Examenvragen technieken tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo
23 vragen over technieken uit 10 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Technieken komt in 10 van de 11 examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo voor, met 23 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 1 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over technieken
Per examen de vragen over technieken, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Het portret van de kunstenaar
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
In de vijftiende eeuw was de Vlaamse stad Brugge een welvarende handelsstad. Er waren veel zakenlieden die kunst kochten. Mede om die reden werd de stad een aantrekkelijke vestigingsplaats voor kunstenaars. Een van hen was Jan van Eyck (1390-1441). Van Eyck was tijdens zijn leven al een bekend en veelgevraagd schilder. Op afbeelding 1, 1a en 1b (details) zie je Het Arnolfiniportret, dat Van Eyck in 1434 maakte.



Kort na de dood van Jan van Eyck verscheen een eerste biografie. De auteur, Bartolommeo Fazio, noemde Van Eyck “de leidende schilder van onze tijd”, onder andere vanwege zijn uitzonderlijke technische kwaliteiten op het gebied van het schilderen met olieverf.
Vraag 1 3 punten
Noem drie bijzondere mogelijkheden van de olieverf-schildertechniek waarin Van Eyck uitblonk. Geef bij elke mogelijkheid een voorbeeld op basis van afbeelding 1.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- de natuurgetrouwe stofuitdrukking, zoals het glanzende metaal van de kroonluchter/de spiegel en/of zoals de bontmantel en mantel en/of zoals de weergave van materialen als steen en hout
- de vele gradaties in kleur / mengkleuren, bijvoorbeeld in de huid of in (de plooien van) de kleding
- het toepassen van de glacéertechniek, waardoor kleuren een intense diepte bereiken, bijvoorbeeld in de schaduwen in de kleding en/of waardoor een bijzonder levensechte weergave van (enigszins doorschijnende) huid wordt bereikt
- de fijne, haast onzichtbare penseelstreken, waardoor vloeiende (haast onzichtbare) overgangen ontstaan, bijvoorbeeld tussen de licht- en schaduwpartijen in de gezichten of de kleding
per juist antwoord 1

Op figuur 1 zie je een prent uit circa 1590. Deze prent toont het schilderen met olieverf als nieuwe uitvinding. Jan van Eyck is afgebeeld in zijn atelier als uitvinder van deze vernieuwende schildertechniek. Op de prent zijn verschillende werkzaamheden in een schildersatelier afgebeeld. Op een kleine verhoging in het midden zien we de meesterschilder aan het werk aan een groot schilderij.
In de opleiding van leerling tot meester in een atelierpraktijk zijn drie fases te onderscheiden:
- fase 1: beginnende leerling
- fase 2: gevorderde leerling
- fase 3: gezel (klaar voor de beroepspraktijk)
Vraag 5 3 punten
Beschrijf bij elke fase de passende werkzaamheden zoals deze zijn weergegeven in figuur 1.
Bekijk het antwoord
fase 1, beginnende leerling (een van de volgende):
- Rechts zijn leerlingen pigmenten aan het mengen met bindmiddel.
- Er is een leerling materialen aan het sjouwen / een paneel aan het bezorgen.
- De leerling op de voorgrond is bezig een palet klaar te maken (voor de meester).
fase 2, de gevorderde leerling (een van de volgende):
- De leerling links op de voorgrond maakt een studie naar voorbeeld van een buste.
- De leerling rechts op de voorgrond maakt studies (van een oog).
fase 3, gezel, klaar voor de beroepspraktijk: de figuur links op de achtergrond werkt naar levend model.
per fase 1 scorepunt
Aanvulling: Op pagina 7, bij vraag 5 moet het antwoord bij fase 1, beginnende leerling: “De leerling op de voorgrond is bezig een palet klaar te maken (voor de meester)” ook goedgerekend worden als de kandidaat dit noemt bij fase 2, de gevorderde leerling. Toelichting: in de syllabus van tehatex vwo 2026 wordt de activiteit van het palet klaarmaken expliciet gekoppeld aan de gevorderde leerling. Er zijn ook bronnen die deze activiteit koppelen aan de fase van beginnende leerling, daarom mag dit antwoord in beide gevallen (fase 1 en fase 2) goedgerekend worden.
2025, tijdvak 1: Het gebouw als totaalkunstwerk
Opgavetekst
afbeelding 1

Buitenaanzicht van de kathedraal van Reims vanaf de zijkant, met het dak, de torens en de steile spits tegen een lichtblauwe lucht.
afbeelding 2

Voorgevel van de kathedraal van Reims met de twee torens en de portalen met beeldhouwwerk.
afbeelding 3

Blik omhoog in het hoge schip: slanke gebundelde zuilen die omhoog lopen naar de kruisribgewelven, met lichtinval uit de hoge vensters en een roosvenster in de verte.
Vraag 1 3 punten
Op afbeelding 1 en 2 zie je het exterieur van de Notre-Dame van Reims (voltooid rond 1275). Deze gotische kathedraal heeft een bijzonder hoog schip, zoals te zien op afbeelding 3. De hoogte van het schip van deze kathedraal wordt mogelijk gemaakt door een skeletconstructie. Noem drie onderdelen van de gotische skeletconstructie die deze hoogte mogelijk maken. Gebruik de juiste architectonische termen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende onderdelen van de gotische skeletconstructie: spitsbogen, kruisribgewelven, steunberen, pinakels, luchtbogen, bundelpijlers of samengestelde zuilen. (3p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 3 punten. Het antwoord moet een onderdeel van de skeletconstructie noemen.
figuur 2

Vier foto's van Gijs Frieling en assistenten bij het werk in 2022: een werkplaats met een boog op de achtergrond, een tafel met schaaltjes met gekleurde steentjes, en handen die een mozaiek van kleine geometrische tegeltjes zetten.
Vraag 11 3 punten
Figuur 2 bestaat uit een serie foto's van Gijs Frieling en assistenten die aan het werk zijn in 2022. Ze werken aan een tweede mozaïek voor de KoepelKathedraal, dat gaat over Jezus als de Goede Herder. In een artikel in de Volkskrant wordt Gijs Frieling 'een middeleeuwse kunstenaar in een eigentijdse jas' genoemd. Beschrijf drie aspecten van Frielings werkpraktijk die doen denken aan de middeleeuwen.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft drie aspecten van Frielings werkpraktijk die doen denken aan de middeleeuwen. (3p)
Per juist aspect 1 punt, maximaal 3 punten. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: werken in opdracht van de kerk; de keuze voor glasmozaïek in de traditie van de vroegchristelijke of Byzantijnse kunst; de keuze van vormen en motieven in die traditie; het werken op locatie, zoals in de bouwloodsen van middeleeuwse kerken; de rol van een meester van een werkplaats die met assistenten samenwerkt; het sterk ambachtelijke karakter van het werk; een onderwerp uit de middeleeuwse christelijke traditie; het resultaat van een gezamenlijke inspanning waarbij de individuele kunstenaar minder centraal staat.
2025, tijdvak 1: Binnen buiten
Opgavetekst
afbeelding 15

Gedeeltelijke reconstructie van een 'kamer in 't rond' in het Dordrechts Museum: wanden met geschilderde behangsels van landschappen met een haven en water, een betimmerd wandpaneel en een lichte vloer.
afbeelding 16

Behangsel van de gebroeders Van Strij (1795): een brede lucht met wolken, een lage horizon, een boerderij en vee in het landschap, en een boom links.
afbeelding 17

Behangsel van de gebroeders Van Strij (1795): zeilschepen op zee bij een haven met een vuurtoren en een kade met gebouwen.
afbeelding 18

Behangsel van de gebroeders Van Strij (1795): een rivier met een zeilboot, mensen op de oever, een huis en een wolkenlucht.
figuur 3

Gedeeltelijke reconstructie van een achttiende-eeuwse 'kamer in 't rond': een lange zaal met een lange tafel en stoelen, en op de wanden geschilderde behangsels met landschappen, bomen en lucht.
afbeelding 19

Interieur met behangsel van Snijder&CO: groene takken met vogels op een lichte achtergrond, met een stoel en een ladekast ervoor.
afbeelding 20

Interieur met behangsel van Snijder&CO: palmbomen op een lichte achtergrond, boven een wit wandpaneel met een deur.
afbeelding 21

Detail van het behangsel van Snijder&CO: een palmachtige boom met getekende bladeren en een vogel op een blauwe lucht.
Vraag 15 3 punten
Er zijn tegenwoordig ook weer kunstenaars die zich toeleggen op het behangselschilderen, zoals Marcelo Gimenes en Jaap Snijder. Zij vormen het duo Snijder&CO en vervaardigen in hun atelier behangsels. Vanuit boeken met landschappen en botanische tekeningen stelt het duo composities samen, maakt het schetsen en besluit het (in overleg met de opdrachtgevers) hoe de uiteindelijke voorstelling en vormgeving eruit komt te zien. Op afbeelding 19 en 20 zie je twee verschillende interieurs met behangsels van Snijder&CO. Afbeelding 21 toont een detail van afbeelding 20. Gesteld kan worden dat Snijder&CO in zijn werkwijze veel overeenkomsten vertoont met de gebroeders Van Strij. Ze werken bijvoorbeeld gezamenlijk en veelal in opdracht, net als de gebroeders Van Strij. Geef nog drie andere voorbeelden van overeenkomsten in de werkwijze.
Bekijk het antwoord
- Geeft drie andere voorbeelden van overeenkomsten in de werkwijze van Snijder&CO en de gebroeders Van Strij. (3p)
Per juist voorbeeld 1 punt, maximaal 3 punten. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: verf op doek of papier dat op een frame wordt bevestigd; behangsels in een wandbetimmering of boven een lambrisering plaatsen; uitgaan van een specifieke locatie; in een atelier werken en niet op locatie; inspiratie halen uit beeldend bronmateriaal en niet uit directe natuurstudie in de buitenlucht; voorstellingen vrij samenstellen uit verschillende bronnen; teruggrijpen op de techniek en effecten van voorgangers of de traditie.
2025, tijdvak 1: De kunstenaar is aanwezig
Opgavetekst
afbeelding 24

Tehching Hsieh in grijze werkkleding bij een prikklok in zijn atelier, op een witte wand.
afbeelding 25

Film van Hsieh geprojecteerd in een ruimte, met een prikklok op de vloer en op de wand een grote reeks ingeklapte tijdkaarten met foto's.
afbeelding 26

Drie beelden onder elkaar van Hsieh in uniform bij de prikklok, telkens op dezelfde plek en in dezelfde houding.
afbeelding 27

Gele tijdkaarten van de prikklok met handgeschreven tijden en datums, daaronder foto's van Hsieh.
afbeelding 28

Twee rijen van drie foto's van Hsieh in uniform naast de prikklok, telkens in dezelfde pose.
Vraag 20 2 punten
De Amerikaanse kunstenaar Tehching Hsieh (1950) maakte tussen 1978 en 2000 zes werken. Daarna stopte hij met het maken van kunst. Op afbeelding 24 tot en met 28 zie je het werk Time Clock Piece (Prikklok werk) dat Hsieh maakte in 1980-1981. Een prikklok is een apparaat dat destijds vaak werd gebruikt om op een kaart te registreren hoe laat een werknemer op het werk arriveert en vertrekt. Hsieh plaatste een prikklok in zijn atelier (afbeelding 24) en een heel jaar lang registreerde hij elke dag zijn kaart op ieder heel uur van het etmaal. Ieder registratiemoment legde hij vast op film. Dit project werd achteraf tentoongesteld als een installatie met daarin brieven, verklaringen, uniformen, een film, foto's (afzonderlijke filmframes), een prikklok en de kaarten met tijdregistraties. Op afbeelding 25 zie je de film en de kaarten in combinatie met de foto's. Afbeelding 26, 27 en 28 tonen details. Hsiehs doel met Time Clock Piece was 'het vastleggen van tijd'. Geef op basis van afbeelding 24 tot en met 28 twee manieren waarop Hsieh tijd weet vast te leggen.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee manieren waarop Hsieh tijd vastlegt op basis van de afbeeldingen 24 tot en met 28. (2p)
Per juiste manier 1 punt, maximaal 2 punten. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: een reeks momenten consequent vastleggen met de prikklok; zichzelf vastleggen op een reeks foto's met veel dezelfde elementen, waarbij alleen de tijd zichtbaar verstrijkt (de verandering van zijn haar, de tijd op de klok); zichzelf filmen, waarmee het verstrijken van de tijd zichtbaar wordt.
2024, tijdvak 1: Van binnenuit
Opgavetekst
Figuur 5

Zwart-wit foto van het exterieur van de turbinehal van AEG. Het gebouw is lang en heeft een sterk gebogen dak. De gevel bestaat uit grote ramen tussen smalle, verticale penanten, met een rij ramen op de begane grond en een ingang met een voorplein.
Figuur 6

Zwart-wit foto van het interieur van de turbinehal. Boven de vloer loopt een grote hijskraan langs de rails onder een hoog, glazen dak met stalen spanten. Op de vloer staan grote machineonderdelen en turbines, op de achtergrond zijn bogen en galerijen te zien.
Figuur 8

Zwart-wit foto van een hoog wooncomplex van vier of vijf lagen met een schuin dak, een boom ernaast en een hekwerk op de voorgrond. Op de gevel staat in grote letters het opschrift van de installatie: Verwoest Huis Op Noord.
Afbeelding 11

Foto van het binnenste van een verwoest huis. Gebroken plafonds van houten latten en balken vormen scheve, ingestorte vlakken. Er hangen losse draden, er zijn gaten in het plafond en ertussen zijn balken en betonnen steunen te zien. Het licht valt door de openingen naar binnen.
Vraag 16 2 punten
De Nederlandse kunstenaar Marjan Teeuwen transformeert leegstaande panden die in aanmerking komen voor sloop in enorme kunstinstallaties. In 2014 realiseerde ze in 14 portiekwoningen in Amsterdam-Noord de tijdelijke installatie Verwoest Huis Op Noord. Op figuur 8 zie je het wooncomplex.
De installatie werd vastgelegd op foto's die Teeuwen als zelfstandig kunstwerk verkocht. Op afbeelding 11 zie je zo'n foto.
Een criticus schreef naar aanleiding van Verwoest Huis Op Noord: 'De foto's en installaties tonen een dynamische stilstand.'
Beschrijf aan de hand van afbeelding 11 op welke manier deze 'dynamische stilstand' is gecreëerd in:
- de constructie van de installatie;
- de compositie van de foto.
Bekijk het antwoord
- Constructie (een van de volgende): de constructie lijkt te bestaan uit acht stevige dragers of stapels die op betonnen vloerdelen staan (stilstand), maar de vormen of stapels zijn zo scheef dat ze elk moment uit elkaar lijken te kunnen schuiven (dynamiek); of de skeletconstructie van staande en liggende delen veronderstelt voldoende stabiliteit (stilstand), maar de schuine of scheve stand van de platen en balken wekt de indruk van instabiliteit (dynamiek). (1p)
- Compositie (een van de volgende): de compositie is in grote lijnen symmetrisch (stilstand), maar de vormen en stapelingen bevatten afgeschuinde hoeken, diagonale lijnen of draaiingen (dynamiek); of de compositie bestaat uit een regelmatige herhaling van stapelingen van hetzelfde formaat (stilstand), maar het geheel wordt gekenmerkt door een spel van draaiingen, diagonale lijnen en/of open en gesloten, onregelmatige hoekige vormen (dynamiek); of de compositie bevat een stabiele kern van een stevige rechthoek en/of een regelmatige herhaling van horizontale en verticale richtingen (stilstand), maar wordt omringd door veel diagonale of onderbroken lijnen (dynamiek). (1p)
2024, tijdvak 1: De kunstenaarspraktijk
Opgavetekst
Afbeelding 12

Een man in een blauw overhemd en overall staat met gekruiste armen tussen twee vloerlampen. Beide lampen hebben een driepotige voet en een arm met meerdere kappen; de ene lamp is zwart, de andere wit. Op de achtergrond een grijze betonnen muur.
Afbeelding 13

Detailfoto van een lichtgroene lamp: een cilindrische kap van metaal met een zichtbare naad en een buisvormige steun die met een lasverbinding aan de kap vastzit.
Vraag 20 2 punten
Joep van Lieshout is de oprichter van Atelier Van Lieshout (AVL). Hij ontwerpt voorwerpen met een gebruiksfunctie zoals meubels, maar ook autonome sculpturen en installaties.
Op afbeelding 12 zie je Joep van Lieshout tussen twee versies van zijn vloerlamp Statistocrat uit 2014. Hij ontwierp de aluminium lamp voor het designmerk Moooi, dat het in oplage heeft geproduceerd. Afbeelding 13 toont een detail.
Van Lieshout vindt het belangrijk dat je uit de lamp kunt afleiden dat die (overwegend) handgemaakt is.
Geef aan de hand van afbeelding 12 en 13 twee kenmerken van de lamp waaruit je kunt afleiden dat die (overwegend) handgemaakt is.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende kenmerken: (1) de of elke kap van de lamp bestaat uit een gebogen metalen (aluminium) strook die (met de hand) aan elkaar gelast is. (2) de verbindingen tussen metalen onderdelen zijn zichtbaar gelast en/of met een plaatje en (pop)nagels of schroeven aan elkaar gemaakt. (3) de lamp is op een ruwe manier afgewerkt, zoals de rand van de kap. (2p)
Per juist kenmerk 1 punt, maximaal 2.
2023, tijdvak 1: Ster of verbinder, de rol van de architect
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 19
Na de Vrede van Münster (1648) startte het stadsbestuur van Amsterdam met de bouw van een nieuw stadhuis.
Op afbeelding 8 zie je het nieuwe stadhuis op de Dam op een schilderij uit 1693. Het ontwerp voor het gebouw is van de hand van Jacob van Campen. Hij had al naam gemaakt met enkele andere gebouwen, waaronder het Mauritshuis in Den Haag (1644). Van Campen gebruikte verschillende inspiratiebronnen voor het nieuwe stadhuis. Hij bestudeerde bijvoorbeeld het werk van Italiaanse architecten zoals Andrea Palladio. Op figuur 5 zie je een ontwerp uit 1570 voor Villa Pisani in Montagnana door Palladio.
[figuur 5: zie het originele examen]
Vergelijk afbeelding 8 met figuur 5.
Van Campen liet zich bij het ontwerp van het stadhuis leiden door ideeën van de Griekse filosoof Plato en de Romeinse architect en schrijver Vitruvius. Plato ging ervan uit dat het universum zich in de mens weerspiegelt. De mens is dus als het ware in het klein wat het universum in het groot is. Vitruvius zag de volmaaktheid van het universum weerspiegeld in de rekenkundige en meetkundige verhoudingen van klassieke tempels. De opdracht van het nieuwe stadhuis was van belang voor Van Campens status als architect, zo was er veel geld mee gemoeid.
Het project van het nieuwe stadhuis op de Dam bevatte verschillende aspecten die doen denken aan wat men nu 'starchitecture' noemt.
Op afbeelding 9 zie je de openbaar toegankelijke burgerzaal in het stadhuis. In de vloer zijn drie mozaïeken met een doorsnede van ruim zes meter aangebracht met wereldkaarten en sterrenkaarten. Je ziet de vloer van het stadhuis op figuur 6.
[figuur 6: zie het originele examen]
De burgerzaal had voor Amsterdam een symbolische functie. Met de mozaïeken in de vloer verwees de zaal naar de status die het bestuur van Amsterdam voor de Republiek en de stad in gedachten had.
[figuur 7: zie het originele examen]
Van Campen was een groot bewonderaar van de beroemde Antwerpse schilder Peter Paul Rubens (1577-1640). Dit blijkt bijvoorbeeld uit de manier waarop Van Campen het werk aan het stadhuis organiseerde. Van Campen besteedde net als Rubens het werk uit aan andere kunstenaars en hij coördineerde de samenwerking.
Van Campen ontwierp voor de voorgevel van het stadhuis het timpaan dat je ziet op afbeelding 10, 11 en 12 en op figuur 7 (op de vorige pagina). Hieronder tref je een pre-iconografische beschrijving.
- In het midden van het timpaan is een vrouw met een kroon en een schild afgebeeld.
- Links en rechts van haar zijn fantasie-, dier- en mensfiguren met attributen aangebracht.
In 2006 kreeg Neutelings Riedijk Architecten de opdracht om een nieuw gebouw voor de stad Deventer te ontwerpen. Het ontwerp moest een stadhuis, een parkeergarage en een bibliotheek omvatten. Je ziet het eerste ontwerp van Neutelings Riedijk op een maquette op afbeelding 13 (de ovale vorm in het midden). Op afbeelding 14 zie je een doorsnede van het ontwerp. Dit eerste ontwerp riep veel weerstand op bij de inwoners van Deventer. De stichting Oud Deventer liet het ontwerp op schaal monteren in een foto met bestaande bebouwing. Je ziet deze fotomontage op afbeelding 15.
Naar aanleiding van de felle reacties die het eerste ontwerp voor het stadhuis opriep, ontstond er een bestuurscrisis in Deventer. Om een weg te vinden uit deze crisis werd de volgende aanpak gevolgd:
- Rijksbouwmeester Jo Coenen en Rijksadviseur voor Cultureel Erfgoed Fons Asselbergs werden aangesteld om een advies te geven.
- Coenen en Asselbergs maakten een analyse van de situatie en voerden tal van gesprekken met inwoners, bedrijven en organisaties.
- Coenen en Asselbergs presenteerden in 2010 hun advies met richtlijnen in een visiedocument: 'Een bericht aan de stad'.
Deze aanpak leidde tot een weg uit de bestuurscrisis.
In 2016 werd uiteindelijk het nieuwe stadhuis gebouwd volgens een nieuw plan van Neutelings Riedijk. Je ziet de voorgevel van het nieuwe stadhuis op afbeelding 16 en op figuur 8. De nieuwe gevel verving de oude schouwburggevel, die je ziet op figuur 9.
[figuur 8: zie het originele examen]
[figuur 9: zie het originele examen]
In het nieuwe ontwerp van de gevel komen aspecten van de oude gevel terug. Zo had de oude gevel een hellend dak met drie dakkapellen, de nieuwe gevel heeft ook een hellend dak, maar met zeven dakkapellen.
Kunstenares Loes ten Anscher ontwierp Deventer raamwerk, de rasters voor de ramen van het nieuwe stadhuis. Het kwam tot stand als een community-project. Ten Anscher heeft vingerafdrukken van 2.264 Deventenaren verzameld. De afdrukken zijn vergroot en in aluminium gegoten, zoals te zien op afbeelding 17 en 18.
Op afbeelding 19 zie je een (beeld)verslag van het afnemen en verwerken van de vingerafdrukken (tekst is niet relevant), dat plaatsvond in de openbare ruimte. Ook tegenstanders van het stadhuis konden een afdruk laten maken, bijvoorbeeld van hun middelvinger of een teen.
In een semiotische analyse zou 'middelvinger' of 'teen' aangeduid worden als letterlijke betekenis (denotatie) met als bijbetekenis (connotatie): afwijzing of afkeer van het idee.
Vraag 15 2 punten
Geef voor de manier waarop Van Campen het werk aan het stadhuis organiseerde
- een praktische reden en
- een motivatie vanuit zijn beroepsopvatting.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- een praktische reden (een van de volgende): (1p)
- (veel/omvangrijk werk) Een bouwwerk van deze schaal was nog nooit in de Republiek (Nederland) gerealiseerd: Van Campen kon dit niet alleen doen.
- (ervaring en specialisme) Van Campen had alleen ervaring als schilder en architect, hij had ervaring van experts nodig op bijvoorbeeld het gebied van beeldhouwen en brons gieten.
- (veel materialen) Omdat veel materialen aangevoerd (en verwerkt) moesten worden waren er verschillende werkplaatsen / bouwloodsen nodig (die Van Campen uiteindelijk aanstuurde/coördineerde).
- (tijdsdruk) Omdat het een langdurig project zou gaan worden (en de opdrachtgevers wilden zo snel mogelijk resultaat).
- een motivatie vanuit de beroepsopvatting (een van de volgende): (1p)
- (aansturen en bewaken van ideeën) De architect/kunstenaar droeg het idee/plan aan en controleerde/stuurde bij: het was de taak van anderen om het (technisch) te verwezenlijken.
- (totaalvisie) Van Campen was de leider van het project, hij moest ervoor zorgen dat alle benodigde disciplines in een harmonieus totaalplaatje samenkwamen.
- (kwaliteit) Van Campen streefde naar de hoogste kwaliteit, hij zocht daarom naar de beste kunstenaars en/of ambachtslieden voor zijn project.
2023, tijdvak 1: Kunst en leven
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 29
De Mexicaanse kunstenaar Frida Kahlo (1907-1954) construeerde een zorgvuldig beeld van zichzelf door middel van 65 zelfportretten en vele foto's. Op afbeelding 20 zie je een foto van Kahlo uit 1932 gemaakt door de fotograaf Nickolas Muray, een beroemde societyfotograaf, die enige tijd haar geliefde was.
Kahlo werd sterk beïnvloed door de Mexicanidad-beweging. Deze nationalistische beweging zette zich af tegen het kolonialisme en legde de nadruk op de Mexicaanse identiteit. De fotograaf Muray benadrukt met de foto op afbeelding 20 de Mexicaanse identiteit die Kahlo wilde uitstralen. Zo draagt Kahlo traditionele Mexicaanse kleding en sieraden en heeft ze een pre-koloniaal beeldje in haar hand. Ook de compositie draagt bij aan het benadrukken van de Mexicaanse identiteit.
Op afbeelding 21 zie je een Mexicaanse ex voto uit de negentiende eeuw. Een ex voto is een verhalend schilderijtje, meestal gemaakt door katholieke gelovigen, als dank voor een redding of genezing die ze toeschrijven aan de tussenkomst van Christus of een heilige. Deze schilderijtjes werden in Mexico vaak op tin geschilderd. Op afbeelding 22 zie je Mijn voedster en ik, een klein schilderij van Kahlo uit 1937 dat gebaseerd is op een dergelijke ex voto. Het is gemaakt met olieverf op metaal. Frida Kahlo werd als kind gevoed door een inheemse voedster.
De Franse schrijver en voorman van de surrealisten, André Breton, verbleef tijdens zijn reis naar Mexico bij Kahlo en haar man Diego Rivera. Breton zag in Kahlo een Mexicaanse surrealist.
In besprekingen van het werk Mijn voedster en ik wordt vaak het biografische gegeven vermeld dat Kahlo een zusje kreeg toen ze elf maanden oud was. Vanaf dat moment kreeg Kahlo borstvoeding van een inheemse vrouw, terwijl haar moeder borstvoeding ging geven aan haar zusje.
Het werk Mijn voedster en ik kan geïnterpreteerd worden volgens een biografische benadering.
Iris Kensmil (Amsterdam, 1970) is een Nederlandse beeldend kunstenaar van Surinaamse afkomst. Haar werk richt zich op de geschiedenis van de emancipatie van de zwarte mens. Kensmil vertegenwoordigde Nederland tijdens de Biënnale van Venetië in
2019 met de presentatie Measurement of Presence (Meten van aanwezigheid). Voor deelname vanuit Nederland aan de Biënnale van Venetië worden kunstenaars voorgedragen door het Mondriaan Fonds. Door sommige kunstcritici werd de keuze voor Kensmil om Nederland te vertegenwoordigen gezien als een cultuurpolitiek statement.
Kensmils presentatie vond plaats in het Nederlandse paviljoen, dat door Gerrit Rietveld is ontworpen. Een deel van het interieur van dit paviljoen zie je op figuur 10.
[figuur 10: zie het originele examen]
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Op afbeelding 23 zie je de installatie The New Utopia Begins Here #1 (Het nieuwe Utopia begint hier #1), een onderdeel van Kensmils presentatie. Deze installatie bevat zeven portretten van zwarte feministen gebaseerd op bestaande foto's. De ruimte waarin ze hangen is door Kensmil beschilderd met zwarte en grijze rechthoeken.
Bekijk afbeelding 23 en figuur 10. In de installatie The New Utopia Begins Here #1 legt Kensmil een relatie met de architectuur van het Rietveldpaviljoen.
De portretten die je ziet op afbeelding 24, 25 en 26 zijn onderdeel van de installatie The New Utopia Begins Here #1.
- Op afbeelding 24 zie je bell hooks (1952-2021), een feministische activist (die wilde dat haar naam zonder hoofdletters werd geschreven). Zij schreef over de oorzaken van racisme en seksisme.
- Op afbeelding 25 zie je Sister Nancy (1962), een zangeres en de eerste vrouwelijke dj die dancehall (of raggamuffin) draaide, een Jamaicaans muziekgenre.
- Op afbeelding 26 zie je Amy Ashwood Garvey (1897-1969), een Jamaicaanse pan-Afrikaanse activist die in de twintigste eeuw streed voor de vrijheid van Afrika en de rechten van zwarte vrouwen.
Afbeelding 27 tot en met 29 zijn de foto's van internet die Kensmil gebruikte voor haar werk. Kensmil zegt hierover: "Foto's zijn het beginpunt, zodat de portretten herkenbaar zijn, vervolgens bewerk ik het beeld, […] zo dat er statigheid en trots uitstraalt."
Met de titel The New Utopia Begins Here #1 verwijst Kensmil naar utopische ideeën van de vroeg-modernistische beweging De Stijl.
Door de titel van de installatie The New Utopia Begins Here #1 wekt Kensmil de indruk ook zelf een ideaal uit te dragen.
Vraag 28 2 punten
Geef voor twee bewerkingen aan hoe ze bijdragen aan het tot uiting laten komen van Kensmils intentie.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (omzetting van foto in schilderij) Voor elk van de drie portretten geldt dat het is uitgevoerd in verf / als schilderij, een medium / vorm met een lange traditie en/of een vorm die een zekere status kent. − (formaat) Voor elk van de schilderijen geldt dat de geportretteerde meer dan levensgroot is afgebeeld, waardoor het belang van de vrouwen wordt benadrukt. − (kadrering) Voor elk van de drie portretten geldt dat het zo is afgesneden dat de indruk van een toevallige gelegenheid wordt onderdrukt, het wordt meer een (statie)portret dan een kiekje / dat de aandacht van de beschouwer volledig (of meer) naar het portret gaat, alleen de geportretteerde staat centraal (status) en/of dat de aandacht volledig wordt gericht op de trotse blik. − (lichtwerking) Bij het portret van Sister Nancy is het contrast tussen licht en donker versterkt, waardoor het portret krachtiger lijkt (trots). − (lichtwerking) Bij het portret van bell hooks en/of Amy Ashwood is het geheel (de kleding) wat lichter dan op de foto, waardoor er meer aandacht is voor de trotse, intense blik. − (vorm) Op het portret van Sister Nancy lijkt er rond het hoofd een band aangebracht, waardoor er sprake lijkt van een aureool / heiligheid en daarmee statigheid wordt benadrukt. − (kleur) In het portret van Sister Nancy is de achtergrond qua kleur geïntensiveerd: een onbestemd, warm goddelijk licht, waarmee haar heiligheid en daarmee statigheid wordt benadrukt. per juist antwoord (1) (2)
2023, tijdvak 2: Werken en leven tussen idealen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 8
In het midden van de negentiende eeuw werd in Nederland de wet op de vrijheid van godsdienst van kracht. Als gevolg hiervan steeg vooral in het zuiden van Nederland de vraag naar (katholieke) kerkgebouwen en kerkinterieurs. De architect Pierre Cuypers (1827-1921), van huis uit rooms-katholiek, profiteerde hiervan. Hij bouwde, verbouwde en restaureerde in de tweede helft van de negentiende eeuw talloze kerken.
In 1852 richtte Cuypers samen met beeldhouwer E.F. Georges en fabrikant van kerkelijke ornamenten F. Stoltzenberg in Roermond een atelier op dat beeldhouwkunst en meubels vervaardigde voor katholieke kerken. Op figuur 7 zie je een foto van dit Cuypers Atelier (waarschijnlijk rond 1860).
[figuur 7: zie het originele examen]
Het Cuypers Atelier sloot in de werkwijze en organisatie aan bij de praktijk van middeleeuwse gilden en de werkplaats (of bouwloods) bij een kathedraal.
In de praktijk van het Cuypers Atelier stonden de beeldhouwers, schilders en ornamentwerkers in dienst van de architect. Als architect maakte Cuypers de ontwerpen voor de vele kerken en had hij de supervisie over de bouw- en restauratiewerkzaamheden, maar als hoofd van het Atelier bestond zijn beroepspraktijk ook nog uit andere functies of werkzaamheden.
Op afbeelding 5 zie je de voorgevel van het gebouw dat Cuypers in 1853 ontwierp als woonhuis en atelier/werkplaats. Op afbeelding 6 zie je een zijaanzicht. Op figuur 8 zie je de indeling, deel A betreft het woongedeelte en B, C en D het atelier en de werkplaatsen.
[figuur 8: zie het originele examen]
De gevels op afbeelding 5 en 6 bevatten kenmerken die verwijzen naar de functie van atelier/werkplaats en kenmerken die verwijzen naar de functie van een deftig woonhuis.
In 1863 werd een 'open' prijsvraag uitgeschreven voor de bouw van een 'Muzeüm Willem I', zoals het huidige Rijksmuseum in Amsterdam destijds werd genoemd. Naast het herbergen van verschillende collecties zoals kunst uit de zestiende en zeventiende eeuw, zou het museum ook dienst doen als monument voor de 50-jarige onafhankelijkheid van Nederland. Cuypers deed mee aan deze prijsvraag en zond verschillende ontwerpen in, waaronder een renaissancistische variant (figuur 9) en een gotische variant (figuur 10).
[figuur 9: zie het originele examen]
[figuur 10: zie het originele examen]
Voor het renaissancistische ontwerp ontving Cuypers een prijs van de jury, het gotische ontwerp viel niet in de prijzen.
In 1876 won Cuypers de opdracht voor de bouw van het Rijksmuseum in Amsterdam (geopend in 1885). Op figuur 11 zie je de eregalerij in het museum naar Cuypers' ontwerp, op een foto uit 1907. Op figuur 12 zie je dezelfde galerij, maar dan op een foto uit 1984.
[figuur 11: zie het originele examen]
[figuur 12: zie het originele examen]
Het oorspronkelijke ontwerp van Cuypers heeft in de twintigste eeuw plaatsgemaakt voor een meer modernistische visie op architectuur en museuminrichting.
Tussen 2003 en 2013 is het Rijksmuseum verbouwd naar een ontwerp van Cruz en Ortiz Architecten. In 2000 werd bepaald waar de vernieuwing van het Rijksmuseum aan moest voldoen. Het motto daarbij was 'Verder met Cuypers'. Bij deze grote ingreep zijn verschillende oorspronkelijke elementen uit de tijd van Cuypers opnieuw tevoorschijn gehaald, in oude staat hersteld of gereconstrueerd, zoals te zien op afbeelding 7 en 8.
Vraag 10 2 punten
Geef twee aspecten van de werkwijze en/of organisatie van het Cuypers Atelier die aansloten bij deze middeleeuwse praktijken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Er werd ambachtelijk gewerkt / (verschillende oude) ambachten staan centraal. − Het atelier volgt het middeleeuwse (organisatie)model van meester - gezel - leerling (gericht op specialisatie in verschillende disciplines). − Er werd onder één dak samengewerkt om de disciplines architectuur, beeldende kunst en kunstnijverheid te verenigen. per juist antwoord (1) (2)
2022, tijdvak 1: De erfenis van Malevich
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 21 tot en met 34
Op afbeelding 21 zie je Zwart vierkant uit 1915 van Kasimir Malevich. Het werk is een voorbeeld van suprematistische kunst. Malevich was de grondlegger van het suprematisme. Volgens hem was het suprematisme "ontstegen aan de natuur, de mensen en de voorwerpen".
Malevich zag Zwart vierkant als een venster op de oneindige ruimte ofwel het immateriële.
Malevich richtte in 1919 samen met andere kunstenaars en kunststudenten het collectief UNOVIS (Bevestigers van de Nieuwe Kunst) op. De suprematistische motieven werden toegepast op affiches, trams en gebruiksvoorwerpen. Op afbeelding 22 zie je een Suprematistische theepot en op afbeelding 23 zie je een suprematistisch ontwerp voor een trambeschildering.
De kunstenaars van UNOVIS vonden dat de kunsten een bijdrage moesten leveren aan een ideale, nieuwe maatschappij.
In 1915 exposeerde Malevich zijn revolutionaire schilderij Zwart vierkant op de tentoonstelling 0.10 in Sint-Petersburg. Op figuur 7 zie je een deel van die tentoonstelling, met Zwart vierkant boven in de hoek van de ruimte. Aan de tentoonstelling nam nog een tiental andere kunstenaars deel.
[figuur 7: zie het originele examen]
Malevich verwees met de plaatsing van Zwart vierkant naar de icoonschilderkunst. Door deze verwijzing wordt de inhoudelijke betekenis van dit werk benadrukt.
In de jaren vijftig van de twintigste eeuw maakte Yves Klein schilderijen en sculpturen in diep ultramarijn blauw. Hij patenteerde de kleur verf en noemde deze I.K.B (International Klein Blue). De verf IKB lijkt op puur pigment. Er is geen enkele weerkaatsing of glans zichtbaar, de objecten lijken bepoederd. Het werk van Klein kwam voort uit een sterke fascinatie voor de hemel, die hij zag als allesomvattende leegte. Op afbeelding 24 zie je RE 19 uit 1958. Het bestaat uit verf, steentjes en sponzen op hout. Op afbeelding
25 zie je een zijaanzicht van het werk.
Klein liet zich inspireren door Malevich, maar vond zelf dat hij Malevich overtrof. Hij schreef: "Daarom kan ik, nu ik 30 ben, in 1958, zeggen dat toen Malevich omstreeks 1915-1916 als toerist in de ruimte opdook ik hem ontving en hij mij opzocht omdat ik er al eigenaar en bewoner was […] Malevich had in feite het oneindige voor zich
- maar ik zit erin. Men beeldt het oneindige niet af, men schept het."
Klein beweerde dat Malevich het oneindige slechts afbeeldde en dat hijzelf het oneindige schiep.
Donald Judd is een Amerikaanse kunstenaar die behoort tot de kunststroming minimal art of minimalisme. Op afbeelding 26 zie je Untitled uit 1968. Het minimalisme kenmerkt zich door het gebruik van elementaire (ruimtelijke) geometrische vormen.
In 1994 werd Judd gevraagd om deel te nemen aan de The Moscow Installation, een tentoonstelling in een galerie waarbij zijn werk tentoongesteld werd samen met het werk van Malevich. Op afbeelding 27 en 28 zie je afbeeldingen van een remake van deze tentoonstelling uit 2017.
Judds reactie op het idee voor deze gezamenlijke tentoonstelling was: "Ik zou het heel leuk vinden, maar wat zou Malevich zeggen?"
Op afbeelding 29 zie je Wedgework III, een werk van James Turrell uit 1968. Het bevindt zich in een afgezonderde ruimte van museum De Pont in Tilburg. De bezoeker komt via een volledig verduisterde entree in de ruimte en ziet vervolgens een volume van fluorescerend licht. Het lijkt alsof diagonaal door de ruimte een scherm gespannen is, maar dat is niet het geval. De rechthoekige vorm ontstaat door een lichtbron die uit het zicht is geplaatst.
Turrell behoorde in de jaren zestig van de twintigste eeuw tot een groep kunstenaars voor wie 'het kunstwerk als object' had afgedaan.
In 2013 werd op de universiteit van Texas in Austin (VS) The Color Inside (De Kleur Binnenin) geïnstalleerd. Het is ontworpen door Turrell en gebouwd op het dak van het cultureel activiteitencentrum van de universiteit. De ruimte is bedoeld om tot rust te komen. In de ovale ruimte kan het publiek door een gat in het plafond (de oculus, het oog) naar de lucht kijken. Tijdens zonsopkomst en zonsondergang worden gedurende één uur de muren verlicht met ledlampen in veranderende kleuren. Op afbeelding 30 zie je het exterieur, op afbeelding 31 zie je het interieur zoals dat er overdag uitziet. Op afbeelding 32 tot en met 34 zie je foto's van de ruimte die genomen zijn tijdens zonsopkomst of zonsondergang, als de ruimte verlicht wordt met veranderende kleuren licht.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Het werk van Turrell is te beschouwen als een onderzoek naar de waarneming. Hij wil het publiek bewust maken van de eigen waarneming door werken te creëren die de waarneming beïnvloeden.
Volgens Malevich was het suprematisme "ontstegen aan de natuur, de mensen en de voorwerpen en stond voor de heerschappij van het zuivere gevoel". Het suprematisme zou daardoor alle andere kunststromingen overtreffen. Je zou kunnen stellen dat Turrell te beschouwen is als een opvolger van Malevich en dat hij Malevich zelfs overtreft.
Vraag 29 2 punten
Beschrijf aan de hand van afbeelding 29 twee manieren waarop Turrell het 'kunstwerk als object' vermijdt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Licht is niet tastbaar. / Het kunstwerk is geen tastbaar object. − Het kunstwerk is een environment / een installatie / een ruimte. Het kunstwerk ontstaat door de werking van licht in de ruimte. − Het kunstwerk is vluchtig, het bestaat alleen als de lichtbron aan is. (Als de lichtbron uit is, is het kunstwerk weg en in die zin is het geen object.) per juist antwoord (1) (2)
2022, tijdvak 2: Retro-architectuur
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 15
In 1937 werd de wereldtentoonstelling gehouden in Parijs, met aandacht voor kunst en techniek in de moderne tijd. Het Duitse paviljoen werd ontworpen door Albert Speer. Op afbeelding 9 zie je de voorzijde van het Duitse paviljoen en op figuur 12 het interieur.
[figuur 12: zie het originele examen]
Het gebouw van Speer was op een eigentijdse techniek van stalen constructie-elementen gebaseerd en werd afgewerkt met kalksteen. De vormgeving bevatte veel verwijzingen naar oude architectuurstijlen.
Bekijk afbeelding 9 en figuur 12. Kenmerkend voor de ideologie van nazi-Duitsland was het streven om van Duitsland een superieure wereldmacht te maken. De architectuur van Speer gaf uitdrukking aan deze ideologie.
De waardering van bouwwerken is afhankelijk van tijd en plaats, en van visies op architectuur die veranderen. Dit geldt ook voor de waardering van nazi-architectuur, zoals het gebouw van Speer.
Vanaf het eind van de twintigste eeuw is in Nederland bij de bouw van nieuwbouwwijken de historiserende stijl populair. In 1996 ontwierp de architect Rob Krier een masterplan voor Brandevoort, een nieuw te bouwen wijk bij Helmond (Noord-Brabant). Op afbeelding 10 zie je een luchtfoto van Brandevoort. Op afbeelding 11, 12 en 13 zie je het straatbeeld en diverse gebouwen in Brandevoort. Op figuur 13 zie je een ontwerptekening van een gevelrij voor De Veste, een wijk in Brandevoort. Figuur 14 toont het binnenplein dat zich achter deze gevels bevindt. Op figuur 15 zie je een foto als voorbeeld van een historische binnenstad (Bergen op Zoom, Noord Brabant).
De architectuur van de gebouwen in Brandevoort is gebaseerd op historische gebouwen. Zo hebben de belangrijke, centrale gebouwen torens en hebben de ramen (soms) een traditionele roedeverdeling.
[figuur 13: zie het originele examen]
[figuur 14: zie het originele examen]
[figuur 15: zie het originele examen]
Op afbeelding 14 zie je een impressie van een woonblok in Brandevoort, De Veste. Architect en stedenbouwkundig adviseur Pepijn Bakker schreef in zijn blog: "Brandevoort biedt beproefde twintigste-eeuwse standaardbouw in een historisch jasje."
Bakker schrijft verder in zijn blog dat Brandevoort ontworpen is vanuit het verticale vlak, dus de gevel waartegen je aankijkt: "Het is een radicaal andere benadering dan wat in Nederland gangbaar is en dáárom is Brandevoort bijzonder." In het moderne bouwen werden architectuur en wijken vaak vanuit de plattegrond ontworpen.
Op afbeelding 15 zie je het stadhuis van Zaanstad, ontworpen door de architect Sjoerd Soeters en gebouwd tussen 2004 en 2008. Het stadhuis wordt wel gezien als retro-architectuur.
De retro-architectuur zoals toegepast in Brandevoort verschilt van die van het stadhuis van Zaanstad, er is sprake van een andere omgang met historische voorbeelden.
Vraag 17 3 punten
Geef op basis van afbeelding 14 aan waarom hier gesproken kan worden van twintigste-eeuwse standaardbouw. Geef vervolgens twee voorbeelden hoe er vanuit de standaard toch variatie wordt gecreëerd.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Aan de buitenzijde wordt gevarieerd in de gevels door (twee van de volgende): (2p)
- spiegeling.
- variatie in kleur.
- afwijkende (pseudo-historische) details.
- een hoger doorgetrokken gevel.
- de toevoeging van een dakkapel.
- een alternatieve dakvorm.
- een kromming in de gevelrij.
Opmerking Als een wijze van variëren juist wordt benoemd, 1 scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 2: Vaarwel kunstgrepen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 20
De stad Rouen gaf de Franse schilder Pierre Puvis de Chavannes in 1888 de opdracht voor een wandschildering in het trappenhuis van het nieuwe gebouw van het Musée des Beaux Arts. Op figuur 16 zie je de wandschildering Inter Artes et Naturam (Tussen de kunsten en de natuur) uit 1890. Van dit werk maakte Puvis een replica op doek (olieverf, 40 x
113 cm), deze zie je op afbeelding 16.
[figuur 16: zie het originele examen]
afmeting van de wandschildering: 295 x 830 cm
Sommige architecten aan het eind van de negentiende eeuw, onder wie de architect van het Musée des Beaux Arts, vonden dat de wandschilderkunst 'decoratief' moest zijn en ondergeschikt aan de architectonische omgeving: de wand moest gerespecteerd worden. Al eerder, in 1863, had de Franse criticus Théophile Gautier gezegd dat het uit moest zijn met 'kunstgrepen': "Vaarwel, clair-obscur, het spel van penseelstreken, impasto, […] glinsterende hooglichten, al deze kunstgrepen van het palet waartoe amateurs zich zo aangetrokken voelen. De wand verwerpt deze aardigheden; hij wil zuiverheid van ontwerp en grandeur van stijl."
Bekijk afbeelding 16 en figuur 16. Dit respect voor de wand blijkt uit de manier waarop Puvis de Chavannes de vlakheid van de wand benadrukte in Inter Artes et Naturam.
Een replica zoals Puvis de Chavannes maakte (afbeelding 16) biedt een kunstenaar die wandschilderingen maakt een aantal voordelen. De verkoop ervan levert hem bijvoorbeeld extra inkomsten op.
Puvis de Chavannes streefde naar het ideaal van een volmaakte kunst gebaseerd op de klassieken. In Inter Artes et Naturam geeft hij enkele voorbeelden van hoe die volmaaktheid bereikt kan worden. Zo verwijst de vrouw die op een schaal een tulp naschildert naar het klassieke ideaal van het nauwgezet navolgen van de natuur.
Het Musée des Beaux Arts omvatte onder meer een collectie aardewerk en oudheidkundige vondsten uit de regio. De wandschildering van Puvis de Chavannes sloot thematisch aan bij deze collectie. De voorstelling van Inter Artes et Naturam is ook te interpreteren als een pleidooi voor de herwaardering van 'les arts décoratifs', de toegepaste kunsten, in een tijd waarin de vrije kunst als het hoogst haalbare werd gezien.
Op afbeelding 17 zie je een zelfportret van de Russische kunstenaar Kazimir Malevich uit 1907. Hij was gefascineerd door Russische kunst, zowel door iconen als door Russische volkskunst. Je ziet een Russische icoon op afbeelding 18.
In zijn zelfportret maakt Malevich gebruik van een bijna symmetrische compositie en een frontale weergave, die ook kenmerkend is voor de icoon.
In 1915 exposeerde Malevich verschillende revolutionaire schilderijen op 'De laatste futuristische tentoonstelling 0.10' in Sint-Petersburg. Op figuur
17 zie je een zaaloverzicht van die tentoonstelling met Zwart vierkant boven in de hoek van de ruimte. Op figuur 18 zie je het schilderij Zwarte cirkel, dat ook te zien was op de tentoonstelling.
figuur 17 figuur 18
Op afbeelding 19 zie je de wandschildering Ex Voto van Gijs Frieling. Hij citeert in dit werk een aantal kunstwerken van bekende kunstenaars, waaronder Zwarte cirkel van Malevich. De werken worden omgeven door een zee van vlammen, Frieling steekt ze als het ware in brand.
Bij Ex Voto schreef Frieling een tekst, een pleidooi voor een soort schilderkunst waarin hij zelf sterk gelooft. In zijn tekst schaart hij het werk van Malevich onder "opdringerige zwart-witte schilderijen die meer iets óver schilderkunst leken te willen zeggen dan zelf schilderkunst te zijn".
Het 'in brand steken' van werk van Malevich wijst op de wens om af te rekenen met een traditie van de moderne kunst.
Het is denkbaar dat Malevich in sommige opzichten (toch) een voorbeeld kan zijn voor Frielings kunst.
Vraag 23 2 punten
Geef nog twee voordelen van zo'n replica voor een kunstenaar (zoals Puvis de Chavannes) die wandschilderingen maakt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De replica is 'mobiel' (de wandschildering is op locatie / zit vast) en kan op meerdere plekken getoond worden. Dat draagt bij aan de naamsbekendheid van de maker. − De replica is een soort reclame voor de wandschildering op locatie en dat levert mogelijk nieuwe opdrachten op. − De replica kan in de collectie van een museum / een belangrijke verzameling terechtkomen en daarmee een plaats krijgen in een traditie van (beroemde) kunstenaars (de wandschildering zit vast in een regionale collectie) en/of de replica kan daar bestudeerd worden door kunstenaars en kunsthistorici (school maken). per juist antwoord (1) (2)
2021, tijdvak 1: Mooi van nature
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Albrecht Dürer (1471-1528) was een invloedrijk kunstenaar en graficus, afkomstig uit Neurenberg, Zuid-Duitsland. Op afbeelding 1 en 2 (detail) zie je Haas (1506). Het is geschilderd met waterverf.
Bekijk afbeelding 1 en 2. Het is zeer aannemelijk dat Dürer de haas naar eigen waarneming heeft geschilderd. Daarbij heeft hij de vacht van de haas zo levensecht mogelijk weergegeven.
In de renaissance dienden de meeste studies naar de natuur als voorstudies voor schilderijen en gravures, of als illustraties bij wetenschappelijke teksten. Kunsthistorici veronderstellen echter dat Dürers Haas bedoeld was als autonoom kunstwerk. Zo is het werk voorzien van een signatuur en een jaartal. Bekijk afbeelding 1.
Verschillende kunstenaars uit het noorden van Europa, zoals Dürer, trokken de Alpen over. Ze verdiepten zich in het werk en gedachtegoed van hun Italiaanse collega-kunstenaars en ze bestudeerden de klassieken.
Op afbeelding 3 zie je een kopergravure van Dürer uit 1504 van Adam en Eva in het paradijs. Voor de twee Bijbelse figuren baseerde Dürer zich op voorbeelden uit de klassieke beeldhouwkunst, zoals Apollo Belvedère voor de man (figuur 1) en Aphrodite van Knidos voor de vrouw (figuur 2).
figuur 1 figuur 2
De kunsttheorie van de Italiaanse renaissance onderscheidde twee concepten van de natuur: de 'natura naturans' (scheppende kracht van de natuur) en 'natura naturata' (hetgeen de natuur heeft voortgebracht). Goede kunst zou de natuur kunnen overtreffen door uit te gaan van de scheppende kracht van de natuur.
Dürer zette zijn signatuur ALBRECHT DVRER NORICUS FACIEBAT (Albrecht Dürer uit Neurenberg heeft dit gemaakt) op het bordje aan de tak die Adam vasthoudt. Door dit bordje direct naast Adam te plaatsen bevestigde Dürer zijn status als geniaal kunstenaar.
Dürer verwierf in relatief korte tijd bekendheid bij kunstenaars en verzamelaars in zowel Noord- als Zuid-Europa. Prenten, zoals die van Adam en Eva, droegen daaraan bij.
Op afbeelding 4 zie je Brillo Box, gemaakt in 1964 door Andy Warhol. Brillo Box is een imitatie van de kartonnen dozen waarin schuursponsjes van het merk Brillo verpakt werden. Warhols doos is echter gemaakt van hout en de merknaam is er handmatig met een sjabloon op aangebracht. Op afbeelding 5 zie je Warhols Box Show, een presentatie die bestond uit stapels houten kisten die een nabootsing waren van dozen uit de supermarkt, met verschillende merken in zeefdruk op de zijkanten (Brillo, Heinz, Del Monte, Campbell's).
Bekijk afbeelding 4. Het ontwerp van de Brillo-verpakking moest dynamiek uitstralen.
Bekijk afbeelding 4 en 5. Kunstenaars in de renaissance streefden naar universele schoonheid. Warhols visie op schoonheid verschilt sterk van die van kunstenaars en theoretici uit de renaissance, zoals Rafaël en Vasari.
De filosoof Arthur Danto stelde de vraag waarom Brillo Box kunst was en de originele verpakkingen van Brillo dat niet zijn. Hij nam geen genoegen met de gangbare definitie dat alles kunst is wat door de kunstwereld
- de musea, kunstcritici, verzamelaars, de kunstenaar zelf
- als zodanig wordt aangemerkt. Danto voegde daaraan toe dat een object alleen een kunstobject kan worden op grond van een argumentatie.
Op afbeelding 6 en 7 zie je twee kunstwerken gemaakt in 2013 door de beeldend kunstenaar Danh Vo. In 1979 vluchtte hij samen met zijn ouders in een zelfgemaakte boot uit Vietnam. Ze hoopten in de Verenigde Staten een betere toekomst op te kunnen bouwen. Het gezin werd onderweg door een schip opgepikt uit zee en kwam terecht in Denemarken.
Danh Vo's persoonlijke (familie)geschiedenis is een belangrijke inspiratiebron voor zijn werk, dat gaat over culturele identiteit, handel en kolonisatie. De werken op afbeelding 6 en 7 zijn gebaseerd op kartonnen verpakkingen van het Amerikaanse biermerk Budweiser. De kunstenaar heeft het originele Budweiser-ontwerp nageschilderd in goudverf op een nagenoeg identieke doos. Het werk op afbeelding 7 is getiteld Promised Land (Beloofde land).
Bekijk afbeelding 6 en 7. Een mogelijke betekenis van deze werken houdt verband met de reis die het gezin ooit maakte en de verwachtingen die ze hadden.
Bekijk afbeelding 7. Danh Vo's Promised Land refereert ook aan Brillo Box. Vo's werk kan gezien worden als een eerbetoon aan Andy Warhol. Dit werk kan echter ook uitgelegd worden als een kritiek op Warhol.
Vraag 1 3 punten
Geef drie kenmerken van de vacht en beschrijf voor elk kenmerk op welke manier Dürer dit zo levensecht mogelijk heeft weergegeven.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Alleen als een juiste beschrijving wordt gegeven van de manier waarop het kenmerk van de vacht zo levensecht mogelijk is weergegeven, 1 scorepunt toekennen.
2021, tijdvak 1: De strijd om een passende stijl
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 16
Op afbeelding 8 zie je de San Carlo alle Quattro Fontane van Borromini, gebouwd tussen 1638 en 1677.
De San Carlo wordt beschouwd als een voorbeeld van hoge barok, onder andere vanwege het grote dynamische effect in de voorgevel. Bekijk afbeelding 8.
Op figuur 3 zie je links een plattegrond van de San Carlo en rechts het interieur van de kerk met een onderaanzicht van de koepel.
[figuur 3: zie het originele examen]
Borromini wilde een koepel met een ovale basis. Dat was een probleem vanwege de gekozen posities van de zuilen in het grondplan. Borromini moest enkele ingrepen doen om de koepel volgens zijn plan te kunnen laten aansluiten.
Vlak bij de San Carlo staat de Sant'Andrea al Quirinale, een kerkje van de architect Gianlorenzo Bernini. Je ziet het op afbeelding 9. Het werd gebouwd tussen 1658 en 1678. Het Pantheon in Rome (figuur 4) diende als voorbeeld voor Bernini's kerkje.
[figuur 4: zie het originele examen]
De architecten Bernini en Borromini waren rivalen. Ze voerden een bittere strijd over 'de juiste stijl'. Bernini beweerde dat Borromini met zijn 'fantastische' benadering van de architectuur 'was gestuurd om de architectuur te vernietigen'.
In 1834 legde een grote brand het oude parlementsgebouw in Londen in de as. Het bestuur van de stad schreef een prijsvraag uit voor het ontwerpen van een nieuw parlementsgebouw. Op afbeelding 10 en 11 zie je enkele ontwerpen die werden ingediend. Het ontwerp op afbeelding 10 is in neoclassicistische stijl.
In de eerste helft van de negentiende eeuw ging de voorkeur van de overheid meestal uit naar een neoclassicistische stijl voor haar bestuursgebouwen.
Ondanks de toepassing van de neoclassicistische stijl in het ontwerp op afbeelding 10 werd dit ontwerp toch afgewezen. De voorkeur ging uit naar het ontwerp in neogotische stijl op afbeelding 11.
In 1835 werd het ontwerp van afbeelding 11 alsnog verworpen ten gunste van het ontwerp van Charles Barry en Augustus Pugin (afbeelding 12). Barry en Pugin verschilden onderling echter van mening over de architectonische stijl. Ze waren met moeite op dit compromis uitgekomen. Pugin noemde de façade 'een klassieke structuur in middeleeuwse vermomming'.
Bekijk afbeelding 12.
Op afbeelding 13 en 14 zie je City Hall, het gemeentehuis dat Norman Foster voor Londen ontwierp. Het werd in 2002 opgeleverd. Met dit nieuwe gebouw beoogde het stadsbestuur om Londen nog meer de uitstraling van moderne wereldstad te geven.
Het exterieur van City Hall heeft een opvallende vorm, die het resultaat is van een specifieke gelaagde opbouw, zoals te zien is op figuur 5.
[figuur 5: zie het originele examen]
Afbeelding 15 en 16 tonen het interieur met de monumentale wenteltrap, die in het steeds smaller wordende trappenhuis tot aan de bovenste verdieping reikt. Op afbeelding 16 zie je de Assembly Chamber, de grote raadszaal.
Eén doelstelling van het stadsbestuur is om met City Hall de 'transparantie van het democratisch proces' uit te dragen. Foster heeft de raadszaal zo gesitueerd dat dit doel zowel heel concreet als in symbolische zin tot uiting komt.
Bekijk afbeelding 16 en figuur 5.
Met City Hall laat Foster zien dat architecten aan het begin van de eenentwintigste eeuw nog steeds voortborduren op het gedachtegoed van het Nieuwe Bouwen. Het gebouw, dat in de volksmond De Ui wordt genoemd, is echter even goed te plaatsen in de traditie van de barok.
Vraag 13 2 punten
Leg uit welke twee ingrepen Borromini deed om de aansluiting met de koepel te realiseren.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- rondbogen: door een tussenlaag te maken met twee ongelijke rondbogen (waardoor een rechthoek in plaats van een vierkant wordt gecreëerd) (1)
- pendentieven: door het toevoegen van bolvormige tussenstukken / pendentieven (waardoor de overgang van een rechthoek naar een ovale koepel wordt gemaakt) (1)
Vraag 18 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de opbouw die resulteren in de opvallende vorm.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − Elke verdieping / bouwlaag heeft de vorm van een cirkel (eventueel: ovaal) die per verdieping (naar boven toe) een kleinere diameter heeft. − De verdiepingen / bouwlagen liggen alle iets verschoven in één richting ten opzichte van elkaar. − De (glas)gevel van elke verdieping staat deels schuin / heeft deels een lichte ronding. − Het gebouw wordt aan de bovenkant afgesloten door een licht bollende / in hoogte iets verlopende schijf. per juist aspect (1) (3)
2021, tijdvak 1: Kunst en gietwerk
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22
Aan het einde van de achttiende eeuw maakte de Engelse aardewerkfabriek Wedgwood internationaal naam met hoogwaardige keramische productie. Wedgwood moderniseerde het procedé om aardewerk met behulp van gietmallen te produceren. Duizenden experimenten werden gedaan om de samenstelling van de klei, de mallen en het bakproces te verbeteren. Het resultaat was aardewerk van zeer hoge kwaliteit met een mat oppervlak.
Op afbeelding 17 zie je een vaas van Wedgwood met een voorstelling van 'De dansende uren'. De vaas is ontworpen door vormgever John Flaxman.
Wedgwood maakt onderscheid tussen gebruiksvoorwerpen en decoratieve voorwerpen. De vaas op afbeelding 17 was bedoeld als een decoratief voorwerp. De vaas heeft bijvoorbeeld geen praktische handvatten.
Vazen van het type op afbeelding 17 worden 'Jasperware' genoemd. Deze objecten moesten met de hand afgewerkt worden. Hoewel er een grote markt was voor goedkoop massa-geproduceerd serviesgoed, richtte Wedgwood zich ook op dit bijzondere Jasperware-aardewerk.
Flaxman bestudeerde tijdens zijn opleiding aan de Royal Academy kopieën en gipsen afgietsels van klassieke beeldhouwkunst. Op figuur 6 zie je een reliëf van zijn hand met een voorstelling van 'De dansende uren'. Flaxman ontwierp dit in de jaren na zijn opleiding, toen hij werkte voor Wedgwood.
[figuur 6: zie het originele examen]
In een belangrijk naslagwerk, de Encyclopaedia Brittanica, staat over Flaxman dat hij een 'echt Grieks instinct had voor ritmisch design en compositie'. Bekijk figuur 6.
'De dansende uren' is een allegorische voorstelling, ontleend aan Griekse en Romeinse mythologische figuren, zoals de Horae, godinnen van de jaargetijden. Het is een thema dat Wedgwood regelmatig en in verschillende varianten toepaste op serviesgoed.
Wedgwood bracht 'De dansende uren' ook als vrijstaande beeldjes uit in verschillende varianten en in gelimiteerde oplagen. Je ziet hiervan een voorbeeld op afbeelding 18.
Bij deze vrijstaande beeldjes raakt de allegorische betekenis op de achtergrond.
Ontwerpers hielden zich aan het einde van de achttiende eeuw niet alleen bezig met het vormgeven van gebruiksvoorwerpen, sommige ontwierpen zelfs volledige interieurs. Serviesgoed zoals dat van Wedgwood vormde onderdeel van deze interieurs. Op figuur 7 zie je de eetkamer van Lansdowne House, ontworpen door Robert Adam en gerealiseerd in 1768.
[figuur 7: zie het originele examen]
De vaas die Flaxman ontwierp voor Wedgwood en het interieur van Lansdowne House op figuur 7 zijn voorbeelden van neoclassicistische vormgeving. Het neoclassicisme ontstond als een reactie op de overdadige vormgeving van de barok en de rococo, en werd gevoed door enkele wetenschappelijke ontwikkelingen op het gebied van kunst en cultuur.
De meeste beelden op figuur 7 zijn gipsafgietsels van klassieke Romeinse beelden. Boven de schouw, waar Adam aanvankelijk een authentiek klassiek reliëf had gepland, hangt een grisaille: een olieverfschilderij naar ontwerp van Adam zelf.
De eetkamer werd gebruikt als representatieve ruimte waar voorname burgers discussieerden over smaak en politiek. De aankleding van het interieur droeg daaraan bij.
Op figuur 8 zie je de installatie Kopienkritik (Kopieënkritiek, 2011) van Oliver Laric in Skulpturhalle Basel. De installatie bestaat uit een combinatie van afgietsels die Laric maakte van klassieke beelden in hars en negentiende-eeuwse gipsmodellen van klassieke beelden, die hij selecteerde uit de collectie van het museum.
[figuur 8: zie het originele examen]
Net als Robert Adam presenteert Laric afgietsels van klassieke beelden in een ruimte. De functie van de klassieke beelden in het interieur van Adam verschilt nogal van de functie van de klassieke beelden in de installatie van Laric.
Laric ontleent de titel van zijn installatie aan de negentiende-eeuwse term 'Kopienkritik'.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De Nederlandse vormgever Hella Jongerius ontwierp in 2004 een serie schalen voor de gerenommeerde Duitse porseleinfabriek Nymphenburg. De fabriek werd opgericht in 1747. Op afbeelding 19, 20 en 21 zie je drie schalen uit deze serie, respectievelijk Ree, Vogel en Slak.
Voor een vormgever zoals Jongerius biedt een dergelijke samenwerking met een gerenommeerde porseleinfabriek veel voordelen.
Voor deze serie nam Jongerius de collectie van Nymphenburg als uitgangspunt. Ze selecteerde enkele dierfiguurtjes uit de bestaande porseleincollectie en plaatste deze op schalen van verschillend formaat. Elk dierfiguurtje kreeg een decoratief patroon. Deze patronen zijn ook afkomstig uit de collectie van Nymphenburg.
Bekijk afbeelding 19, 20 en 21. Elk vrijwel abstract patroon is zo gekozen en aangebracht, dat het in combinatie met het dierfiguurtje betekenis krijgt.
Op afbeelding 22 zie je een porseleinen haas uit de collectie van Nymphenburg. De haas, naar een ontwerp uit 1913 van de Duitse kunstenaar Theodor Kärner, wordt nog steeds geproduceerd. Op de website van de firma wordt het beeld aangeprezen met de woorden: "Wat zou de kunst zijn zonder Dürers haas? En wat zou u zijn zonder het prachtexemplaar uit de Nymphenburg-fabriek?" Dürers haas zie je op afbeelding 1.
In hun publicatie Practices of Looking (2009) voeren Marita Sturken en Lisa Cartwright het gegeven van de pastiche op als een strategie waarbij kunstenaars historische elementen stelen en ze combineren op een manier die eerder speels is dan van historische betekenis.
Vraag 22 2 punten
Geef twee redenen voor Wedgwood om zich te richten op het Jasperware- aardewerk.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende redenen: − (imago) Met het verfijnde Jasperware verkreeg / handhaafde Wedgwood een reputatie als producent van bijzondere / hoogwaardige producten. − (economisch) Met de (bijzondere) Jasperware-productenlijn werd Wedgwood aantrekkelijk voor (kunst)verzamelaars en/of Jasperware vertegenwoordigt als toplijn een hogere waarde. − (innovatie) Bij de productie van Jasperware kon Wedgwood met kostbare innovatietechnieken experimenteren / het proces perfectioneren. − (kwaliteit / esthetiek) Met Jasperware kon Wedgwood de hoogste kwaliteit / perfecte uitvoering realiseren. per juiste reden (1) (2)
Vraag 30 3 punten
Noem drie voordelen die een samenwerking met een gerenommeerde porseleinfabriek biedt voor een vormgever.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende voordelen: − (kennis en benodigdheden) De kunstenaar kan gebruikmaken van de (jarenlange) specialistische kennis / ervaring en machines van de fabriek bij het vervaardigen van porselein (specialistisch werk). − (naamsbekendheid) De vormgever kan meeliften op de marketing van een grote porseleinfabriek en daarmee de naamsbekendheid vergroten. − (afzetmarkt) De vormgever profiteert van de grote / internationale afzetmarkt van de porseleinfabriek. − (kwaliteit) De vormgever profiteert van de kwaliteitsgarantie van de gerenommeerde porseleinfabriek. / De kwaliteit van de gerenommeerde porseleinfabriek straalt af op de vormgever. per juist voordeel (1) (3)
2021, tijdvak 2: Wolkenkrabbers
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 10
De architect Ludwig Mies van der Rohe deed kort na de Eerste Wereldoorlog mee aan een prijsvraag van de stad Berlijn voor het ontwerpen van een wolkenkrabber. Het gebouw moest komen op een driehoekig stuk grond in het centrum van de stad, begrensd door een rivier, een station en een winkelstraat.
Op figuur 3 zie je een fotomontage van Mies van der Rohe met zijn ontwerp van de wolkenkrabber erin. De foto is gemaakt op de Friedrichstrasse.
[figuur 3: zie het originele examen]
Mies van der Rohe, fotomontage, 1921, 140 x 100 cm.
Figuur 4 toont een schets van de situatie en figuur 5 een schets van de plattegrond van de wolkenkrabber.
figuur 4 figuur 5
De opdracht om zo kort na de oorlog een wolkenkrabber te ontwerpen voor het centrum van Berlijn moet een enorme uitdaging zijn geweest voor een architect.
De meeste wolkenkrabbers uit die tijd bestonden uit een staalskelet bekleed met steen. Mies van der Rohe bedacht deze wolkenkrabber die alleen zou bestaan uit staal en glas. Hij wilde dat het gebouw de ruimtelijke uitdrukking zou zijn van de moderne tijd: "levend, veranderend, nieuw".
Bekijk figuur 3, 4 en 5. Die uitdrukking van het moderne, van "levend, veranderend, nieuw", weet Mies van der Rohe te bereiken door een specifieke vormgeving van de wolkenkrabber.
Kort voor de Tweede Wereldoorlog emigreerde Mies van der Rohe naar de Verenigde Staten. Hij werd een van de grondleggers van de Internationale Stijl. Daarvan is Seagram Building, een kantoorgebouw uit
1958 in New York, een beroemd voorbeeld. Je ziet het gebouw op afbeelding 5 en 6.
De gevel, een zogeheten 'vliesgevel', bestaat uit ramen van getint glas ingekaderd door bronskleurige metalen I-vormige balken. Deze balken hebben een decoratieve functie: ze accentueren het rasterpatroon. Een moderne constructiewijze maakte de bouw van een wolkenkrabber met vliesgevel mogelijk.
De Internationale Stijl borduurt voort op het modernisme van Bauhaus. De vliesgevel van glas en staal en het platte dak zijn kenmerken van het modernisme in architectuur.
De directe omgeving van het gebouw werd mee-ontworpen. Het gebouw staat op een granieten plateau dat doorloopt tot in de lobby van het hoofdgebouw (zie afbeelding 6). Aan weerszijden van het plateau zijn fonteinen met zitplekken, bedoeld als uitnodiging om het kantoorgebouw binnen te gaan (zie afbeelding 5).
Seagram Building is in veel opzichten een schoolvoorbeeld van modernistische architectuur. Toch is in dit werk van Mies van der Rohe ook de invloed herkenbaar van het classicisme van Karl Friedrich Schinkel, bijvoorbeeld van het Altes Museum in Berlijn.
Je ziet het Altes Museum op afbeelding 7 en een plattegrond ervan op figuur 6 (zie volgende pagina).
figuur 6 figuur 7
Plattegrond Altes Museum Plattegrond Seagram Building
Bekijk afbeelding 5, 6 en 7 en figuur 6 en 7.
Architectuurhistoricus Charles Jencks liet zich in 1973 kritisch uit over moderne architectuur die gebaseerd was op voorbeelden uit de klassieke traditie en waarin het streven naar het essentiële, universele en ware zo naar voren kwam. Sommige van deze moderne architectuur maakte in zijn visie propaganda voor totalitaire ideologieën (zoals de gebouwen van Albert Speer voor het Derde Rijk).
Ook Seagram Building, gebouwd in opdracht van de multinational Seagram Company, gaf volgens Jencks aanleiding om ingedeeld te worden bij architectuur die een soort 'totalitaire ideologie' uitdraagt.
De Nederlandse architect Rem Koolhaas wordt gezien als een van de meest invloedrijke architecten van de wereld, ook op het gebied van wolkenkrabbers. Hij ontwierp er onder meer een voor Rotterdam. Je ziet De Rotterdam op afbeelding 8 en figuur 8 (op de volgende pagina). Het gebouw, dat werd opgeleverd in 2014, bestaat uit drie torens op een basis van 30 meter hoog. Op afbeelding 9 zie je waar de functies wonen (residential), kantoor (office), semi-publieke ruimte (public), parkeergarage (parking) en het hotel zijn ondergebracht.
Bekijk afbeelding 8 en 9. Koolhaas omschrijft De Rotterdam als "een verticale stad".
De architectuur van Rem Koolhaas wordt gezien als een voortzetting van het modernisme. Sommige architectuurtheoretici noemen zijn architectuur zelfs "supermodernisme": een overtreffing van het modernisme.
[figuur 8: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 8 en figuur 8 (op de vorige pagina). De Rotterdam is te zien als een overtreffing van het modernisme.
De Duitse beeldend kunstenaar Isa Genzken (1948) woont en werkt in Berlijn. Zij zag hoe na de val van de Muur, in 1989, het grotendeels braakliggende centrum van Berlijn binnen enkele jaren werd gevuld met hoogbouw. Zij vond deze "trieste architectuur" verschrikkelijk, net zo droevig als de meeste naoorlogse hoogbouw uit andere grote steden. De steden bleven volgens Genzken alleen maar feestelijk en vrolijk door het enorme dynamische leven dat zich afspeelde in bars en clubs en door de uitbundige winkeletalages.
Iets van die vrolijke dynamiek wil Genzken oproepen in New Buildings for Berlin (2004). De sculpturen zijn gemaakt van aan elkaar gelijmde glasplaten. Bekijk afbeelding 10.
New Buildings for Berlin doet sterk denken aan de wolkenkrabber die Mies van der Rohe ontwierp voor Berlijn (figuur 3 op pagina 6, 4 en 5 op pagina 7). Toch is het ontwerp voor de wolkenkrabber in Berlijn duidelijk het werk van een architect, en New Buildings for Berlin het werk van een beeldend kunstenaar.
Mies van der Rohe is een inspiratiebron voor Genzken. Net als hij toont Genzken in haar werk een visioen: een uitdrukking van het moderne, van "levend, veranderend, nieuw". Genzken is echter van een andere generatie, en neemt met haar sculptuur duidelijk afstand van het functionalisme in de architectuur zoals uitgedragen door Mies van der Rohe. Bekijk figuur 3 op pagina 6 en afbeelding 10.
Vraag 15 2 punten
Geef:
- de gangbare benaming voor deze constructiewijze, en
- leg uit dat deze constructiewijze een gebouw met vliesgevel mogelijk maakt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (beton)skeletbouw (1)
- (Beton)skeletbouw is een zelfdragende constructie van staal en beton waardoor de (buiten)muren geen gewicht meer dragen. Daardoor kan de buitenmuur van minder sterk materiaal / van (vrijstaand) glas worden gemaakt (zoals de wolkenkrabber met vliesgevel) (1)
2018, tijdvak 1: Tussen toverdoos en mystieke grot
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 15
In 1918 vatte Le Raincy, een gemeente ten noordoosten van Parijs, het plan op voor de bouw van een kerk. Deze moest onder meer dienen als monument ter herinnering aan een veldslag die de Fransen in 1914 leverden in de buurt van Le Raincy. De gemeente wilde dat het gebouw er snel zou komen, maar had
- als gevolg van de Eerste Wereldoorlog
- weinig geld ter beschikking.
Het bedrijf Perret Frères, onder leiding van Auguste Perret, kreeg de opdracht. De firma had enige bekendheid gekregen door haar betrokkenheid bij de bouw van een appartementencomplex, een garage en een theater, met behulp van gewapend beton.
De gemeente nam, met de keuze voor Perret, risico's.
In 1923 werd de Notre-Dame du Raincy opgeleverd. Op figuur 3 en 4 zie je het exterieur van de kerk. Op afbeelding 9 en 10 zie je het interieur.
Perrets manier van bouwen was economisch gezien voordelig.
[figuur 3: zie het originele examen]
[figuur 4: zie het originele examen]
Perrets kerk in Le Raincy wordt ook wel de 'Sainte-Chapelle van gewapend beton' genoemd. De bijnaam verwijst naar de beroemde middeleeuwse hofkapel van koning Lodewijk IX in Parijs. Op figuur 5 en 6 zie je het exterieur van de Sainte-Chapelle in Parijs en op afbeelding 11 zie je een gedeelte van het interieur.
figuur 5 figuur 6
Het is heel goed mogelijk dat Perret de Sainte-Chapelle als voorbeeld nam voor zijn Notre-Dame du Raincy.
[figuur 7: zie het originele examen]
Plattegrond van de Notre-Dame du Raincy
Bekijk afbeelding 9 en 10, figuur 3 en figuur 7 Auguste Perret was bekend met de theorieën van Viollet-le-Duc. In de Notre-Dame du Raincy zijn voorbeelden te vinden van de Grieks-gotische synthese die Viollet-le-Duc zo waardeerde. Zo zijn de pijlers op te vatten als een synthese van de hoge, gebundelde pijlers uit de gotische traditie met de Griekse traditie waarin pijlers naar boven toe versmallen.
Perret wordt in de kunstgeschiedenis gezien als degene die een moderne, betonnen variant toevoegde aan deze 'Grieks-gotische' traditie. Maar de architectuur van de Notre-Dame du Raincy valt ook te plaatsen binnen andere stijlen dan de (neo-)Griekse of (neo-)Gotische.
De gotische kerk, zoals de Sainte Chapelle in Parijs, was bedoeld om het idee van 'God is licht' in de kerk ervaarbaar te maken. De glas in loodramen stonden in dienst van dit doel.
Bekijk afbeelding 9 tot en met 11. Je kunt stellen dat de Notre-Dame du Raincy de Sainte-Chapelle zelfs overtreft als het gaat om het ervaarbaar maken van 'God is licht'.
De Franse architect Le Corbusier was twee jaar in de leer bij Perret en legde daarmee de basis voor zijn werk in beton. Op figuur 8 zie je de Villa Savoye uit 1929 die Le Corbusier ontwierp. De villa, slechts enkele jaren na de kerk in Raincy gerealiseerd, werd een schoolvoorbeeld van modernistische architectuur. Op de begane grond bevinden zich de entree, de garage en ruimtes voor het personeel. De eerste verdieping herbergt de woonkamer, keuken, slaapkamers, badkamers, kantoorruimte en een terras. Op het dak bevindt zich een zonneterras.
[figuur 8: zie het originele examen]
Het moderne bouwen gaat vaak gepaard met functionalisme, maar bij Le Corbusier lijken esthetische overwegingen soms belangrijker dan functionele.
Le Corbusier, en niet Perret, is de geschiedenis ingegaan als dé grote modernist.
Kort na de Tweede Wereldoorlog kreeg Le Corbusier het verzoek om een kerk te bouwen voor een kleine geloofsgemeenschap in Ronchamp. De bouw van deze kerk, de Notre-Dame du Haut, was gereed in 1955. Op afbeelding 12 zie je een foto van het exterieur en op afbeelding 13 tot en met 15 zie je het interieur.
Le Corbusier veroorloofde zich in de architectuur van de Notre-Dame du Haut grote vrijheden. Deze kerk was een totaal nieuwe variant op de bestaande typologie van kerkgebouwen. De onregelmatig geplaatste vensters (met verschillende formaten) van de kerk in Ronchamp wijken bijvoorbeeld sterk af van de bestaande typologie, waarbij vensters op een lijn en op regelmatige afstand worden geplaatst.
Bekijk afbeelding 12.
De architectuurhistoricus Charles Jencks typeerde de villa en de kerk als volgt: "Is de Villa Savoye een koele rationalistische toverdoos waarin een 'promenade architecturale' voert langs een schitterende opeenvolging van in elkaar overlopende ruimtes; de knoestige, sculpturale kerk in Ronchamp is, met zijn dikke muren en kleine ramen, een mystieke bedevaartsgrot."
Bekijk afbeelding 12 tot en met 15. Volgens Jencks legde Le Corbusier met zijn "mystieke bedevaartsgrot" (de Notre-Dame du Haut in Ronchamp) de basis voor het postmodernisme.
Bekijk afbeelding 13 tot en met 15. De typering van de Notre-Dame du Haut als "mystieke bedevaartsgrot" valt niet alleen te verklaren vanuit de knoestige, sculpturale vorm, maar ook door het spel met licht.
Vraag 12 2 punten
Noem twee van deze risico's. Laat financiële risico's buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Perret was relatief onervaren (had nog niet veel gebouwen zelf ontworpen en gebouwd). − Perret bouwde met een destijds nieuw materiaal / procedé: gewapend beton. − Perret had niet eerder een kerk / monument ontworpen of gebouwd. − Perret was, als architect, ongeschoold. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 13 3 punten
Leg voor drie aspecten van de bouw van de Notre-Dame du Raincy uit waarom deze voordelig was.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − industriële vervaardiging: De betonelementen waaruit de kerk hoofdzakelijk is opgetrokken werden industrieel vervaardigd (gieten van beton in rasters). Er was zodoende weinig mankracht nodig (geen handwerk) en dat maakt de bouw relatief goedkoop. − beperkt aantal vormen: De kerk werd opgetrokken uit een herhaling van dezelfde vormen. Dit betekent veel hergebruik van (zelfs reeds bestaande) mallen en dat is goedkoop. − materiaalkosten: Het gebouw bestaat hoofdzakelijk uit beton en glas (en geen bijzondere of exclusieve materialen) en is om die reden relatief goedkoop. − systeembouw: Veel onderdelen van de kerk (de buitenwanden, het gewelf, de zuilen, de elementen voor de toren) werden geprefabriceerd en op de bouwplaats met elkaar verbonden. Dit maakt het bouwen snel en weinig arbeidsintensief en zodoende goedkoop. − onbewerkt materiaal: Het gewapende beton is ruw toegepast, zonder verdere bekleding, dit maakt het relatief goedkoop. − goedkope arbeidskrachten: Er kan gebruikgemaakt worden van relatief goedkope arbeidskrachten, de inzet van verschillende ambachtslieden met specifieke kennis of vaardigheden is bij deze kerk beperkt. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 14 2 punten
Geef een bouwkundige reden waarom de Sainte-Chapelle een aantrekkelijk voorbeeld vormde. Geef vervolgens een reden voor de keuze van dit voorbeeld in het kader van Perrets status.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- bouwkundig: De Sainte-Chapelle is een voorbeeld van skeletbouw / geraamte van pijlers, bogen en steunberen, en skeletbouw is ook kenmerkend voor bouwconstructies met gewapend beton (waardoor muren niet dragend zijn en er grote glas-in-loodramen geplaatst kunnen worden) (1)
- status: De Sainte-Chapelle is een interessant voorbeeld, omdat de Notre-Dame du Raincy daarmee in een reeks van beroemde kerken komt te staan en dat werkt statusverhogend voor Perret (1)
Hoe vaak technieken in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 1, 5 | 2 | 7% |
| 2025, tijdvak 1 | 1, 11, 15, 20 | 4 | 15% |
| 2024, tijdvak 1 | 16, 20 | 2 | 7% |
| 2023, tijdvak 1 | 15, 28 | 2 | 7% |
| 2023, tijdvak 2 | 10 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 1 | 29 | 1 | 3% |
| 2022, tijdvak 2 | 17, 23 | 2 | 7% |
| 2021, tijdvak 1 | 1, 13, 18, 22, 30 | 5 | 16% |
| 2021, tijdvak 2 | 15 | 1 | 3% |
| 2018, tijdvak 1 | 12-14 | 3 | 11% |
In 10 van de 11 ingedeelde examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo staat een vraag over technieken, samen 23 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 1: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 10% van de vragen over technieken, daarvoor 6%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met technieken
Maak de 15 nieuwste examenvragen over technieken online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025 en 2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over technieken
Andere onderwerpen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo
Technieken op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op kunst (beeldend) oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt technieken voor in het eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo?
In de 11 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 23 vragen over technieken, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 10 van die examens.
In welk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo stonden de meeste vragen over technieken?
In het examen van 2021, tijdvak 1, met 5 vragen: 1, 13, 18, 22, 30.
Hoe oefen ik examenvragen over technieken?
Op deze pagina staan alle vragen over technieken met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.