Eindexamen geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Door de tijd heen, Prehistorie en oudheid, De middeleeuwen, Vroegmoderne tijd, Moderne tijd, Door de tijd heen, Moderne tijd.

Kort antwoord

Het centraal examen geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2 telt 26 vragen. De meeste vragen gaan over historische vaardigheden (5), Koude Oorlog (4) en tijd van steden en staten (3). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.

Vragen en antwoorden

Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf, of maak het examen online en laat het nakijken.

Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende gegevens over haardracht staan in willekeurige volgorde. Zet deze gegevens over haarmodes in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Vrouwen in prehistorisch Europa droegen hun haar vaak in lange vlechten, soms versierd met kralen of schelpen.
  • 2. Rijke Romeinse vrouwen lieten pruiken maken van het haar van hun Germaanse slaafgemaakten.
  • 3. De koningen van de Franken, die regeerden in de tijd dat het christendom opkwam in Europa, lieten hun haar nooit knippen.
  • 4. De monnik Bernardus van Clairvaux keurde het dragen van lang haar door kruisridders af, omdat dit nadelig zou zijn bij het vechten.
  • 5. Om aan het schoonheidsideaal van een hoog voorhoofd te voldoen epileerden vrouwen tijdens de Renaissance hun haargrens.
  • 6. De regenten in de Nederlandse Republiek begonnen naar voorbeeld van het Franse hof pruiken te dragen.

Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Prehistorie en oudheid

Bron 1

Bij Ur (in huidig Irak) is een kleitablet gevonden uit omstreeks 1750 voor Christus.

Op het kleitablet schrijft de koopman Nanni aan Ea-nasir: Toen je me bezocht zei je: „Ik zal Gimil-sin koperen staven geven van hoge kwaliteit.” Je ging weg maar je bent je belofte niet nagekomen. Je gaf mijn boodschapper staven van slechte kwaliteit en zei: „Neem ze als je ze wilt; als je ze niet wilt ga dan maar weg!” Voor wie zie jij mij aan dat je iemand als mij behandelt met zoveel minachting? Ik heb een boodschapper gestuurd om de zak met geld (die bij jou in bewaring was gegeven) op te halen maar je hebt me beledigd door die herhaaldelijk met lege handen terug te sturen, en dat terwijl hij door vijandelijk gebied moest reizen. Is er verder iemand onder de kooplieden die handelen met Dilmun1) die me zo heeft behandeld? Alleen jij behandelt mijn boodschapper met minachting! En dat alleen maar vanwege een gewicht aan zilver dat ik je verschuldigd ben. Jij voelt je vrij mij op deze manier aan te spreken, terwijl ik namens jou het paleis al 1080 pond koper bezorgde, en Sjoemi-aboem heeft ook 1080 pond koper gegeven, afgezien van wat we beiden al hadden laten noteren op een verzegeld tablet dat wordt bewaard in de tempel van Sjamasj.

noot 1 eiland in de Perzische Golf

https://www.anecdotesfromantiquity.com/a-customer-complaint-letter-from-mesopotamia/

Vraag 2 2 punten

Gebruik bron 1.
Je concludeert dat Ur in 1750 voor Christus een vroeg-stedelijke gemeenschap is, onder andere omdat uit de bron blijkt dat er sprake is van handel.
Ondersteun je conclusie door voor twee andere kenmerken van een vroeg-stedelijke gemeenschap aan te tonen dat ze in de bron naar voren komen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist kenmerk van een vroeg-stedelijke gemeenschap (niet handel) en laat met een passend gegeven uit bron 1 zien dat dit in de bron naar voren komt. (1p)
  • Noemt een tweede juist kenmerk van een vroeg-stedelijke gemeenschap (niet handel, niet hetzelfde als het eerste kenmerk) en laat met een passend gegeven uit bron 1 zien dat dit in de bron naar voren komt. (1p)

Per juiste combinatie van een kenmerk van een vroeg-stedelijke gemeenschap en een passend gegeven uit bron 1: 1 punt. Kenmerken uit het correctievoorschrift: administratie of schrift (Nanni stuurt een geschreven boodschap, het tablet met afspraken, het bijhouden van hoeveel koper hij afdraagt, vaste gewichten), arbeidsdeling (Nanni heeft boodschappers in dienst), hiërarchie (een koning of heerser met een paleis in Ur), geldeconomie (de zak geld in bewaring, het zilver dat Ea-nasir schuldig is).

Vraag 3 3 punten

Twee gegevens over de Romeinse schrijver Suetonius (ca.70-140) die biografieën schreef over Romeinse keizers:
1 Suetonius was de keizerlijke bibliothecaris en archivaris.
2 Suetonius schreef biografieën over keizers voor een breed publiek, waarbij hij uitgebreid inging op persoonlijke details zoals het uiterlijk van de keizers, hun eetgewoonten en hun seksuele gedragingen.
Historici verschillen van mening over de betrouwbaarheid van de biografieën van Suetonius voor een onderzoek naar de Romeinse keizers.
Verklaar dit verschil van mening door:
− met het eerste gegeven aan te geven waardoor sommige historici de informatie in zijn biografieën als betrouwbaar beschouwen, en
− met het tweede gegeven te beredeneren waardoor sommige historici de biografieën van Suetonius minder betrouwbaar vinden voor een onderzoek naar de Romeinse keizers.

Bekijk het antwoord
  • Bij het eerste gegeven: Suetonius kon door zijn werk in de keizerlijke bibliotheek/archieven over verschillende bronnen beschikken om informatie te verkrijgen / te controleren, waardoor historici de informatie als betrouwbaar beschouwen. (1p)
  • Bij het tweede gegeven: Suetonius wilde een breed publiek boeien of vermaken, waardoor hij wellicht bepaalde zaken overdreef, te veel aandacht besteedde aan 'smeuïge' details of (te) weinig vertelde over gebeurtenissen die niet interessant gevonden zouden worden, waardoor de biografieën als minder betrouwbaar worden beschouwd voor een onderzoek naar de keizers. (2p)

De middeleeuwen

Bron 2

In zijn Historie der Franken dat is geschreven tussen 573 en 594, beschrijft bisschop Gregorius van Tours een conflict in een vrouwenklooster in 589:

In het klooster van Poitiers gebeurde iets ongehoords. Aangespoord door de duivel dwong Clothilde (…) de andere nonnen een eed af te leggen om een aanklacht in te dienen tegen de abdis1) Leubovera. Het was de bedoeling Leubovera te verdrijven en Clothilde in haar plaats tot hoofd van het klooster te kiezen. Clothilde verliet het klooster, samen met ruim veertig andere nonnen. (…) De onzalige en wispelturige vrouw vergat hoe nederig de heilige Radegundis, de stichteres van het klooster, had geleefd. Na hun vertrek uit het klooster bereikten ze Tours. Nadat ze me had begroet, sprak Clothilde: (…) „Ik ga naar mijn koninklijke verwanten om hun te vertellen wat wij moeten doorstaan.” Ik antwoordde: „Als de abdis heeft gezondigd of de regels van het klooster op een of andere manier heeft overtreden, laat ons dan mijn broeder Maroveus, de bisschop (van Poitiers), bezoeken om haar samen aan te klagen. Wanneer de zaak is afgehandeld, keren jullie terug naar het klooster, zodat hetgeen de heilige Radegundis door vasten, eindeloze gebeden en onophoudelijke daden van liefdadigheid tot stand heeft gebracht door buitensporig gedrag niet verloren gaat.” Maar zij antwoordde: „Geen sprake van!”

noot 1 Een abdis is het hoofd van het klooster.

http://www.thelatinlibrary.com/gregorytours/gregorytours9.shtml, aldaar 39

Vraag 4 3 punten

Gebruik bron 2.
Twee vragen bij een onderzoek naar kloosters in de vroege middeleeuwen:
1 Wat was het verloop van het conflict in het klooster van Poitiers?
2 Aan welke idealen moesten nonnen in de vroege middeleeuwen voldoen?
De bron is bruikbaarder voor de tweede vraag.
Verklaar dit door:
− uit te leggen waardoor de bron minder betrouwbare informatie bevat voor de eerste vraag, en daarna
− een ideaal voor nonnen in de vroege middeleeuwen uit de bron af te leiden.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Gregorius als bisschop/geestelijke uitgaat van een ideaalbeeld van nonnen waar Clothilde niet aan voldoet, of het gedrag van Clothilde als duivels beschouwt, of partij is in het conflict en daardoor vermoedelijk haar gedrag overdrijft, of de schuld van het verloop van het conflict bij Clothilde probeert te leggen, en laat zien hoe dit de bron minder betrouwbaar maakt voor de eerste vraag. (2p)
  • Leidt uit de bron een ideaal voor nonnen af: een ideale non is nederig, gehoorzaam, vast, bidt of verricht liefdadigheid (op te maken uit het tot voorbeeld stellen van het gedrag van Radegundis). (1p)

Het eerste deel van 2 punten alleen als het antwoord op de eerste deelvraag een combinatie bevat van de visie van Gregorius en een uitleg op welke wijze dit de bron minder betrouwbaar maakt voor de eerste vraag.

Vraag 5 2 punten

In 1224 besloot Johanna van Constantinopel, de gravin van Vlaanderen, om de eerste vijftig mannen die zich in de Vlaamse stad Kortrijk wilden vestigen om wol te bewerken levenslang vrij te stellen van diverse belastingen.
Historici beweren dat Johanna met dit besluit grotere Vlaamse steden als Brugge wilde beconcurreren.
Ondersteun deze bewering door uit te leggen op welke wijze Johanna met dit besluit ook haar eigen politieke positie verstevigde.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat door de concurrentie met Kortrijk Brugge en andere steden in Vlaanderen niet te machtig konden worden, zodat de stedelijke macht verdeeld raakte en Johanna minder sterke steden tegenover zich kreeg, waardoor haar politieke positie werd verstevigd. (2p)

Alleen als het antwoord ingaat op de positie van Johanna en niet op die van de stad Kortrijk.

Vraag 6 2 punten

In 1280 bepaalde het stadsbestuur van Brugge dat ambachtslieden die zich wilden vestigen in de stad en hun ambacht wilden uitoefenen, zich moesten laten inschrijven als poorter in aanwezigheid van hun toekomstige meester en het gildebestuur.
Met deze voorwaarde beschermden zowel het stadsbestuur als het bestuur van het gilde hun eigen belang.
Geef voor het stadsbestuur en voor het bestuur van het gilde apart aan welke redenering zij hierbij volgden.

Bekijk het antwoord
  • Voor het stadsbestuur: de aanwezigheid van de toekomstige meester en het gildebestuur garandeert dat nieuwe poorters genoeg kennis of kunde hebben om bij te dragen aan de stedelijke economie, dat ze niet afhankelijk worden van liefdadigheid, of dat er geen onrust ontstaat bij ambachtslieden of gildeleden die al in de stad wonen. (1p)
  • Voor het bestuur van het gilde: het gilde behoudt invloed over wie een ambacht in de stad mag uitoefenen, of kan zo de concurrentie van nieuwkomers tegengaan. (1p)

Alleen als het antwoord ingaat op een gevolg van deze voorwaarde.

Bron 3

De Italiaanse filosoof Marsilius van Padua schrijft in 1324 de Defensor Pacis (Verdediger van de vrede). Hierin staat:

Voor nu is het voldoende om te laten zien, en dat zal ik ook aantonen, dat Christus zelf niet in de wereld is gekomen om mensen te regeren (…), maar om zich te onderwerpen aan de staat. (…) Ik zal ook laten zien dat de apostelen1) hierin echte volgelingen van Christus waren, en dat zij hun opvolgers ook zo opgeleid hebben. Ik zal verder aantonen dat Christus en zijn apostelen ernaar verlangden onderworpen te zijn, en ook voortdurend onderworpen waren, aan de dwingende jurisdictie van vorsten (…) en dat zij alle anderen geleerd hebben en voorgeschreven hebben om hetzelfde te doen op straffe van eeuwige veroordeling.

noot 1 Apostelen zijn leerlingen van Jezus die door hem zijn aangesteld om de christelijke boodschap te verspreiden.

https://sourcebooks.fordham.edu/source/marsiglio4.asp

Vraag 7 2 punten

Gebruik bron 3.
De paus veroordeelt Marsilius van Padua als ketter en verstoot hem uit de kerk.
Toon met een verwijzing naar de bron aan welke politieke achtergrond deze veroordeling heeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect.

Bekijk het antwoord
  • Toont met een verwijzing naar de bron aan dat Marsilius partij kiest tegen de paus, doordat hij schrijft dat Christus en de apostelen zich onderwierpen aan de vorsten en anderen voorschrijven zich aan de vorsten te onderwerpen. (1p)
  • Noemt het kenmerkende aspect: het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben. (1p)

Vroegmoderne tijd

Vraag 8 2 punten

In april 1550 protesteerde het stadsbestuur van Antwerpen tegen een verordening van Karel V. In deze verordening stond dat het drukken en bezitten van ketterse boeken en het bijwonen van ketterse bijeenkomsten met de dood moest worden bestraft. Het stadsbestuur vreesde dat de economie van Antwerpen zou lijden onder deze maatregelen. Het onderhandelde succesvol met de vertegenwoordiger van Karel V over een meer gematigde verordening waarin "onze kooplieden en ingezetenen zouden blijven bij hun oude vrijheden en voordelen".
Geef aan:
− dat het stadsbestuur uitging van particularisme, en
− waarom het stadsbestuur verwachtte dat de economie van Antwerpen zou lijden onder de verordening van Karel V.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat het stadsbestuur uitging van particularisme: het bestuur wilde dat de oude vrijheden en voordelen van de stad behouden bleven, en verzette zich tegen de uitvoering van een centraal opgelegde maatregel. (1p)
  • Geeft aan waarom het stadsbestuur verwachtte dat de economie zou lijden: (buitenlandse) protestantse handelaren zouden niet meer naar Antwerpen komen, of er zou onrust ontstaan onder (protestantse) handelaren. (1p)

Vraag 9 2 punten

In de zeventiende eeuw werden 'rariteitenkabinetten' populair, waarin verzamelingen van natuurhistorische objecten en curiosa (wonderbaarlijke objecten) werden tentoongesteld. Buitenlandse bezoekers verbaasden zich erover dat in de Republiek de meeste rariteitenkabinetten het eigendom waren van burgers.
Verklaar deze verbazing van de buitenlandse bezoekers, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit die tijd.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart de verbazing: in de Republiek konden burgers een rariteitenkabinet bezitten, in tegenstelling tot andere landen, en noemt een passend kenmerkend aspect, zoals de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Republiek, of het feit dat de adel niet de belangrijkste verzamelaar van kunst en curiosa was. (2p)

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van een juiste uitleg over de verbazing dat gewone burgers de rariteitenkabinetten bezitten en een daarbij passend kenmerkend aspect. Als in plaats van een kenmerkend aspect 'de Gouden Eeuw' wordt genoemd, is er geen punt, want dat is een periode.

Bron 4

In 1641 schrijft René Descartes:

Maar zie wat er gebeurt als ik het stukje [bijenwas] bij het vuur houd: de smaak is verdwenen, de geur vervlogen, de kleur veranderd. Van de vorm is niets over en de omvang is toegenomen. Het stukje is vloeibaar geworden en door de hitte bijna niet meer te hanteren. Als je ertegen aantikt, maakt het geen geluid meer. Is dit na deze verandering nog steeds dezelfde bijenwas? We moeten toegeven dat het dezelfde bijenwas is, niemand zal iets anders beweren. Wat was er voor mij dan zo kenmerkend aan dit stukje bijenwas? Die kenmerken kunnen in ieder geval niet door mijn zintuigen onder de aandacht zijn gebracht, want smaak, geur, zicht, gevoel en gehoor zijn nu allemaal veranderd. En toch blijft het hetzelfde stukje bijenwas.

Rene Descartes, Meditations on First Philosophy in Focus, Londen en New York 1993, pag. 55

Vraag 10 2 punten

Gebruik bron 4.
Uit deze beschrijving blijkt het rationalisme van Descartes.
Leg dit uit.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Descartes met de beschrijving aantoont dat empirisch onderzoek of observeren niet voldoende is om natuurwetten te doorgronden, zodat een wetenschapper zijn verstand of rede moet gebruiken om de resultaten te interpreteren, en verwijst daarbij naar de beschrijving. (2p)

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van een juiste uitleg over de ondersteuning van het rationalisme en een verwijzing naar de beschrijving. Als in het antwoord alleen wordt ingegaan op empirisme of waarneming, worden geen punten toegekend.

Vraag 11 3 punten

Enkele gegevens over migranten die in de zeventiende eeuw uit Duitse gebieden naar de Republiek kwamen:
1 In de eerste helft van de zeventiende eeuw werden veel Duitse migranten als soldaat in het leger van de Republiek aangenomen, waarbij de voorkeur uitging naar calvinisten.
2 In de tweede helft van de zeventiende eeuw werkten veel Duitse migranten bij de groeiende oorlogsvloot van de Republiek.
Geef een politiek-militaire verklaring voor:
− het vertrekken van migranten uit juist het Heilige Roomse Rijk in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en
− de voorkeur voor calvinisten als soldaat in het leger van de Republiek in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en
− de groei van de oorlogsvloot van de Republiek in de tweede helft van de zeventiende eeuw.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart het vertrekken van migranten uit het Heilige Roomse Rijk in de eerste helft van de zeventiende eeuw met de Dertigjarige Oorlog: de situatie in het Rijk was onveilig, zodat inwoners naar elders trokken. (1p)
  • Verklaart de voorkeur voor calvinisten als soldaat: calvinisten zouden betrouwbaar of gemotiveerd zijn, omdat zij vochten voor het in stand houden van de calvinistische Republiek tegen de troepen van de katholieke Habsburgers. (1p)
  • Verklaart de groei van de oorlogsvloot in de tweede helft van de zeventiende eeuw: de Republiek moest haar positie in de wereldhandel veiligstellen tegen Engeland of Frankrijk, die de Republiek aanvielen, zodat een sterkere oorlogsvloot nodig was. (1p)

Bron 5

Bron 5
Bron 5 https://www.lakenhal.nl/nl/collectie/8907

In 1664 wordt langs de Oude Rijn van Leiden naar Woerden en Utrecht een jaagpad aangelegd, waarlangs trekschuiten door paarden voortgetrokken kunnen worden. Ter gelegenheid van de voltooiing van het jaagpad laat het stadsbestuur van Leiden deze zilveren penning maken:

Afbeelding: een zilveren penning (foto van de ene zijde). Midden: het stadswapen en een panorama van Leiden. Daarboven staat het jaartal van de penning. Daaromheen de namen en familiewapens van de vier burgemeesters, die Leiden in 1664 besturen. Latijns randschrift.

Toelichting:
In het midden zijn het stadswapen en een panorama van Leiden afgebeeld.
Daarboven staat: „Mei 1664 gemaakt”.
Daaromheen staan de namen en familiewapens van de vier burgemeesters die Leiden in 1664 besturen.
Het Latijnse randschrift luidt (in vertaling):
„De vreemdeling tot verwondering, de inwoners tot gebruik, het vaderland tot sieraad en Leiden tot eer.”

Vraag 12 3 punten

Gebruik bron 5.
Een interpretatie:
Met deze penning wil het bestuur van Leiden een propagandaboodschap overbrengen.
Ondersteun deze interpretatie door:
− zonder bron aan te geven wat het belang van het jaagpad voor Leiden is, en
− met bron uit te leggen welke politieke propagandaboodschap door het bestuur van Leiden wordt overgebracht.

Bekijk het antwoord
  • Geeft zonder bron het belang van het jaagpad aan: door de aanleg wordt het transport van goederen of personen via het water van en naar Leiden vergemakkelijkt, wat de economische ontwikkeling ten goede komt. (1p)
  • Legt met bron uit welke propagandaboodschap het bestuur overbrengt: door de namen en familiewapens van de burgemeesters en de lovende tekst wil het bestuur de boodschap overbrengen dat het verstandige beslissingen neemt waardoor de economie van Leiden groeit, of een waardevolle bijdrage levert aan de economie van de Republiek. (2p)

Bron 6

In 1792 schreef de Franse minister van Binnenlandse Zaken Jean-Marie Roland in een brief over de oprichting van het nationale museum het Louvre:

Dit Museum moet bestaan uit de grote rijkdommen die ons land bezit, wat betreft tekeningen, schilderijen, beelden en andere kunstschatten. Ik wil dat het Museum iedereen bekoort en de aandacht trekt: het moet de kunstzin voeden, verzamelaars inspireren en als een school dienen voor kunstenaars. Het moet open zijn voor de hele wereld. (…) Dit monument moet van Frankrijk worden en er mag niemand worden geweigerd hiervan te genieten.

https://gericaultlife.com/louvre-residents-1792/

Vraag 13 4 punten

Gebruik bron 6.
Je concludeert dat Roland met de oprichting van het Louvre verlichte idealen nastreeft.
Toon dit aan voor twee Verlichtingsidealen, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de brief.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het ideaal dat er geen speciale voorrechten zijn voor bepaalde groepen (iedereen is bij zijn geboorte gelijk). (1p)
  • Verwijst daarbij naar de brief: het museum moet open zijn voor de hele wereld, of niemand mag worden geweigerd. (1p)
  • Noemt het ideaal dat kennis moet worden verspreid of dat onderwijs belangrijk is. (1p)
  • Verwijst daarbij naar een andere passage uit de brief: het museum moet een school voor kunstenaars zijn, de kunstzin voeden, of de kunstschatten toegankelijk maken voor iedereen. (1p)

Alleen als in het antwoord telkens een juist verlicht ideaal wordt genoemd, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de brief. Als dezelfde verwijzing twee keer wordt gebruikt, telt alleen het eerste passende gebruik.

Moderne tijd

Vraag 14 3 punten

Twee gegevens over de oorlog waarin Griekenland vocht om onafhankelijk te worden van het Ottomaanse (Turkse) Rijk:
1 In 1824 stond in een Amerikaanse krant: "Er wordt gezegd 'de Grieken zijn verdeeld!' Maar het lijkt mij dat ze wel een band moeten hebben, wat het hen mogelijk maakt Turkije al meer dan vijf jaar te weerstaan."
2 Verschillende beroemde Britse auteurs besloten persoonlijk mee te vechten met de Grieken, omdat zij "hartstochtelijk wilden strijden voor de vrijheid van Griekenland, de bakermat van de beschaving."
Licht beide gegevens toe door:
− bij het eerste gegeven uit te leggen van welk nationalistisch uitgangspunt de krant uitging, en
− bij het tweede gegeven aan te geven bij welke negentiende-eeuwse literaire stroming het motief van de auteurs om te vechten past.

Bekijk het antwoord
  • Bij het eerste gegeven: de krant ging uit van het nationalistische uitgangspunt dat broederschap binnen één staat de drijfveer was van eenwording of het streven naar onafhankelijkheid van een volk, door te beredeneren dat de Grieken de Turken konden weerstaan omdat ze een band hadden, of omdat ze niet verdeeld waren. (2p)
  • Bij het tweede gegeven: het motief past bij de Romantische stroming, waarin emotie een grote rol speelde en waarbij in de zoektocht naar identiteit werd teruggekeken naar het verleden. (1p)

Bron 7

In 1838 publiceert de Britse schrijver Charles Dickens Oliver Twist, een roman over een weesjongen die te werk wordt gesteld. Een fragment hieruit:

De kamer waarin de jongens hun voedsel kregen was een grote stenen hal, met een koperen ketel aan het eind, waaruit de meester (…), geassisteerd door een of twee vrouwen, de pap serveerde tijdens etenstijd. Iedere jongen kreeg één portie en niet meer. (…) De kommen hoefden nooit afgewassen te worden. De jongens polijsten ze met hun lepels tot ze weer glansden; en als ze dit hadden gedaan, (…) staarden ze naar de ketel en (…) likten ijverig aan hun vingers. Jongens hebben over het algemeen een goede eetlust. Oliver Twist en zijn metgezellen leden drie maanden de pijn van een langzame hongerdood.

Toelichting:
Charles Dickens gebruikt voor het schrijven van deze roman ervaringen uit zijn eigen jeugd. Nadat zijn vader schulden had gemaakt werd de twaalfjarige Charles te werk gesteld, een gebeurtenis waarop Dickens met afschuw terugkeek.

https://www.fulltextarchive.com/pdfs/Oliver-Twist.pdf, aldaar pag. 21

Vraag 15 4 punten

Gebruik bron 7.
Oliver Twist wordt meteen na publicatie een bestseller.
Twee onderzoeksgebieden van een studie naar armoede in Groot-Brittannië in de negentiende eeuw:
1 De leefomstandigheden van kinderen in de werkhuizen.
2 De groeiende aandacht voor de sociale kwestie in Groot-Brittannië.
De onderzoeker concludeert dat de bron minder bruikbaar is voor het eerste onderzoeksgebied en meer bruikbaar voor het tweede onderzoeksgebied.
Leg voor beide conclusies apart deze redenering uit.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit waarom de bron minder bruikbaar is voor het eerste onderzoeksgebied: Oliver Twist is een roman waarin de auteur de vrijheid heeft omstandigheden anders weer te geven dan de werkelijkheid, en Dickens heeft zelf slechte ervaringen met het werkhuizensysteem, waardoor hij de omstandigheden wellicht overdrijft om zijn kritiek weer te geven. (2p)
  • Legt uit waarom de bron meer bruikbaar is voor het tweede onderzoeksgebied: dat Oliver Twist een bestseller wordt laat zien dat een breed publiek geïnteresseerd is in de slechte omstandigheden, waardoor meer mensen zich bewust worden van de noodzaak de slechte leef- en werkomstandigheden van arbeiders aan te pakken en de discussie over de sociale kwestie gevoed wordt. (2p)

Vraag 16 4 punten

In 1848 publiceerde William Wells Brown in de Verenigde Staten het boek The Anti-Slavery Harp (De anti-slavernij harp), met liederen die gezongen konden worden tijdens bijeenkomsten van abolitionisten. Een van de liederen in dit boek was geschreven op de melodie van de Marseillaise, een strijdlied uit de Franse Revolutie.
Een bewering:
Brown wilde met dit liedboek het succes van de bijeenkomsten van de abolitionisten bevorderen.
Ondersteun de bewering door:
− aan te geven welke boodschap Brown met zijn keuze voor de melodie van de Marseillaise wilde overbrengen, en
− twee verschillende argumenten te geven waardoor het zingen van liederen de bijeenkomsten van de abolitionisten effectiever maakte.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de boodschap aan die Brown met de melodie wilde overbrengen: tijdens de Franse Revolutie werd gestreden tegen ongelijkheid en voor vrijheid, zodat Brown de boodschap overbracht dat abolitionisten ook streden voor vrijheid en gelijkheid, of bereid waren te strijden voor de verlichte denkbeelden. (2p)
  • Noemt een juist argument waarom het zingen van liederen de bijeenkomsten effectiever maakte, bijvoorbeeld: de boodschap kon snel worden verspreid via liederen (een lied is makkelijk te onthouden of snel aan te leren), de bijeenkomsten werden aantrekkelijker en trokken meer deelnemers, de boodschap kon ook worden verspreid onder mensen die niet konden lezen, of het zingen zorgde voor saamhorigheid waardoor de aanwezigen zich bleven inzetten voor het abolitionisme. (1p)
  • Noemt een tweede, ander juist argument waarom het zingen van liederen de bijeenkomsten effectiever maakte (zie het vorige argument voor de mogelijkheden). (1p)

Door de tijd heen

Vraag 17 2 punten

De volgende protesten van vrouwen staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. In het Rampjaar protesteerden vrouwen uit Venhuizen tegen de mobilisatie van hun mannen door met hooivorken te zwaaien en op pannen te slaan voor de woningen van de legerkapiteins.
  • 2. Uit ontevredenheid over de hoge broodprijzen marcheerde een gewapende groep Parijse vrouwen naar het paleis van koning Lodewijk XVI in Versailles.
  • 3. De Chinese Wu Shuqing voerde een leger van vrouwen aan tijdens de revolutie die een eind maakte aan de Qing-dynastie.
  • 4. Gertrud Bäumer, voorzitter van de Bond van Duitse Vrouwenverenigingen, riep de vrouwelijke Rijksdagleden op om tegen de ondertekening van het Verdrag van Versailles te stemmen.
  • 5. In Berlijn protesteerden honderden vrouwen tegen de gevangenneming en dreigende deportatie van hun Joodse echtgenoten naar een concentratiekamp.
  • 6. Op televisie werd getoond dat leden van de actiegroep 'Dolle Mina' mannen nafloten uit protest tegen straatintimidatie.

Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Moderne tijd

Vraag 18 2 punten

In 1893 liet keizerin-weduwe Cixi tijdens de restauratie van het zomerpaleis vlakbij Peking een paviljoen herbouwen zodat het gebouw op een stoomboot leek. Het paviljoen dat niet kon varen, werd door Cixi betaald met geld dat bedoeld was voor het versterken van de Chinese marine.
Volgens sommige historici was dit een voorbeeld van de handelswijze van Cixi die bijdroeg aan de ondergang van de keizerlijke dynastie.
Ondersteun de visie van de historici met twee argumenten.

Bekijk het antwoord
  • Eerste argument: door het herbouwen van dit paviljoen werd de kritiek versterkt dat de keizerlijke dynastie alleen aan de eigen belangen dacht en niet aan de belangen van de Chinese bevolking, waardoor de bevolking de keizerlijke familie niet langer steunde. (1p)
  • Tweede argument: door het geld dat bedoeld was voor de marine voor het herbouwen van dit paviljoen te gebruiken, was China minder in staat zich te verdedigen tegen buitenlandse invloeden. (1p)

Bron 8 Poster van het Britse Women's Army Auxiliary Corps (WAAC) uit 1918

Poster van het Britse Women's Army Auxiliary Corps (WAAC) uit 1918
Bron 8 https://artsandculture.google.com/asset/w-a-a-c-every-fit-woman-can-release-a-fit-man-join-the-women-s-army-auxiliary-corps-women-s-army-auxiliary-corps/GgE7eOVI1Sg2eA

Poster met de tekst „W.A.A.C.” boven een vrouw in uniform met de Britse vlag op de achtergrond. Onder de afbeelding de Engelse tekst: „EVERY FIT WOMAN CAN RELEASE A FIT MAN. JOIN THE WOMEN'S ARMY AUXILIARY CORPS TO-DAY FOR WORK WITH THE FORCES EITHER AT HOME OR ABROAD.”

Vertaling:
Iedere geschikte vrouw kan een geschikte man vervangen. Sluit je vandaag aan bij de Women's Army Auxiliary Corps voor werk met de troepen in het vaderland of in het buitenland.
Voor alle informatie en advies schrijf naar of bezoek het dichtstbijzijnde arbeidsbureau. Het adres is binnen verkrijgbaar.

Toelichting:
In het WAAC ondersteunen vrouwen het leger door te werken als onder andere administratieve hulp, telefoniste en chauffeur.

Vraag 19 4 punten

Gebruik bron 8.
Licht de poster toe door:
− te beredeneren dat de werkwijze van de WAAC bijdraagt aan de emancipatie van vrouwen in Groot-Brittannië, en
− twee verschillende kenmerkende aspecten van de eerste helft van de twintigste eeuw te noemen die passen bij deze poster.

Bekijk het antwoord
  • Redeneert dat de werkwijze van de WAAC bijdraagt aan de emancipatie: door de WAAC krijgen vrouwen de kans hun talenten te laten zien en ontdekken ze de voordelen van buitenshuis werken, waarna meer vrouwen opkomen voor hun rechten en gelijkheid met mannen eisen, waardoor de samenleving meer openstaat voor gelijkheid. (2p)
  • Noemt een eerste juist kenmerkend aspect van de eerste helft van de twintigste eeuw dat past bij de poster: de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering, de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en massaorganisatie, of het voeren van twee wereldoorlogen. (1p)
  • Noemt een tweede, ander juist kenmerkend aspect van de eerste helft van de twintigste eeuw dat past bij de poster (zie het vorige kenmerk voor de mogelijkheden). (1p)

Per juist kenmerkend aspect 1 punt. Kenmerkende aspecten uit het correctievoorschrift: de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering (verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens), de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie, het voeren van twee wereldoorlogen.

Bron 9

In 1937 wordt een toespraak van de Japanse ambassadeur in de Verenigde Staten, Hiroshi Saito, gepubliceerd in het tijdschrift World Affairs. Hierin staat:

Het conflict in het Verre Oosten is helemaal niet zo eenvoudig als sommige Europeanen en Amerikanen schijnen te denken. Het probleem begon niet afgelopen juli. Het is het resultaat van de toestand van China, dat ervoor heeft gezorgd dat al meer dan een eeuw buitenlandse legers China binnenvallen en het is de oorzaak van de aanwezigheid van Britse, Franse, Italiaanse, Nederlandse en Amerikaanse troepen. Als China zijn zaken op orde zou hebben, dan hoefden deze buitenlandse machten er niet te zijn en waren Japans' huidige acties niet nodig. Als de wet en veiligheid in China zou worden gewaarborgd, als China een eendrachtige en stabiele natie zou zijn, zou het zelf 'alle buitenlanders in zee drijven', wat het doel is van vele van de anti-buitenland groepen. Wie is de hoofdschuldige van deze toestand in China? Is het Groot-Brittannië dat al decennia probeert om de Chinese regering te helpen om hun twee grootste inkomensbronnen te regelen? Is het Frankrijk, dat meer missionarissen en onderwijzers heeft gestuurd dan alle andere achtergebleven naties bij elkaar? (…) Het is voor Japanners moeilijk te begrijpen waarom veel mensen in het Westen niet inzien dat de ellende niet van buitenlandse makelij is, maar van Chinese.

https://www.facinghistory.org/resource-library/teaching-nanjing-atrocities/japanese-diplomats

Vraag 20 3 punten

Gebruik bron 9.
Hiroshi Saito bekritiseert de situatie in China.
Geef hiervoor een verklaring door:
− zonder bron aan te geven welke politieke samenwerking in China op dat moment plaatsvindt, en
− met een verwijzing naar de bron uit te leggen welk Japans beleid Saito in China wil rechtvaardigen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft zonder bron aan dat in 1937 de nationalisten en communisten samenwerken (tegen Japan). (1p)
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit dat Saito wil rechtvaardigen dat Japan China is binnengevallen, Mantsjoerije in bezit heeft of een eigen regime heeft gevestigd, door te beweren dat China niet veilig is of dat hiermee de eenheid van China moet worden gewaarborgd. (2p)

Als in het antwoord op de tweede deelvraag alleen de Japanse bezetting wordt genoemd zonder rechtvaardiging van het Japanse beleid door Saito, worden geen punten toegekend.

Bron 10

In maart 1935 publiceert de Duitse schrijver Lion Feuchtwanger een brief in een krant in Frankrijk. Hij schrijft de brief aan de hem onbekende nationaalsocialist die zijn huis in Berlijn heeft overgenomen:

Hoe bevalt mijn huis u, meneer X? Vindt u het fijn er te wonen? Heeft het zilvergrijze tapijt in de bovenste kamers geleden onder het geplunder van de SA-mannen1)? Mijn conciërge zocht bescherming in deze bovenste kamers nadat de heren besloten zich op hem uit te leven omdat ik in Amerika was op dat moment. Het tapijt is nogal delicaat en rood is een sterke kleur, die lastig te verwijderen is. (…) En ik vraag me af wat u hebt gedaan met de twee kamers die mijn bibliotheek bevatten. Ik heb gehoord, meneer X, dat boeken niet zo populair zijn in het Rijk waarin u leeft, en dat iedereen die interesse toont in boeken het risico loopt in de problemen te komen. Ikzelf bijvoorbeeld, heb het boek van uw „Führer” [Hitler] gelezen en argeloos gezegd dat zijn 140.000 woorden 140.000 beledigingen zijn voor de Duitse taal. Het resultaat van die opmerking is dat u nu in mijn huis woont.

noot 1 De SA is een paramilitaire organisatie van de NSDAP.

https://ghdi.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=2637

Vraag 21 4 punten

Gebruik bron 10.
Lion Feuchtwanger levert kritiek op het nationaalsocialisme.
Toon dit aan voor twee kenmerken van het nationaalsocialisme, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een kenmerk: het nationaalsocialisme gebruikt terreur of geweld. (1p)
  • Verwijst naar de bron: door te schrijven dat zijn huis is geplunderd, verwoest of ingenomen door de SA, of dat zijn conciërge in elkaar is geslagen door de SA. (1p)
  • Noemt een tweede kenmerk: het nationaalsocialisme schakelt tegenstanders uit, verbiedt kritiek of past censuur toe. (1p)
  • Verwijst naar een andere passage uit de bron: door te schrijven dat hij zijn huis is kwijtgeraakt omdat hij het boek van Hitler bekritiseerde, of dat mensen die interesse hebben in boeken gevaar lopen in Duitsland. (1p)

Alleen een juist kenmerk van het nationaalsocialisme dat past bij de beschrijving van Feuchtwanger telt. Per passende verwijzing naar de bron 1 punt. Als twee keer dezelfde verwijzing naar de bron wordt genoemd, telt alleen de eerste juiste vermelding.

Bron 11

Bron 11
Bron 11 https://www.hdg.de/lemo/kapitel/geteiltes-deutschland-gruenderjahre/deutsche-frage/deutsche-an-einen-tisch.html

In 1951 laat de regering van de DDR deze poster in de DDR en BRD verspreiden:

Afbeelding: poster met de Duitse tekst „Fordert gesamtdeutsche Beratung!” Een man met een opgestoken, uitnodigende arm en vuist staat op de voorgrond. Op de achtergrond een menigte. Aan een ronde tafel zitten drie mannen; links van de tafel staan twee lege stoelen.

Vertaling:
Eis gezamenlijk Duits overleg!

Toelichting:
De mannen aan de tafel zijn vertegenwoordigers van de DDR.

Vraag 22 4 punten

Gebruik bron 11.
In 1950 start de regering van de DDR de campagne "Duitsers aan één tafel", met als doel te komen tot een verenigd Duitsland. De campagne leidt niet tot een hereniging.
Leg uit:
− met bron welke propagandaboodschap de regering van de DDR wil overbrengen aan hun eigen burgers, en
− zonder bron waarom de regering van de BRD niet meewerkt aan de campagne.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de propagandaboodschap aan: de regering van de DDR stelt zich wel actief op voor hereniging, en de regering van de BRD wil niet samenwerken met de DDR. (1p)
  • Verwijst naar de bron: de lege stoelen voor vertegenwoordigers van de BRD, de uitnodigende hand om deel te nemen aan het overleg, of de oproep aan Duitsers om gezamenlijk overleg te eisen. (1p)
  • Geeft zonder bron aan waarom de regering van de BRD niet meewerkt: de regering van de DDR staat onder invloed van de Sovjet-Unie, zodat een samenwerking niet neutraal zou zijn of de communistische invloed op West-Duitsland zou vergroten. (2p)

Alleen als het antwoord een juiste propagandaboodschap bevat, wordt 1 punt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Bron 12

In 1961 zegt Peng Zhen, de burgemeester van Peking (Bejing), in een gesprek met de Roemeense ambassadeur:

De twee jaren dat je in China verbleef, waren twee moeilijke jaren. Enerzijds hebben we veel bereikt op het gebied van werk, maar we zijn ook geconfronteerd met een grote hongersnood. Zo'n hongersnood is zeldzaam in de Chinese geschiedenis, dus het is moeilijk om ermee om te gaan. (…) Momenteel wordt de leiding van sommige gemeenschappen overgenomen door landheren, rijke boeren of hun lakeien, of door generaties die vroeger lid waren van de Communistische Partij en van arme boerenafkomst waren, maar gedegenereerd zijn.

https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/120005

Vraag 23 3 punten

Gebruik bron 12.
Peng Zhen geeft een verklaring voor problemen in China op dat moment.
Licht dit toe door:
− aan te geven welke economische beleidsverandering voor problemen zorgt op dat moment, en
− uit te leggen met een verwijzing naar de bron welke communistische visie Peng Zhen weergeeft op de oorzaak van de problemen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft zonder bron aan welke beleidsverandering voor problemen zorgt: de 'Grote Sprong Voorwaarts' mislukt, de nadruk ligt op snelle industrialisatie van China, waardoor de oogsten mislukken en hongersnood uitbreekt. (1p)
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit dat Peng Zhen beweert dat de problemen zijn veroorzaakt doordat landheren of rijke boeren de macht hebben overgenomen, wat past bij het communistisch standpunt dat een land succesvol is als de boeren of arbeiders aan de macht zijn, en dat de hogere klassen de lagere klassen uitbuiten of de revolutie saboteren omdat het klassenvijanden zijn. (2p)

Vraag 24 2 punten

De Staatssicherheitsdienst legde dossiers aan van Duitse burgers. Na opheffing van deze dienst in 1990 werden de archieven voor iedereen toegankelijk. Veel West-Duitse politici waren tegen het openstellen van de archieven, omdat zij bezorgd waren dat dit voor sociale onrust zou zorgen.
Leg de redenering van de West-Duitse politici uit.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de West-Duitse politici bezorgd waren dat bekend zou worden welke burgers van de DDR informatie hadden doorgespeeld aan de Staatssicherheitsdienst, waarna slachtoffers met deze informanten zouden willen afrekenen, of de reputatie van de informanten en politici schade zou oplopen, wat voor sociale onrust zou zorgen. (2p)

Bron 13

Bron 13
Bron 13 Opland, F.Panhuysen en W. Ellenbroek, Het groot Opland boek, Zutphen 1993, pag. 101

Tijdens een bezoek van Gorbatsjov aan China verschijnt in de Volkskrant van 17 mei 1989 deze prent van Opland:

Afbeelding: spotprent. Op de achtergrond de Hal van het Volk, met de tekst „Leve kameraad Gorbatsjov”. Links een man met een bord „Alleen ingang voor journalisten” en het bord „Hal van het Volk”. Rechts Deng Xiaoping, die in een tekstballon zegt: „Michail…, wat heb je ons in Lenins naam op de hals gehaald?!” Op de achtergrond de woorden „Democratie”, „Hervormingen” en „Glasnost”.

Toelichting:
Op de achtergrond staat de Hal van het Volk, een staatsgebouw aan de rand van het Plein van de Hemelse Vrede in Peking.
Op de hal staat „Leve kameraad Gorbatsjov” geschreven.
De man links is Michael Gorbatsjov, de man rechts is Deng Xiaoping.

Vraag 25 2 punten

Gebruik bron 13.
Opland geeft in zijn prent een visie weer op de studentenopstand in China.
Leg uit welke visie Opland op deze gebeurtenis weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de visie weer: Opland ziet de glasnost of de hervorming van Gorbatsjov als oorzaak van de studentenprotesten op het Plein van de Hemelse Vrede. (1p)
  • Verwijst naar de prent: Deng Xiaoping vraagt Gorbatsjov wat hij de communisten op de hals heeft gehaald, of de studenten roepen om glasnost, hervormingen of democratie, of op de hal staat 'Leve kameraad Gorbatsjov'. (1p)

Alleen als de visie in de prent juist wordt weergegeven, wordt 1 punt toegekend aan een verwijzing naar een onderdeel van de bron.

Vraag 26 2 punten

Studenten verzochten Gorbatsjov tijdens zijn bezoek aan China (zie bron 13) om het Plein van de Hemelse Vrede te bezoeken, maar Gorbatsjov weigerde.
Geef een politieke verklaring voor:
− het verzoek van de studenten, en
− de weigering van Gorbatsjov.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart het verzoek van de studenten: zij zagen Gorbatsjov als voorbeeld van een leider die hervormingen doorvoerde in een communistisch land, en hoopten dat Deng Xiaoping naar Gorbatsjov zou luisteren. (1p)
  • Verklaart de weigering van Gorbatsjov: hij wilde de politieke verhouding met China niet schaden en bezocht daarom het Plein niet, of hij wilde zich niet mengen in de binnenlandse politiek van China. (1p)

Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen vwo Geschiedenis 2023, tijdvak 2. Figuren en de exacte opmaak staan in het originele examen.

Onderwerpen in dit examen

Onderwerp per vraag in het centraal examen geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
OnderwerpVragenAantal
Historische vaardigheden1, 10, 15, 17-185
Koude Oorlog22-24, 264
Tijd van steden en staten5-73
Tijd van wereldoorlogen19-213
Tijd van Grieken en Romeinen2-32
Tijd van ontdekkers en hervormers8-92
Tijd van regenten en vorsten11-122
Tijd van burgers en stoommachines14, 162
Tijd van monniken en ridders41
Tijd van pruiken en revoluties131
Tijd van televisie en computer251

Vergeleken met andere jaren

Vergeleken met de andere 17 examens geschiedenis vwo sinds 2018: dit examen vroeg meer over tijd van steden en staten (12% van de vragen, gemiddeld 5%).

Opgaven en correctievoorschrift

De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.

Oefenen als leerling

Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2 hier online, het hele examen of één opgave. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift, en je docent keurt het resultaat goed. Daarna krijg je per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen met dit examen

Nakijken als docent

  1. Start gratis vanaf deze pagina

    Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Andere examens geschiedenis vwo

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoeveel vragen heeft het eindexamen geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2?

Het centraal examen geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2 telt 26 vragen. De meeste vragen gaan over historische vaardigheden (5), Koude Oorlog (4) en tijd van steden en staten (3).

Wat zijn de antwoorden van het examen geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2?

Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.

Waar vind ik het correctievoorschrift van geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2?

Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2023/vwo/documenten/cse-2/vw-1021-a-23-2-c).

Hoe oefen ik met het examen geschiedenis vwo 2023, tijdvak 2 en krijg ik feedback?

Maak het examen online op deze pagina, helemaal of één opgave. Je vult je naam, je e-mailadres en dat van je docent in, zonder account. Het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.