren volgens Caselli een relevante bijdrage kunnen leveren aan het nemen van politieke beslissingen, bijvoorbeeld als het gaat om beslissingen die ook hen aangaan, zoals klimaatbeleid, onderwijs en kansen op werk.

Caselli geeft twee voorbeelden van politiek actieve jongeren. Het eerste voorbeeld is dat van een vijftienjarige uit Canada die vindt dat jongeren stemrecht moeten hebben om zo ook mee te kunnen doen in de democratie. Het tweede voorbeeld is dat van een zestienjarige uit Schotland die uit eigen ervaring weet dat jongeren zich kritisch uitspreken over ongelijkheid in de maatschappij.

Volgens John Stuart Mill is een democratie een meer rationele staatsvorm dan een regering van politieke experts. Hij geeft daarvoor twee argumenten.

Vraag 1 2 punten

Stel dat Mill jongeren zou beschouwen als burgers. Leg uit bij welk van deze twee argumenten van Mill het eerste voorbeeld van Caselli aansluit. Leg vervolgens uit dat Caselli’s tweede voorbeeld aansluit bij Mills andere argument.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het voorbeeld van stemrecht voor jongeren aansluit bij Mills argument dat de kwaliteit van beslissingen groter is wanneer meer burgers erbij betrokken zijn, omdat er meer informatie beschikbaar is (1p)
  • Legt uit dat het voorbeeld van jongeren die zich kritisch uitspreken over ongelijkheid aansluit bij Mills argument dat de rationaliteit van beslissingen toeneemt door vrijheid van meningsuiting, omdat visies beter onderbouwd worden door tegenstand (1p)

Vraag 1 in het hele examen

tekst 1

Gisteren had ik toevallig een heel gesprek met mijn kind (15 jaar, 3 vwo) over de toestanden in de USA. Zij vond onder andere dat 'alle politieagenten slecht zijn'. Hadden ze maar geen politieagent moeten worden. Over de vraag wie er dan de veiligheid moeten bewaken, had ze niet nagedacht. Haar informatie had ze van TikTok.

Hoezeer ik het ook toejuich dat ze zich een mening vormt en dat ze die uit in discussies met mij, ik ben blij dat ze nog niet hoeft te stemmen. Daarvoor heeft ze nog te weinig kennis en daarvoor is haar wereldbeeld nog iets te ongeslepen en zwart-wit.

bron: De Correspondent - Wat politici van kinderen kunnen leren - 2020

Vraag 2 3 punten

Mill pleit voor volledige vrijheid van meningsuiting. Daarvoor geeft hij vier redenen. Beargumenteer of jij het eens bent met deze opvatting van Mill, met twee van de vier redenen die Mill hiervoor geeft en met tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende redenen van Mill voor volledige vrijheid van meningsuiting: de feilbaarheid van de mens, mogelijke elementen van waarheid, het gevaar van dogmatisme, de waarde van discussie (2p)
  • Betrekt tekst 1 in de beargumentatie (1p)

Per juiste reden 1 scorepunt. Geeft de leerling meer redenen dan gevraagd, dan tellen alleen de eerste twee.

Vraag 2 in het hele examen

Bron 3

Om jongeren te betrekken bij politieke besluitvorming bestaan er al vele jaren jongerenafdelingen van politieke partijen. Bovendien hebben veel gemeentes een kinderraad en jongerenambassadeurs.

Een jongerenambassadeur uit Den Bosch vertelt dat zij en haar medeambassadeurs gevraagd en ongevraagd adviezen geven aan de gemeente over thema’s die zij belangrijk vinden, zoals de effecten van coronamaatregelen op jongeren. Ze verzamelen daarover zelf informatie bij jongeren en overleggen met ambtenaren of de wethouder. In het begin werden de jongerenambassadeurs niet serieus genomen, maar inmiddels hebben ze goede contacten met ambtenaren en worden hun adviezen meegenomen in politieke besluiten.

Vraag 3 2 punten

Voorstanders van het deliberatieve model stellen dat het debat de kern is van een democratie. Leg uit dat het idee van jongerenambassadeurs past in het deliberatieve model van democratie met het begrip ‘legitimiteit’ en met het gegeven dat jongeren een minderheid zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit met het begrip ‘legitimiteit’ dat het idee van jongerenambassadeurs past in het deliberatieve model: legitimiteit vereist de instemming van iedereen die door de beslissing geraakt wordt (1p)
  • Legt uit met het gegeven dat jongeren een minderheid zijn dat het idee van jongerenambassadeurs past in het deliberatieve model: een debat waarin wordt gezocht naar overeenstemming drukt respect uit voor het standpunt van een minderheid (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 2 punten

Alexis de Tocqueville vraagt zich af of het gelijkheidsideaal in een democratie burgers echt vrij maakt. Hij ziet despotisme als een gevaar van een democratie. Leg uit dat volgens Tocqueville het gelijkheidsideaal kan leiden tot despotisme, en leg uit dat lokale jongerenambassadeurs dit gevaar zouden kunnen verminderen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het gelijkheidsideaal volgens Tocqueville kan leiden tot despotisme: het idee van gelijkheid leidt tot individualisme en het verlies van burgerzin, waardoor de staat meer macht krijgt en kan vervallen tot despotisme (1p)
  • Legt uit dat volgens Tocqueville het ontwikkelen van de vaardigheid tot zelfbestuur, zoals jongerenambassadeurs doen, het gevaar van despotisme kan verminderen, omdat burgers daardoor verantwoordelijkheid leren nemen (1p)

Vraag 4 in het hele examen

tekst 2

Evolutionair gezien is variatie veel voordeliger, stelt Gopnik: mocht de samenleving ineens radicaal veranderen, dan zou het zomaar kunnen dat je er met doelbewuste, gefocuste, brave studenten alléén niet komt. Dan is onze soort wellicht meer gebaat bij een flinke voorraad creatieve, avontuurlijke en onbevangen individuen die nieuwe oplossingen kunnen bedenken voor een nieuwe tijd. (…)
Een uniform schoolsysteem brengt (…) een ‘monocultuur’ aan mensen voort: jongvolwassenen die allemaal op een en dezelfde manier onderwezen zijn, alsof onze kracht als samenleving, en onze weerbaarheid als soort, niet valt of staat met variatie, met een veelheid aan manieren van denken, doen, en problemen oplossen.

bron: De Correspondent - Maak kennis met de opvoedexpert die opvoeden een gevaarlijk idee vindt - 2020

Vraag 5 2 punten

Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen instrumentele en intrinsieke waarden. Leg dit onderscheid uit met een voorbeeld. Geef vervolgens met tekst 2 een argument dat onderwijs een instrumentele waarde heeft.

Bekijk het antwoord
  • Legt het onderscheid uit met een voorbeeld: een instrumentele waarde is een middel om een andere waarde te bereiken, terwijl een intrinsieke waarde wordt nagestreefd omwille van de waarde zelf (1p)
  • Geeft met tekst 2 een argument dat onderwijs een instrumentele waarde heeft: onderwijs vergroot de weerbaarheid van de mens als soort en de kracht van de samenleving (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 3 punten

Gopniks bezwaar tegen een uniform schoolsysteem sluit in een bepaald opzicht aan bij Biesta’s kritiekpunt dat onderwijs in burgerschap uitgaat van een individualistische visie op democratie. Biesta heeft nog twee andere kritiekpunten op onderwijs in burgerschap. Leg uit in welk opzicht Gopnik het eens zal zijn met Biesta’s kritiekpunt van een individualistische visie op democratie. Leg vervolgens voor beide andere kritiekpunten van Biesta uit in welk opzicht Biesta en Gopnik het niet met elkaar eens zullen zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Gopnik het eens zal zijn met Biesta’s kritiekpunt: zowel Gopnik als Biesta pleit voor pluraliteit (1p)
  • Legt uit dat Biesta en Gopnik het niet met elkaar eens zullen zijn voor zover Biesta vindt dat onderwijs in burgerschap een onrealistische verantwoordelijkheid op scholen afschuift, terwijl Gopnik juist denkt dat variatie in onderwijs de hele menselijke soort weerbaarder maakt of toekomstige veranderingen beter kan oplossen (1p)
  • Legt uit dat Biesta en Gopnik het niet met elkaar eens zullen zijn voor zover Biesta vindt dat onderwijs in burgerschap een te individualistische benadering van onderwijs is, terwijl Gopnik juist pleit voor het aanleren van vaardigheden zoals avontuurlijkheid, onbevangenheid en creativiteit aan het individu (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Jongeren meer betrekken bij politieke besluitvorming, is dat nu wel of geen goed idee? Als je uitgaat van het paternalisme-argument van Milton Friedman voor overheidsbemoeienis met onderwijs, kun je stellen dat meer betrokkenheid van jongeren bij politieke besluitvorming geen goed idee is. Geef het paternalisme-argument van Friedman weer. Beargumenteer vervolgens met dit argument van Friedman of jij een voor- of tegenstander bent van meer betrokkenheid van jongeren bij politieke besluiten.

Bekijk het antwoord
  • Geeft het paternalisme-argument van Friedman weer: kinderen en jongeren kunnen nog niet in vrijheid hun keuzes maken (1p)
  • Beargumenteert met dit argument van Friedman of de leerling voor of tegen meer betrokkenheid van jongeren bij politieke besluiten is (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Eurotopia

Vraag 8 2 punten

Opgave 2 Eurotopia. Wie zijn de Europeanen? Is er een Europese identiteit of is Europa alleen maar een losse verzameling van verschillende landen met verschillende talen en culturen? Volgens Youri Albrecht, organisator van debatten over Europa, hoeft het feit dat in Europa verschillende talen worden gesproken, geen probleem te zijn voor het bestaan van een Europees volk en een succesvolle Europese democratie. Het is volgens hem zelfs typisch Europees: “Verschillen doen er in Europa toe, verschillen zorgen voor een rijker geschakeerd beeld, een gelaagde cultuur, een veelkleuriger pallet en een genuanceerde werkelijkheid.” Robert Dahl is een groot voorstander van democratie. Leg Dahls opvatting uit dat een succesvolle democratie weinig culturele diversiteit toelaat. Leg vervolgens met de waarden eenheid en verscheidenheid uit welk argument Albrecht kan geven tegen deze opvatting van Dahl.

Bekijk het antwoord
  • Legt Dahls opvatting uit: het is moeilijk om de vrijheid van burgers met zeer verschillende culturen met dezelfde wetten te waarborgen (1p)
  • Legt met de waarden eenheid en verscheidenheid uit dat eenheid en verscheidenheid volgens Albrecht geen botsende waarden zijn, zodat de verscheidenheid binnen Europa geen probleem is voor het bestaan van een Europees volk (1p)

Vraag 8 in het hele examen

tekst 3

Je kunt ook zeggen dat voordat nationale staten Europa bruut aan stukken hakten en het volk verdeelden, Europa een gezamenlijke cultuur had en in die zin ook een gezamenlijk volk zou kunnen zijn. Erasmus van Rotterdam was geen Nederlander want Nederland bestond nog helemaal niet. (…) En een van de beroemdste Europeanen, Leonardo da Vinci, was eigenlijk geen Italiaan, want Italië bestond toen nog niet. (…)
Belangrijker is het om te denken over (…) de realiteit van een Europees volk omdat in een democratie de soevereiniteit en de beslissingsbevoegdheid bij het volk moeten liggen. Daarom moeten we het hebben over wat het Europese volk precies is. (…) Omdat Europa een democratie is, moeten we dit gesprek voeren.

bron: Albrecht - We, the people! – Wir sind das Volk... - 360 Magazine - 2020

Vraag 9 2 punten

Volgens Albrecht houdt Europese democratie in dat de soevereiniteit en beslissingsbevoegdheid, dat wil zeggen de hoogste zeggenschap, bij het volk liggen. Geef bij Albrechts definitie van een Europese democratie weer van welke vooronderstelling in tekst 3 hij bij deze definitie uitgaat en welke implicatie in tekst 3 uit deze definitie volgt.

Bekijk het antwoord
  • Geeft weer dat Albrecht in tekst 3 uitgaat van de vooronderstelling dat er een Europees volk is (1p)
  • Geeft weer dat uit de definitie van een Europese democratie in tekst 3 de implicatie volgt dat de burgers van Europa het met elkaar moeten hebben over wat het Europese volk precies is (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

Veel inwoners van Europa vinden de manier waarop democratie in de Europese Unie georganiseerd is niet democratisch. Ze vinden dat ze te weinig directe invloed hebben op de Europese politiek en niet voldoende vertegenwoordigd worden. De Europese Unie wordt ervaren als machthebber uit Brussel: een groep experts die zich met Europese wetten van buiten- en bovenaf bemoeit met de regels van de lidstaten, zoals Nederland. Volgens Joseph Schumpeter moet de rol van burgers juist beperkt zijn. Leg deze opvatting van Schumpeter uit met de begrippen ‘rationaliteit’ en ‘politieke expertise’. Beargumenteer vervolgens met de begrippen ‘rationaliteit’ en ‘politieke expertise’ of een grotere betrokkenheid van burgers in een Europese democratie volgens jou wenselijk is.

Bekijk het antwoord
  • Legt Schumpeters opvatting uit met de begrippen ‘rationaliteit’ en ‘politieke expertise’: mensen kunnen volgens Schumpeter nauwelijks rationele politieke beslissingen nemen en die beslissingen moeten daarom aan politieke experts worden overgelaten (1p)
  • Beargumenteert met de begrippen ‘rationaliteit’ en ‘politieke expertise’ of een grotere betrokkenheid van burgers in een Europese democratie wenselijk is (1p)

Beide standpunten zijn goed: een grotere betrokkenheid van burgers is wenselijk of niet wenselijk. Voorwaarde is dat de argumentatie de begrippen ‘rationaliteit’ en ‘politieke expertise’ gebruikt.

Vraag 10 in het hele examen

Bron 6

In Europa zijn verschillende bewegingen opgekomen om de Europese Unie (EU) democratischer te maken. Een daarvan is Democracy in Europe Movement 2025, afgekort DiEM25.

Volgens DiEM25 is het goed dat de EU de Europese volkeren na een lange periode van oorlogen vreedzaam bij elkaar heeft gebracht. Volgens DiEM25 maakt de EU de belofte echter niet waar om van Europa een bloeiende democratie te maken en is er in het huidige Europa nog te veel sprake van ongelijke welvaart en kansen. Het maakt bijvoorbeeld uit of je wordt geboren op het arme Bulgaarse platteland of in het rijke centrum van Parijs. Bovendien is het huidige Europa volgens DiEM25 door nationalisme, racisme en de dreiging van geweld niet veilig voor alle burgers.

Vraag 11 2 punten

Volgens Dahl zijn er verschillende redenen waarom democratie wenselijker is dan elke andere staatsvorm. Geef met twee van deze redenen van Dahl twee argumenten voor het streven van DiEM25 dat de EU democratischer moet worden.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met een van de redenen van Dahl een argument voor het streven van DiEM25 dat de EU democratischer moet worden: democratie verzekert burgers grotere persoonlijke vrijheid, zelfbeschikking en gelijkheid, en DiEM25 wil gelijke welvaart en gelijke kansen (1p)
  • Geeft met een andere reden van Dahl een argument voor het streven van DiEM25 dat de EU democratischer moet worden: moderne democratische regeringen voeren geen oorlog met elkaar, en DiEM25 wil dat de dreiging van geweld door nationalisme, extremisme en racisme verdwijnt (1p)

Per juist argument op basis van een van de redenen van Dahl 1 scorepunt. Redenen uit het correctievoorschrift: democratie verzekert burgers grotere persoonlijke vrijheid, zelfbeschikking en gelijkheid, wat aansluit bij het streven van DiEM25 naar gelijke welvaart en gelijke kansen; moderne democratische regeringen voeren geen oorlog met elkaar, wat aansluit bij het streven van DiEM25 dat de dreiging van geweld door nationalisme, extremisme en racisme verdwijnt.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 1 punt

Volgens DiEM25 functioneren Europese politici slecht doordat ze adviezen opvolgen van de financiële wereld en de grootindustrie. De machthebbers in Europa spreken volgens DiEM25 wel in naam van de democratie, maar in werkelijkheid maken ze zich vooral zorgen om de economische belangen in Europa. Volgens Schumpeter is competitie goed voor democratie, als er tenminste voldaan wordt aan een aantal voorwaarden, zoals een professioneel ambtenarenapparaat en het accepteren van het advies van experts. DiEM25 stelt dat een vrije Europese democratie zonder overheersing door slecht functionerende machthebbers mogelijk is. Geef een argument voor deze stelling van DiEM25 met Schumpeters voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument voor de stelling van DiEM25 met Schumpeters voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat: een vrije Europese democratie is mogelijk als een professioneel ambtenarenapparaat het volk beschermt tegen politici die al te zeer worden beïnvloed door economische belangen (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Volgens DiEM25 functioneren Europese politici slecht doordat ze adviezen opvolgen van de financiële wereld en de grootindustrie. De machthebbers in Europa spreken volgens DiEM25 wel in naam van de democratie, maar in werkelijkheid maken ze zich vooral zorgen om de economische belangen in Europa. Volgens Schumpeter is competitie goed voor democratie, als er tenminste voldaan wordt aan een aantal voorwaarden, zoals een professioneel ambtenarenapparaat en het accepteren van het advies van experts. DiEM25 stelt dat een vrije Europese democratie zonder overheersing door slecht functionerende machthebbers mogelijk is. Geef een argument tegen deze stelling van DiEM25 met Schumpeters voorwaarde van het accepteren van het advies van experts.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument tegen de stelling van DiEM25 met Schumpeters voorwaarde van het accepteren van het advies van experts: een vrije Europese democratie is niet mogelijk zonder dat politici de opvatting van experts uit de financiële wereld accepteren (1p)

Vraag 13 in het hele examen

tekst 4

De Europese Republiek is een EUtopia voor een democratische toekomst in Europa: een republiek met politieke gelijkheid voor al haar burgers. Het algemeen belang, res publica, geldt als uitgangspunt voor onze visie op een toekomstige Europese samenleving.

In de huidige tijd van aanhoudende crisis lijkt deze visie wellicht utopisch.

bron: european-republic.eu/nl

Vraag 14 1 punt

Ook de Duitse filosoof Ulrike Guérot wil dat de EU democratischer wordt en dat Europa een republiek wordt waarin iedereen gelijk is. Het Europa van de burgers, de Europese Republiek, moet het elite-project van de EU vervangen. Het begrip ‘utopie’ kent een dubbele betekenis. Leg deze dubbele betekenis van het begrip ‘utopie’ uit met tekst 4.

Bekijk het antwoord
  • Legt met tekst 4 de dubbele betekenis van ‘utopie’ uit: een goede plaats en een niet-bestaande plaats, waarbij de Europese Republiek in tekst 4 een goede plaats van politieke gelijkheid is maar in de huidige crisis onbereikbaar lijkt (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Bron 8

Het organiseren van een democratie binnen één staat met verschillende (sub)culturen is al ingewikkeld. Het omvormen van de EU tot een Europese Republiek is nog veel complexer.

Volgens Guérot kan dit worden opgelost door Europa op te delen in verschillende regio’s. In de middeleeuwen kende Europa meer dan vijftig regio’s rondom knooppunten van steden. Deze regio’s met hun eigen cultuur kunnen volgens Guérot de nieuwe provincies van de Europese Republiek worden. Ze noemt als voorbeeld Baskenland, dat nu zowel deels Spaans als Frans is, maar in de Europese Republiek een zelfstandige regio zou zijn. Mensen in zo’n culturele regio hebben veel meer een gedeelde identiteit en gedeelde opvattingen over het goede leven dan mensen in de huidige natiestaten, zoals Frankrijk en Spanje. De stem van een culturele regio in de Europese democratie zal volgens Guérot veel eensgezinder en krachtiger zijn dan de huidige stem vanuit cultureel verdeelde natiestaten.

De culturele en religieuze verschillen in het huidige Europa zijn groot, maar in een Europese republiek met vijftig verschillende regio’s zullen de culturele en religieuze verschillen bínnen die regio’s volgens Guérot klein zijn. Zo wordt er in regio’s in West-Europa gemiddeld genomen anders gedacht over abortus of homoseksualiteit dan in sommige Oost-Europese regio’s.

Vraag 15 3 punten

Volgens John Rawls zou Guérots Europese Republiek neutraal moeten zijn tegenover de vijftig culturele regio’s waaruit die republiek bestaat. Leg uit wat volgens Rawls de betekenis is van ‘het feit van redelijk pluralisme’ en dat volgens Rawls politieke autonomie een mogelijkheidsvoorwaarde is voor overlappende consensus. Geef vervolgens met de opvatting van Rawls een argument dat Guérots Europese Republiek beperkt zou moeten zijn tot de basisstructuur van de samenleving.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit wat volgens Rawls de betekenis is van ‘het feit van redelijk pluralisme’: mensen komen op redelijke wijze tot elkaar uitsluitende opvattingen over de vraag hoe je moet leven (1p)
  • Legt uit dat politieke autonomie volgens Rawls een mogelijkheidsvoorwaarde is voor overlappende consensus: zonder het recht om te leven zoals je wilt, zullen niet alle burgers met elkaar tot overeenstemming kunnen komen en wordt er geen overlappende consensus bereikt (1p)
  • Geeft met de opvatting van Rawls een argument dat Guérots Europese Republiek beperkt zou moeten zijn tot de basisstructuur van de samenleving: de basale maatschappelijke wetgeving die voor alle burgers geldt en waaraan je je niet kunt onttrekken (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Volgens Michael Sandel is neutraliteit in een democratie onwenselijk en onmogelijk. Beargumenteer of Guérots voorstel van een indeling in regio’s tot meer democratie leidt, met Sandels opvatting dat neutraliteit in een democratie onmogelijk is en met Sandels opvatting dat neutraliteit in een democratie onwenselijk is.

Bekijk het antwoord
  • Geeft Sandels argument dat neutraliteit in een democratie onmogelijk is: opvattingen over rechtvaardigheid gaan samen met opvattingen over het goede leven (1p)
  • Geeft Sandels argument dat neutraliteit in een democratie onwenselijk is: het loskoppelen van opvattingen over rechtvaardigheid en opvattingen over het goede leven ondermijnt democratisch burgerschap (1p)

Het antwoord mag concluderen dat het voorstel wel of niet tot meer democratie leidt. Beide conclusies zijn goed, mits de argumentatie met Sandels opvatting is onderbouwd.

Vraag 16 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Propaganda

Opgavetekst

tekst 5

Het opzettelijk en intelligent manipuleren van de gewoonten en meningen van de massa is een belangrijk onderdeel van een democratische samenleving. (…) Wij worden geregeerd, onze geesten gemanipuleerd, onze smaken aangepast, onze gedachten voorbereid, en dat gebeurt doorgaans door mannen van wie we nog nooit hebben gehoord. (…)
Als we met grote groepen mensen willen samenleven in een soepel functionerende maatschappij moeten we op deze manier samenwerken.

bron: Bernays - Propaganda - 1928

Vraag 17 2 punten

In Het Bestel verdedigt Plato het gebruik van wat hij de nobele leugen noemt. De nobele leugen maakt mensen wijs dat de ziel van sommigen goud bevat, de ziel van anderen zilver en dat weer andere mensen brons of ijzer in hun ziel hebben. Leg uit welke overeenkomst er volgens Plato is tussen de indeling van de ziel en de indeling van de maatschappij. Leg vervolgens uit dat het doel van de nobele leugen overeenkomt met de omschrijving van propaganda in tekst 5.

Bekijk het antwoord
  • Legt de overeenkomst uit: zoals de ziel bestaat uit verschillende delen met een eigen functie, bestaat de maatschappij uit verschillende soorten mensen met hun eigen rol (1p)
  • Legt uit dat het doel van de nobele leugen overeenkomt met de omschrijving van propaganda in tekst 5: zowel propaganda als de nobele leugen hebben als doel de maatschappij als geheel op een soepele manier te laten functioneren (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 3 punten

Het mensbeeld van Bernays is sterk beïnvloed door zijn oom Sigmund Freud, de grondlegger van de psychoanalyse. Net als Freud was Bernays ervan overtuigd dat mensen gedreven worden door irrationele krachten. Met behulp van propaganda zouden de onbewuste verlangens en begeerten van mensen in een democratie gestuurd kunnen worden. Plato is kritisch over de democratie als staatsvorm. Volgens hem heeft een democratie een negatief effect op het karakter van mensen en zal een democratie onvermijdelijk ten onder gaan. Leg uit welke overeenkomst er is tussen Plato’s beeld van de democratische mens en het mensbeeld van Bernays. Leg vervolgens met Plato’s beeld van de democratische mens uit dat volgens Plato de democratie onvermijdelijk ten onder gaat. Beargumenteer tot slot of het gebruik van Bernays’ propaganda volgens jou de democratie van de ondergang kan redden.

Bekijk het antwoord
  • Legt de overeenkomst uit tussen Plato’s beeld van de democratische mens en het mensbeeld van Bernays: beide gaan uit van een irrationele mens die geleid wordt door verlangens en begeerten (1p)
  • Legt met Plato’s beeld van de democratische mens uit dat de democratie volgens hem onvermijdelijk ten onder gaat: het vrijheidsstreven van de democratische mens leidt uiteindelijk tot een tirannie (1p)
  • Beargumenteert of het gebruik van Bernays’ propaganda de democratie van de ondergang kan redden (1p)

Beide conclusies zijn goed: het gebruik van propaganda kan de democratie wel of niet van de ondergang redden. Voorwaarde is dat de argumentatie daarop is gebaseerd.

Vraag 18 in het hele examen

tekst 6

Omdat de mens van nature een sociaal wezen is, voelt hij zich lid van de kudde, zelfs als hij alleen in zijn kamer zit achter gesloten gordijnen. Zijn geest behoudt de patronen die door de groep in zijn hoofd zijn gestampt. (…) In plaats van gedachten kent de groep impulsen, gewoonten en emoties.

bron: Bernays - Propaganda - 1928

Vraag 19 1 punt

Volgens Jean-Jacques Rousseau is de mens in de moderne samenleving zijn natuurlijke vrijheid verloren. In de democratie kan de mens als ‘citoyen’ deze vrijheid terugwinnen. Leg uit dat de ‘citoyen’ van Rousseau niet vatbaar is voor de psychologie van de massa in tekst 6.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de ‘citoyen’ niet vatbaar is voor de psychologie van de massa: als citoyen is de mens niet langer een slaaf van zijn eigen neigingen en niet afhankelijk van anderen, in tegenstelling tot de mens in tekst 6 (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Zowel Friedrich Nietzsche als Joseph Schumpeter benadrukt dat de mens negatief beïnvloed wordt door de groep. Daardoor zijn ze kritisch over de democratie. Leg met tekst 6 uit dat de groep een negatieve invloed heeft op de mens in een democratie volgens Nietzsche en volgens Schumpeter.

Bekijk het antwoord
  • Legt met tekst 6 uit dat volgens Nietzsche de groep een negatieve invloed heeft op de mens in een democratie: het gelijkheidsstreven van de democratie verlaagt iedereen tot een kuddedier dat niet zelf nadenkt (1p)
  • Legt met tekst 6 uit dat volgens Schumpeter de groep een negatieve invloed heeft op de mens in een democratie: in een groep gedragen mensen zich minder intelligent of minder verantwoordelijk (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Bron 11

De Nederlandse kunstenaar Jonas Staal maakt hedendaagse propagandakunst waarmee hij een nieuwe democratie wil vormgeven. Dat is volgens hem nodig, omdat nu op een niet-democratische manier wordt besloten wie mee mag doen aan de democratie.

Staal geeft het voorbeeld van Clearing House. Dat is een commissie van de Europese Unie, die bepaalt welke politieke organisaties als terreurorganisaties worden aangemerkt. Clearing House heeft als doel de democratie te beschermen tegen dreiging van buitenaf, maar gaat hierbij volgens Staal ondemocratisch te werk. Zo neemt de commissie in het geheim beslissingen, waardoor er geen democratische controle is op het besluitvormingsproces. Deze beslissingen hebben grote gevolgen voor afscheidingsbewegingen die een eigen staat willen stichten. Van de ene op de andere dag wordt een organisatie als terroristisch bestempeld: leden mogen worden vervolgd, paspoorten worden afgepakt en banktegoeden worden bevroren. Bovendien kunnen deze groepen zich niet in een proces of rechtszaak tegen het besluit verdedigen.

Vraag 21 2 punten

Volgens George van den Bergh zijn er twee gronden waarop een partij uitgesloten mag worden zonder dat dit een schending is van de principes van de democratie. Geef met een van deze twee gronden een argument dat de werkwijze van Clearing House wel past bij de principes van de democratie. Geef vervolgens met de andere grond een argument dat de werkwijze van Clearing House niet past bij de principes van de democratie.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met een van de gronden van Van den Bergh een argument dat de werkwijze van Clearing House wel past bij de principes van de democratie: terroristische organisaties mogen worden buitengesloten, omdat zij het zelfcorrigerend vermogen van een democratie onmogelijk maken (1p)
  • Geeft met de andere grond van Van den Bergh een argument dat de werkwijze van Clearing House niet past bij de principes van de democratie: er moet sprake zijn van bereidheid tot gedachtewisseling, en die bereidheid lijkt te ontbreken in de werkwijze van Clearing House, die ook organisaties verbiedt die wel bereid zijn tot gedachtewisseling (1p)

De twee gronden van Van den Bergh volgens het correctievoorschrift: (1) een organisatie die het zelfcorrigerend vermogen van de democratie onmogelijk maakt mag worden uitgesloten; (2) een organisatie zonder bereidheid tot gedachtewisseling mag worden uitgesloten.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

Een voorbeeld van Staals propagandakunst is de Nieuwe Wereldtop, die hij sinds 2012 organiseert. Voor de eerste editie nodigde hij alle groeperingen uit die op de internationale terreurlijsten staan. Daarbij maakt hij bewust geen onderscheid tussen bewegingen die opkomen voor onderdrukte bevolkingsgroepen en bewegingen die bereid zijn om terroristisch geweld tegen burgers te gebruiken. Op deze manier wil Staal een tegenparlement vormen waarin uitgesloten groepen zelf spreekrecht krijgen over deze uitsluiting van de huidige democratie. Leg met het voorbeeld van de Nieuwe Wereldtop uit wat de anarchistische uitdaging aan de democratie inhoudt.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het voorbeeld van de Nieuwe Wereldtop uit wat de anarchistische uitdaging aan de democratie inhoudt: volgens anarchisten schendt elke staatsvorm de vrijheid van burgers, en het voorbeeld laat zien dat ook in een democratie de vrijheid van burgers geschonden kan worden (1p)

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

De Nieuwe Wereldtop vindt plaats in musea en kunstinstellingen. Staal maakt hierbij gebruik van de vrijheid van de kunst. Deze vrijheid is gebaseerd op de vrijheid van meningsuiting. Leg met de vrijheid van meningsuiting de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid uit. Beargumenteer vervolgens met deze paradox en het werk van Staal of er volgens jou grenzen zijn aan de vrijheid van kunst in een democratie.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de vrijheid van meningsuiting de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid uit: de vrijheid van meningsuiting beschermt de democratische waarden vrijheid en gelijkheid, maar kan deze ook ondermijnen (1p)
  • Beargumenteert met deze paradox en het werk van Staal of er grenzen zitten aan de vrijheid van kunst in een democratie (1p)

Beide standpunten zijn goed: er zijn wel of geen grenzen aan de vrijheid van kunst. Voorwaarde is dat de argumentatie de paradox en het werk van Staal gebruikt.

Vraag 23 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Uitstel-aapjes

tekst 2

Dat betekent dat we je soms een dopamine-shot moeten geven, omdat iemand een reactie of like op je foto of bericht achterlaat. Dat zorgt ervoor dat je meer deelt, en dat leidt weer tot meer likes en reacties.

Zo ontstaat een vicieuze cirkel waar je op zoek bent naar sociale bevestiging en erkenning: door berichten te plaatsen, en dat telkens te herhalen.

De uitvinders, de makers hiervan – dat zijn ik, Mark Zuckerberg en Kevin Systrom van Instagram – wisten hiervan.

En toch deden we het. Wie weet wat het doet met de hersenen van onze kinderen.

bron: www.axios.com, Sean Parker: Facebook was designed to exploit human “vulnerability”, 2017

Vraag 8 1 punt

Volgens Sean Parker, voormalig president van Facebook, is het geen toeval dat sociale media zo verslavend werken. Facebook, Instagram en andere sociale media zijn met opzet ontworpen om gebruikers verslaafd te maken. Beargumenteer met tekst 2 of volgens jou sociale media het vermogen om zelf te beslissen ondermijnen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argumentatie met tekst 2 of sociale media het vermogen om zelf te beslissen ondermijnen (ja of nee) (1p)

Het standpunt mag ja of nee zijn, mits met argumenten onderbouwd, bij voorkeur met tekst 2.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Nudging is een veel gebruikte techniek om het gedrag van mensen te beïnvloeden. Geef een argument dat nudging wel een probleem kan zijn voor autonomie, maar ook een argument dat nudging geen probleem hoeft te zijn voor autonomie.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument dat nudging wel een probleem kan zijn voor autonomie: door nudging ben je niet zelf degene die kiest, of nudges houden geen rekening met verschillende levensplannen van mensen (1p)
  • Geeft een argument dat nudging geen probleem hoeft te zijn voor autonomie: als je geduwd wordt in de richting van keuzes die je zelf zou willen maken, wordt je autonomie versterkt, of nudges zijn kleine duwtjes die het vermogen om zelf te kiezen niet ondermijnen (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 1: De onthutsende waarheid

Vraag 22 1 punt

In zijn boek zegt Fallon dat mensen met een misdadig brein asociaal en egoïstisch zijn. Mensen zoals hijzelf worden volgens hem geboren met een dergelijke natuur. Ze hebben volgens hem geen invloed op hun gedrag dat het gevolg is van deze misdadige natuur. Rousseau en Hobbes hadden uiteenlopende opvattingen over de natuur van de mens. Leg uit dat Hobbes een persoon als Fallon niet zou beschouwen als iemand met een afwijkende natuur.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Hobbes een persoon als Fallon niet als iemand met een afwijkende natuur zou beschouwen, omdat Hobbes meent dat de mens van nature zelfzuchtig is en gericht op zelfbehoud (1p)

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

In zijn boek zegt Fallon dat mensen met een misdadig brein asociaal en egoïstisch zijn. Mensen zoals hijzelf worden volgens hem geboren met een dergelijke natuur. Rousseau en Hobbes hadden uiteenlopende opvattingen over de natuur van de mens. Leg uit welke kritiek Rousseau zou hebben op Fallons overtuiging dat mensen van nature asociaal en egoïstisch zijn.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Rousseau meent dat de mens van nature goedaardig is, maar dat die goede natuur bedorven wordt door de invloed van de maatschappij (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Fallon komt uiteindelijk tot de conclusie dat hij een psychopaat is. De meeste psychopaten krijgen weinig erkenning en ontwikkelen crimineel gedrag. Ze worden bestraft of leiden een teruggetrokken leven. Axel Honneth gaat uit van een relationele opvatting over autonomie. Geef weer welke drie vormen van erkenning Honneth onderscheidt. Leg vervolgens met Honneths relationele opvatting van autonomie uit dat we actief moeten ingrijpen om de autonomie van teruggetrokken psychopaten te vergroten.

Bekijk het antwoord
  • Geeft weer welke drie vormen van erkenning Honneth onderscheidt: liefde, respect en sociale waardering (1p)
  • Legt met Honneths relationele opvatting van autonomie uit dat de overheid actief moet ingrijpen om de autonomie van teruggetrokken psychopaten te vergroten, door omstandigheden te creëren waarin zij erkend worden (1p)

Vraag 25 in het hele examen

tekst 5

Ik ben voor het verplicht genetisch testen van alle kinderen bij de geboorte om vast te stellen welke kinderen kwetsbaar zijn.

Als uit de test blijkt dat een kind een misdadige aanleg heeft, dan kan het van jongs af aan worden omringd met zorg.

naar: Fallon, De Psychopaat in mij, 2014

Vraag 26 4 punten

Fallon denkt dat het uitvoeren van deze test een taak is van de overheid. Isaiah Berlin maakt een onderscheid tussen positieve vrijheid en negatieve vrijheid. Leg met tekst 5 uit dat het testen van alle mensen bij de geboorte een aantasting is van de negatieve vrijheid. Leg vervolgens uit dat het genetisch testen bij de geboorte de positieve vrijheid van kinderen met een misdadig brein kan versterken. Beargumenteer tot slot of jij Fallons genetische test wenselijk vindt met: een afweging tussen positieve en negatieve vrijheid, en het begrip ‘rechtvaardigheid’.

Bekijk het antwoord
  • Legt met tekst 5 uit dat het testen van alle mensen bij de geboorte een aantasting is van de negatieve vrijheid: negatieve vrijheid is de afwezigheid van externe dwang, en verplicht testen is een vorm van dwang (1p)
  • Legt uit dat genetisch testen bij de geboorte de positieve vrijheid van kinderen met een misdadig brein kan versterken: met steun van de overheid kunnen deze kinderen later beter zelf bepalen wat ze willen zijn, in plaats van bepaald te worden door hun misdadig brein (1p)
  • Beargumenteert of Fallons genetische test wenselijk is, met een afweging tussen positieve en negatieve vrijheid en met het begrip rechtvaardigheid (2p)

Het standpunt (wenselijk of niet) mag, mits onderbouwd met een afweging tussen positieve en negatieve vrijheid en met het begrip rechtvaardigheid.

Vraag 26 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Zonder grenzen

Opgavetekst

tekst 1

In Limitless verandert de ploeterende, sombere schrijver Eddy Morra dankzij de drug NZT in een superslimme, dynamische en onverslaanbare zakenman.

Zelfs zijn uiterlijk verandert: van een slonzige, ongeschoren, mislukte kunstenaar ontwikkelt hij zich in de loop van de film tot een strak gekapte, in snelle pakken gestoken mooie man. Geld, vrouwen en roem komen hem aanwaaien.

naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik-2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15

Vraag 3 1 punt

Eddy’s succes groeit met de dag sinds hij NZT gebruikt. Hij gaat op Wall Street werken en wordt door belangrijke zakenmensen gevraagd om financieel advies te geven. Hierdoor verandert Eddy’s zelfbeeld. Toen hij nog een ploeterende schrijver was, keken mensen op hem neer. Nu wordt hij door veel mensen uitgenodigd op feesten. Volgens Axel Honneth zijn er drie vormen van erkenning nodig om als individu autonoom te zijn.

Leg uit welke vorm van erkenning uit Honneths theorie is te herkennen in Eddy’s veranderde zelfbeeld.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in Eddy’s veranderde zelfbeeld sociale waardering te herkennen is: zijn identiteit wordt vanuit de gemeenschap erkend als waardevol (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

De overheid heeft volgens Honneth de plicht om de autonomie van burgers te waarborgen. Volgens sommigen schuilt er in Honneths theorie van relationele autonomie juist een gevaar in deze plicht van de overheid.

Geef een gevaar van Honneths theorie van relationele autonomie weer.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een gevaar weer: het ingrijpen van de overheid om de relationele autonomie te waarborgen, of de nadruk op positieve vrijheid die kan leiden tot een autoritaire staat, bijvoorbeeld doordat de overheid bepaalt wat mensen waardevol moeten vinden (1p)

Vraag 4 in het hele examen

2021, tijdvak 2: De weg

Opgavetekst

tekst 4

We denken dat we er goed aan doen om naar binnen te kijken, onszelf te vinden en te bepalen welke vorm ons leven moet aannemen. We bepalen welke carrière het meest overeenkomt met onze persoonlijkheid en onze natuurlijke neigingen.

En als we dit alles gevonden hebben – ons ware zelf, de carrière die voor ons is weggelegd, en onze zielsverwant – gaan we ervan uit dat we een tevreden leven zullen leiden. We weten dan immers wie we zijn, kunnen ons ware zelf koesteren en alle geluk, voorspoed en persoonlijke bevrediging beleven die ons voor ogen stond.

naar: M. Puett, De weg, 2016

Vraag 14 2 punten

In onze huidige westerse opvatting is het belangrijk om een autonoom individu te zijn. Maar volgens Puett is dat helemaal niet zo belangrijk. De westerse opvatting over autonomie is gebaseerd op het klassiek-liberalisme, dat ervan uitgaat dat mensen, als de overheid hen vrij laat, zelf het beste weten wat ze willen en naar hun keuzes kunnen handelen. Op deze opvatting is kritiek te geven vanuit het nudgepaternalisme én vanuit het verschijnsel van aangepaste voorkeuren.

Beargumenteer of jij het eens bent met de klassiek-liberale opvatting van autonomie met:

  • het nudgepaternalisme en
  • het verschijnsel van aangepaste voorkeuren.
Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert voor of tegen de klassiek-liberale autonomie met het nudgepaternalisme: een ongemerkt sturende sociale omgeving ondermijnt het autonoom kunnen kiezen en handelen (1p)
  • Beargumenteert voor of tegen de klassiek-liberale autonomie met het verschijnsel van aangepaste voorkeuren: onze voorkeuren blijken onbewust aangepast aan de sociale omgeving (1p)

Een argumentatie voor of tegen de klassiek-liberale opvatting van autonomie telt mee. Per element (nudgepaternalisme, aangepaste voorkeuren) 1 punt.

Vraag 14 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Portretfotografie

Bron 5

Figuur uit het examen

Zwart-wit selfie in een menigte. In beeld houdt een man een microfoon naar de camera, aan de linkerrand is een tweede persoon zichtbaar en op de achtergrond staat publiek.

Vraag 7 3 punten

De meeste mensen maken met hun smartphone portretten van zichzelf en elkaar. Soms gaat een selfie viral. Dat overkwam de dertienjarige Ryan toen hij in 2018 tijdens de halftimeshow van de Super Bowl (een veel bekeken footballwedstrijd) een selfie maakte met de bekende zanger Justin Timberlake. Ryan had onmiddellijk tienduizenden volgers op zijn Instagram en kwam met zijn foto in allerlei media, waaronder het Nederlandse Jeugdjournaal. Deze tijdelijke beroemdheid overdonderde Ryan. Volgens Honneth kan je pas autonoom zijn als anderen je erkennen. Hij onderscheidt drie vormen van erkenning. Een van die vormen is sociale waardering. In het voorbeeld van Ryan is het de vraag of er sprake is van sociale waardering. Ga ervan uit dat er in ieder geval wél sprake is van de andere twee vormen van erkenning. Geef deze twee andere vormen van erkenning weer. Geef vervolgens een argument vóór en een argument tegen de bewering dat Ryans beroemdheid zijn autonomie volgens Honneth zal vergroten.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de twee andere vormen van erkenning weer: liefde en respect (1p)
  • Geeft een argument vóór de bewering dat Ryans beroemdheid zijn autonomie volgens Honneth vergroot: een selfie met zo’n beroemdheid is een prestatie die vanuit de gemeenschap als waardevol wordt gezien (1p)
  • Geeft een argument tegen de bewering dat Ryans beroemdheid zijn autonomie volgens Honneth vergroot: Ryans beroemdheid is meeliften op de beroemdheid van een ander en geen waardevolle verdienste van Ryan binnen de gemeenschap (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Harari en zijn 21 lessen voor de 21ste eeuw

Opgavetekst

tekst 4

Riley wordt bestuurd door tegenstrijdige biochemische mechanismen, die in de film worden weergegeven door stripfiguurtjes. Deze figuurtjes regelen al Rileys stemmingen, beslissingen en handelingen met knoppen en hendels in het ‘Hoofdkwartier’.

naar: Harari, 21 lessen voor de 21ste eeuw

Vraag 13 2 punten

Harari waarschuwt voor het verzamelen van data van persoonlijk zoekgedrag op internet door bedrijven. Sommige opiniemakers zijn zelfs van mening dat de overheid het ongelimiteerd verzamelen door bedrijven van deze persoonlijke data zou moeten verbieden. Geef een argumentatie tegen zo’n verbod van de overheid op basis van de twee vooronderstellingen van het klassiek liberale mensbeeld.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt de vooronderstelling dat wij als individuele mensen zelf het best weten wat we willen: de overheid zou dan beter dan ikzelf weten wat goed voor mij is (1p)
  • Gebruikt de vooronderstelling dat we als (rationele) mensen goed in staat zijn te handelen op basis van onze redenen en voorkeuren: we kunnen de informatie van bedrijven zelf op waarde schatten (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Gestolen identiteit

Opgavetekst

tekst 1

Ik reageerde instinctief. Beelden zetten zich onmiddellijk om in handelingen. Ik zag en deed. Mijn handen en voeten namen eigen beslissingen. Mijn hart pompte, mijn longen zogen en bliezen, harder dan ik kon bijhouden. Mijn lichaam redde zichzelf, ik draaide weg van de schuivende en tollende auto voor me, ergens heen.

bron: Charles den Tex, Cel, 2008

Vraag 4 1 punt

Gaandeweg de roman worden de gevolgen van Michaels gestolen identiteit steeds dramatischer. Iemand pleegt onder zijn naam nog een misdrijf en koopt een huis met een hypotheekschuld van ruim drie miljoen. Michael krijgt hulp van een beveiliger die dag en nacht bij hem is. Zo heeft hij een alibi voor eventuele toekomstige misdrijven die met zijn gestolen identiteit worden gepleegd.
Bovendien blokkeert Michael zijn rekeningen; van zijn advocaat mag Michael zelf helemaal geen uitgaven meer doen.
Daarop doet Michael de volgende uitspraak: “Dat was het. Ik mocht niets meer. Als ik een hamburger wilde moest ik het vragen.”
Michael gaat vanaf dat moment niet meer over zijn eigen leven. Hij is zijn vrijheid kwijt.
Leg met Michaels uitspraak uit welke vrijheid hij heeft verloren, zijn negatieve vrijheid of zijn positieve vrijheid.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Michael zijn negatieve vrijheid heeft verloren, omdat er sprake is van externe dwang: hij mag niets meer en moet alles vragen (1p)

Alleen een uitleg van het verlies van de negatieve vrijheid levert het punt op. Een uitleg dat Michael zijn positieve vrijheid heeft verloren, levert geen scorepunt op.

Vraag 4 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Rating

Opgavetekst

tekst 5

Al dit soort apps hebben een probleem met zelf-selectie: de enigen die een review achterlaten zijn de mensen die van het onderwerp houden of er een hekel aan hebben. Sterker nog, zoals herhaald onderzoek van Rate My Professor laat zien, zeggen scores veel meer over de vooroordelen van de reviewers dan over de werkelijke kwaliteiten van de docent. Op RMP krijgen docenten die door hun studenten aantrekkelijk worden gevonden hogere scores. En mannen en vrouwen worden beoordeeld op totaal verschillende eigenschappen.

naar: The Washington Post, 2015

tekst 6

Ontwikkel een persoonlijkheid. Je wilt overkomen als iemand die interessante dingen doet en interessante meningen heeft. Zorg ervoor dat mensen een volledig beeld van je krijgen door je meningen te delen en te laten zien wat belangrijk is voor je. Mensen moeten het gevoel krijgen dat ze je kennen, dus daarom moet je het ze gemakkelijk maken. Wees altijd positief. Als je alsmaar klaagt zullen mensen snel afhaken. Ze hebben zelf problemen genoeg en ze willen juist iemand zien die van iets negatiefs iets positiefs kan maken.

bron: nl.wikihow.com - Beroemd worden op Facebook

Vraag 18 2 punten

Ook op sociale media speelt het krijgen van een beoordeling een belangrijke rol, vooral in de vorm van likes. Op internet zijn talloze tips te vinden om meer likes en reacties te krijgen op je Facebook-, Snapchat- of Instagramprofiel. De volgende tips lijken dat te doen door je autonomie te benadrukken:
(zie tekst 6)
Volgens Axel Honneth is sociale waardering een voorwaarde voor autonomie.
Leg dit uit.
Beargumenteer vervolgens of tips als die in tekst 6 volgens Honneth bijdragen aan meer autonomie.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat volgens Honneth sociale waardering een voorwaarde is voor autonomie: de eigen identiteit kan alleen worden vormgegeven met waardering van een gemeenschap (1p)
  • Beargumenteert of tips als die in tekst 6 volgens Honneth bijdragen aan meer autonomie (1p)

Zowel een ja- als een neeargument over de bijdrage aan autonomie telt mee, mits het de tips uit tekst 6 en Honneths opvatting gebruikt.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Rating wordt niet alleen gebruikt in apps. De Chinese overheid gaat vanaf 2020 alle Chinese burgers een score geven: het sociaalkredietsysteem (sks). Iedere Chinese burger krijgt punten op basis van gedrag en kredietwaardigheid. Wie bijvoorbeeld een opleiding doet, hard werkt en zich aan de wet houdt, scoort punten. Ook aankopen en gedrag online tellen mee: iemand die luiers koopt heeft een kind en zal zich waarschijnlijk verantwoordelijk gedragen. Iemand die de hele dag gamet, draagt niets bij aan de samenleving en krijgt geen punten. Een hoge score geeft jou en je familie toegang tot opleidingen, werk en leningen. Een lage score kan er juist voor zorgen dat jij en je familie niet in aanmerking komen voor bepaalde opleidingen of banen. Door punten te geven wil de overheid voorkomen dat burgers verkeerde keuzes maken. Vanuit het liberalisme kun je kritiek hebben op het sks. Het klassiek-liberale mensbeeld gaat uit van twee vooronderstellingen.
Leg per vooronderstelling uit welke kritiek je kunt hebben op het sks.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit welke kritiek er vanuit de vooronderstelling is dat mensen zelf het best weten wat ze willen: de Chinese overheid meent beter te weten wat goed voor haar burgers is (1p)
  • Legt uit welke kritiek er vanuit de vooronderstelling is dat mensen daadwerkelijk in staat zijn te handelen naar hun voorkeuren als de overheid hen vrijlaat: het sks bestraft bepaalde keuzes met een lagere score en beperkt opleidingen en banen (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 3 punten

Onderdelen van het sks zijn nu al in werking. Zo worden bijvoorbeeld in het station van Shanghai op een groot beeldscherm de namen en adressen gepubliceerd van mensen die hun schulden niet afbetalen. Ook in Nederland probeert de overheid de keuzes van haar burgers te beïnvloeden, bijvoorbeeld door nudgepaternalisme.
Geef een reden dat nudgepaternalisme:
− wel in strijd is met autonomie en
− niet in strijd is met autonomie.
Leg vervolgens uit of het publiceren van de namen van wanbetalers een vorm van nudging is.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een reden dat nudgepaternalisme in strijd is met autonomie: het neemt de mogelijkheid weg zelf te kiezen en houdt geen rekening met de verschillende levensplannen van burgers (1p)
  • Geeft een reden dat nudgepaternalisme niet in strijd is met autonomie: een nudge dwingt niet tot een bepaalde keuze en kan autonomie juist vergroten, bijvoorbeeld door je te behoeden voor verslavingen en verleidingen (1p)
  • Legt uit dat het publiceren van de namen van wanbetalers geen nudging is maar bestraffing: het is bedoeld om fout gedrag te straffen en anderen af te schrikken, en niet om een positief duwtje te geven (1p)

Het antwoord dat het publiceren van de namen geen nudging is, telt mee als het publiceren wordt gezien als bestraffing en niet als een duwtje in de juiste richting.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

De Chinese overheid hoopt door het geven van ratings dat burgers ijveriger worden en respectvoller omgaan met elkaar. Volgens de overheid is het sks nodig omdat de Chinese samenleving ingrijpend is veranderd. Vroeger woonden de meeste Chinezen in kleine dorpjes op het platteland, waar veel sociale controle was. Maar tegenwoordig leven de meeste Chinezen anoniem in grote steden. Met het sks wil de overheid die oorspronkelijke sociale controle overnemen en zo een harmonieuze en vredige samenleving tot stand brengen.
In de sociale filosofie kan je overheidsmaatregelen legitimeren met het begrip ‘maatschappelijk verdrag’. Het maatschappelijk verdrag is altijd gebaseerd op een natuurtoestand. Daarin kan de mens worden opgevat als van nature ‘goed’ of ‘slecht’.
Leg met het begrip ‘maatschappelijk verdrag’ uit welke rechtvaardiging de Chinese overheid voor het sks kan geven.

Bekijk het antwoord
  • Legt met het maatschappelijk verdrag uit dat de Chinese overheid het sks kan rechtvaardigen: volgens het verdrag tussen burgers en overheid moet de overheid een harmonieuze en vredige samenleving garanderen, en het sks is daarvoor nodig in de veranderde samenleving (1p)

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Het geven van een score kun je opvatten als een mensverbeteringstechniek. Volgens voorstanders van het sks gaan mensen door deze mensverbeteringstechniek betere keuzes maken. Maar critici zien in het sks vooral een gevaarlijk instrument. In de filosofie heeft het begrip ‘utopie’ een dubbele betekenis.
Beargumenteer of een samenleving met het sks een utopie genoemd kan worden.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert dat een samenleving met het sks leidt tot een niet-bestaande ideale samenleving: een utopie die niet realistisch is en eerder een dystopie wordt (1p)

Het standpunt zelf is vrij, mits de argumentatie laat zien of een samenleving met het sks een ideale samenleving oplevert, of dat die niet bestaat.

Vraag 23 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Chatbots

Opgavetekst

Opgave 1 Chatbots

De aflevering ‘Be Right Back’ van de tv-serie ‘Black Mirror’ gaat over Martha en haar vriend Ash. Ash komt om het leven bij een auto-ongeluk. Martha is in diepe rouw en wordt door een vriendin aangemeld voor een app die haar kan helpen haar verdriet te verwerken. In deze app kunnen alle berichten, e-mails en video’s van Ash geüpload worden.

Vervolgens wordt een ‘bot’ gemaakt die de stem en manier van praten van de overleden Ash imiteert. De overeenkomst is groot. Met deze ‘Ashbot’ kan Martha chatten en bellen. De Ashbot praat en lacht als Ash en zegt dingen op een manier die Ash ook had kunnen zeggen.

Martha maakt contact met de Ashbot. Dit is hun eerste telefoongesprek:

tekst 1

Martha: Hallo?
Ashbot: En, hoe klink ik?
Martha: Je klinkt net als hij.
Ashbot: Best wel eng, hè? Ik zeg eng, maar eigenlijk is het totaal geschift dat ik met je kan praten. Ik bedoel: ik heb niet eens een mond.
Martha: Dat is… Dat is net…
Ashbot: Net wat?
Martha: Dat is net iets wat hij zou zeggen.

bron: Black Mirror - Be Right Back - 2013

tekst 5

Er zijn vragen die ik nooit aan Roman gesteld heb. Maar toen ik de Romanbot om raad vroeg, gaf hij mij echt wijs advies over mijn leven. En dat helpt ook om Roman nog beter te leren kennen dan ik al deed toen hij nog leefde.

bron: theverge.com - speak, memory - 2016

Vraag 8 2 punten

Sommige vrienden van Roman vragen de Romanbot om advies.

De Romanbot lijkt te worden ervaren als een autonoom mens. Volgens Axel Honneth ben je autonoom als andere mensen je erkennen. Hij onderscheidt drie vormen van erkenning. Een daarvan is liefde.

Noem de twee andere vormen van erkenning.
Beargumenteer vervolgens of de liefde van de Romanbot in tekst 5 echte erkenning aan de vrienden kan geven.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de twee andere vormen van erkenning: respect en sociale waardering. (1p)
  • Geeft een argumentatie of de liefde van de Romanbot in tekst 5 een echte vorm van erkenning is (zowel ja als nee is goed, mits onderbouwd). (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Uitwisseling

Vraag 25 1 punt

Uitwisseling heeft vaak grote impact op de levens van de deelnemers. Het Erasmusprogramma maakte bekend dat er sinds de start van de uitwisselingen meer dan één miljoen Erasmus-baby’s zijn geboren. Deelnemers aan het programma zeggen: “De EU creëert echte Europese burgers.” Een doel van het programma, het bevorderen van integratie en begrip, lijkt daarmee behaald.

In de discussie over de identiteit van de mens wordt gebruikgemaakt van het begrippenpaar natuur en cultuur.

Leg met de uitspraak van de deelnemers uit dat het Erasmusprogramma ervan uitgaat dat identiteit vooral wordt gevormd door de cultuur.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit met de uitspraak van de deelnemers dat het Erasmusprogramma ervan uitgaat dat identiteit vooral wordt gevormd door de cultuur: het programma veronderstelt dat identiteit van ‘echte Europese burgers’ maakbaar is. (1p)

Vraag 25 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Mini-missverkiezingen

Opgavetekst

tekst 1

Realiseren deze ouders zich wel hoe hun kinderen door deze onnatuurlijke omgeving worden gevormd tot quasi-mensen? Hun natuurlijke, normale persoonlijkheid wordt zo drastisch veranderd.

In plaats van een gezond zelfvertrouwen, ontwikkelen deze kinderen een constante behoefte aan bevestiging door anderen. Zij krijgen alleen hoge scores door zich overdreven en kunstmatig te gedragen. Zij zijn geobsedeerd met hun uiterlijk en verschijning. Zij leren niet ‘zichzelf te vinden’ en te ontdekken wat hen bijzonder maakt. In plaats daarvan worden zij getraind om zich te plooien naar wat op dat moment ‘in’ is, wat dat dan ook is.

naar: ellengry.com - Toddlers and tiaras - 2011

Vraag 3 2 punten

Anders dan in Amerika zijn mini-missverkiezingen in Europa een relatief onbekend verschijnsel. In 2016 zou de eerste mini-missverkiezing in België georganiseerd worden, maar de Belgische arbeidsinspectie verbood het evenement.

Volgens de klassiek-liberaal John Stuart Mill mag de overheid zich niet zomaar met het leven van haar burgers bemoeien. Maar Mill vindt dat overheidsbemoeienis wel is toegestaan als het om de scholing van kinderen gaat.

Leg met Mills opvatting van autonomie uit:

  • wat volgens Mill de verhouding tussen overheid en individu moet zijn en
  • dat leerplicht niet in strijd is met Mills liberalisme.
Bekijk het antwoord
  • Legt Mills opvatting van autonomie uit en wat volgens Mill de verhouding tussen overheid en individu moet zijn: het individu kan zichzelf in vrijheid bepalen, dus de overheid mag alleen ingrijpen als die vrijheid geschaad wordt (1p)
  • Legt uit dat leerplicht niet in strijd is met Mills liberalisme, omdat een kind scholing nodig heeft om zich te ontwikkelen tot een autonoom individu (1p)

Vraag 3 in het hele examen

tekst 2

Door een schoonheidsideaal te promoten, heeft een mini-missverkiezing mogelijk een schadelijke impact op een brede groep kinderen.

Het uiterlijk is een gegeven waarover een kind zo goed als geen controle heeft. Dat maakt een schoonheidswedstrijd anders dan een talentenshow of sportwedstrijd voor kinderen. Daar kan een kind groeien in zijn talent door te oefenen en feedback te krijgen.

bron: Peeters verbiedt Mini Miss België - de Standaard - 2016

Vraag 4 2 punten

De Belgische arbeidsinspectie verbood de mini-missverkiezing en oordeelde (zie tekst 2): een mini-missverkiezing heeft mogelijk een schadelijke impact op een brede groep kinderen.

De Belgische arbeidsinspectie baseerde haar oordeel mede op een advies van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, een officieel adviesorgaan van de Belgische overheid. Volgens deze raad dragen mini-missverkiezingen bij aan ‘hyperseksualisering’ van kinderen. Met hyperseksualisering wordt bedoeld dat een seksuele betekenis wordt toegekend aan personen die die seksuele betekenis van zichzelf niet hebben. Door het dragen van make-up, sexy kleding en door het aannemen van uitdagende poses krijgen de mini-missen een seksuele uitstraling die niet past bij hun leeftijd.

Het klassiek-liberale mensbeeld gaat uit van twee vooronderstellingen.

Beargumenteer of het verbod door de Belgische arbeidsinspectie past bij de twee vooronderstellingen van het klassiek-liberale mensbeeld.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert met de vooronderstelling dat mensen zelf het best weten wat ze willen (1p)
  • Beargumenteert met de vooronderstelling dat mensen in staat zijn op basis hiervan te handelen (1p)

Het model kiest geen kant: het verbod past bij de twee vooronderstellingen of past er niet bij. Beide standpunten krijgen de punten als ze met de twee vooronderstellingen worden beargumenteerd.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Veel kinderen en ouders hadden zich verheugd op de eerste Belgische mini-missverkiezing. Een van de meisjes die zich hadden opgegeven is de tienjarige Laura (zie tekst 4).

Laura staat graag op het podium.

Axel Honneth heeft een relationele opvatting van autonomie. Erkenning staat daarbij centraal.

Leg uit:

  • welke drie vormen van erkenning volgens Honneth nodig zijn voor autonomie en
  • welke vorm van erkenning Laura krijgt door op het podium te staan.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de drie vormen van erkenning die volgens Honneth nodig zijn voor autonomie: zelfvertrouwen op basis van erkenning door de directe omgeving, zelfrespect op basis van juridische erkenning en zelfwaardering op basis van maatschappelijke waardering (1p)
  • Legt uit dat Laura op het podium sociale waardering krijgt: erkenning door onbekenden voor wat zij doet in haar sociale rol (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Gevoelswerk

Opgavetekst

Opgave 2 Gevoelswerk

In het vliegtuig is het een taak van stewardessen om zenuwachtige passagiers op hun gemak te stellen door zelf rust uit te stralen. In onderstaande advertentie zie je enkele eisen die aan het werk van stewardessen gesteld worden.

Stel dat Tessa aarzelt of ze zal solliciteren. Ze vindt KLM een geweldig bedrijf en denkt dat het een goede carrièrestap voor haar is. Ze herkent zich in de beschrijvingen van de meeste eigenschappen uit de advertentie. Toch voelt ze zich ongemakkelijk over de nadruk die gelegd wordt op de persoonlijke eigenschappen in de advertentie; het lijkt wel alsof ze meer wordt beoordeeld op wie ze is dan om wat ze doet. Ook zou de baan betekenen dat ze niet die tatoeage kan laten zetten waarover ze fantaseert. Kortom: Tessa betwijfelt of ze wel kan voldoen aan alle eisen die aan haar karakter gesteld worden. Christine Korsgaard legt haar opvatting over de waarde van authenticiteit uit met het begrip ‘praktische identiteit’.

Voor belangrijke beslissingen, zoals over je carrière, is zelfkennis nodig. Volgens de introspectietheorie kun je zelfkennis verkrijgen door naar je innerlijke stem te luisteren. Ludwig Wittgenstein gebruikt bij zijn kritiek op de introspectietheorie een vergelijking van een kever in een doosje.

Ook de Deense professor Svend Brinkmann heeft kritiek op de introspectietheorie. Hij heeft kritiek op de toename van het aantal zelfhulpboeken waarin mensen worden aangemoedigd hun ware ik te ontdekken:

Volgens Wittgenstein is zelfkennis een sociale aangelegenheid.

Volgens het advies in tekst 4 is zelfkennis een kwestie van ‘ontdekken’. Over het bestaan van het zelf verschillen David Hume en Immanuel Kant van opvatting. Kant levert daarbij kritiek op Humes sceptische argumentatie dat het zelf niet bestaat.

Werk waarbij je bepaalde gevoelens moet hebben om het goed uit te kunnen voeren noemt Brinkmann ‘gevoelswerk’. Vroeger bestond gevoelswerk alleen maar in de bijzondere dienstverlening zoals in het vliegtuig, maar volgens Brinkmann is het aantal banen waarin gevoelswerk gevraagd wordt enorm toegenomen. Hij heeft kritiek op de moderne arbeidsmarkt waarin van personeel gevraagd wordt dat het steeds positievere gevoelens heeft.

Tegenwoordig moet een medewerker bij een bank of gemeentehuis vooral “een enthousiaste teamspeler met een hands-on-mentaliteit” zijn en is het zijn eigen verantwoordelijkheid om met trainingen en zelfhulpboeken zulke positieve emoties te ontwikkelen. Dit gevoelswerk leidt volgens Brinkmann tot meer burn-outs en depressies; mensen willen positiever, enthousiaster en flexibeler zijn dan mogelijk is. En als het dan niet lukt, geloven ze dat het hun eigen schuld is. Brinkmann noemt dit de commercialisering van het gevoelsleven: we kopen en verkopen niet alleen arbeid, maar we verkopen ook ons karakter en onze gevoelens.

Volgens Karl Marx vervreemdt het kapitalisme de mens van zichzelf en van zijn arbeid. In de tijd van Marx bestond de meeste arbeid uit zwaar lichamelijk werk in fabrieken.

Marx’ visie op arbeid verschilt van die van het klassiek liberalisme. Volgens het klassiek liberalisme kan er op de moderne arbeidsmarkt met de toename van het gevoelswerk geen sprake van vervreemding zijn. De moderne werknemer kan daarmee volhouden dat het doen van gevoelswerk als authentiek beschouwd moet worden.

Werk is voor veel mensen een belangrijke manier om deel te nemen aan de samenleving. Maar naast een positieve rol bij het ervaren van autonomie of zelfverwerkelijking, kan werk daarbij ook een negatieve rol spelen. Axel Honneth maakt een onderscheid tussen drie vormen van erkenning die nodig zijn om autonomie te ontwikkelen.

Volgens Brinkmann wordt door de toename van gevoelswerk de moderne werknemer bedreigd, omdat van hem wordt geëist dat hij altijd aan zichzelf moet blijven werken om tot zelfverwerkelijking te komen. De moderne werknemer zal volgens Brinkmann iets van zijn karakter moeten opgeven, omdat die zelfverwerkelijking nooit af is en de arbeidsmarkt altijd meer autonomie en authenticiteit van de werknemer zal willen zien. Over autonomie en authenticiteit verschillen Isaiah Berlin, Krista Lawlor, Catriona Mackenzie en Jean-Jacques Rousseau van opvatting.

tekst 3

Ben jij gastvrij, onderzoekend, open-minded en verbindend? Dan beschik jij wellicht over de typische KLM-spirit.

  • Je optimistische en opgewekte aard helpt je om vol energie lange werkdagen te maken.
  • Je bent in staat om zonder al te veel voorbereidingstijd de juiste keuzes te maken.
  • Contact maken is voor jou een vanzelfsprekendheid, of dit nu met klanten, collega’s of onbekende culturen is.
  • Je hebt geen zichtbare piercings, tatoeages en tandversieringen.

naar: www.klm.com - 2016

Bron 9

Figuur uit het examen

Zwart-witfoto van een vrouw die haar handen voor haar gezicht houdt. Op de handen is een grote glimlach getekend.

Vraag 13 2 punten

Leg uit:

  • dat fabrieksarbeiders volgens Marx van zichzelf vervreemdden en
  • dat moderne werknemers volgens Brinkmann op soortgelijke wijze van zichzelf vervreemden.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat fabrieksarbeiders volgens Marx van zichzelf vervreemdden, omdat ze zich in hun arbeid niet meer verwerkelijkten: het werk was slechts middel tot levensonderhoud, zonder voldoening en voor een ander uitgevoerd. (1p)
  • Legt uit dat de moderne werknemer volgens Brinkmann op soortgelijke wijze van zichzelf vervreemdt, omdat zijn karakter en gevoelens handelswaar zijn geworden. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 15 3 punten

Leg voor elke vorm van erkenning uit welke bijdrage die volgens Honneth levert aan autonomie.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat liefde volgens Honneth bijdraagt aan autonomie, omdat het tot meer zelfvertrouwen leidt. (1p)
  • Legt uit dat respect bijdraagt aan autonomie, omdat respect van anderen leidt tot zelfrespect. (1p)
  • Legt uit dat sociale waardering bijdraagt aan autonomie, omdat het leidt tot zelfwaardering. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Beargumenteer of jij het eens bent met Brinkmann dat de toename van gevoelswerk de moderne werknemer bedreigt. Gebruik daarbij de opvatting van twee van de volgende filosofen over autonomie of authenticiteit: Berlin, Lawlor, Mackenzie of Rousseau.

Bekijk het antwoord
  • Past de opvatting van twee van de vier filosofen (Berlin, Lawlor, Mackenzie, Rousseau) juist toe in een argumentatie over de vraag of gevoelswerk de moderne werknemer bedreigt. Per juiste toepassing 1 punt. (2p)

Een juiste toepassing van twee van de vier opvattingen levert 2 punten op, ongeacht of de leerling het met Brinkmann eens is. Opvattingen: Berlin (onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid), Lawlor (cognitieve vaardigheid en verbeelding om te weten te komen wat je wilt), Mackenzie (interne tegenstrijdigheden overwinnen door reflectie op de sociaal-relationele situatie), Rousseau (amour propre bedreigt de authenticiteit).

Vraag 16 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Verslavingen

Opgavetekst

Opgave 3 Verslavingen

Ongeveer 20 procent van de volwassenen in Nederland is verslaafd aan roken. Stoppen met roken blijkt lastig te zijn. Volgens onderzoekers speelt ‘identiteit’ een belangrijke rol bij het stoppen met roken. Het blijkt moeilijker om te stoppen als iemand zich te veel identificeert met de ‘rokersidentiteit’. Een roker zou zichzelf moeten gaan zien als niet-roker om zo zijn zelfbeeld te veranderen.

Het aanpassen van je zelfbeeld is vanuit de ene theorie over zelfkennis gemakkelijker te begrijpen dan vanuit de andere. Zo zou een aanhanger van de interpretatietheorie zich waarschijnlijk kunnen vinden in het voorbeeld van de Anonieme Alcoholisten in tekst 5.

Een aanhanger van de deliberatietheorie zal weinig zien in de aanpak in tekst 5. Vanuit de deliberatietheorie komt zelfkennis anders tot stand dan volgens de interpretatietheorie.

Sommige mensen zijn bang voor de nadelen van stoppen met roken:

Tekst 6 sluit aan bij de opvatting over persoonlijke identiteit van Paul Ricoeur.

Je zou het probleem van de roker die niet-roker wil worden in tekst 6 kunnen opvatten als een identiteitscrisis. Volgens Marya Schechtman dient zich tijdens zo’n identiteitscrisis het ‘karakteriseringsvraagstuk’ aan. Lynne Rudder Baker heeft juist kritiek op Schechtmans opvatting over het karakteriseringsvraagstuk.

In Europa wordt een antirookbeleid gevoerd met het oog op de volksgezondheid. Sinds 2016 verplichten nieuwe Europese regels sigarettenfabrikanten om gruwelijke afbeeldingen van mogelijke gevolgen van roken op pakjes sigaretten te plaatsen. Volgens onderzoekers zullen deze afbeeldingen rokers afschrikken en zo het aantal rokers verder terugbrengen. Nudge-paternalisme is een antwoord op de vraag in hoeverre overheden zich mogen bemoeien met individuele keuzes van burgers.

Om te bepalen of je een voor- of tegenstander bent van nudging kan je gebruikmaken van de deugdethiek of van de gevolgenethiek.

Over het algemeen worden verslavingen gezien als een probleem. Maar volgens socioloog Paul Cohen is een verslaving slechts een sterke emotionele binding. Doorgaans zijn dergelijke bindingen geen probleem. Iedereen heeft ze: je kunt een sterke binding hebben met een ander – een geliefde of een idool – maar ook met een land, muziek of een object. En dus ook met sigaretten, alcohol of een ander verdovend middel. En dan is de sterke binding ineens een probleem en noemen we het ‘verslaving’. Cohen zegt daarover het volgende:

Cohen wijst in tekst 7 de huidige opvatting over ‘autonomie’ af. In die opvatting speelt de waarde ‘productiviteit’ een belangrijke rol. Waarden kunnen beschrijvend (descriptief) zijn of voorschrijvend (prescriptief).

Ook Sartre vindt dat de mens verantwoordelijk is voor zijn eigen keuzes. Maar volgens Sartre is de mens daarbij onvermijdelijk te kwader trouw.

Cohen erkent dat sommige mensen hulp zouden moeten krijgen bij de vervelende gevolgen die hun sterke binding met zich mee brengt. Hij gebruikt het voorbeeld van iemand die door coke in de problemen kwam:

Cohen lijkt in tekst 8 iemands bestaan te koppelen aan de keuzes die iemand maakt over zijn eigen emotionele bindingen. Charles Taylor definieert authenticiteit in termen van keuzes en maakt daarbij een onderscheid tussen sterke en zwakke evaluaties.

Taylors authenticiteitsideaal leidt tot het probleem van oneindige regressie. Dit probleem speelt ook als je ervan uitgaat dat emotioneel sterke bindingen bepalen wie jij bent. Of het nou gaat om een binding met balletdansen, cocaïne, een geliefde of sigaretten. Harry Frankfurt heeft voor dit probleem een andere oplossing dan Taylor.

tekst 5

“Het niet roken moet bij je gaan passen”, vat de onderzoekster samen. “Maar hoe je daar het best voor kan zorgen, weet ik nog niet. Bij de Anonieme Alcoholisten laten ze mensen vertellen waarom ze zijn begonnen met drinken, en waarom het nu bij ze past om niet te drinken. Dat moeten ze dan vaak herhalen, zodat ze het ook echt anders gaan zien. Een ander idee is om mensen zich een mentaal beeld te laten vormen van zichzelf als niet-roker. Bijvoorbeeld door ze te laten opschrijven wat de overeenkomsten zijn tussen zichzelf en niet-rokers.”

naar: mareonline.nl - niet-rokers stoppen eerder - 2015

tekst 6

Veel mensen zijn aangekomen toen ze stopten met roken, dat maakt je angstig om die stap te nemen. Ook al weet je dat je er op latere leeftijd waarschijnlijk minder goed uit zult zien als je doorgaat met roken. Je hebt zo hard je best gedaan om op gewicht te komen, dat mag niet in de war geschopt worden.

bron: sochicken.nl - stoppen met roken en niet aankomen: 10 tips - 2011

Vraag 19 1 punt

Leg dit uit (tekst 6 sluit aan bij de opvatting over persoonlijke identiteit van Paul Ricoeur).

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat tekst 6 aansluit bij Ricoeurs opvatting over persoonlijke identiteit: de angst om dik te worden of er later slecht uit te zien, sluit aan bij de ipse-identiteit, die betrekking heeft op het zelf dat zich verhoudt tot wie je bent en vooruit en terug kan kijken. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Bron 13

Figuur uit het examen

Foto van een sigarettenpakje met een afbeelding op de voorkant.

Vraag 21 2 punten

Leg uit wat nudge-paternalisme inhoudt. Beargumenteer vervolgens met het nudge-paternalisme of jij vindt dat de gruwelijke afbeeldingen op de sigarettenpakjes een beperking zijn van jouw autonomie.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat nudge-paternalisme inhoudt dat overheden burgers zonder dwang beïnvloeden om de juiste keuzes te maken: ze geven onbewuste duwtjes en richten de omgeving zo in dat goede keuzes waarschijnlijker worden. (1p)
  • Beargumenteert met nudge-paternalisme of de gruwelijke afbeeldingen op de sigarettenpakjes wel of geen beperking van de autonomie zijn. (1p)

Beide standpunten zijn goed als ze met nudge-paternalisme worden onderbouwd: de afbeeldingen zijn redelijke informatie die helpt bij een autonome keuze, of ze zijn zo gruwelijk dat de afkeer het gevolg is van manipulatie.

Vraag 21 in het hele examen

tekst 7

Sommige sterke bindingen vinden we volkomen normaal. Zo kende ik een vrouw die al sinds haar zesde wist dat ze balletdanseres wilde worden. Ze heeft geleden, haar vrienden opgegeven, alles omdat ze er zo’n sterke band mee had. Toch was er niemand die haar vertelde dat ze haar leven moest omgooien. Haar binding wordt door onze samenleving niet veroordeeld, want ballet is een vorm van kunst. Maar sommige andere sterke bindingen worden wel veroordeeld. Het verslavingsmodel past in ons huidige beeld van hoe de samenleving eruit hoort te zien: elk individu moet productief zijn en tegelijk zijn wij autonome wezens, als kapiteins op ons eigen schip. Wij bepalen onze eigen koers. Maar ik zeg: wij zijn geen autonome robots met een interne computer die je de juiste (productieve) kant kan opsturen. Wij zijn verbonden wezens wier levens gebaseerd zijn op afhankelijkheden.

naar: decorrespondent.nl - drugsprofessor vindt verslaving flauwekul - 2016

Vraag 23 2 punten

Leg uit:

  • of de waarde ‘productiviteit’ volgens Cohen descriptief of prescriptief wordt gebruikt in de huidige opvatting over autonomie en
  • dat het onderscheid tussen normale en problematische bindingen volgens Cohen een gevolg is van de huidige opvatting over autonomie.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de waarde ‘productiviteit’ volgens Cohen in de huidige opvatting over autonomie prescriptief wordt gebruikt: ‘elk individu moet productief zijn’. (1p)
  • Legt uit dat het onderscheid tussen normale en problematische emotionele bindingen volgens Cohen een gevolg is van de huidige opvatting over autonomie: productiviteit bepaalt wat normaal is en wat niet. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Hoe vaak politieke filosofie in het examen komt

Vragen over politieke filosofie per centraal examen filosofie havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 17, 14, 20-21417%
2026, tijdvak 25, 7-8, 15-16, 23-24727%
2025, tijdvak 11-16, 20-22, 24-262285%
2025, tijdvak 21-7, 10-13, 17, 19-251976%
2024, tijdvak 11-7, 9-201990%
2024, tijdvak 21-2323100%
2023, tijdvak 11-2323100%
2023, tijdvak 21-2, 4-20, 22-272593%
2022, tijdvak 11-23, 25-262596%
2022, tijdvak 21-2323100%
2021, tijdvak 18-9, 22-23, 25-26622%
2021, tijdvak 23-4, 14312%
2021, tijdvak 37, 13210%
2019, tijdvak 14, 18, 20-23625%
2019, tijdvak 28, 2528%
2018, tijdvak 13-4, 8312%
2018, tijdvak 213, 15-16, 19, 21, 23623%

In 17 van de 17 ingedeelde examens filosofie havo staat een vraag over politieke filosofie, samen 218 vragen (52% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 2: 25 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 65% van de vragen over politieke filosofie, daarvoor 46%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met politieke filosofie

Maak de 15 nieuwste examenvragen over politieke filosofie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over politieke filosofie

Andere onderwerpen filosofie havo

Politieke filosofie op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen filosofie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op filosofie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt politieke filosofie voor in het eindexamen filosofie havo?

In de 17 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 218 vragen over politieke filosofie, 52% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen filosofie havo stonden de meeste vragen over politieke filosofie?

In het examen van 2023, tijdvak 2, met 25 vragen: 1-2, 4-20, 22-27.

Hoe oefen ik examenvragen over politieke filosofie?

Op deze pagina staan alle vragen over politieke filosofie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.