Examenvragen kennisleer filosofie havo
35 vragen over kennisleer uit 9 centrale examens van 2018 tot en met 2025.
Kennisleer komt in 9 van de 17 examens filosofie havo voor, met 35 vragen (8% van alle examenvragen). Het meest in 2019, tijdvak 2 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over kennisleer
Per examen de vragen over kennisleer, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2025, tijdvak 1: Opgave 2 De Platoschool
Opgavetekst
De documentaire De Platoschool gaat over een basisschool in Amsterdam die in 1983 werd opgericht door een groep ouders. Op deze school kregen kinderen naast de gebruikelijke basisschoolstof ook les in Indiase taal, dans en meditatie. De school was behalve op spirituele uitgangspunten ook gebaseerd op ideeën uit de filosofie en kreeg de naam ‘Platoschool’.
In de documentaire wordt duidelijk dat de Platoschool streng werd geleid. De docent bepaalde alles en duldde geen tegenspraak. Kinderen kregen vanaf de kleuterklas veel huiswerk om goed te presteren.
Paul van Oyen, een betrokkene bij de oprichting van de school, vertelt:
tekst 4
De hele school was een buitenbeentje. Zeker in die tijd: een tijd van democratisering in het onderwijs, een tijd van vrijheid, blijheid. Het ging overal om ‘persoonlijke ontwikkeling’ en ‘alles zelf doen’. Er mocht in het onderwijs vooral geen hiërarchie zijn, vooral geen gezag. Het heersende idee over onderwijs was: leerlingen moeten het allemaal zelf uitzoeken. Dat was bij ons op de Platoschool niet aan de orde.
bron: 2Doc, De Platoschool, 2023
Van Oyen zou het eens kunnen zijn met Plato’s opvatting dat democratie een negatief effect heeft op het karakter van mensen.
Op een gegeven moment komt de Platoschool slecht in het nieuws vanwege een onveilige sfeer voor leerlingen en docenten. De directeur en twee docenten worden bestraft door de rechter en moeten een boete betalen, maar de school met een ondemocratische levensovertuiging wordt niet verboden.
Volgens Hans Kelsen veronderstelt democratie een relativistische wereldbeschouwing.
Vraag 17 2 punten
Geef weer wat een relativistische wereldbeschouwing inhoudt.
Leg vervolgens uit dat het verbieden van de Platoschool niet past bij een relativistische wereldbeschouwing.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een goed antwoord:
Een relativistische wereldbeschouwing houdt in dat je ervan uitgaat dat inzicht in de absolute waarheid onmogelijk is voor mensen.
Je kunt in een relativistische wereldbeschouwing dus niet zeggen dat de ene levensovertuiging meer waar of beter is dan de andere. Er is dus geen basis waarop je uitingen van die levensovertuiging, zoals die van de Platoschool, kunt verbieden. Wat wel kan, is strafbaar handelen veroordelen door de rechter, zoals is gebeurd bij de Platoschool. Maar een relativistische wereldbeschouwing staat toe dat een ondemocratische school als de Platoschool bestaat en mag blijven bestaan.
2025, tijdvak 2: Digitale democratie
Opgavetekst
In veel moderne democratieën wordt gezocht naar manieren om meer burgers te betrekken bij besluitvorming. In Barcelona gebeurt dit door digitale data van burgers te verzamelen en te gebruiken. Burgers hebben hiervoor zelf het initiatief genomen.
In Barcelona hadden burgers geluidsoverlast en last van slechte luchtkwaliteit. Zij bedachten samen een oplossing en hingen sensoren op die meten hoeveel geluid er wordt geproduceerd door het verkeer. Vervolgens zochten zij contact met de gemeente en gaven zij toestemming om alle data van deze sensoren anoniem door te sturen naar het gemeentebestuur. Met die informatie besloot het gemeentebestuur sommige wijken autovrij te maken. Daardoor verminderde de geluidsoverlast en verbeterde de luchtkwaliteit.
Volgens Bria moet de overheid van een goede digitale democratie zichzelf morele vragen stellen over privacy, veiligheid en openheid als zij digitale gegevens van burgers gebruikt.
Volgens Plato moet een regering bestaan uit politieke experts. Dahl is dit niet met hem eens. Volgens hem bestaat er geen wetenschap van het regeren.
Vraag 16 2 punten
Leg Dahls kritiek op Plato uit dat er geen wetenschap van het regeren bestaat.
Beargumenteer of jij het eens bent met Dahl of met Plato. Ga daarbij in op Bria’s opvatting dat de overheid morele vragen moet stellen over het gebruiken van data van burgers.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Plato kan alleen een regering van politieke experts een land besturen. Zij zijn koning-filosofen en hebben absolute morele kennis. Volgens Dahl verwart Plato met de Idee van het Goede en Rechtvaardige morele wetenschap met natuurwetenschap. Morele kennis is niet te bewijzen volgens Dahl, er bestaat dus geen wetenschap van het regeren zoals Plato beweert.
Ik ben het met Bria eens dat de overheid morele vragen moet stellen over privacy, veiligheid en openheid bij het gebruik van digitale data van burgers. Ik denk dat je daarvoor een filosoof of een ethicus in de regering nodig hebt die begrijpt wat er bij datagebruik door de overheid voor burgers op het spel staat en hoe die belangen het best kunnen worden gewaarborgd. In die zin ben ik het eens met Plato dat een regering moet bestaan uit politieke experts die verstandig en redelijk zijn om op basis van morele afwegingen de juiste beslissingen hierover te nemen.
of
Ik ben het eens met Dahl: wetenschap van het regeren bestaat niet omdat morele wetenschap niet te vergelijken is met natuurwetenschap. Er bestaat niet zoiets als een absoluut moreel idee, dus je kunt regeerders nooit toerusten met een moreel kompas waarin ze altijd moreel de juiste beslissingen nemen. Ik vind wel dat Bria gelijk heeft en dat een overheid morele vragen moet stellen over datagebruik en privacy van burgers. Maar dat kan prima in een democratische regering zonder wetenschap van het regeren. Als burger kan je gewoon stemmen op een partij die morele vragen stelt over de privacy, veiligheid en openheid van jouw data.
2025, tijdvak 2: Straatpolitiek
Opgavetekst
In Nederland brengen veel jongeren tussen de 18 en 25 jaar geen stem uit tijdens verkiezingen. Uit onderzoek blijkt dat deze groep weinig vertrouwen heeft in de politiek. Ze vinden dat politici op een ontoegankelijke manier spreken en niet begrijpen wat er in de samenleving speelt.
Volgens John Stuart Mill is democratie een meer rationele staatsvorm dan een regering van experts. Hij geeft daarvoor twee argumenten.
Als je politieke betrokkenheid opvat als het gebruiken van je stemrecht, dan is de politieke betrokkenheid onder jongeren laag. Politiek filosoof Femke Kaulingfreks heeft kritiek op deze stelling. Volgens haar zijn jongeren vaak afgehaakt van de formele politiek van politici, maar maken ze zich wel druk over maatschappelijke thema’s.
tekst 3
Een jongere zei in een interview […]: ‘Politiek interesseert mij helemaal geen klap, boeit me niks, dat gaat niet over mij. Ik ben met hele andere dingen bezig.’ Hij bleek hiphopmuziek te maken, en toen hij wat van zijn teksten liet zien, bleken die allemaal over maatschappelijke thema’s te gaan: de wooncrisis, racisme, waarom [Nelson] Mandela een voorbeeld is… Maar die jongere zei: ‘Dit is toch geen politiek, dit is wat ik vind.’
bron: Femke Kaulingfreks, Beschouw jongeren als expert, 2023
Joseph Schumpeter vindt dat burgers zich niet te veel met politici moeten bemoeien. Volgens hem levert democratische participatie weinig op. Er zijn vier redenen waarom mensen niet zo rationeel zijn in politieke kwesties. Twee van deze redenen zijn groepsdruk en de rol van het onderbewuste.
Vraag 18 2 punten
Geef een van de andere twee redenen weer.
Beargumenteer vervolgens met deze reden of jij het eens bent met Schumpeters opvatting dat democratische participatie weinig oplevert. Gebruik daarbij tekst 3.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een goed antwoord:
Volgens Schumpeter zorgt de grote afstand tot politieke besluiten ervoor dat politieke participatie weinig oplevert.
Ik ben het eens met Schumpeters opvatting dat democratische participatie weinig oplevert. De jongere in tekst 3 is misschien wel maatschappelijk betrokken, maar daarmee ben je nog niet rationeel als het om politiek gaat. In tekst 3 zie je juist goed de afstand die jongeren hebben tot de politiek. Hij lijkt bijvoorbeeld niet door te hebben dat onderwerpen als de wooncrisis of racisme met politiek te maken hebben. Democratische participatie heeft niet veel zin wanneer mensen niet eens precies weten waarover politiek gaat.
of
Ik ben het niet eens met Schumpeters opvatting dat democratische participatie weinig oplevert. De jongere in tekst 3 laat zien dat er veel minder afstand tot de politiek is dan vaak wordt gedacht. De wooncrisis en racisme spelen juist een rol in zijn dagelijks leven. Hij weet waar politiek over gaat, alleen misschien niet dat het ‘politiek’ heet. Ik denk dat mensen veel meer betrokken zijn dan Schumpeter denkt en dat democratische participatie door die betrokkenheid juist wel wat kan opleveren.
2021, tijdvak 1: Uitstel-aapjes
Vraag 2 2 punten
Plannen heeft ook te maken met zelfregulatie. Bij zelfregulatie wordt een onderscheid gemaakt tussen een eerstepersoonsperspectief en een derdepersoonsperspectief. Leg uit dat bij zelfregulatie zowel een eerstepersoonsperspectief als een derdepersoonsperspectief nodig is. Leg met dit onderscheid vervolgens uit dat iemand die zich telkens niet aan zijn planning houdt, zichzelf niet reguleert.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat je bij zelfregulatie vanuit het eerstepersoonsperspectief actief bepaalt hoe je moet handelen, en vanuit het derdepersoonsperspectief jezelf beschouwt als iemand wiens overtuigingen en gedragingen soms wel en soms niet in overeenstemming zijn (1p)
- Legt uit dat iemand die zich telkens niet aan zijn planning houdt, niet actief handelt (eerstepersoonsperspectief) op basis van de kennis die hij over zichzelf heeft (derdepersoonsperspectief) (1p)
2021, tijdvak 1: De onthutsende waarheid
Vraag 19 2 punten
Voor een willekeurig onderzoek liet Fallon eens een hersenscan maken van zijn eigen hersenen. Toen hij de scan bestudeerde, kon hij zijn ogen niet geloven: hij had zelf het brein van een geboren misdadiger. Na de scan besefte Fallon voor het eerst dat hij inderdaad gevoelens van egoïsme kent en risicovolle neigingen heeft. De introspectietheorie is een theorie die ons zegt hoe wij onszelf kunnen leren kennen. Geef weer wat de introspectietheorie van Descartes inhoudt. Geef vervolgens met Fallon als voorbeeld kritiek op de introspectietheorie van Descartes.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer wat de introspectietheorie van Descartes inhoudt: zelfkennis door introspectie is het onderzoeken van je innerlijk, met als opbrengst een onfeilbaar en alwetend inzicht (1p)
- Geeft met Fallon als voorbeeld kritiek op de introspectietheorie: Fallon had een scan nodig om tot zelfkennis te komen, dus introspectie is niet onfeilbaar of alwetend (1p)
Vraag 20 2 punten
Fallon begint een uitgebreid onderzoek naar zichzelf. Dit onderzoek is bijzonder omdat Fallon zowel de professor is die het onderzoek leidt als de persoon die wordt onderzocht. In zijn boek demonstreert hij zijn dubbele rol: Fallon-als-professor legt uit wat de diagnose inhoudt, Fallon-als-persoon beschrijft hoe hij op basis van de diagnose over zichzelf denkt. Moran bekritiseert met de deliberatietheorie de introspectietheorie. Leg uit dat de manier waarop Fallon-als-persoon zichzelf leert kennen, aansluit bij de deliberatietheorie van Moran. Geef vervolgens Morans kritiek op de introspectietheorie weer.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de manier waarop Fallon-als-persoon zichzelf leert kennen aansluit bij Morans deliberatietheorie: zoals volgens Moran een persoon zelf redenen afweegt om tot een oordeel te komen, bepaalt Fallon zelf zijn standpunt over de diagnose (1p)
- Geeft Morans kritiek op de introspectietheorie weer: voor zelfkennis kijk je niet (passief) naar binnen, maar (actief) naar buiten (1p)
Vraag 21 2 punten
Impliciete oordelen vormen een probleem voor Morans deliberatietheorie. Geef weer wat een impliciet oordeel is. Leg vervolgens uit dat impliciete oordelen een probleem zijn voor Morans opvatting over zelfkennis.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer wat een impliciet oordeel is: een oordeel over iets of iemand dat op een stereotype is gebaseerd, waarvan men zich niet bewust is (1p)
- Legt uit dat impliciete oordelen een probleem zijn voor Morans opvatting over zelfkennis: impliciete oordelen bepalen onbewust het gedrag van iemand die zichzelf wil leren kennen, waardoor ze actieve, rationele zelfbepaling (deliberatie) in de weg staan (1p)
2021, tijdvak 2: De weg
Opgavetekst
tekst 4
We denken dat we er goed aan doen om naar binnen te kijken, onszelf te vinden en te bepalen welke vorm ons leven moet aannemen. We bepalen welke carrière het meest overeenkomt met onze persoonlijkheid en onze natuurlijke neigingen.
En als we dit alles gevonden hebben – ons ware zelf, de carrière die voor ons is weggelegd, en onze zielsverwant – gaan we ervan uit dat we een tevreden leven zullen leiden. We weten dan immers wie we zijn, kunnen ons ware zelf koesteren en alle geluk, voorspoed en persoonlijke bevrediging beleven die ons voor ogen stond.
naar: M. Puett, De weg, 2016
Vraag 12 2 punten
In tekst 4 is de introspectietheorie van René Descartes te herkennen.
Leg uit welke twee aspecten van zelfkennis uit de introspectietheorie zijn te herkennen in tekst 4.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in tekst 4 de introspectietheorie van Descartes te herkennen is met het kenmerk onfeilbaarheid: door naar binnen te kijken kan ik me niet vergissen in mijn ware zelf (1p)
- Legt uit dat in tekst 4 de introspectietheorie van Descartes te herkennen is met het kenmerk alwetendheid: door naar binnen te kijken kan ik alles over mezelf te weten komen (1p)
Vraag 18 2 punten
Wanneer je merkt dat je vastzit in een vervelend patroon, zoals bijvoorbeeld in tekst 7 met je moeder, kun je volgens Puett het best dit patroon doorbreken. De opvatting van Puett sluit aan bij de theorie over zelfregulatie. Deze theorie over zelfregulatie probeert het probleem van impliciete oordelen op te lossen.
Leg het probleem van impliciete oordelen uit.
Leg vervolgens uit dat Puetts opvatting over het doorbreken van gedragspatronen aansluit bij de theorie over zelfregulatie.
Bekijk het antwoord
- Legt het probleem van impliciete oordelen uit: onbewuste oordelen bepalen ons gedrag, waardoor hoe we handelen niet per se overeenstemt met ons bewuste zelfbeeld (1p)
- Legt uit dat Puetts opvatting over het doorbreken van gedragspatronen aansluit bij zelfregulatie: vanuit het eerste-persoonsperspectief actief bepalen welke rol je wilt aannemen, en jezelf vanuit het derde-persoonsperspectief beschouwen als iemand wiens overtuigingen en gedragingen niet altijd overeenstemmen (1p)
2021, tijdvak 2: Een bundeltje tegenspraak
Opgavetekst
tekst 9
Ik heb een sterk uitkomende karaktertrek die iedereen die me langer kent moet opvallen, en wel m’n zelfkennis. Ik kan me bij al m’n handelingen bekijken, alsof ik een vreemde was. Bij elk woord dat ik uitspreek, weet ik dadelijk als het uitgesproken is: “Dit had anders gemoeten.” of “Dat is goed zoals het is.”
bron: Dagboek van Anne Frank, 15 juli 1944
Vraag 20 2 punten
Tijdens de Tweede Wereldoorlog moest de Joodse Anne Frank onderduiken omdat de Duitsers Nederland hadden bezet. Met haar ouders, zus én vier andere mensen zat zij verborgen in het Achterhuis. Dit was een klein appartement in een oud kantoorpand, verstopt achter een boekenkast. Hier schreef Anne een dagboek dat na de oorlog wereldberoemd werd. In haar dagboek besteedt zij veel aandacht aan de vraag wie ze is. Anne vindt dat ze zichzelf goed kent. Er zijn verschillende theorieën over zelfkennis. Moran heeft kritiek op de interpretatietheorie als het om zelfkennis gaat.
Geef Morans kritiek op de interpretatietheorie weer.
Leg vervolgens uit dat deze kritiek te herkennen is in tekst 9.
Bekijk het antwoord
- Geeft Morans kritiek weer: we kennen onszelf niet alleen vanuit een derde-persoonsperspectief als buitenstaander, maar vooral vanuit een eerste-persoonsperspectief als denkende en handelende persoon (1p)
- Legt uit dat deze kritiek te herkennen is in tekst 9: Anne bekijkt zichzelf als een vreemde, maar bepaalt tegelijk actief wat zij goed of slecht vindt (1p)
Vraag 21 2 punten
Anne houdt de inhoud van haar dagboek geheim voor de andere bewoners. Ze is ervan overtuigd dat die haar niet begrijpen. Volgens Wittgenstein leidt het idee dat zelfkennis een privé-aangelegenheid is tot solipsisme.
Leg deze opvatting van Wittgenstein uit met het voorbeeld van de kever in het doosje.
Leg vervolgens uit dat ook het schrijven van een geheim dagboek volgens Wittgenstein een sociale aangelegenheid is.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van de kever in het doosje uit dat de introspectietheorie tot solipsisme leidt: als niemand in elkaars doosje kan kijken, is er geen gedeelde betekenis van ervaringen (1p)
- Legt uit dat ook het schrijven van een geheim dagboek een sociale aangelegenheid is, omdat de taal en begrippen die Anne gebruikt uit de taalgemeenschap komen (1p)
2021, tijdvak 3: Portretfotografie
Vraag 2 2 punten
Degene die het project Hipster/Muslim heeft bedacht, wil dat kijkers gaan nadenken over vooroordelen omtrent hipsters en moslims. Zij zegt: “Deze personen zijn niet dé hipster of dé moslim. En toch zien we de ene groep als hip, vooruitstrevend en modern en de andere groep als conservatief, agressief en radicaal.” Vooroordelen kunnen expliciet, maar ook impliciet zijn. Impliciete oordelen kunnen het idee van eerstepersoonsautoriteit ondermijnen. Leg uit dat impliciete oordelen het idee van eerstepersoonsautoriteit kunnen ondermijnen. Beargumenteer met het idee van impliciete oordelen of het fotoproject Hipster/Muslim volgens jou kan bijdragen aan het versterken van de eerstepersoonsautoriteit van de toeschouwers.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat impliciete oordelen het idee van eerstepersoonsautoriteit kunnen ondermijnen, omdat deze oordelen onbewust bepalen wat je vindt (1p)
- Beargumenteert met het idee van impliciete oordelen of het fotoproject Hipster/Muslim kan bijdragen aan het versterken van de eerstepersoonsautoriteit van de toeschouwers (1p)
Beide standpunten, wel of niet bijdragen aan de eerstepersoonsautoriteit, zijn goed, mits onderbouwd met het idee van impliciete oordelen.
2021, tijdvak 3: Mens en huisdier
Vraag 14 1 punt
Het wordt vaak gezegd, maar is het ook waar? Lijken honden en hun baasjes op elkaar? Wetenschappelijk onderzoek bevestigt dat die overeenkomst niet toevallig is. Zo blijkt dat baasjes hun hond kiezen op het karakter dat ze zelf ook hebben: nerveuze baasjes kiezen vaak een onrustige hond en kalme baasjes juist een relaxed type. Stel, een man besluit een hond te nemen en kan kiezen uit twee soorten honden: een grote herder of een schoothond. Hij kiest voor de herder en geeft als reden dat die er zo stoer uitziet. Het verschijnsel van confabulatie heeft te maken met het geven van redenen voor keuzes die je maakt. Leg met het voorbeeld van de man en bovengenoemd onderzoek uit wat confabulatie is.
Bekijk het antwoord
- Legt met het voorbeeld van de man en het onderzoek uit dat confabulatie het verzinnen van redenen is om een keuze te rechtvaardigen, terwijl je eigenlijk niet weet waarom je die keuze hebt gemaakt (1p)
Vraag 15 2 punten
Dieren kunnen ons helpen om tot meer zelfkennis te komen, bijvoorbeeld via coaching met paarden. Bij paardencoaching maak je onder begeleiding van een coach contact met een paard. De reactie van het paard wordt vervolgens gebruikt om tot meer kennis over jezelf te komen. Je kunt je afvragen waarom je paardencoaching nodig zou hebben om tot zelfkennis te komen. Volgens de introspectietheorie kennen mensen zichzelf het best. Zelfkennis heeft volgens de introspectietheorie van Descartes twee kenmerken. Leg met de twee kenmerken van zelfkennis uit dat paardencoaching: volgens de introspectietheorie van Descartes niet nodig is om tot zelfkennis te komen, maar volgens de neocartesianen wel kan helpen om tot zelfkennis te komen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat volgens de introspectietheorie van Descartes paardencoaching niet nodig is, omdat zelfwaarneming onfeilbaar en alwetend is (1p)
- Legt uit dat volgens de neocartesianen paardencoaching kan helpen om tot zelfkennis te komen, omdat introspectie niet onfeilbaar of alwetend hoeft te zijn (1p)
tekst 8
Wanneer je verdrietig bent, kan een paard denken: ‘oké, ik zal vandaag rustig doen’ omdat je laag bent in je energie. Maar er zijn ook paarden die bij dezelfde verdrietige persoon registeren: ‘nou, zij is niet helemaal wakker’ en dan besluiten: ‘ik gooi jou lekker van mijn rug’.
naar: www.bitmagazine.nl, Paarden kunnen je gedrag feilloos aanvoelen, maar hoe kan dat?, 2018
Vraag 16 2 punten
Volgens paardencoach Tirza Brouwer reageert een paard direct vanuit zijn karakter op iemands gedrag. Brouwer zegt hierover het volgende (tekst 8). Het directe reageren van paarden lijkt aan te sluiten bij de interpretatietheorie van zelfkennis. Leg met een voorbeeld uit hoe we volgens de interpretatietheorie tot zelfkennis komen. Leg vervolgens met tekst 8 uit dat de observatie van het gedrag van paarden volgens de interpretatietheorie niet altijd tot meer zelfkennis leidt.
Bekijk het antwoord
- Legt met een voorbeeld uit dat we volgens de interpretatietheorie geen directe toegang hebben tot mentale toestanden, maar conclusies trekken op basis van waarnemingen van ons gedrag (1p)
- Legt met tekst 8 uit dat de observatie van het gedrag van paarden volgens de interpretatietheorie niet altijd tot meer zelfkennis leidt: uit het waarneembare gedrag van de verschillende paarden is geen eenduidige conclusie te trekken (1p)
tekst 9
Wanneer een paard zich veilig bij je voelt, gaat hij zich bij je aansluiten in zijn energie. Dus ben je bijvoorbeeld hoog in je energie, dan wordt het paard daar zelf ook vaak drukker van.
Soms zegt iemand bijvoorbeeld dat hij of zij rustig is en dat het goed gaat, maar dan zie ik vervolgens dat het paard heel hoog in zijn energie is: zijn hals staat hoog en hij is druk in zijn bewegingen.
bron: www.bitmagazine.nl, Paarden kunnen je gedrag feilloos aanvoelen, maar hoe kan dat?, 2018
Vraag 17 2 punten
Volgens paardencoach Tirza Brouwer zijn paarden heel gevoelig voor hoe mensen zich voelen, omdat een paard wil weten of iemand veilig is of dat het juist weg moet vluchten. Brouwer legt uit hoe je deze gevoeligheid van een paard kan gebruiken voor zelfkennis (tekst 9). De deliberatietheorie heeft kritiek op de interpretatietheorie. Leg deze kritiek uit. Geef vervolgens met tekst 9 een kritiekpunt op de deliberatietheorie.
Bekijk het antwoord
- Legt de kritiek van de deliberatietheorie op de interpretatietheorie uit: we kennen onszelf niet door ons gedrag vanuit een derdepersoonsperspectief te interpreteren, maar door vanuit een eerstepersoonsperspectief actief te bepalen wat we ergens van vinden (1p)
- Geeft met tekst 9 een kritiekpunt op de deliberatietheorie: via paardencoaching kun je inzicht krijgen in je gevoelens en erachter komen dat de redenen voor je overtuiging onjuist waren (1p)
2019, tijdvak 1: Gestolen identiteit
Opgavetekst
tekst 1
Ik reageerde instinctief. Beelden zetten zich onmiddellijk om in handelingen. Ik zag en deed. Mijn handen en voeten namen eigen beslissingen. Mijn hart pompte, mijn longen zogen en bliezen, harder dan ik kon bijhouden. Mijn lichaam redde zichzelf, ik draaide weg van de schuivende en tollende auto voor me, ergens heen.
bron: Charles den Tex, Cel, 2008
tekst 2
Ik had een enorme behoefte aan mensen die me zagen als degene die ik was, een gewone man die geen andere mensen doodreed in een BMW. Door de afzondering en de ondervraging begon ik aan mezelf te twijfelen.
bron: Charles den Tex, Cel, 2008
Vraag 2 3 punten
Michael belt 112 en als de politie komt, is hij verbaasd dat de agenten hem telkens dezelfde vragen stellen over zijn naam, zijn adres en het merk van zijn auto. Hij moet zelfs mee naar het bureau en daar blijkt dat hij ervan wordt verdacht enkele dagen eerder in een bronskleurige BMW te zijn doorgereden na een dodelijke aanrijding met een fietser. Michael is onschuldig. Hij heeft geen bronskleurige BMW, laat staan dat hij daarmee een fietser heeft aangereden. Hij was op het tijdstip van de aanrijding bovendien op een andere plek. Maar vervelend genoeg kan hij dat niet bewijzen. Hoewel Michael dus zeker weet dat hij het misdrijf (doorrijden na een aanrijding) niet heeft gepleegd, gaan de agenten ervan uit dat Michael betrokken is. Zij geven Michael het gevoel dat hij zelf niet weet wie hij eigenlijk is. In zijn cel denkt Michael het volgende:
(zie tekst 2)
In de introspectietheorie van René Descartes spelen twee kenmerken een rol bij zelfkennis. Neocartesianen hebben kritiek op Descartes’ theorie.
Geef beide kenmerken van de introspectietheorie van Descartes weer.
Leg vervolgens met een van deze kenmerken uit dat Michael in tekst 2:
− eerst uitgaat van de introspectietheorie van Descartes en
− vervolgens van de neocartesiaanse opvatting over de introspectietheorie.
Bekijk het antwoord
- Geeft de twee kenmerken van de introspectietheorie van Descartes weer: alwetendheid en onfeilbaarheid (1p)
- Legt uit dat Michael in tekst 2 eerst uitgaat van de introspectietheorie van Descartes: hij denkt alwetend en onfeilbaar te zijn over wie hij is, een gewone man die geen mensen doodrijdt (1p)
- Legt uit dat Michael in tekst 2 vervolgens uitgaat van de neocartesiaanse opvatting: hij is feilbaar en niet alwetend over wie hij is en twijfelt aan zichzelf (1p)
Het eerste punt krijgt alleen een antwoord dat beide kenmerken noemt: alwetendheid en onfeilbaarheid.
2019, tijdvak 1: Alter ego
Opgavetekst
Bron 8

Drie figuren naast elkaar. Links een man in pak met bril (Clark Kent). In het midden een man die zijn overhemd openscheurt, met de S van Superman op zijn borst. Rechts een figuur in het Superman-kostuum met de S op de borst.
Vraag 12 2 punten
Batman is het alter ego van Bruce Wayne. Bruce kiest om twee redenen voor een alter ego. De eerste reden is praktisch: hij wil niet dat het publiek weet dat Bruce en Batman dezelfde zijn. De tweede reden heeft te maken met de zelfkennis dat hij als Bruce niet sterk genoeg is om een tragische gebeurtenis uit het verleden te verwerken. Hij was als jongetje namelijk getuige van de moord op zijn ouders. Hierdoor ontwikkelde hij het impliciete oordeel dat alle mensen slecht zijn. Deze wraakgevoelens zaten hem als Bruce enorm in de weg. Door het alter ego van Batman de misdaadbestrijder in het leven te roepen, leerde hij zijn lichaam en zijn gevoelens te beheersen. Op die manier leerde Bruce omgaan met zijn verdriet.
Bruce blijkt in staat tot zelfregulatie. Het idee van zelfregulatie heeft elementen van de deliberatietheorie.
Leg uit dat impliciete oordelen een bedreiging vormen voor de deliberatietheorie.
Leg vervolgens met de deliberatietheorie uit dat het alter ego van Bruce een voorbeeld is van zelfregulatie.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat impliciete oordelen een bedreiging vormen voor de deliberatietheorie: als onbewuste voorkeuren het denkproces sturen, kun je niet op je rationele oordeel vertrouwen (1p)
- Legt met de deliberatietheorie uit dat het alter ego Batman een voorbeeld is van zelfregulatie: Bruce schermt zijn oordeelsvermogen af van zijn wraakgevoelens en kan weer op zijn oordeel vertrouwen (1p)
Vraag 15 1 punt
Persoonlijke identiteit kun je op een metafysische, epistemologische en ethische manier benaderen. Vanuit elke benadering kun je een vraag stellen over de alter ego’s van Germanotta. Vanuit de metafysische benadering zou je bijvoorbeeld de vraag kunnen stellen: “Bestaan Jo Calderone en Lady Gaga als aparte identiteiten?”. Je vraagt dan immers naar het bestaan van de alter ego’s.
Geef een voorbeeld van zo’n vraag over Germanotta’s alter ego’s vanuit de epistemologische benadering en geef daarbij aan wat de vraag epistemologisch maakt.
Bekijk het antwoord
- Geeft een voorbeeld van een vraag over de alter ego’s vanuit de epistemologische benadering, een vraag over (zelf)kennis, en geeft aan dat de vraag epistemologisch is omdat zij over kennis gaat (1p)
Een goed voorbeeld is een vraag over de zelfkennis van de alter ego’s, en de uitleg dat de vraag over kennis gaat.
2019, tijdvak 1: Rating
Opgavetekst
tekst 5
Al dit soort apps hebben een probleem met zelf-selectie: de enigen die een review achterlaten zijn de mensen die van het onderwerp houden of er een hekel aan hebben. Sterker nog, zoals herhaald onderzoek van Rate My Professor laat zien, zeggen scores veel meer over de vooroordelen van de reviewers dan over de werkelijke kwaliteiten van de docent. Op RMP krijgen docenten die door hun studenten aantrekkelijk worden gevonden hogere scores. En mannen en vrouwen worden beoordeeld op totaal verschillende eigenschappen.
naar: The Washington Post, 2015
Vraag 17 2 punten
In Amerika kunnen studenten met de app Rate My Professor (RMP) hun docent beoordelen (raten). Zo kunnen ze een score geven voor de kwaliteit en moeilijkheidsgraad van de lessen, én voor de ‘hotness’, de aantrekkelijkheid, van de docent. De scores op RMP zijn openbaar, zodat studenten beter geïnformeerd kunnen kiezen of ze lessen van die docent willen volgen. Maar volgens sommigen zijn de scores niet betrouwbaar en hebben ze juist negatieve gevolgen.
(zie tekst 5)
Volgens de interpretatietheorie is er geen fundamenteel verschil tussen zelfkennis en kennis van anderen.
Leg met tekst 5 uit welk probleem er bij de interpretatietheorie is met de kennis die je van anderen hebt.
Beargumenteer vervolgens of dit probleem ook geldt voor zelfkennis.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het probleem van de interpretatietheorie bij kennis van anderen is dat conclusies gebaseerd kunnen zijn op vooroordelen, zoals bij de RMP-beoordelingen in tekst 5 (1p)
- Beargumenteert dat zelfkennis op basis van interpretatie even kwetsbaar is voor verkeerd getrokken conclusies als kennis van anderen (1p)
Een argument dat zelfkennis minder kwetsbaar is voor verkeerde conclusies dan kennis van anderen, telt ook mee, mits het die twee met elkaar vergelijkt.
2019, tijdvak 2: Leefregels
Opgavetekst
Opgave 2 Leefregels
In de roman ‘Karkas’ van Femke Schavemaker maakt de lezer kennis met de dertienjarige Nora. Nora heeft niet veel vrienden en voelt zich alleen zichzelf als ze helemaal opgaat in muziek. Haar favoriete nummers zet ze op een speciale tape, die ze beluistert op een draagbare muziekspeler.
tekst 6

De tape is wie ik ben of was of straks ooit ben geweest. Maar dan in nummers waarmee het beter kan worden uitgelegd. Met zeurende gitaren, trillende bassen, wanhopige uithalen en door alles heen een kille hartslag die onverstoorbaar door blijft tikken. Op bekkens en trommels.
Vraag 16 2 punten
Schavemaker kan naar eigen zeggen omgaan met haar stoornis door zelfverzonnen, strenge leefregels. Een van die leefregels is bijvoorbeeld: ‘leg je kleren ’s avonds klaar voor morgen’. Als ze ’s ochtends pas zou beslissen wat ze die dag zou dragen, dan zou ze dat baseren op haar stemming van dat moment. Dan zou ze zich dus gaan afvragen hoe ze zich voelt. Dat wil ze juist vermijden, want dan kunnen haar emoties extreme proporties aannemen.
Je kan zeggen dat Schavemaker gebruikmaakt van haar vermogen tot zelfregulatie. Daarbij spelen zowel het derde-persoonsperspectief als het eerste-persoonsperspectief een rol.
Leg met het voorbeeld van Schavemakers leefregel over kleren klaarleggen uit dat het bij zelfregulatie nodig is jezelf te bekijken vanuit:
- een derde-persoonsperspectief en
- een eerste-persoonsperspectief.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het bij zelfregulatie nodig is jezelf vanuit een derde-persoonsperspectief te bekijken: Schavemaker kijkt van een afstandje naar zichzelf en weet dat haar overtuigingen (extreme emoties vermijden) en gedrag (kleding baseren op haar stemming) niet altijd overeenkomen. (1p)
- Legt uit dat het bij zelfregulatie nodig is jezelf vanuit een eerste-persoonsperspectief te bekijken: Schavemaker bepaalt actief hoe ze moet handelen (kleding klaarleggen), op basis van redenen (voorkomen dat haar emoties extreme proporties aannemen). (1p)
tekst 9
“Ik heb paaltjes om mijn persoonlijkheid geslagen waar ik niet voorbij mag. Ik ben een constructie, een neppersoon. Wie daarmee genoegen neemt, kent me niet echt. En wie erdoorheen breekt, en me zo ver brengt dat ik me geef…” Ze maakt een wegwerpend gebaar. “Ik ben op mezelf aangewezen. Ik ben totaal onthecht van alles. Als ik iets doe wat me raakt, zoals mijn scriptie of mijn boek, dan schiet ik alle kanten op. Ik vind mezelf geniaal en waardeloos. Het is beter voor me iets te doen waar ik niet zo veel om geef.”
naar: nrc.nl - ik ben een neppersoon - 2017
Vraag 17 3 punten
Harry Frankfurts opvatting van authenticiteit speelt een rol in wat Schavemaker vertelt in tekst 9. Met ‘een neppersoon’ bedoelt Schavemaker een niet echte, maar een (door strenge leefregels) kunstmatig gecreëerde persoon.
Om te bepalen of zij een ‘neppersoon’ is, kan je gebruikmaken van de introspectietheorie en van de interpretatietheorie.
Leg uit of Frankfurts opvatting van authenticiteit aansluit bij de introspectietheorie of bij de interpretatietheorie.
Beargumenteer vervolgens of Schavemaker volgens jou een neppersoon is met:
- de introspectietheorie en
- de interpretatietheorie.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Frankfurts opvatting van authenticiteit aansluit bij de introspectietheorie: een keuze op basis van waar we werkelijk van houden is volgens Frankfurt direct, alleen voor onszelf en zonder twijfel toegankelijk. (1p)
- Geeft een argumentatie of Schavemaker een neppersoon is met de introspectietheorie (zij heeft alleen zelf toegang tot haar binnenwereld, die bij haar bipolaire stoornis grilliger is dan bij gezonde mensen; zowel ja als nee is goed, mits onderbouwd). (1p)
- Geeft een argumentatie of Schavemaker een neppersoon is met de interpretatietheorie (‘wie ze echt is’ is een interpretatie die ze kan kiezen of niet; zowel ja als nee is goed, mits onderbouwd). (1p)
2019, tijdvak 2: Uitwisseling
Vraag 18 2 punten
Voorstanders van culturele uitwisseling kunnen steunen op de deliberatietheorie van Richard Moran. In zijn opvatting over zelfkennis gebruikt Moran het begrip ‘eerste-persoonsautoriteit’.
Geef weer wat Moran met eerste-persoonsautoriteit bedoelt.
Leg vervolgens met dit begrip uit dat uitwisseling volgens Moran tot meer zelfkennis leidt.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer wat Moran met eerste-persoonsautoriteit bedoelt: het vermogen om vanuit het eigen perspectief over de wereld te oordelen of te handelen. (1p)
- Legt uit met het begrip eerste-persoonsautoriteit dat uitwisseling volgens de deliberatietheorie tot meer zelfkennis leidt: doordat studenten meer wereldkennis hebben, kunnen ze beter bepalen wat zij zelf ergens van vinden. (1p)
Vraag 19 1 punt
Uitwisseling is niet altijd een succesverhaal. Zo komt het voor dat uitwisselingsstudenten in een andere cultuur geen aansluiting vinden. Dit kan komen door het impliciete oordeel over de gastcultuur dat deze studenten hebben.
Leg dit uit met een voorbeeld.
Bekijk het antwoord
- Legt met een voorbeeld uit dat impliciete oordelen de aansluiting bij een andere cultuur in de weg kunnen staan. (1p)
tekst 11
| Wat Britten zeggen | Wat Britten bedoelen | Wat anderen horen |
|---|---|---|
| With the greatest respect | Je bent een idioot | Hij luistert echt naar me |
| I only have a few minor comments | Schrijf maar helemaal opnieuw | Hij heeft een paar spelfoutjes ontdekt |
naar: dailymail.co.uk - From bad quite good trait - 2013
Vraag 21 2 punten
Veel uitwisselingsstudenten merken dat er in een ander taalgebied andere omgangsvormen gelden. Communicatie in het Verenigd Koninkrijk is bijvoorbeeld indirecter dan ze gewend zijn. In tekst 11 staan twee voorbeelden van hoe buitenlanders en Britten elkaar verkeerd kunnen begrijpen.
Ludwig Wittgenstein zou zeggen dat de Britten een ander taalspel spelen dan wij. Volgens hem is zelfkennis een sociale aangelegenheid.
Leg uit dat zelfkennis een sociale aangelegenheid is volgens Wittgenstein.
Beargumenteer vervolgens met tekst 11 en de opvatting van Wittgenstein of een uitwisseling naar het Verenigd Koninkrijk volgens jou gevolgen heeft voor jouw zelfkennis.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat zelfkennis een sociale aangelegenheid is volgens Wittgenstein: pas als je weet hoe je begrippen moet gebruiken, kun je ze toepassen op jezelf om daarmee tot zelfkennis te komen. (1p)
- Geeft een argumentatie met tekst 11 en de opvatting van Wittgenstein of een uitwisseling naar het Verenigd Koninkrijk gevolgen heeft voor jouw zelfkennis (zowel ja als nee is goed, mits onderbouwd). (1p)
Uitwisselingsstudent in Italië
Stel dat een student thuis graag gaat zweefvliegen en wandeltochten maakt, omdat hij dat fijn in zijn eentje en in stilte kan doen. Hij voelt zich bevoorrecht als hij een studiebeurs krijgt voor een culturele uitwisseling naar Italië. Hij vindt dat zo’n studiebeurs bedoeld is om integratie en begrip in Europa te bevorderen en hij wil daar graag aan bijdragen en zijn tijd nuttig besteden door zo veel mogelijk van de cultuur te leren. In Italië besluit hij daarom zijn vrije tijd niet in zijn eentje door te brengen, maar aan een teamsport te gaan doen. Zo hoopt hij zichzelf te ontwikkelen en socialer te worden.
Vraag 22 1 punt
Stel dat een student thuis graag gaat zweefvliegen en wandeltochten maakt, omdat hij dat fijn in zijn eentje en in stilte kan doen. Hij voelt zich bevoorrecht als hij een studiebeurs krijgt voor een culturele uitwisseling naar Italië.
Volgens Jean-Paul Sartre gaat het bij authenticiteit om radicale keuzes.
Leg dit uit met het voorbeeld van de uitwisselingsstudent in Italië.
Bekijk het antwoord
- Legt uit met het voorbeeld van de uitwisselingsstudent in Italië dat het volgens Sartre bij authenticiteit om radicale keuzes gaat: als de student helemaal op eigen autoriteit een keuze maakt, is hij authentiek. (1p)
2018, tijdvak 1: Mini-missverkiezingen
Opgavetekst
tekst 1
Realiseren deze ouders zich wel hoe hun kinderen door deze onnatuurlijke omgeving worden gevormd tot quasi-mensen? Hun natuurlijke, normale persoonlijkheid wordt zo drastisch veranderd.
In plaats van een gezond zelfvertrouwen, ontwikkelen deze kinderen een constante behoefte aan bevestiging door anderen. Zij krijgen alleen hoge scores door zich overdreven en kunstmatig te gedragen. Zij zijn geobsedeerd met hun uiterlijk en verschijning. Zij leren niet ‘zichzelf te vinden’ en te ontdekken wat hen bijzonder maakt. In plaats daarvan worden zij getraind om zich te plooien naar wat op dat moment ‘in’ is, wat dat dan ook is.
naar: ellengry.com - Toddlers and tiaras - 2011
Vraag 1 2 punten
In de Verenigde Staten zijn mini-missverkiezingen voor kinderen onder de twaalf mateloos populair. Jonge meisjes verschijnen in vaak uitdagende kleding op het podium. Haarextensies, plakwimpers, neptanden en bruiningsspray zijn in deze wereld de normaalste zaak. Veel moeders van de meisjes benadrukken dat deelname goed is voor het zelfvertrouwen van hun dochters en de jury’s van de verkiezingen zeggen vooral te letten op de persoonlijkheid van de jonge deelneemsters. Maar de wereld van mini-missverkiezingen is ook competitief en de deelneemsters staan vaak onder hoge druk.
Ellen, een kritische blogster, schrijft over mini-missverkiezingen (zie tekst 1). De opvatting van Ellen is dat de deelneemsters zichzelf niet goed leren kennen. Veel mensen gaan ervan uit dat je jezelf leert kennen door naar binnen te kijken, door introspectie. Volgens Descartes is kennis door introspectie betrouwbaar vanwege twee kenmerken. Anderen gaan bij zelfkennis uit van de interpretatietheorie.
Geef de twee kenmerken van zelfkennis volgens Descartes’ introspectietheorie weer.
Leg vervolgens uit dat de opvatting van Ellen beter aansluit bij de interpretatietheorie dan bij de introspectietheorie.
Bekijk het antwoord
- Geeft de twee kenmerken van zelfkennis volgens Descartes’ introspectietheorie weer: onfeilbaarheid en alwetendheid (1p)
- Legt uit dat de opvatting van Ellen beter aansluit bij de interpretatietheorie dan bij de introspectietheorie: de deelneemsters kunnen tot een verkeerde conclusie komen omdat ze alleen indirecte kennis over zichzelf hebben (1p)
Vraag 2 1 punt
Krista Lawlor heeft een andere opvatting over wat zelfkennis inhoudt. Stel, een jong meisje vraagt zich af of meedoen aan een mini-missverkiezing iets voor haar is.
Leg uit hoe dit meisje er volgens Lawlor achter kan komen of ze echt wil meedoen aan een mini-missverkiezing.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het meisje er volgens Lawlor achter kan komen of ze echt wil meedoen door voorlopige zelftoeschrijvingen en haar reacties daarop, bijvoorbeeld door zich voor te stellen hoe het is om mee te doen (1p)
Een uitleg met een voorbeeld dat zelfkennis volgens Lawlor verkregen kan worden door heftige emotionele reacties op een onverwachte gebeurtenis, telt ook als scorepunt, mits adequaat toegepast op hoe het meisje erachter kan komen of ze echt wil meedoen.
2018, tijdvak 1: Twee zelven
Opgavetekst
tekst 5
Herken je dit? Je ontmoet een leuke jongen en je gaat een paar keer samen uit. Na een paar afspraakjes loopt het spaak. Met een knal spat het prille geluk uiteen. Al die tijd bleek hij een stuk of zes ‘projectjes’ te hebben lopen waar jij er toevallig één van was.
Wat een vreselijke ervaring, denk je. Maar de ervaringen zelf, die paar mooie avonden of wilde nachten, zijn helemaal niet veranderd. Die momenten zijn immers allang vervlogen en blijven onveranderlijk gelukkig. Het is de herinnering die is veranderd en die het geluk transformeert tot iets vreselijks.
bron: miriamrasch.nl - Het conflict tussen ervaring en herinnering - 2012
Vraag 22 1 punt
Het vinden van een goede partner gaat soms met vallen en opstaan, zoals ook uit tekst 5 blijkt. Richard Moran zou de keuze voor een partner beschouwen als een kwestie van zelfkennis. Hij gaat daarbij uit van de deliberatietheorie.
Leg met het voorbeeld van het kiezen van een goede partner uit wat Morans deliberatietheorie inhoudt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat zelfkennis volgens Moran geformuleerd moet worden in termen van wereldkennis over wat een goede partner is, waarbij je jezelf als hoogste autoriteit beschouwt om rationeel te oordelen (1p)
Vraag 23 2 punten
Kritiek op Morans deliberatietheorie is dat deze onvoldoende rekening houdt met impliciete oordelen.
Geef aan wat een impliciet oordeel is.
Leg vervolgens de kritiek op Morans deliberatietheorie uit. Gebruik daarbij een voorbeeld van een impliciet oordeel dat jouw keuze voor een partner zou kunnen beïnvloeden.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan dat een impliciet oordeel een overtuiging is waarvan je je niet bewust bent, maar die wel je gedrag beïnvloedt (1p)
- Legt de kritiek uit met een voorbeeld van een impliciet oordeel dat de rationele deliberatie over partnerkeuze bemoeilijkt (1p)
Elk voorbeeld van een impliciet oordeel dat de rationele deliberatie over partnerkeuze bemoeilijkt, is goed.
2018, tijdvak 2: Gevoelswerk
Opgavetekst
Opgave 2 Gevoelswerk
In het vliegtuig is het een taak van stewardessen om zenuwachtige passagiers op hun gemak te stellen door zelf rust uit te stralen. In onderstaande advertentie zie je enkele eisen die aan het werk van stewardessen gesteld worden.
Stel dat Tessa aarzelt of ze zal solliciteren. Ze vindt KLM een geweldig bedrijf en denkt dat het een goede carrièrestap voor haar is. Ze herkent zich in de beschrijvingen van de meeste eigenschappen uit de advertentie. Toch voelt ze zich ongemakkelijk over de nadruk die gelegd wordt op de persoonlijke eigenschappen in de advertentie; het lijkt wel alsof ze meer wordt beoordeeld op wie ze is dan om wat ze doet. Ook zou de baan betekenen dat ze niet die tatoeage kan laten zetten waarover ze fantaseert. Kortom: Tessa betwijfelt of ze wel kan voldoen aan alle eisen die aan haar karakter gesteld worden. Christine Korsgaard legt haar opvatting over de waarde van authenticiteit uit met het begrip ‘praktische identiteit’.
Voor belangrijke beslissingen, zoals over je carrière, is zelfkennis nodig. Volgens de introspectietheorie kun je zelfkennis verkrijgen door naar je innerlijke stem te luisteren. Ludwig Wittgenstein gebruikt bij zijn kritiek op de introspectietheorie een vergelijking van een kever in een doosje.
Ook de Deense professor Svend Brinkmann heeft kritiek op de introspectietheorie. Hij heeft kritiek op de toename van het aantal zelfhulpboeken waarin mensen worden aangemoedigd hun ware ik te ontdekken:
Volgens Wittgenstein is zelfkennis een sociale aangelegenheid.
Volgens het advies in tekst 4 is zelfkennis een kwestie van ‘ontdekken’. Over het bestaan van het zelf verschillen David Hume en Immanuel Kant van opvatting. Kant levert daarbij kritiek op Humes sceptische argumentatie dat het zelf niet bestaat.
Werk waarbij je bepaalde gevoelens moet hebben om het goed uit te kunnen voeren noemt Brinkmann ‘gevoelswerk’. Vroeger bestond gevoelswerk alleen maar in de bijzondere dienstverlening zoals in het vliegtuig, maar volgens Brinkmann is het aantal banen waarin gevoelswerk gevraagd wordt enorm toegenomen. Hij heeft kritiek op de moderne arbeidsmarkt waarin van personeel gevraagd wordt dat het steeds positievere gevoelens heeft.
Tegenwoordig moet een medewerker bij een bank of gemeentehuis vooral “een enthousiaste teamspeler met een hands-on-mentaliteit” zijn en is het zijn eigen verantwoordelijkheid om met trainingen en zelfhulpboeken zulke positieve emoties te ontwikkelen. Dit gevoelswerk leidt volgens Brinkmann tot meer burn-outs en depressies; mensen willen positiever, enthousiaster en flexibeler zijn dan mogelijk is. En als het dan niet lukt, geloven ze dat het hun eigen schuld is. Brinkmann noemt dit de commercialisering van het gevoelsleven: we kopen en verkopen niet alleen arbeid, maar we verkopen ook ons karakter en onze gevoelens.
Volgens Karl Marx vervreemdt het kapitalisme de mens van zichzelf en van zijn arbeid. In de tijd van Marx bestond de meeste arbeid uit zwaar lichamelijk werk in fabrieken.
Marx’ visie op arbeid verschilt van die van het klassiek liberalisme. Volgens het klassiek liberalisme kan er op de moderne arbeidsmarkt met de toename van het gevoelswerk geen sprake van vervreemding zijn. De moderne werknemer kan daarmee volhouden dat het doen van gevoelswerk als authentiek beschouwd moet worden.
Werk is voor veel mensen een belangrijke manier om deel te nemen aan de samenleving. Maar naast een positieve rol bij het ervaren van autonomie of zelfverwerkelijking, kan werk daarbij ook een negatieve rol spelen. Axel Honneth maakt een onderscheid tussen drie vormen van erkenning die nodig zijn om autonomie te ontwikkelen.
Volgens Brinkmann wordt door de toename van gevoelswerk de moderne werknemer bedreigd, omdat van hem wordt geëist dat hij altijd aan zichzelf moet blijven werken om tot zelfverwerkelijking te komen. De moderne werknemer zal volgens Brinkmann iets van zijn karakter moeten opgeven, omdat die zelfverwerkelijking nooit af is en de arbeidsmarkt altijd meer autonomie en authenticiteit van de werknemer zal willen zien. Over autonomie en authenticiteit verschillen Isaiah Berlin, Krista Lawlor, Catriona Mackenzie en Jean-Jacques Rousseau van opvatting.
tekst 3
Ben jij gastvrij, onderzoekend, open-minded en verbindend? Dan beschik jij wellicht over de typische KLM-spirit.
- Je optimistische en opgewekte aard helpt je om vol energie lange werkdagen te maken.
- Je bent in staat om zonder al te veel voorbereidingstijd de juiste keuzes te maken.
- Contact maken is voor jou een vanzelfsprekendheid, of dit nu met klanten, collega’s of onbekende culturen is.
- Je hebt geen zichtbare piercings, tatoeages en tandversieringen.
naar: www.klm.com - 2016
Bron 9

Zwart-witfoto van een vrouw die haar handen voor haar gezicht houdt. Op de handen is een grote glimlach getekend.
Vraag 10 2 punten
Geef aan wat de kever in deze vergelijking voorstelt. Leg met deze vergelijking uit dat de introspectietheorie volgens Wittgenstein leidt tot solipsisme.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer dat de kever de privé-ervaring voorstelt, bijvoorbeeld de eigen innerlijke ervaring van pijn. (1p)
- Legt uit met het voorbeeld van de kever in een doosje dat de introspectietheorie volgens Wittgenstein tot solipsisme leidt: omdat niemand in andermans doosje kan kijken, is gedeelde betekenis onmogelijk en kan niemand de ervaring van een ander vergelijken. (1p)
tekst 4
Het is een veelgehoord advies als je iemand een probleem voorlegt: “Je moet naar je intuïtie luisteren en ontdekken wat goed voelt.” Dit is slecht advies. Hoe meer je naar je innerlijke stem luistert, des te slechter gaat het met je. Je moet leren dat je ego niet de sleutel in bezit heeft voor de essentiële gedachten over hoe je je leven moet leven, maar dat het ego als zodanig een idee is, een constructie die door de cultuurgeschiedenis is geformuleerd en dus op zich meer buitenkant dan binnenkant is.
naar: Standvastig, Svend Brinkmann - 2016
Vraag 11 2 punten
Leg Wittgensteins opvatting over zelfkennis uit. Leg vervolgens uit dat Brinkmanns opvatting aansluit bij die van Wittgenstein.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat zelfkennis volgens Wittgenstein een sociale aangelegenheid is: de taal waarin zelfkennis wordt verwoord ontleent haar betekenis aan het gebruik in een sociale context. (1p)
- Legt uit dat zelfkennis volgens Brinkmann ook een sociale aangelegenheid is: het ego is een constructie die door de cultuurgeschiedenis is geformuleerd, en dat sluit aan bij Wittgensteins opvatting. (1p)
Vraag 12 2 punten
Geef aan:
- welke rol introspectie in Humes argumentatie speelt en
- welke kritiek Kant op Humes opvatting over het zelf heeft.
Bekijk het antwoord
- Geeft weer dat Hume ervan uitgaat dat het bestaan van het zelf moet kunnen worden aangetoond op basis van innerlijke waarneming (introspectie), en dat dat niet lukt. (1p)
- Geeft Kants kritiek weer: ook al is er geen innerlijke waarneming van het ‘ik’, toch moet het ‘ik’ bestaan, want zonder zelf is er geen ervaring mogelijk. (1p)
2018, tijdvak 2: Verslavingen
Opgavetekst
Opgave 3 Verslavingen
Ongeveer 20 procent van de volwassenen in Nederland is verslaafd aan roken. Stoppen met roken blijkt lastig te zijn. Volgens onderzoekers speelt ‘identiteit’ een belangrijke rol bij het stoppen met roken. Het blijkt moeilijker om te stoppen als iemand zich te veel identificeert met de ‘rokersidentiteit’. Een roker zou zichzelf moeten gaan zien als niet-roker om zo zijn zelfbeeld te veranderen.
Het aanpassen van je zelfbeeld is vanuit de ene theorie over zelfkennis gemakkelijker te begrijpen dan vanuit de andere. Zo zou een aanhanger van de interpretatietheorie zich waarschijnlijk kunnen vinden in het voorbeeld van de Anonieme Alcoholisten in tekst 5.
Een aanhanger van de deliberatietheorie zal weinig zien in de aanpak in tekst 5. Vanuit de deliberatietheorie komt zelfkennis anders tot stand dan volgens de interpretatietheorie.
Sommige mensen zijn bang voor de nadelen van stoppen met roken:
Tekst 6 sluit aan bij de opvatting over persoonlijke identiteit van Paul Ricoeur.
Je zou het probleem van de roker die niet-roker wil worden in tekst 6 kunnen opvatten als een identiteitscrisis. Volgens Marya Schechtman dient zich tijdens zo’n identiteitscrisis het ‘karakteriseringsvraagstuk’ aan. Lynne Rudder Baker heeft juist kritiek op Schechtmans opvatting over het karakteriseringsvraagstuk.
In Europa wordt een antirookbeleid gevoerd met het oog op de volksgezondheid. Sinds 2016 verplichten nieuwe Europese regels sigarettenfabrikanten om gruwelijke afbeeldingen van mogelijke gevolgen van roken op pakjes sigaretten te plaatsen. Volgens onderzoekers zullen deze afbeeldingen rokers afschrikken en zo het aantal rokers verder terugbrengen. Nudge-paternalisme is een antwoord op de vraag in hoeverre overheden zich mogen bemoeien met individuele keuzes van burgers.
Om te bepalen of je een voor- of tegenstander bent van nudging kan je gebruikmaken van de deugdethiek of van de gevolgenethiek.
Over het algemeen worden verslavingen gezien als een probleem. Maar volgens socioloog Paul Cohen is een verslaving slechts een sterke emotionele binding. Doorgaans zijn dergelijke bindingen geen probleem. Iedereen heeft ze: je kunt een sterke binding hebben met een ander – een geliefde of een idool – maar ook met een land, muziek of een object. En dus ook met sigaretten, alcohol of een ander verdovend middel. En dan is de sterke binding ineens een probleem en noemen we het ‘verslaving’. Cohen zegt daarover het volgende:
Cohen wijst in tekst 7 de huidige opvatting over ‘autonomie’ af. In die opvatting speelt de waarde ‘productiviteit’ een belangrijke rol. Waarden kunnen beschrijvend (descriptief) zijn of voorschrijvend (prescriptief).
Ook Sartre vindt dat de mens verantwoordelijk is voor zijn eigen keuzes. Maar volgens Sartre is de mens daarbij onvermijdelijk te kwader trouw.
Cohen erkent dat sommige mensen hulp zouden moeten krijgen bij de vervelende gevolgen die hun sterke binding met zich mee brengt. Hij gebruikt het voorbeeld van iemand die door coke in de problemen kwam:
Cohen lijkt in tekst 8 iemands bestaan te koppelen aan de keuzes die iemand maakt over zijn eigen emotionele bindingen. Charles Taylor definieert authenticiteit in termen van keuzes en maakt daarbij een onderscheid tussen sterke en zwakke evaluaties.
Taylors authenticiteitsideaal leidt tot het probleem van oneindige regressie. Dit probleem speelt ook als je ervan uitgaat dat emotioneel sterke bindingen bepalen wie jij bent. Of het nou gaat om een binding met balletdansen, cocaïne, een geliefde of sigaretten. Harry Frankfurt heeft voor dit probleem een andere oplossing dan Taylor.
tekst 5
“Het niet roken moet bij je gaan passen”, vat de onderzoekster samen. “Maar hoe je daar het best voor kan zorgen, weet ik nog niet. Bij de Anonieme Alcoholisten laten ze mensen vertellen waarom ze zijn begonnen met drinken, en waarom het nu bij ze past om niet te drinken. Dat moeten ze dan vaak herhalen, zodat ze het ook echt anders gaan zien. Een ander idee is om mensen zich een mentaal beeld te laten vormen van zichzelf als niet-roker. Bijvoorbeeld door ze te laten opschrijven wat de overeenkomsten zijn tussen zichzelf en niet-rokers.”
naar: mareonline.nl - niet-rokers stoppen eerder - 2015
Vraag 17 1 punt
Leg uit dat het voorbeeld van de Anonieme Alcoholisten om het zelfbeeld te veranderen, past bij de interpretatietheorie.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het voorbeeld van de Anonieme Alcoholisten past bij de interpretatietheorie: door het vaak herhalen dat drinken niet meer bij je past, krijg je een andere interpretatie van jezelf, en je hebt geen directe toegang tot je mentale toestanden. (1p)
Vraag 18 2 punten
Geef een kritiekpunt van de deliberatietheorie op de interpretatietheorie. Geef vervolgens een voorbeeld van hoe iemand via deliberatie tot zelfkennis komt bij de vraag of hij moet stoppen met roken.
Bekijk het antwoord
- Geeft een kritiekpunt van de deliberatietheorie: eerste-persoonsautoriteit is wel mogelijk. Je kunt zelf vaststellen wat je ergens van vindt, terwijl de interpretatietheorie uitgaat van een derde-persoonsperspectief op jezelf. (1p)
- Geeft een voorbeeld van hoe iemand via deliberatie tot zelfkennis komt bij de vraag of hij moet stoppen met roken: hij zoekt in de wereld naar redenen om wel of niet te geloven dat roken slecht is voor de gezondheid, en trekt daar zelf een conclusie uit. (1p)
Hoe vaak kennisleer in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2025, tijdvak 1 | 17 | 1 | 4% |
| 2025, tijdvak 2 | 16, 18 | 2 | 8% |
| 2021, tijdvak 1 | 2, 19-21 | 4 | 15% |
| 2021, tijdvak 2 | 12, 18, 20-21 | 4 | 15% |
| 2021, tijdvak 3 | 2, 14-17 | 5 | 25% |
| 2019, tijdvak 1 | 2, 12, 15, 17 | 4 | 17% |
| 2019, tijdvak 2 | 16-19, 21-22 | 6 | 24% |
| 2018, tijdvak 1 | 1-2, 22-23 | 4 | 16% |
| 2018, tijdvak 2 | 10-12, 17-18 | 5 | 19% |
In 9 van de 17 ingedeelde examens filosofie havo staat een vraag over kennisleer, samen 35 vragen (8% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2019, tijdvak 2: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 2% van de vragen over kennisleer, daarvoor 12%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met kennisleer
Maak de 15 nieuwste examenvragen over kennisleer online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over kennisleer
Andere onderwerpen filosofie havo
Kennisleer op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen filosofie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op filosofie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt kennisleer voor in het eindexamen filosofie havo?
In de 17 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 35 vragen over kennisleer, 8% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 9 van die examens.
In welk examen filosofie havo stonden de meeste vragen over kennisleer?
In het examen van 2019, tijdvak 2, met 6 vragen: 16-19, 21-22.
Hoe oefen ik examenvragen over kennisleer?
Op deze pagina staan alle vragen over kennisleer met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.