Eindexamen geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Door de tijd heen, Prehistorie en oudheid, De middeleeuwen, Vroegmoderne tijd, Moderne tijd.

Kort antwoord

Het centraal examen geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2 loopt tot vraag 28. Van 21 vragen staat het onderwerp in de vragenbank. De meeste vragen gaan over tijd van wereldoorlogen (5), Koude Oorlog (5) en historische vaardigheden (3). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.

Onderwerpen in dit examen

Onderwerp per vraag in het centraal examen geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2, voor de vragen waarvan het onderwerp bekend is. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
OnderwerpVragenAantal
Tijd van wereldoorlogen17, 19-225
Koude Oorlog23, 25-285
Historische vaardigheden1, 3, 163
Tijd van ontdekkers en hervormers8, 10-113
Tijd van monniken en ridders4-52
Tijd van burgers en stoommachines14-152
Tijd van regenten en vorsten121

Vergeleken met andere jaren

Vergeleken met de andere 17 examens geschiedenis vwo sinds 2018: dit examen vroeg meer over Koude Oorlog (24% van de vragen, gemiddeld 12%) en tijd van wereldoorlogen (24% van de vragen, gemiddeld 13%). Minder over tijd van Grieken en Romeinen (0% van de vragen, gemiddeld 8%) en tijd van pruiken en revoluties (0% van de vragen, gemiddeld 7%).

Opgaven en correctievoorschrift

De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.

Oefenen als leerling

Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2 op papier, net als het echte examen, of online als je docent het digitaal klaarzet. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift. Zodra je docent het resultaat vrijgeeft, zie je per vraag wat goed was en wat er ontbrak.

Nakijken als docent

  1. Start gratis vanaf deze pagina

    Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Vragen en antwoorden

Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf.

Door de tijd heen

De volgende gebeurtenissen en ontwikkelingen rondom sport, spel en lichaamsbeweging staan in willekeurige volgorde:

1 De winnaar van de eerste Olympische Spelen, waarbij atleten uit rivaliserende Griekse stadsstaten het tegen elkaar opnamen, was Koroibos uit de stadsstaat Elis.

2 De Romeinse dichter Juvenalis introduceerde het gezegde mens sana in corpere sano (een gezonde geest in een gezond lichaam). Hij schreef dat zijn medeburgers lui waren en liever toekeken hoe anderen zich in het zweet werkten.

3 In de eerste stedelijke gemeenschappen werden polowedstrijden georganiseerd om de strijders te bekwamen in paardrijden en vechten tegelijkertijd.

4 Rousseau schreef een boek waarin hij pleitte voor een opvoeding met voldoende beweging voor kinderen.

5 Ten tijde van de kruistochten werd schaak in Europa geïntroduceerd. Deze denksport was gebaseerd op een spel dat werd gespeeld door vorsten in het Midden-Oosten.

6 Tijdens de bloeitijd van de Republiek introduceerden Nederlandse kooplieden het balspel 'kolven' in Amerika, waar de naam werd verbasterd tot 'golf'.

Vraag 1 2 punten

Zet deze gebeurtenissen en ontwikkelingen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord

Opmerking Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Prehistorie en oudheid

Gebruik bron 1. Een bewering: Met deze wet willen de Atheners het burgerschap en daarmee de democratie beschermen.

Vraag 2 2 punten

Ondersteun beide delen van deze bewering.

Bron 1

De Atheense jurist Demosthenes (384

  • 322 voor Christus) beschrijft een wet:

Als een niet-Atheense man met een burgervrouw samenwoont, op welke manier dan ook, dan mag elke Athener die dat wil (hiertegen) een klacht indienen bij de thesmothetai1). Als de aangeklaagde wordt veroordeeld dan zullen hijzelf en zijn bezittingen worden verkocht en een derde deel zal worden gegeven aan de aanklager. (…) Aanklachten kunnen worden gedaan bij de thesmothetai door diegenen die daar het recht toe hebben.

noot 1 juridische beambten die verantwoordelijk waren voor het vastleggen van wetten in Athene

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • deze wet relaties tussen Atheense burgervrouwen en niet-Atheners bestraft om te voorkomen dat hun eventuele kinderen aanspraak maken op burgerschap / dat een niet-Athener ten onrechte burgerrechten claimt (1)
  • wat ervoor zorgt dat alleen burgers van volledige Atheense afkomst in de volksvergadering een stem hebben / invloed hebben op de Atheense politiek (1)

Gebruik bron 2. Stel: je doet onderzoek naar de uitbreiding van het Romeinse Rijk in Gallië en je hebt twee onderzoeksonderwerpen:

1 de oorzaken voor uitbreiding van het Romeinse Rijk in Gallië

2 de Romeinse legitimering van hun imperialisme Je vindt de speech van Cerialis en besluit hem te gebruiken voor een van je onderzoeksonderwerpen.

Vraag 3 2 punten

Leg uit voor welk onderzoeksonderwerp de bron de meest bruikbare informatie bevat.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Kern van een juist antwoord is: De bron bevat de meest bruikbare informatie voor onderzoeksonderwerp 2, omdat Cerialis met de speech de noodzaak / de rechtvaardigheid van het Romeinse optreden in Gallië benadrukt (om het Romeinse ingrijpen te legitimeren) / de propaganda over de Pax Romana ondersteunt. (2)

De middeleeuwen

Gebruik bron 3. Volgens sommige historici blijkt uit de bron een oorzaak van de toename van de horigheid in de vroege middeleeuwen in West-Europa.

Vraag 4 3 punten

Geef aan welke oorzaak dat is en leg vervolgens uit waardoor de koning deze toename van de horigheid zorgwekkend vindt.

Bron 3

Een mededeling van een Frankische koning uit 811:

Redenen waarom mannen hun militaire verplichtingen1) niet nakomen: Arme mannen beklagen zich erover dat zij worden beroofd van hun eigendom. Deze klachten richten zich zowel tegen bisschoppen, abten en hun zaakwaarnemers als tegen graven en hun plaatsvervangers. Ze zeggen ook dat als iemand weigert de grond die hij in eigendom heeft af te staan aan een bisschop, abt, graaf of diens plaatsvervanger, deze laatsten naar een manier zoeken om die arme man te schaden. Ze dwingen hem bij iedere gelegenheid in het leger te gaan, totdat hij zo erg verarmd is dat hij zijn grond overdraagt of verkoopt, of hij nu wil of niet.

noot 1 In het Frankische koninkrijk konden vrije mannen worden opgeroepen om tijdelijk in het koninklijk leger te dienen.

Vroegmoderne tijd

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Mannen die grond in eigendom hebben, worden bewust verarmd (door oneerlijke maatregelen) zodat zij hun grond moeten afstaan (waardoor ze horigen worden) (1)
  • De koning vindt dit zorgwekkend, omdat hierdoor het aantal vrije mannen die dienstplicht kunnen vervullen afneemt / hierdoor minder mannen hun militaire verplichting aan de koning nakomen, zodat de macht van de koning onder druk komt te staan (2)

In de late middeleeuwen vond het begin van staatsvorming en centralisatie plaats en werden steden in toenemende mate zelfstandig. Aan deze twee ontwikkelingen lag een onderlinge afhankelijkheid van landsheren en steden ten grondslag.

Vraag 5 2 punten

Leg deze onderlinge afhankelijkheid uit.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat de landsheer voor zijn politiek van staatsvorming en centralisatie de politieke / economische steun van de steden nodig had, terwijl de steden voor het krijgen van privileges / stadsrechten (die nodig waren voor de groei van zelfstandigheid) medewerking van de landsheer nodig hadden / de landsheer moesten betalen. (2)

Vroegmoderne tijd

Gebruik bron 4. Spaanse conquistadores veroverden het rijk van de Inca's in Amerika in hoog tempo. Uit deze bron kun je een oorzaak afleiden van deze snelle verovering.

Vraag 6 2 punten

Leg uit welke oorzaak dit is.

Bron 4

Titu Cusi Yupanqui, de heerser van de Inca's in Amerika, laat in zijn boek Een Inca- verslag van de verovering van Peru in 1570 opschrijven:

Toen mijn vader hierover hoorde [over de komst van de Spanjaarden] raakte hij buiten zichzelf en zei: "Hoe durven deze mensen mijn land binnen te vallen zonder mijn autorisatie en toestemming? Wie zijn deze mensen en wat zijn hun gewoonten?" De boodschapper antwoordde: "Heer, deze mensen moeten wel goden zijn, want ze beweren dat ze met de wind gekomen zijn. Ze hebben baarden en zijn heel mooi en wit. Ze eten van zilveren borden. Zelfs hun schapen, waarop ze rijden, zijn groot en dragen zilveren schoenen [hoefijzers]. Ze gooien met donder zoals de lucht dat doet. (...) Bovendien hebben we ooggetuigen die met hun eigen ogen hebben gezien dat ze praten naar witte vellen en dat ze van sommigen van ons de namen kenden voordat iemand ze dat had verteld en die namen wisten ze door naar de vellen te kijken die ze voor zich houden."

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Opmerking Alleen als met een verwijzing naar de bron de oorzaak van de snelle verovering duidelijk wordt gemaakt, worden scorepunten toegekend.

Titu Cusi (bron 4) bekeerde zich tot het christendom en liet zijn relaas opschrijven door een Spaanse missionaris. Hij stuurde zijn boek naar de Spaanse koning Filips II om hem kennis te laten maken met zijn nieuwe volk. Het boek van Titu Cusi werd verschillend beoordeeld:

1 Het werd gezien als een waardevolle bron voor de visie van de inheemse bevolking van Amerika op de verovering door de Spanjaarden.

2 Er werd getwijfeld aan de betrouwbaarheid van de informatie over de verhouding tussen de Inca's en de Spanjaarden.

Vraag 7 2 punten

Geef bij elk van beide oordelen de redenering weer die erbij past.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het boek van Titu Cusi werd gezien als een waardevolle bron, omdat hij als vorst op de hoogte was van de gebeurtenissen rondom de komst van de Spanjaarden / omdat het een ooggetuigenverslag was van een Inca (1)
  • Er werd getwijfeld aan de objectieve / neutrale weergave van de verhouding, omdat Titu Cusi zich bekeerde tot het christendom / zijn relaas liet opschrijven door een Spaanse missionaris / het boek naar Filips II wilde opsturen (waardoor het waarschijnlijk was dat het boek een te positief beeld schetste) (1)

In het begin van de vroegmoderne tijd werd de boekdrukkunst verbeterd, wat onder andere bijdroeg aan de ontwikkeling van vorstelijk absolutisme.

Vraag 8 2 punten

Leg uit dat de verbetering van de boekdrukkunst hieraan kon bijdragen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Voorbeeld van een juist antwoord is: Door de verbetering van de boekdrukkunst konden vorsten sneller / meer wetten in het hele land afkondigen / meer propagandaboodschappen verspreiden, waardoor hun macht over het hele land / onder de bevolking werd geconsolideerd / werd verstevigd (zodat het vorstelijk absolutisme werd bevorderd). (2)

In 1559 werd bekend dat de stad Antwerpen een eigen bisschop zou krijgen, die door Filips II benoemd zou worden op basis van competenties en opleiding. Tegen dit besluit kwam verzet van het Antwerpse stadsbestuur én van de adel, die beide een delegatie naar Filips II stuurden om te klagen. Hierbij passen twee beweringen:

1 De benoeming van een bisschop voor Antwerpen door Filips II paste bij de politiek van de Habsburgse vorsten in de Nederlanden op godsdienstig en op bestuurlijk gebied.

2 Het Antwerpse stadsbestuur en de adel hadden ieder een verschillend motief voor hun verzet.

Vraag 9 4 punten

Ondersteun beide beweringen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Kern van een juist antwoord is: bij 1: De benoeming van de bisschop door Filips II paste bij

Opmerking Alleen als bij 2 verschillende motieven worden genoemd worden

2 scorepunten toegekend.

Gebruik bron 5. Uit deze beschrijving van de intocht van Willem van Oranje blijkt dat:

1 de gevolgen van de matiging van de kettervervolging zichtbaar zijn in Antwerpen.

2 Willem van Oranje in 1566 een positie inneemt tussen het centrale bestuur van de Nederlanden en de hervormers.

Vraag 10 3 punten

Ondersteun beide conclusies door (bij 1) een gevolg te noemen van de matiging en (bij 2) de positie weer te geven die Willem van Oranje inneemt voor elk van beide partijen.

Bron 5

In zijn functie als burggraaf van Antwerpen is Willem van Oranje verantwoordelijk voor de rust en veiligheid in die stad. Jacob van Wesembeke, de stadsadvocaat van Antwerpen, beschrijft de intocht van de prins op 13 juli 1566:

Ondertussen werden de [calvinistische] preken en bijeenkomsten, die men met wapens bewaakte steeds groter. Dat gold ook voor het wantrouwen en de vrees die het volk koesterde tegenover het hof en het stadsbestuur, zodat de stad er armzalig bij stond: velen waren vertrokken, en veel vooraanstaande burgers en kooplieden werden verbannen. Iedereen verlangde naar en riep om de prins [van Oranje]. Iedereen wenste hem hier en hoopte dat hij de toestand zou verbeteren. Hun genegenheid hebben zij ook getoond op 13 juli, toen de prins, in opdracht van de landvoogdes, naar Antwerpen kwam. Van het huis waar hij zou logeren tot meer dan een halve mijl buiten de stad waren de wegen bezet met vele duizenden, ja wel meer dan dertigduizend mensen. Men kon er nauwelijks doorkomen vanwege de menigte. Veel burgers en andere inwoners kwamen de prins te paard tegemoet gereden, en begeleidden hem daarna. Dat deed ook de heer van Brederode, met een groot aantal van de bondgenoten1), die zich op dat ogenblik daar bevonden. (…) Onderweg, en met name buiten de stad, werd er bij het passeren van de prins soms "Vive les Gueux"2) geroepen. De prins berispte de roepers vele keren, zowel met woorden als met gebaren.

noot 1 Edelen die eerder een verzoek om matiging van de kettervervolgingen hadden aangeboden aan de landvoogdes, een van hun leiders is Hendrik van Brederode. noot 2 "Leve de Geuzen"

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • er openlijk calvinistische preken en bijeenkomsten plaatsvinden / grote aantallen calvinisten openlijk samenkomen (waaruit blijkt dat de vervolgingen gestopt zijn na de matiging) (1)
  • Willem van Oranje als vertegenwoordiger van het centrale bestuur de orde in Antwerpen komt herstellen / het gebruik van de opstandige leus Vive les Gueux afkeurt (waarmee Willem van Oranje de kant van het centrale bestuur steunt) (1)
  • Willem van Oranje zich door het (opstandige) volk laat toejuichen / laat vergezellen door de aanbieders van het smeekschrift (waarmee Willem van Oranje de kant van de hervormers steunt) (1)

Gebruik bron 6. Na de ondertekening van de Pacificatie van Gent bezoekt Willem van Oranje in 1577 de stad Brussel. Onderdeel van de intocht is het tableau vivant (een soort levend schilderij) van Perseus en Andromeda.

Vraag 11 3 punten

Leg de keus voor dit tableau uit door:

  • de boodschap over Willem van Oranje te noemen die dit tableau moet overbrengen en
  • daarmee toe te lichten welke bezorgdheid over de aansluiting bij de Pacificatie van Gent bij de inwoners van Brussel moet worden weggenomen en ten slotte
  • met behulp van een kenmerkend aspect uit de zestiende eeuw te verklaren dat het tableau wordt gebaseerd op een Griekse mythe.
Bron 6

Prent uit 1577 van Antoni van Leest van het tableau vivant Perseus en Andromeda. Het tableau is gebaseerd op een Griekse mythe waarin de held Perseus het zeemonster verslaat dat prinses Andromeda bedreigt.

Toelichting: Links staat prinses Andromeda. In het midden het zeemonster. Rechtsboven in de lucht zie je Perseus met op zijn schild het wapen van Willem van Oranje.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • het tableau de boodschap moet overbrengen dat (na het tekenen van de Pacificatie van Gent) Willem van Oranje (als de held Perseus) de Spanjaarden (het monster) zal verslaan (1)
  • waarmee bij de stedelingen de angst moet worden weggenomen dat zij door de Spaanse legers zullen worden gestraft voor de aansluiting bij de Pacificatie van Gent (1)
  • met 'de heroriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid' kan worden verklaard dat het tableau wordt gebaseerd op een Griekse mythe (1)

In 1585 voerden de Staten van Holland een discussie over de positie van Maurits, de zoon van Willem van Oranje. Er werd besloten hem wel tot stadhouder te benoemen, maar om hem niet de titel 'Graaf van Holland' te verlenen.

Vraag 12 2 punten

Licht dit besluit toe door:

  • aan te geven welke continuïteit de Staten van Holland wilden uitdragen met het benoemen van Maurits tot stadhouder en
  • een bestuurlijke verklaring te geven om Maurits niet de titel 'Graaf van Holland' te verlenen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • wilden uitdragen dat (na de moord op Willem van Oranje) de Opstand doorging / de militaire aanpak van de Opstand niet veranderde (omdat die in handen kwam van de zoon van Willem van Oranje) (1)
  • verleenden de titel 'Graaf van Holland' niet, omdat deze titel te veel (soevereine) macht aan Maurits zou geven / om duidelijk te maken dat Maurits in dienst was van de Staten (1)

Gebruik bron 7. Een historicus concludeert dat de pogingen van het ancien régime om de onvrede van de boeren weg te nemen, juist hebben bijgedragen aan het uitbreken van de Franse revolutie.

Vraag 13 2 punten

Geef de redenering weer die de historicus daarbij volgt.

Bron 7

Een ambtenaar in de plaats Ploërmel in het westen van Frankrijk schrijft in juli 1789 aan de regering in Parijs:

Alle boeren in de omgeving en in mijn district weigeren massaal om hun aandeel aan korenschoven af te staan aan de inzamelaar van de tienden1) en zeggen openlijk dat er geen inzameling zal komen zonder bloedvergieten. Zij baseren zich hierbij op het onredelijke argument dat de eis voor afschaffing van de tienden was opgenomen in de Cahiers des doléances van dit district. Hiermee is de afschaffing nu een feit geworden.

noot 1 De tiende is de verplichting voor boeren om één tiende van de oogst af te staan aan de kerk of aan de regering.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Kern van een juist antwoord is: De Cahiers des doléances waren bedoeld om de onvrede weg te nemen door boeren de kans te geven hun klachten tegen het ancien régime te uiten (voor de vergadering van de Staten Generaal), terwijl uit de bron blijkt dat de boeren na het opmaken van de Cahiers weigeren zich nog neer te leggen bij de sociale ongelijkheid / bij de betaling van belastingen aan de kerk / bij de adel (wat bijdraagt aan het uitbreken van de Franse revolutie). (2)

Twee gegevens:

1 In 1577 grepen radicale calvinisten de macht in Gent en richtten een calvinistische republiek op. In deze republiek werden katholieken gemarteld en ter dood veroordeeld.

2 In 1820 schonk Willem I, koning der Nederlanden, aan Gent een schilderij van de Vlaamse schilder Mattheus van Bree. Op dit schilderij was afgebeeld hoe Willem van Oranje bij het bestuur van de Gentse calvinistische republiek pleitte voor vrijlating van katholieken. Een interpretatie: met de schenking van dit schilderij wilde koning Willem I een politiek doel bereiken.

Vraag 14 3 punten

Ondersteun deze interpretatie door:

  • aan te geven welk politiek doel Willem I wilde bereiken en
  • uit te leggen waardoor de voorstelling op het schilderij hiertoe kon bijdragen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Willem I wilde Gent / de Zuidelijke Nederlanden aan zich binden / wilde eenheid creëren in het (recent opgerichte) koninkrijk der Nederlanden (1)
  • Willem I kon duidelijk maken dat hij net als zijn voorvader een goede vorst voor Gent / de Zuidelijke Nederlanden zou zijn, omdat in het schilderij naar voren kwam dat zijn voorvader verdraagzaamheid tussen katholieken en protestanten bepleitte / dat de eenheid moest worden nagestreefd omdat de inwoners van de Nederlanden bij elkaar hoorden vanwege een gezamenlijk verleden (2)

Gebruik bron 8. In 1849 wordt duidelijk dat het Frankfurter Parlement zijn doel in staatkundig opzicht niet heeft bereikt. Met deze prent geeft Schröder hiervoor een verklaring weer.

Vraag 15 3 punten

Leg dit uit door:

  • zonder bron het staatkundige doel van het Frankfurter Parlement te noemen
  • met een verwijzing naar de prent uit te leggen welke oorzaak voor het mislukken hiervan in de prent wordt weergegeven.
Bron 8

In 1849 verschijnt deze prent van Ferdinand Schröder in het satirisch tijdschrift Düsseldorfer Monatblätter:

Onderschrift bij deze prent: "Waarom huil je, kleine hansworst?" "Ik heb voor uw kleine een kroon gemaakt, en nu wil hij hem niet!

Toelichting: Links staat Heinrich von Gagern, president van het Frankfurter Parlement. De vrouw in het midden is symbool voor Pruisen. Rechts staat de Pruisische koning Friedrich Wilhelm IV. De beer naast hem is symbool voor Berlijn, de hoofdstad van Pruisen. Het standbeeld in het midden is Germania, personificatie van het Duitse Rijk.

Moderne tijd

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • Met het afbeelden van (een van de volgende): (1p)
    • Friedrich Wilhelm IV als (spelend) kind dat geen belangstelling heeft voor de kroon / alleen interesse heeft voor Berlijn
    • Pruisen (als krachtige vrouw) die niets moet hebben van (het voorstel van) het Frankfurter Parlement
    • Von Gagern als (huilend) kind dat niet op kan tegen het grote / sterke Pruisen

Opmerking Alleen als een juiste oorzaak wordt genoemd voor het niet bereiken van het doel van het Frankfurter Parlement wordt 1 scorepunt toegekend aan een juiste verwijzing naar de bron.

Moderne tijd

De volgende gebeurtenissen hebben te maken met cartografie:

1 De absolute koning Lodewijk XIV zou hebben verzucht dat de nieuwe landmeetmethodes die Philippe de La Hire gebruikte voor een kaart van Frankrijk, meer grond hadden gekost dan Lodewijk had kunnen verliezen in een oorlog.

2 Filips II gaf, meteen nadat hij landsheer werd van de Nederlanden, opdracht aan Jacob van Deventer om van 220 steden in de Nederlanden plattegronden te maken.

3 Battista Agnese maakte op verzoek van keizer Karel V een wereldkaart waarop de eerste zeereis om de wereld was afgebeeld.

4 De Engelse admiraliteit gaf opdracht om de Franse soldaten uit het leger van Napoleon te verhinderen delen van Australië te verkennen die nog niet in kaart waren gebracht.

5 Floris Balthasars ontving honderd gulden van de Staten-Generaal voor het in kaart brengen van de ligging van het Spaanse leger tijdens het Spaanse beleg van Zaltbommel.

6 Tijdens de Tiendaagse Veldtocht onder leiding van kroonprins Willem werd een kaart gemaakt van de troepenbewegingen van het Nederlandse leger en van de opstandige Belgen.

Vraag 16 2 punten

Zet deze gebeurtenissen in chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Twee beweringen:

1 Groot-Brittannië maakte zich in 1871 zorgen over de politieke situatie in Europa.

2 Bismarck hield na 1871 met zijn buitenlandse politiek rekening met deze Britse zorg.

Vraag 17 3 punten

Ondersteun beide beweringen door:

  • aan te geven welke gebeurtenis de zorg in Groot-Brittannië over de politieke situatie veroorzaakte en
  • een verklaring te geven voor de Britse zorg hierover en
  • aan te tonen dat Bismarck met zijn politiek rekening hield met deze Britse zorg.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De eenwording van Duitsland / de overwinning van Duitsland op Frankrijk (en het daardoor veranderde machtsevenwicht) veroorzaakte de zorg in Groot-Brittannië (1)
  • De Britten maakten zich zorgen, omdat zij vreesden dat de Duitse hegemonie op het continent ook de Britse (koloniale) belangen zou aantasten / zij vreesden voor een nieuwe Europese oorlog (1)
  • Bismarck voerde een alliantiepolitiek (of een juiste omschrijving daarvan) / geen koloniale politiek / streefde naar handhaving van het bestaande machtsevenwicht (waarmee hij tegemoetkwam aan de Britse zorg) (1)

In 1896 werd in Den Haag de Vereeniging Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid opgericht. Deze vereniging had een bestuur waarin uitsluitend vrouwen werden toegelaten.

Vraag 18 2 punten

Leg uit dat het bestuur met dit toelatingsbeleid een politiek- maatschappelijke ontwikkeling wilde bevorderen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Alleen als een verband wordt aangegeven tussen het toelatingsbeleid en de ontwikkeling van een politiek-maatschappelijke verandering worden scorepunten toegekend.

Gebruik bron 9. Rosa Luxemburg is geïnspireerd door de ideeën van Marx. Toch verklaart de Komintern, de vereniging van alle communistische partijen onder leiding van de Sovjet-Unie, in 1925 dat sommige ideeën van Rosa Luxemburg gevaarlijk zijn.

Vraag 19 2 punten

Leg met een verwijzing naar de bron uit welk idee van Rosa Luxemburg de Komintern gevaarlijk zal hebben gevonden.

Bron 9

In 1918 schreef Rosa Luxemburg (1871-1919), leider van de Spartakusbond, in het pamflet De Russische Revolutie:

Socialistische democratie begint op het moment van de machtsovername door de socialistische partij, en zij is niets anders dan dictatuur van het proletariaat. Jawel: dictatuur! Maar die dictatuur geldt de toepassing van de democratie, niet de afschaffing ervan, door middel van een energieke, vastberaden ingreep in de verworven rechten en economische verhoudingen van de burgerlijke maatschappij

  • op een andere manier kan de socialistische omwenteling niet gerealiseerd worden. Deze dictatuur moet echter worden uitgeoefend door de klasse en niet door een kleine minderheid van leiders namens die klasse, dat wil zeggen: zij moet stap voor stap een gevolg zijn van de actieve bemoeienissen van de massa, zij moet direct door de massa beïnvloed worden, gecontroleerd worden door het totale openbare leven, voortkomen uit de toenemende politieke scholing van de massa.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Kern van een juist antwoord is: Rosa Luxemburg schrijft dat de dictatuur van het proletariaat moet worden uitgeoefend door de massa / niet in handen mag komen van een kleine minderheid, wat de Komintern gevaarlijk vindt, omdat de Sovjet-Unie (die de dienst uitmaakt in de Komintern) een communistische partijdictatuur kent / omdat de Komintern (het leninistische) idee ondersteunt dat de macht in handen moet zijn van een kleine groep (beroepsrevolutionairen). (2)

Gebruik bron 10. De Conservatieve Partij maakt met deze verkiezingsposter duidelijk dat zij zich zorgen maakt over twee ontwikkelingen.

Vraag 20 3 punten

Ondersteun deze bewering door:

  • met behulp van twee kenmerkende aspecten uit de eerste helft van de twintigste eeuw de twee ontwikkelingen te noemen waarover de Conservatieve Partij zich zorgen maakt en
  • aan te geven welk verband de Conservatieve Partij legt tussen deze twee ontwikkelingen.
Bron 10

Britse verkiezingsposter van de Conservatieve Partij uit 1931:

Vertaling: Eén Verenigd Rijk! betekent meer handel en werkgelegenheid Stem conservatief en steun de nationale regering.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Kern van een juist antwoord is: Uit de poster is op te maken dat de Conservatieve Partij zich zorgen maakt

Opmerking Alleen als een passend kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw wordt verbonden met een juiste ontwikkeling, wordt telkens

1 scorepunt toegekend.

Twee gegevens over de Volkstrauertag (Volksrouwdag), de herdenkingsdag voor de Duitse slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog:

1 In 1933 zei Hitler tijdens de Volkstrauertag: "Du bist nichts, Dein Volk ist alles" ("Jij bent niets, jouw volk is alles").

2 In 1934 werd de Volkstrauertag hernoemd tot Heldengedenktag (Gedenkdag voor de helden). Met deze gegevens kun je de introductie van het nationaalsocialistische gedachtegoed in Duitsland aantonen.

Vraag 21 3 punten

Licht dit toe door:

  • een kenmerk van het nationaalsocialisme te noemen dat past bij de leus "Du bist nichts, Dein Volk ist alles" en
  • met een ander kenmerk van het nationaalsocialisme een ideologische verklaring te geven voor de hernoeming tot Heldengedenktag.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Als hetzelfde kenmerk van het nationaalsocialisme meer dan één keer gebruikt wordt, wordt hiervoor niet meer dan 1 scorepunt toegekend.

Gebruik bron 11. In augustus 1939 sluiten Duitsland en de Sovjet-Unie een niet- aanvalsverdrag. Twee gegevens:

1 Veel communisten veroordelen het sluiten van het niet-aanvalsverdrag tussen Duitsland en de Sovjet-Unie op ideologische gronden.

2 Volgens veel historici droeg de weigering van Groot-Brittannië en Frankrijk om de Sovjet-Unie uit te nodigen voor de Conferentie van München, bij aan de totstandkoming van het niet-aanvalsverdrag.

Vraag 22 4 punten

Leg uit dat:

  • Stalins uitspraak gezien kan worden als een reactie op die ideologische kritiek (zie 1) en
  • je het verband tussen de weigering de Sovjet-Unie uit te nodigen in München en het sluiten van het niet-aanvalsverdrag door de Sovjet-Unie (zie 2) met deze bron niet kunt ondersteunen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Volgens Stalin zal het sluiten van het niet-aanvalsverdrag (de oorlog doen voortduren en daarmee) alle kapitalistische landen schaden (wat een doelstelling is van de communisten), waarmee hij de kritiek afwijst dat de Sovjet-Unie de kant kiest van de grootste politieke vijand van het communisme / van het fascisme (2)
  • De redenering dat de Sovjet-Unie het niet-aanvalsverdrag sluit uit bezorgdheid (door de uitsluiting bij de Conferentie van München) betrokken te worden bij de oorlog kun je niet ondersteunen, omdat uit de bron blijkt dat Stalin de oorlog die Hitler voert goedkeurend bekijkt / De redenering dat de Sovjet-Unie het niet-aanvalsverdrag sluit om Groot-Brittannië en Frankrijk te straffen (voor de uitsluiting bij de Conferentie van München) kun je niet ondersteunen, omdat uit de bron blijkt dat Stalin van plan is de volgende keer de andere kant aan te sporen (en dus geen nadrukkelijke keuze maakt voor Duitsland) (2)

Verschillende Duitse regeringen kozen ieder een nationale vlag van Duitsland:

1871 Na de eenwording koos het Duitse keizerrijk voor een vlag met de kleuren zwart-wit-rood. In deze vlag was het zwart-wit van de Pruisische vlag opgenomen.

1919 De grondwet van de Weimarrepubliek bepaalde dat de Duitse vlag de kleuren zwart-rood-geel had. Dezelfde vlag werd in 1848 gebruikt door het Frankfurter Parlement.

1935 Een van de Neurenberger wetten bepaalde dat de partijvlag van de NSDAP, een rode vlag met op een witte cirkel het zwarte hakenkruis, de enige nationale vlag werd van Duitsland.

1949 De regering van de DDR koos de vlag met de kleuren zwart-rood- geel tot de nationale vlag. De verschillende Duitse regeringen wilden met de keuze van hun vlag een politieke boodschap uitdragen.

Vraag 23 2 punten

Toon dit aan door bij de vlaggen van 1871 en 1949 elk een politieke boodschap te noemen die de vlag moest uitdragen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • de vlag met de kleuren van Pruisen droeg het Duitse keizerrijk uit dat Pruisen de machtigste Duitse (deel)staat was / een belangrijke rol had gespeeld tijdens de Duitse eenwording (1)
  • de vlag van het Frankfurter Parlement / de Weimarrepubliek droeg de regering van de DDR uit dat het land een volksdemocratie was / zich distantieerde van het Derde Rijk / van het keizerrijk (1)

Gebruik bron 12. De hippies dragen in de jaren 1960-1970 bij aan sociaal-culturele veranderingsprocessen door zich af te zetten tegen economische veranderingen in die tijd.

Vraag 24 2 punten

Leg dit uit.

Bron 12

In het Amerikaanse tijdschrift Ramparts verschijnt in 1967 een artikel over hippies:

Hippies hebben een duidelijk beeld van de ideale samenleving (…), waarin iedereen veranderd is en mooi en vol liefde en gelukkig en vrij. Maar het is een visie waarin noodzakelijkerwijs een radicale, politieke filosofie besloten ligt: leven in communeverband, drastische inperking van het privébezit, afwijzing van geweld, creativiteit vóór consumptie, vrijheid vóór autoriteit en minder nadruk op de overheid en op traditionele vormen van leiderschap. (...) Alle hippies hebben een politieke houding

  • een houding van onverzoenlijk verzet tegen het establishment, dat hen als misdadigers bestempelt omdat ze lsd en marihuana gebruiken, en hen haat omdat ze met z'n negenen in een kamer en met z'n drieën in een bed slapen, vrije seks schijnen te bedrijven, geen last blijken te hebben van schuldgevoelens en bovendien nog gezonde kinderen in smerige kleren kunnen grootbrengen. (...) Ze staan zeer duidelijk en voorgoed buiten de gemeenschappelijke opinie, waaraan deze samenleving zo'n waarde hecht. En omdat het wereldje van de hippies in zo verregaande mate het wereldje is van de mensen onder de vijfentwintig, en, zoals Time1) al waarschuwde, al heel gauw de helft van de Amerikaanse bevolking zal uitmaken, is dit een politiek feit van betekenis.

noot 1 Time Magazine is een Amerikaans tijdschrift.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Opmerking Alleen als er een verband wordt gelegd tussen de levenswijze van de hippies en een economische verandering worden scorepunten toegekend.

Gebruik bron 12. Er vindt in de jaren 1970 een verandering plaats in het Amerikaanse beleid in de Vietnamoorlog. Je kunt hiervoor een oorzaak uit de bron afleiden.

Vraag 25 3 punten

Licht dit toe door:

  • zonder bron aan te geven welke verandering in het beleid plaatsvindt en
  • met een verwijzing naar de bron een oorzaak van deze verandering te noemen.
Bron 12

In het Amerikaanse tijdschrift Ramparts verschijnt in 1967 een artikel over hippies:

Hippies hebben een duidelijk beeld van de ideale samenleving (…), waarin iedereen veranderd is en mooi en vol liefde en gelukkig en vrij. Maar het is een visie waarin noodzakelijkerwijs een radicale, politieke filosofie besloten ligt: leven in communeverband, drastische inperking van het privébezit, afwijzing van geweld, creativiteit vóór consumptie, vrijheid vóór autoriteit en minder nadruk op de overheid en op traditionele vormen van leiderschap. (...) Alle hippies hebben een politieke houding

  • een houding van onverzoenlijk verzet tegen het establishment, dat hen als misdadigers bestempelt omdat ze lsd en marihuana gebruiken, en hen haat omdat ze met z'n negenen in een kamer en met z'n drieën in een bed slapen, vrije seks schijnen te bedrijven, geen last blijken te hebben van schuldgevoelens en bovendien nog gezonde kinderen in smerige kleren kunnen grootbrengen. (...) Ze staan zeer duidelijk en voorgoed buiten de gemeenschappelijke opinie, waaraan deze samenleving zo'n waarde hecht. En omdat het wereldje van de hippies in zo verregaande mate het wereldje is van de mensen onder de vijfentwintig, en, zoals Time1) al waarschuwde, al heel gauw de helft van de Amerikaanse bevolking zal uitmaken, is dit een politiek feit van betekenis.

noot 1 Time Magazine is een Amerikaans tijdschrift.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • De Amerikaanse regering gaat begin jaren 1970 op zoek naar een diplomatieke oplossing voor de oorlog (driehoeksdiplomatie) / wil begin jaren 1970 de Amerikaanse deelname aan de oorlog stopzetten (1)
  • Uit de bron blijkt dat de hippies (die een samenleving nastreven zonder geweld) een groot aandeel van de jonge (toekomstige) kiezers vormen, zodat de regering hun kritiek op de deelname aan de oorlog niet wil / kan negeren (en op zoek gaat naar een diplomatieke oplossing) (2)

Een anekdote: Aleksandr Didusenko, de correspondent in Praag van de Russische krant Trud (Arbeid) vroeg in 1968 aan Brezjnev wat hij mocht schrijven over de gebeurtenissen tijdens de Praagse Lente. Hem werd verteld: "Schrijf de waarheid", waarna Brezjnev daaraan toevoegde: "In één exemplaar, dat je aan mijn assistent mag sturen."

Vraag 26 3 punten

Licht het antwoord van Brezjnev toe door:

  • een binnenlandse politieke en een buitenlandse politieke reden te noemen voor zijn antwoord en
  • met deze anekdote aan te tonen dat de Sovjet-Unie een totalitaire staat was.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • wilde Brezjnev voorkomen dat inwoners van de Sovjet-Unie beïnvloed raakten door de ideeën van Dubček / sympathiseerden met het opstandige Tsjecho-Slowakije (1)
  • wilde Brezjnev de relatie met het Westen / met de Oostbloklanden niet in gevaar brengen met berichten over hardhandig optreden door de Sovjettroepen (1)
  • werd censuur toegepast / bemoeide Brezjnev zich met de inhoud van de krant (wat een kenmerk van totalitarisme is) (1)

Gebruik bron 13. Een interpretatie: Tekenaar Herblock geeft in deze prent uit 1989 een westerse visie weer op een verandering in Oost-Europa in dat jaar.

Vraag 27 4 punten

Leg deze interpretatie uit door, telkens met een verwijzing naar de bron, aan te tonen:

  • welke verandering voor Herblock aanleiding is om deze prent te tekenen en
  • dat Herblock een westerse visie op die verandering weergeeft.
Bron 13

In 1989 verschijnt deze prent van tekenaar Herblock in de Amerikaanse krant The Washington Post, met als titel Omwenteling:

Toelichting: De arm is van het Amerikaanse vrijheidsbeeld.

Vertaling: Van links naar rechts: Oost-Duitsland, Tsjecho-Slowakije, Hongarije, Bulgarije, Polen, USSR (Sovjet-Unie)

►►► ν

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Opmerking Alleen als de verandering / de westerse visie juist wordt weergegeven, wordt 1 scorepunt toegekend aan een juiste verwijzing naar de prent.

De volgende gegevens gaan over Joseph Luns (1911-2002), Nederlands minister van Buitenlandse zaken en secretaris-generaal van de NAVO:

1 In 1957 ondertekende Luns het Verdrag van Rome, waarin landen afspraken maakten over het vrije verkeer van goederen in West-Europa.

2 In 1962 vertelde Luns de Amerikaanse politicus Robert Kennedy dat Nederland marineschepen had gestuurd naar Nieuw-Guinea, dat deel uitmaakte van het koninkrijk der Nederlanden, om te voorkomen dat Indonesië dat gebied zou inlijven.

3 In 1979 pleitte Luns voor de modernisering van het kernwapenarsenaal van de NAVO.

Vraag 28 2 punten

Kies twee gegevens uit het leven van Joseph Luns en geef telkens aan bij welk kenmerkend aspect van de tweede helft van de twintigste eeuw dit gegeven past.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Voorbeeld van een juist antwoord is (twee van de volgende): bij 1: − Zijn ondertekening van het Verdrag van Rome past bij 'De eenwording van Europa'. bij 2: − Zijn mededeling dat Nederland marineschepen naar Nieuw-Guinea stuurde past bij (het tegengaan van) 'de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld'. bij 3: − Zijn werk voor de NAVO / zijn pleidooi voor modernisering van het kernwapenarsenaal past bij 'de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken' / past bij 'een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog'. per juiste combinatie van gegeven en kenmerkend aspect (1) (2)

Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen vwo Geschiedenis 2019, tijdvak 2. Afbeeldingen en de exacte opmaak staan in het originele examen: https://www.examenblad.nl/2019/vwo/documenten/cse-2/vw-1021-a-19-2-o

Andere examens geschiedenis vwo

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Veelgestelde vragen

Hoeveel vragen heeft het eindexamen geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2?

Het centraal examen geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2 loopt tot vraag 28. Van 21 vragen staat het onderwerp in de vragenbank. De meeste vragen gaan over tijd van wereldoorlogen (5), Koude Oorlog (5) en historische vaardigheden (3).

Wat zijn de antwoorden van het examen geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2?

Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.

Waar vind ik het correctievoorschrift van geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2?

Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2019/vwo/documenten/cse-2/vw-1021-a-19-2-c).

Hoe oefen ik met het examen geschiedenis vwo 2019, tijdvak 2 en krijg ik feedback?

Vraag je docent om het examen als oefentoets klaar te zetten in ToetsChecker. Je maakt het op papier of online, en het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, met feedback per vraag. Je docent geeft het resultaat daarna vrij.