Eindexamen geschiedenis vwo 2026, tijdvak 2: vragen en antwoorden

De volgende gebeurtenissen in Brugge staan in willekeurige volgorde:

1 Dankzij de burgerwacht en ingekwartierde soldaten bleef Brugge als een van de weinige steden gespaard tijdens de Beeldenstorm.

2 Door de bouw van de haven in Damme verbeterde de toegang van Brugge tot de Noordzee, wat leidde tot een betere aansluiting op de handel met de Hanzesteden.

3 Het Hotel du Commerce liet voor de aangekondigde komst van Napoleon een eretrap bouwen.

4 Kort voor de val van de jakobijnen veroverden Franse revolutionairen Vlaanderen, waarna ze in Brugge de Sint-Donaaskathedraal sloopten.

5 Stadhouder Maurits van Nassau zag af van zijn voornemen om tijdens de Opstand Brugge te veroveren op de Spaanse troepen.

6 Tijdens de Blijde Intocht van Karel V in Brugge werd hij met veel pracht en praal onthaald en toegejuicht door de bevolking.

In het jaar 40 gaf de Romeinse keizer Caligula het bevel om een standbeeld van zichzelf te plaatsen in een joodse tempel in Jeruzalem. De Romeinse gouverneur van Jeruzalem voerde dit bevel niet uit omdat hij verwachtte dat er rellen zouden uitbreken onder de joodse bevolking.

bron 1

In 275 na Christus wordt de Romeinse keizer Aurelianus vermoord. In de Romeinse boekenreeks Historia Augusta staat dat in de Senaat¹⁾ de Romeinse consul²⁾ Velius Cornificius Gordianus zegt:

We zullen aan u, heren senatoren voorleggen wat we al vaak hebben voorgelegd: we moeten een keizer kiezen¹⁾, want het is niet juist dat het leger zonder opperbevelhebber blijft. (…) Dus doe iets, heren senatoren, benoem een keizer. Dan zal het leger de man die u kiest aanvaarden, of als het leger die man afwijst, een ander kiezen.

noot 1 De Senaat bestaat uit senatoren die de keizer van advies voorzien. Officieel kiest de Senaat de nieuwe keizer.

noot 2 Elk jaar worden twee senatoren gekozen tot consul, een hoge bestuurlijke functie.

Gebruik bron 1.

De derde eeuw wordt door historici beschouwd als een tijd van politieke crisis in het Romeinse Rijk.

bron 2

Tussen 997 en 1001 wordt Engeland elk jaar geteisterd door plunderaars uit Scandinavië. De Engelse koning Ethelred II geeft de opdracht om alle Denen¹⁾ die in zijn rijk wonen te doden. In 1004 laat de koning hierover opschrijven:

Het is aan iedereen, die zich in dit land ophoudt, bekend dat een besluit is genomen door mij, in overeenstemming met de raad van mijn leidinggevende mannen en bestuurders, en dat dit is verspreid. Namelijk dat alle Denen die aan dit eiland zijn ontsproten, zoals onkruid in een tarweveld, moesten worden vernietigd door middel van zeer rechtvaardige uitroeiing, en dat dit besluit moest worden uitgevoerd (…). De Denen die in de hiervoor genoemde stad [Oxford] woonden, probeerden aan hun dood te ontsnappen. Zij gingen het heiligdom van Christus²⁾ binnen, nadat ze met geweld de deuren en grendels hadden vernield, en besloten om daar hun toevlucht en verdediging te zoeken tegen de mensen van de stad en de voorsteden. En toen het volk probeerde om de Denen te verdrijven, zette het volk noodgedwongen de planken in brand en verbrandden zij deze kerk met alle ornamenten en boeken. Daarna werd de kerk met de hulp van God, door mij opnieuw opgebouwd.

noot 1 Hiermee bedoelt Ethelred II mensen uit Scandinavië. noot 2 De Denen vluchten de grootste kerk in Oxford binnen.

Gebruik bron 2.

Volgens historici wil Ethelred II in 1002 met zijn opdracht de Denen te doden zijn positie als koning versterken en vervolgens in 1004 kritiek op de gebeurtenis in Oxford weerleggen.

De Habsburgse landsheer verplichtte in 1531 stadsbesturen in de Nederlanden tot het oprichten van een Gemene Beurs, een speciaal fonds om armen in de stad te ondersteunen. Het armenfonds werd beheerd door het stadsbestuur.

bron 3

In 1568 laat Willem van Oranje in de Nederlanden een pamflet verspreiden waarin staat:

De onchristelijke en onmenselijke daden van de hertog van Alva, zijn aanhang en zijn bloeddorstige troepen worden gepleegd in strijd met de plechtige en verzegelde overeenkomst (…) tussen Zijne Majesteit de Koning¹⁾ en de Nederlanden; ja zelfs tegen de gelofte en eed van Zijne Majesteit. Daarom is het meer dan duidelijk dat Alva met deze gruwelijke tirannie niet alleen misbruik maakt van het bevel dat hij van Zijne Majesteit heeft ontvangen (…) maar ook dat hij die op eigen initiatief uit eigenbelang en uit bloeddorstigheid heeft uitgeoefend. Wat zeker tegen de zin van Zijne Majesteit is, die bekend staat als een goede en milde koning.

noot 1 Willem van Oranje bedoelt Filips II.

Gebruik bron 3.

Een bewering:

Willem van Oranje brengt met dit pamflet meerdere boodschappen over.

bron 4

Een Duitse huursoldaat houdt tussen 1625 en 1649 een dagboek bij van zijn leven in het Heilige Roomse Rijk. In 1635 schrijft hij:

We trokken naar Reichenweier in de Elzas. We hebben het stadje belegerd en beschoten. Op 3 juli gaven ze zich over. (…) Vervolgens trokken we naar Gemar, dat we ook veroverden. Toen gingen we terug naar Colmar. Daar waren we tijdens de oogsttijd in het veld gelegerd. We hebben de inwoners van Colmar het koren van de akkers rondom de stad ontnomen door het te maaien, met onze paarden te vertrappen en te verbranden. Vanuit de stad schoot men hevig met kanonnen op ons.

Gebruik bron 4.

Stel: je besluit deze bron te gebruiken voor je onderzoek naar de komst van seizoenarbeiders uit het Heilige Roomse Rijk naar de Republiek.

bron 5

In 1684 maakt Michael Burghers deze prent:

Toelichting:

Boven Karel II staat vanuit de hemel de tekst: "Door Mij regeren koningen". Rechtsonder staat de tekst: "Voor hemzelf en voor zijn rechtmatige opvolgers."

Gebruik bron 5.

Twee ontwikkelingen in Engeland rond 1684:

1 De positie van de koning wordt aangevochten door het parlement.

2 Karel II is al enige tijd ziek. Omdat hij geen wettige kinderen heeft, is zijn broer Jacobus aangewezen als troonopvolger.

In deze prent wordt een mening weergegeven over beide ontwikkelingen.

bron 6

In 1788 schrijft Olympe de Gouges in een pamflet over slaafgemaakten:

Almachtige God! En de natuur huivert niet! Als ze¹⁾ dieren zijn, zijn wij dan niet net zo? Hoe verschillen witte mensen van hen? Het is slechts kleur. (…) De kleur van de mensheid is gevarieerd, net als alle dieren die de natuur heeft voortgebracht, evenals de planten en mineralen. Waarom concurreert de dag niet met de nacht of de zon niet met de maan en de sterren van het firmament? Alles is gevarieerd, dat is de schoonheid van de natuur.

noot 1 Olympe de Gouges bedoelt zwarte slaafgemaakten.

Gebruik bron 6.

bron 7

In 1830 schrijft de Oostenrijkse minister Klemens von Metternich aan de Oostenrijkse ambassadeur in Den Haag:

Het is bovendien te hopen dat het verlichte deel van de Belgische natie, rekening houdend met de voor- en nadelen van een scheiding, zelf de [Nederlandse] regering zal helpen bij haar pogingen om de afscheiding zo min mogelijk schadelijk te maken voor de soevereiniteit. En om deze te beperken tot regelingen met betrekking tot het interne bestuur, de vrijheid van eredienst¹⁾ en misschien tot een nauwkeurigere verdeling van de nationale vertegenwoordiging. Het is te verwachten dat elke concessie die buiten deze zaken om wordt gedaan, de vijandigheid tussen de verschillende volken van het koninkrijk niet zal wegnemen, maar juist zal leiden tot een totale scheiding – een gebeurtenis waar Frankrijk met ongeduld naar uitkijkt.

noot 1 Von Metternich bedoelt vrijheid van godsdienst.

Gebruik bron 7.

Von Metternich streeft continuïteit en verandering na ten opzichte van de uitgangspunten van het Congres van Wenen.

Een geschiedenis:

In 1839 bepaalde de Chinese ambtenaar Lin Zexu dat buitenlandse handelaren China alleen mochten binnenkomen als zij een verklaring ondertekenden dat ze geen illegale goederen bij zich hadden. De Britse admiraal Charles Elliot verbood Britse handelaren deze verklaring te ondertekenen.

bron 8

In 1906 verschijnt deze prent van J.A. Mitchell in het Amerikaanse weekblad Appeal to Reason. De titel is "Vanuit de diepte":

Gebruik bron 8.

De prent brengt een boodschap over aan welgestelde Amerikanen.

Vanaf 1915 ontvingen Belgische soldaten 'frontblaadjes' met daarin nieuws over de oorlog. In deze blaadjes stonden regelmatig artikelen over twee gebeurtenissen uit het verleden:

1 de Guldensporenslag.

2 de Belgische Opstand.

De artikelen over deze twee gebeurtenissen moesten dezelfde boodschap overbrengen aan de frontsoldaten, zowel voor de Vlaamstalige als de Franstalige soldaten.

bron 9

In januari 1919 schrijft de Duitse ondernemer Oskar Münsterberg in zijn dagboek:

Rijk en arm, oud en jong, mannen en vrouwen stonden in lange rijen, vaak urenlang, om de nieuwe plicht te vervullen: het kiezen van de eerste nationale vergadering van de nieuwe republiek. Alles verliep rustig en zakelijk. De straten leken wit, vol met folders en de muren van de huizen waren kleurrijk vol met opgeplakte posters. Verder was er geen luide, opdringerige, vervelende reclame zoals in Amerika en Engeland. Alles is zakelijk en ordelijk. Iedereen beschouwt de verkiezingen als zijn plicht en gaat op tijd naar het gewenste stembureau. Hoe snel drong het democratische idee door tot alle klassen en bereikte de democratische stemplicht alle kringen. Ik heb zelf voor het eerst in mijn leven gestemd. Tot nu toe, onder de oude regering, wist ik dat mijn stem toch geen invloed had. De Rijksdag was een podium voor sprekers maar zonder macht.

Gebruik bron 9.

Een bewering:

Oskar Münsterberg geeft een gekleurd beeld weer van de start van de Republiek van Weimar.

bron 10

Op 1 juli 1927 wordt in Bandung, een stad in de kolonie Nederlands-Indië, De vakschool voor meisjes van het Indo-Europese Verbond geopend. De krant Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië schrijft hierover:

Deze school stelt zich ten doel om aan jonge meisjes een algemeen praktische opleiding te geven en haar te bekwamen in verschillende vakken van vrouwelijk handenarbeid, waardoor zij in staat zullen zijn om (…) in eigen levensonderhoud te voorzien en tevens gevormd worden tot handige en bekwame huisvrouwen. Het leerprogramma omvat:

• Huishoudkunde, koken en wasbehandeling.
• Het linnen-, kostuum- en hoedenvak.

Opleiding voor het Staatsexamen in nuttige en fraaie handwerken en voor het examen ter verkrijging van het Nederlands-Indische Bondsgetuigschrift voor kostuumnaaister.

Gebruik bron 10.

Twee gegevens:

1 Bij de opening van de De vakschool voor meisjes is er sprake van continuïteit en van verandering in de opvatting over het burgerlijk gezinsideaal.

2 Het Indo-Europeesch Verbond, een organisatie die streeft naar onafhankelijkheid van Indonesië, beredeneert dat De vakschool voor meisjes bij zal dragen aan hun doel.

In 1920 kondigde de nieuwe communistische regering van Rusland aan dat zij de 'ongelijke verdragen' met China wilde beëindigen.

De volgende gebeurtenissen over de Chinese communistische leider Zhou Enlai (1898-1976) staan in willekeurige volgorde:

1 De economische hervormingen onder Deng Xiaoping waren geïnspireerd op ideeën van Zhou Enlai.

2 Kort na de Noordelijke Veldtocht kreeg Zhou Enlai een positie in de leiding van de Chinese Communistische Partij (CCP).

3 Nadat er een einde was gekomen aan de burgeroorlog in China werd Zhou Enlai benoemd tot premier van de Republiek.

4 Tijdens de periode van toenadering tussen China en de Verenigde Staten zette Zhou Enlai zich in voor een ontmoeting tussen Mao en de Amerikaanse president Nixon.

5 Vanwege zijn betrokkenheid bij de demonstraties van de 4 Meibeweging werd Zhou Enlai veroordeeld tot een paar maanden gevangenisstraf.

6 Zhou Enlai overtuigde Chiang Kaishek om samen te werken in de strijd tegen Japan.

bron 11

Eind december 1944 publiceert het Bozner Tagblatt de toespraak van Franz Hofer, een belangrijke nationaalsocialistische leider. Hij zegt:

De vijand probeerde tevergeefs de grenzen van het Rijk te overschrijden en Duitsland onderuit te halen. Onze vijanden stuitten op een verdediging die gedreven werd door een fanatieke strijdlust die de vijand niet alleen onverbiddelijk tegenhield, maar hen ook de zwaarste verliezen toebracht. We kregen de bevestiging dat, daar waar een paar vierkante kilometer Duits grondgebied tijdelijk in handen van de vijand viel, deze vijanden geen moment aarzelen om hun blinde haat in de meest brute vorm te uiten. Ze hebben maar één doel: de totale vernietiging van het Duitse volk. (…) We weten dat er in deze historische strijd om te overleven maar één ding is: vechten en nog meer vechten tot de dood erop volgt. Het woord "overgave" is uit ons vocabulaire geschrapt. Voor een stam met zo'n trotse militaire traditie als de onze is vechten geen gebod, maar een vanzelfsprekendheid.

Gebruik bron 11.

Je doet onderzoek naar:

1 de geallieerde opmars in 1944, en 2 de Duitse verdediging tegen de geallieerde opmars. Je wilt de bron gebruiken voor het tweede onderzoeksgebied.

Franz Hofer (bron 11) werd na de oorlog veroordeeld voor zijn rol tijdens de oorlog. Een West-Duits gerechtshof verkortte vervolgens zijn straf in de jaren 1950 sterk. Hofer woonde na zijn vrijlating met vrouw en kinderen tot in de jaren 1970 in de BRD en pakte succesvol zijn oude beroep van handelsondernemer weer op.

bron 12

Tussen 1950 en 1953 zijn het communistische Noord-Korea en het kapitalistische Zuid-Korea met elkaar in oorlog. In 1951 schrijft Matthew Ridgway, generaal van de Amerikaanse troepen die op dat moment in Korea strijden, aan zijn soldaten:

In de korte periode waarin ik hier de leiding heb, hoor ik uit verschillende bronnen, voornamelijk van de leden van gevechtseenheden, de vragen: "Waarom zijn we hier?" en "Waar vechten we voor?". Hieronder staan de antwoorden op die vragen. (…) Voor mij is het duidelijk. Het is geen kwestie van dit Koreaanse dorp of die Koreaanse stad. (…) Dit is allang niet meer een strijd voor de vrijheid van onze Koreaanse bondgenoten en het voortbestaan van hun land. Het is een strijd geworden, en dat zal het blijven, voor ons eigen voortbestaan als onafhankelijk natie. De offers die we hebben gebracht en nog moeten brengen, brengen we niet alleen voor anderen, maar ter verdediging van onszelf.

Gebruik bron 12.

Een bewering:

Uit de bron blijkt dat Ridgway zijn soldaten voorlicht.

In 1953 riep het West-Duitse parlement 17 juni uit tot "Dag van de Duitse Eenheid". De parlementsleden wilden hiermee zorgen wegnemen over prioriteiten in de buitenlandse politiek van Adenauer.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

bron 13

Porseleinen beeld, gemaakt in China in 1967:

Toelichting:

De achterste figuren zijn Rode gardisten.

Op het bord van de man staat 'weg met de kapitalistische gebruikers'. Op het bord van de vrouw staat 'reactionaire academische autoriteit'.

Gebruik bron 13.

Dit beeld is gemaakt door een Chinese porseleinfabriek die sinds de keizertijd beelden produceert van boeddha's en Chinese godheden. In de jaren 1960 stopt de fabriek met het maken van godenbeelden en begint met de productie van beelden zoals bron 13.

Drie gegevens:

1 Vanaf de jaren 1970 werd het makkelijker om te reizen tussen de DDR en de BRD.

2 DDR-burgers die een reis naar de BRD maakten, ontvingen van de BRD een geldbedrag om vrij te besteden in het Westen: het welkomstgeld.

3 Na de val van de muur besloot de regering van de BRD het welkomstgeld nog enkele maanden uit te betalen. Bijna alle Oost-Duitsers maakten er gebruik van.

Een geschiedenis:

In 1968 werd de Leidse Studenten Werkgroep Homofilie (LSWH) opgericht. Een oud-lid zei in 1996 tijdens een interview: "de sfeer waarin de LSWH werd opgericht, was die van taboes doorbreken, hasj roken, een gevoel dat er een renaissance plaatsvond, dat er een heel andere manier van denken groeide."

Met deze geschiedenis kun je een verband aantonen tussen de sociaal-culturele veranderingsprocessen in de jaren 1960 en de ontwikkeling van de pluriformiteit van de Nederlandse samenleving.