Examenvragen beeldaspecten tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo
75 vragen over beeldaspecten uit 11 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Beeldaspecten komt in 11 van de 11 examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo voor, met 75 vragen (24% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 1 (11 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over beeldaspecten
Per examen de vragen over beeldaspecten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Het portret van de kunstenaar
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
In de vijftiende eeuw was de Vlaamse stad Brugge een welvarende handelsstad. Er waren veel zakenlieden die kunst kochten. Mede om die reden werd de stad een aantrekkelijke vestigingsplaats voor kunstenaars. Een van hen was Jan van Eyck (1390-1441). Van Eyck was tijdens zijn leven al een bekend en veelgevraagd schilder. Op afbeelding 1, 1a en 1b (details) zie je Het Arnolfiniportret, dat Van Eyck in 1434 maakte.



Kort na de dood van Jan van Eyck verscheen een eerste biografie. De auteur, Bartolommeo Fazio, noemde Van Eyck “de leidende schilder van onze tijd”, onder andere vanwege zijn uitzonderlijke technische kwaliteiten op het gebied van het schilderen met olieverf.

Op afbeelding 2 zie je een zelfportret van Albrecht Dürer (1471-1528) dat hij schilderde in 1498. Dürer schilderde het na een verblijf in Noord-Italië. In dit werk is in de vormgeving de invloed van de Italiaanse renaissance-schilderkunst te herkennen. Zo creëert Dürer onder andere een harmonieuze compositie.
Vraag 6 3 punten
Geef nog drie voorbeelden van invloeden van de Italiaanse renaissance-schilderkunst die te zien zijn in de vormgeving van het werk op afbeelding 2.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- (licht) er is sprake van een gelijkmatige en/of consequente (natuurlijke) belichting / lichtval.
- (lineair) de contouren van de vormen worden gevolgd (in kleur en licht-donker), waardoor een tekenachtig effect ontstaat.
- (kleur) er is gebruikgemaakt van overwegend heldere kleuren.
- (licht-donkerwerking) er wordt plasticiteit gesuggereerd door middel van (subtiele) licht-donkerverschillen.
- (stofuitdrukking) er is veel aandacht voor de stofuitdrukking door kleurnuances, licht-donkercontrasten en/of kleurlagen.
- (hanteringswijze) het schilderij is fijn geschilderd / glad afgewerkt.
- (diepte) er is sprake van bijzondere aandacht voor dieptewerking in de vorm van (lijn)perspectief (in het kozijn van het venster) en/of door de blik van de beschouwer van de geportretteerde via het kozijn naar het landschap op de achtergrond te leiden.
- (diepte) er is sprake van atmosferisch perspectief: er worden op de voorgrond warme kleuren gebruikt en in de achtergrond koele kleuren.
- de stand van het hoofd, een portret trois-quarts / driekwartsprofiel, is een van de standaardposes uit de renaissance-portretschilderkunst.
per juist antwoord 1
Warhol maakte in 1982 ook een portret van Basquiat. Je ziet dit werk op afbeelding 4. Het is een zeefdruk voorzien van een koperhoudende laag, waarbij de patronen van groenige vlekken ontstonden door een proces van oxidatie.

Dit werk wordt wel gezien als een reactie op Basquiats Dos Cabezas. Zo is er een verwijzing te zien in eenzelfde, frontale weergave van de geportretteerden.
Vraag 10 3 punten
Geef nog drie verwijzingen die te herkennen zijn in de vormgeving waardoor Warhols Basquiat te zien is als een reactie.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- de expressieve / ruwe groene spetters/vlekken die Warhol toepast, zijn op te vatten als een verwijzing naar Basquiats expressieve stijl (die afwijkt van Warhols gebruikelijke ‘strakke’ stijl).
- Warhol gebruikt in een groot deel van het werk eenzelfde bruin-roze tint als Basquiat.
- Warhol hanteert een egale achtergrond, net als Basquiat.
- net als Basquiat gebruikt Warhol weinig kleurnuances / geen plasticiteit / beperkt Warhol zich tot een beperkt scala aan kleuren (zwart, bruin-roze en de groen-witte vlekken).
- net als bij Basquiat zijn de vormen in het werk van Warhol sterk vereenvoudigd (details in het gelaat zijn weggelaten).
- net als Basquiat speelt Warhol met vorm en restvorm / met voorgrond die tegelijkertijd ook achtergrond is.
- net als Basquiat gebruikt Warhol een silhouetachtige, zwarte vorm voor de haardos.
per juist antwoord 1
2026, tijdvak 1: Het huis van de kunstenaar
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 12
Gerrit Rietveld (1888-1964) ontwierp samen met Truus Schröder (1889-1985) het Rietveld-Schröderhuis in Utrecht, dat in 1924 gereed kwam. De bovenverdieping was bedoeld als woonruimte voor Truus Schröder en haar kinderen. Op de benedenverdieping was er werkruimte voor het architectuur- en ontwerpbureau van Rietveld en Schröder.
Op afbeelding 5 zie je een recente foto, op figuur 3 zie je een foto uit de tijd van oplevering vanuit een andere hoek.


Het Rietveld-Schröderhuis is ontworpen volgens de uitgangspunten van De Stijl. Dit maakt dat het huis sterk afwijkt van de destijds gangbare woningbouw. Zo heeft het huis, in tegenstelling tot de omliggende woningen, glad gepleisterde muren en een plat dak (geen schuin dak met dakpannen). Bovendien is het kleurgebruik en de toepassing ervan een typisch uitgangspunt van De Stijl, waardoor het huis afwijkt.
Bekijk afbeelding 5 en figuur 3.
Vraag 11 3 punten
Beschrijf, telkens vanuit een ander uitgangspunt of kenmerk van De Stijl, nog drie andere aspecten van het exterieur waarin het Rietveld-Schröderhuis afwijkt van de woningbouw in die tijd.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- het gebruik van alleen horizontalen en verticalen wijkt af van traditionele woningbouw, waarin ook diagonalen en/of gebogen lijnen werden gebruikt.
- het zoeken naar evenwicht zonder gebruik van symmetrie leidt tot een asymmetrische opzet / vormgeving, en dat wijkt af van de traditionele woningbouw, waarbij wel vaak sprake is van symmetrie (in onderdelen).
- door de compositie van verspringende geometrische muur- en raamvlakken wordt de traditie van doorlopende horizontale woonlagen doorbroken.
- door in- en uitspringende muurvlakken en balkons wordt de traditie van een (overwegend) vlakke gevel(wand) doorbroken / wordt de kubus/balk als ruimtelijke hoofdvorm doorbroken.
- door alle aanzichten even belangrijk te maken (als in een sculptuur), wordt de traditie van een traditionele façade (hoofd-voorgevel, zijgevel en achtergevel) doorbroken.
- door de grote raampartijen (die vaak ook nog open kunnen) is er veel meer aandacht voor licht, lucht, ruimte dan in de traditionele woonhuizen (die relatief gezien meer gesloten zijn).
- door uit te gaan van functionaliteit / een economische inzet van ruimte en materialen, wijkt de maatvoering af van de omliggende, traditionele gebouwen. (In het Rietveld-Schröderhuis volgt de vorm / maat uit de benodigde ruimte en functies; in de traditionele bouw is er een standaardvorm waarbij de ruimtes later een invulling krijgen.)
- door de lijn te benadrukken / in te zetten als (bijna) zelfstandig gegeven, wordt de ruimtelijke vorm / het vlak (als basis voor de architectuur) doorbroken (bijvoorbeeld de verticale, doorlopende gele lijn bij het balkon aan de voorgevel).
per juist antwoord 1
Op afbeelding 6 en op figuur 4 zie je onderdelen van het interieur van het Rietveld-Schröderhuis.


Volgens De Stijl-kunstenaars moest hun kunst “ontstijgen aan het tijdelijke”. Je kunt stellen dat het interieur van het Rietveld-Schröderhuis hier enerzijds wél aan voldoet en anderzijds niet.
Bekijk afbeelding 6 en figuur 4.
Vraag 12 3 punten
Geef eerst aan wat De Stijl-kunstenaars bedoelden met het “ontstijgen aan het tijdelijke”. Geef vervolgens een voorbeeld van de vormgeving van het interieur waaruit blijkt dat het wél voldoet aan de vormgevingsprincipes van De Stijl, en dan een voorbeeld waarom het daar niet aan voldoet.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben: met het “ontstijgen van het tijdelijke” bedoelden de aanhangers van De Stijl een universele / tijdloze / abstracte / zuivere / rationele toekomstgerichte vormentaal (die het tijdelijke en grillige van de natuur oversteeg).
voorbeeld dat het interieur wél voldoet (een van de volgende):
- het interieur is geschilderd in de primaire kleuren en zwart, wit of grijs, waardoor het voldoet aan het idee van zuiverheid / abstractie.
- de vormen in het interieur beperken zich overwegend tot geometrische vormen, rechthoeken, horizontalen en verticalen (en enkele diagonalen).
- alle oppervlakken (vloeren en wanden) zijn egaal geschilderd, zodat er een abstracte compositie van vlakken en lijnen ontstaat.
- de meubels in het interieur (zoals de rood-blauwe stoel) zijn ontworpen volgens de principes van De Stijl (zodat er een abstracte totaalcompositie van ruimte en/of kleuren en vlakken ontstaat).
- de wasbak met kranen kan aan het zicht onttrokken worden doordat deze in een afsluitbare kastruimte is geplaatst. Hierdoor kunnen deze ‘grillige’ vormen uit het zicht gehouden worden en/of blijft het geheel van geometrische vlakken in stand.
- de verwarmingsbuizen/radiatoren zijn horizontaal-verticaal gevormd en/of precies passend voor de ruimte ontworpen, zodat deze zo goed als mogelijk passen bij de principes van De Stijl en/of onderdeel vormen van de totaalcompositie.
voorbeeld dat het interieur niet voldoet (een van de volgende):
- de raamopener/uitzetter heeft een krullend uiteinde; dit is een ‘grillige’, natuurlijke vorm en/of een specifiek decoratief detail dat eerder past bij een voorgaande historische stijl, zoals jugendstil.
- niet alle details / elementen in het interieur volgen de principes van De Stijl en/of niet alle onzuivere elementen zijn weggewerkt, zoals de kronkelende, ronde verwarmingsbuizen (met zichtbare aansluitingen, kranen en bevestigingsbeugels) / elektriciteitsleidingen / een (metalen) verstevigingshoek op het kozijn et cetera.
- de (geverfde) oppervlakken zijn soms niet helemaal ‘strak’ of ‘zuiver’, het onderliggende materiaal is herkenbaar en/of de betimmering / afwerking is soms zichtbaar (houten planken / plaatwerk / vloerdelen et cetera).
In de jaren 1927-1930 bouwde Theo van Doesburg (1883-1931) een atelierwoning in Meudon, een voorstad van Parijs. Van Doesburg was, net als Rietveld, lid geweest van De Stijl. Op figuur 8 zie je een maquette van de atelierwoning, zoals deze uiteindelijk is gerealiseerd.

Van Doesburg was geen architect en aan de realisatie van de atelierwoning in 1930 gingen veel plannen vooraf. Zo maakte Van Doesburg in samenwerking met architect Cornelis van Eesteren in 1923 een maquette voor La Maison d’Artiste (Het huis van de kunstenaar). Je ziet deze maquette op figuur 9.

De maquette op figuur 9 lijkt meer op een autonome sculptuur dan op het ontwerp voor een (atelier)woning. Zo lijken (gedetailleerde aanwijzingen) voor deuren en ramen te ontbreken.
Vraag 17 3 punten
Geef nog drie andere argumenten waarom de maquette op figuur 9 meer op een autonome sculptuur lijkt.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- de vormen lijken speels / willekeurig / vrij gestapeld; het ontwerp bevat geen duidelijke opbouw in verdiepingen (zoals bij een woning vaak wel het geval is).
- de vorm is heel plastisch: in het ontwerp ontbreken een grotere, afgebakende grondvorm, een voorgevel en zijgevels.
- de kubusvormen / volumes lijken te zweven / zijn niet in balans met de voet: de dragende voet lijkt te minimaal voor het dragen van de totale constructie (en is dus niet geschikt voor woningbouw).
- de maquette staat als een sculptuur op een ‘sokkel’.
- het ontwerp bevat geen aanwijzingen met betrekking tot de schaal, zoals een trap, een figuur of boom.
- het ontwerp / de maquette is enigszins ruw / grof, en oogt daarmee eerder als een experiment dan als functionele maquette die een-op-een gebruikt kan worden voor de bouw.
per juist antwoord 1
2026, tijdvak 1: De heroïsche kunstenaar?
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 23
In 1916 maakte de fotograaf Alfred Stieglitz (1864-1946) voor het eerst kennis met het werk van de kunstenaar Georgia O’Keeffe (1887-1986). Later leerden ze elkaar persoonlijk kennen en kregen ze een relatie. Hij vroeg haar regelmatig om model te staan en maakte honderden foto’s van haar.
Op afbeelding 13 zie je een houtskooltekening van O’Keeffe, Drawing XIII uit 1915. Op afbeelding 14, 15 en 16 zie je foto’s uit een grote reeks die Stieglitz maakte van O’Keeffe. Hij noemde deze reeks als geheel ‘een portret’.




Volgens de schrijfster Alice Cohen “resoneerden” de tekeningen van O’Keeffe in Stieglitz’ foto’s. Zo is er in de tekening sprake van organische, ronde vormen. Deze zijn bij Stieglitz terug te zien, bijvoorbeeld in de ronde vorm van de borsten. Ook is er zowel bij O’Keeffe als bij Stieglitz sprake van een centrale plaatsing van de motieven, en daardoor van een zekere vorm van symmetrie of evenwicht.
Vraag 20 3 punten
Beschrijf nog drie andere aspecten van de vormgeving van de tekening die ‘resoneren’ in de foto’s van Stieglitz. Benoem in je antwoord telkens zowel de tekening als een van de foto’s van Stieglitz.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- (abstractie/fragmentatie) in de tekening zijn abstracte vormen weergegeven (wat het precies voorstelt is niet zeker te zeggen). Dit resoneert in Stieglitz’ foto’s, waarin hij inzoomt op het lichaam / kiest voor een uitsnede, bijvoorbeeld de hals, waardoor ook (bijna) abstracte vormen ontstaan.
- (tonen / grijstinten) de houtskooltekening vertoont op veel punten een dunne laag van subtiele grijstinten, en dat resoneert in de foto’s, waarvan grote delen uit fijne, zachte grijstinten bestaan (als gevolg van zachte belichting).
- (lijn, schaduw) de donkerdere, aangezette lijnen in de tekening (bijvoorbeeld de verticale, golvende lijnen of de contourlijnen) resoneren in de foto’s in de donkere schaduwlijntjes langs de vingers, het sleutelbeen of in de hals.
- (vorm) de houtskooltekening bevat scherpe, hoekige vormen; deze resoneren in de handen / vingers op de foto’s.
- (isolering) in de tekening staan de vormen geïsoleerd / los in een subtiel of nauwelijks aangeduide achtergrond/omgeving. Stieglitz doet dit ook door de achtergrond (bijna) één kleur te geven (donker/zwart) / geen verre achtergrond weer te geven / een ondefinieerbare achtergrond op te nemen.
- (licht-donker) de tekening kent een contrast tussen (met name) veel lichte, subtiele grijstonen en een sterk aangezet / donker gedeelte. Dit resoneert in Stieglitz’ foto’s, waarin witte / lichte delen / lichte grijstonen worden afgewisseld met een donkere partij, bijvoorbeeld een zwart kledingstuk als achtergrond / een donkere ruimte achter het lichaam / een enkele donkere schaduwpartij, een holte onder de borst.
per juist antwoord 1
Bekijk figuur 15, 16 en 17 en afbeelding 22.
Vraag 26 2 punten
Het werk van de FHP op afbeelding 22 kan een feministisch vaandel worden genoemd. Beschrijf, aan de hand van twee ingrepen of aanpassingen die de FHP deed, waarom hier gesproken kan worden van een feministisch vaandel.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
- het beeld van de Heilige Familie, met Maria in de rol van zorgende moeder voor het Christuskind / als behoedster van het traditionele gezin, is vervangen door het beeld van drie vrouwen/heksen, en daarmee is het vaandel een eerbetoon geworden aan (vermeende) heksen (die terecht gesteld werden).
- het verzoek om bescherming / het gebed (“H. familie, bescherm ons”) is vervangen door de naam van de FHP, en daarnaast zijn er symbolen toegevoegd als maan en sterren en/of zijn de plantmotieven gehandhaafd, waarmee het vaandel een propagandavaandel is geworden voor de FHP die oproept tot herstel van de beschadigde wereld / van onze verstoorde relatie tot onze directe omgeving.
- het oorspronkelijke vaandel, met zijn fijne handwerk, is veranderd in een zichtbaar bewerkt / zichtbaar getransformeerd / zichtbaar hersteld doek, waarmee de oproep om verandering / herstel wordt uitgedrukt.
- de oorspronkelijke figuren van de heilige familie zijn in stukjes verspreid over het vaandel en zijn teruggebracht tot een bijrol (Jozef: de mannelijke figuur is verplaatst naar de achterkant / zijkant). De drie vrouwelijke figuren/hoofden zijn nu het belangrijkste onderdeel van het verhaal. Daarmee is het vaandel een symbool voor het vertellen van een andere geschiedenis, waarin vrouwen (meer) centraal staan.
per juist antwoord 1
2025, tijdvak 1: Het gebouw als totaalkunstwerk
Opgavetekst
afbeelding 1

Buitenaanzicht van de kathedraal van Reims vanaf de zijkant, met het dak, de torens en de steile spits tegen een lichtblauwe lucht.
afbeelding 2

Voorgevel van de kathedraal van Reims met de twee torens en de portalen met beeldhouwwerk.
afbeelding 3

Blik omhoog in het hoge schip: slanke gebundelde zuilen die omhoog lopen naar de kruisribgewelven, met lichtinval uit de hoge vensters en een roosvenster in de verte.
afbeelding 4

Glas-in-loodraam uit de kathedraal van Poitiers. Boven de hemelvaart van Christus, in het midden Christus aan het kruis, onder de apostel Petrus. Helemaal onderaan twee knielende figuren.
afbeelding 5

Detail van het onderste deel van het raam: twee knielende figuren in blauwe gewaden op een rode achtergrond, die samen een model van het raam in hun handen houden. Naast hen een kroon en gouden details.
Vraag 3 2 punten
Op afbeelding 4 zie je een glas-in-loodraam uit de kathedraal van Poitiers. Boven in het raam zie je de hemelvaart van Christus. In het middelste deel zie je Christus aan het kruis. Onder in het raam is de apostel Petrus afgebeeld. Deze volgeling van Christus werd met zijn hoofd naar beneden gekruisigd. Helemaal onderaan in het raam zijn twee knielende figuren afgebeeld. Zij stellen koning Hendrik II van Engeland en zijn vrouw Eleonore van Aquitanië voor. Op afbeelding 5 zie je dit detail. Geef aan de hand van de voorstelling aan welke rol de koning en koningin hier vervullen (afbeelding 5). Geef vervolgens een verklaring voor de positionering in het onderste deel van het glas-in-loodraam.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de koning en de koningin de opdrachtgevers of schenkers van het raam zijn, bijvoorbeeld omdat zij het model van het raam in hun handen houden. (1p)
- Geeft als verklaring voor de positionering onderaan dat zij hun nederigheid of dienstbaarheid tonen ten opzichte van God of Christus, en/of omdat hun wereldse status lager is dan die van heiligen en/of Christus. (1p)
afbeelding 6

Interieur van de Ciné-dancing in Café Aubette, naar het ontwerp van Van Doesburg: schuine kleurvlakken op de wanden en het plafond, zitjes, en een trap met galerij.
afbeelding 7

Tweede zicht op de Ciné-dancing: gekleurde diagonale vlakken op wand en plafond, witte schotten tussen de zitjes, en een trap naar de galerij.
afbeelding 8

Ontwerp van Van Doesburg op papier: rechthoekige en diagonale kleurvlakken in rood, geel, blauw, zwart en wit.
Vraag 7 2 punten
Op afbeelding 6 en 7 zie je het interieur van de Ciné-dancing, ingericht naar Van Doesburgs ontwerp. Op afbeelding 8 zie je het ontwerp op papier. Van Doesburg streefde naar meer en betere samenwerking tussen de kunsten, zonder dat iedere kunstvorm afzonderlijk zijn zelfstandigheid verloor. Je kunt stellen dat de schilderkunst hier een verbinding aangaat met de architectuur, waarbij de zelfstandigheid van beide toch behouden blijft. Zo ontstaat er een verbinding doordat de kleurvlakken zowel aangebracht zijn op de wanden als op het plafond, maar staan de vlakken door de diagonale plaatsing ook los van de architectonische ruimte. Beschrijf, op basis van afbeelding 6 en 7, twee andere voorbeelden van hoe de schilderkunst een verbinding aangaat met de architectonische ruimte waarbij de zelfstandigheid toch behouden blijft. Benoem zowel de verbinding als de zelfstandigheid in je antwoord. Laat de witte schotten tussen de zitjes buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee voorbeelden van een verbinding van de kleurvlakken met de architectonische ruimte, waarbij ook de zelfstandigheid van de schilderkunst wordt benoemd. (2p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 2 punten. Een antwoord telt alleen mee als het zowel de verbinding als de zelfstandigheid benoemt. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: kleurvlakken op wand of plafond die zelfstandig blijven doordat ze op een paneel, verhoging of reliëf zijn aangebracht; vlakken met het formaat van deuren of vensters die zelfstandig blijven door hun egale kleuren; vlakken die onderbroken worden door architectonische elementen maar doorlopen, of een formaat dat niet door de architectuur wordt bepaald.
Vraag 9 3 punten
In opdracht van de kerk maakte kunstenaar Gijs Frieling (1966) in 2016 een mozaïek voor de KoepelKathedraal. Je ziet het mozaïek op afbeelding 11 en details ervan op afbeelding 12, 13 en 14. Het mozaïek verbeeldt het Bijbelse verhaal van het brandende braambos. Frieling maakt meestal grootschalige muurschilderingen in opdracht. Hij wil kunst maken die, zoals hij zelf zegt, “ruimtelijk en inhoudelijk verankerd is”. Dit geldt ook voor het mozaïek op afbeelding 11. Beschrijf drie manieren waarop het mozaïek op afbeelding 11 een ruimtelijke of inhoudelijke verbinding aangaat met de kerk.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft drie manieren waarop het mozaïek een ruimtelijke of inhoudelijke verbinding met de kerk aangaat. (3p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 3 punten. Een ruimtelijke en een inhoudelijke verbinding zijn beide goed. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: een religieus thema passend bij een kerk; via licht en flonkering een symbolische overgang van het materiële naar het immateriële; de vorm ingepast in het muurvlak tussen hoeken, bogen en ramen; het landschap dat meegolft over en tussen de bogen; een vlakke, decoratieve stijl die bij een wandkunstwerk past; de stijl past bij de andere kunstwerken in de kerk; het gebruik van het licht dat door de vensters valt; de plaatsing en richting van de figuren, met Mozes voorop, die van links naar rechts als verhaal te lezen is.
2025, tijdvak 1: Binnen buiten
Opgavetekst
afbeelding 15

Gedeeltelijke reconstructie van een 'kamer in 't rond' in het Dordrechts Museum: wanden met geschilderde behangsels van landschappen met een haven en water, een betimmerd wandpaneel en een lichte vloer.
afbeelding 16

Behangsel van de gebroeders Van Strij (1795): een brede lucht met wolken, een lage horizon, een boerderij en vee in het landschap, en een boom links.
afbeelding 17

Behangsel van de gebroeders Van Strij (1795): zeilschepen op zee bij een haven met een vuurtoren en een kade met gebouwen.
afbeelding 18

Behangsel van de gebroeders Van Strij (1795): een rivier met een zeilboot, mensen op de oever, een huis en een wolkenlucht.
figuur 3

Gedeeltelijke reconstructie van een achttiende-eeuwse 'kamer in 't rond': een lange zaal met een lange tafel en stoelen, en op de wanden geschilderde behangsels met landschappen, bomen en lucht.
Vraag 12 3 punten
Vragen bij afbeelding 15 tot en met 23. In Nederland ontstond in de achttiende eeuw grote belangstelling voor de aankleding van woningen met geschilderde behangsels. Op afbeelding 15 en figuur 3 zie je een gedeeltelijke reconstructie van een achttiende-eeuwse 'kamer in 't rond' in het Dordrechts Museum. Op afbeelding 16, 17 en 18 zie je drie behangsels uit deze kamer. Ze zijn geschilderd door de broers Jacob en Abraham van Strij in 1795. De behangsels in een 'kamer in 't rond' doorbraken de geslotenheid van een ruimte en amuseerden bewoners en hun gasten met de illusie dat ze in de verte keken. Beschrijf drie manieren waarop deze ruimtelijke illusie is bereikt aan de hand van afbeelding 15 tot en met 18 en figuur 3.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft drie manieren waarop de ruimtelijke illusie is bereikt, aan de hand van afbeelding 15 tot en met 18 en figuur 3. (3p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 3 punten. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: de positionering op de wand boven een lijst of kader, zodat het lijkt alsof je door een venster kijkt; een lage horizon of grote luchtpartij die een sterke ruimtesuggestie geeft; verkleining naarmate de voorstelling naar achteren gaat; afsnijding waardoor het landschap buiten de randen doorloopt; atmosferisch perspectief; een doorlopende voorstelling met een lage horizon en vergelijkbare wolkenluchten.
Vraag 16 2 punten
De behangsels van Snijder&CO op afbeelding 19 en 20 (met detail op afbeelding 21) hebben een minder sterk ruimtelijk effect dan die van de gebroeders Van Strij op afbeelding 16 tot en met 18. Beschrijf twee aspecten van de vormgeving waardoor de werken op afbeelding 19, 20 en 21 een minder sterk ruimtelijk effect hebben dan die op afbeelding 16 tot en met 18.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee aspecten van de vormgeving die het minder sterke ruimtelijke effect verklaren. (2p)
Per juist aspect 1 punt, maximaal 2 punten. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: vooral een voorgrond zonder sterke verkleining of verre diepte; nauwelijks verkorting of perspectivische lijnen; een patroonmatig, decoratief karakter met herhaling over het hele vlak; vormen die naast elkaar staan in plaats van overlappen; een tekenachtige, minder schilderachtige weergave met weinig plasticiteit of atmosferisch perspectief.
2025, tijdvak 1: De kunstenaar is aanwezig
Opgavetekst
afbeelding 24

Tehching Hsieh in grijze werkkleding bij een prikklok in zijn atelier, op een witte wand.
afbeelding 25

Film van Hsieh geprojecteerd in een ruimte, met een prikklok op de vloer en op de wand een grote reeks ingeklapte tijdkaarten met foto's.
afbeelding 26

Drie beelden onder elkaar van Hsieh in uniform bij de prikklok, telkens op dezelfde plek en in dezelfde houding.
afbeelding 27

Gele tijdkaarten van de prikklok met handgeschreven tijden en datums, daaronder foto's van Hsieh.
afbeelding 28

Twee rijen van drie foto's van Hsieh in uniform naast de prikklok, telkens in dezelfde pose.
figuur 6

Foto's van Abramović tijdens de performance Rhythm 2 (1974): zittend op een stoel in een ruimte met een tafel, in een houding van heftige spierbewegingen, en met een medicijnflesje en andere voorwerpen.
Vraag 25 3 punten
De kunstenaar Marina Abramović (1946) heeft grote bewondering voor het werk van Hsieh. Ze zei: “Hij is de meester, ik ben slechts zijn leerling.” Op figuur 6 zie je foto's van Abramović' performance Rhythm 2, uitgevoerd in 1974. In het eerste deel van de performance, die 50 minuten duurt, nam ze een medicijn in dat ervoor zorgde dat de spieren over haar hele lichaam heftig samentrokken. In het tweede deel nam Abramović een medicijn dat bedoeld is om 'gewelddadige gedragsstoornissen te kalmeren'. De performance eindigde na vijf uur toen de medicatie helemaal uitgewerkt was. Abramović zei in een interview dat voor haar werk 'controle over jezelf' een belangrijke doelstelling is. Beschrijf drie aspecten van deze performance waarop 'controle over jezelf' van toepassing is.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft drie aspecten van de performance waarop 'controle over jezelf' van toepassing is. (3p)
Per juist aspect 1 punt, maximaal 3 punten. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: het innemen van medicijnen als zelfdwang om de normale toestand los te laten; het bedwingen van de spiertrekkingen door op de stoel te blijven zitten; het gebruik van medicatie om het effect van de andere medicijnen ongedaan te maken; het volhouden van het plan als teken van discipline; het wachten tot de controle terugkeert zonder medicatie.
2024, tijdvak 1: Uit de privésfeer
Opgavetekst
Figuur 1

Zwart-wit reproductie van een tekening: een vrouw ligt slapend in bed, het hoofd op een kussen. De voorstelling is met losse, snelle lijnen en vegen in houtskool of krijt gemaakt; boven het bed zijn donkere arceringen te zien. Rechtsonder een klein signatuur.
Afbeelding 2

Schilderij van een naakte vrouw die op de rand van een bassin of bad zit, met haar rechterhand omhoog. Naast haar staan twee mannen, een met een tulband en een met een baard in een rood gewaad, die naar haar wijzen. Op de achtergrond een landschap met gebouwen en bomen.
Vraag 3 3 punten
Op afbeelding 2 zie je het schilderij Susanna en de ouderlingen uit 1650 van de Italiaanse kunstenaar Guercino. Hij toont in dit werk de vroomheid en onschuld van Susanna.
Beschrijf voor drie aspecten van de voorstelling hoe de vroomheid en/of de onschuld van Susanna wordt benadrukt.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende aspecten die de vroomheid en/of onschuld van Susanna benadrukken: (1) Susanna richt haar blik op de hemel of op God, hieruit blijkt haar vroomheid. (2) Susanna trekt met haar rechterhand haar kleed over haar schoot en toont daarmee haar kuisheid of vroomheid. (3) Susanna heft haar hand en lijkt de mannen af te weren, en toont daarmee haar vroomheid of onschuld. (4) Susanna heft haar hand op en zweert bij God dat ze niet schuldig is. (5) Susanna is naakt, waardoor een associatie ontstaat met het paradijs en onschuld. (6) Susanna is jong of zuiver (jong gezicht, gladde huid, niet getekend door het leven), wat wijst op haar onschuld. (7) Er valt een sterk, bijna bovenaards licht van boven op Susanna, terwijl de ouderlingen in de schaduw zitten; dit suggereert een band met het hogere. (8) Susanna heeft een open houding, bedekt haar lichaam niet volledig en lijkt zich niet bewust van haar omgeving; dit wijst op haar onschuld. (3p)
Per juist aspect 1 punt, maximaal 3. Het model noemt acht mogelijke aspecten; een leerling mag er drie geven.
Afbeelding 3

Schilderij in donkere, warme tinten. Links zit een naakte jonge vrouw voorovergebogen bij het water, met een wit doek bij zich. Rechts zitten en staan oudere mannen in rode en donkere kleding; op de achtergrond een gebouw met bogen.
Vraag 5 3 punten
Volgens de cultuurtheoreticus Mieke Bal werd het thema 'Susanna en de ouderlingen' in de beeldende kunst vaak gebruikt als een alibi.
Op afbeelding 3 zie je Susanna en de ouderlingen uit 1647 van Rembrandt. Mieke Bal wijst er in haar publicatie Verf en verder. Lezen in Rembrandt (1990) op dat Rembrandt het thema van Susanna en de ouderlingen vrouwvriendelijker voorstelt dan veel collega-kunstenaars.
Beschrijf drie aspecten van de voorstelling waaruit die 'vrouwvriendelijke benadering' van Rembrandt valt af te leiden.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende aspecten: (1) Susanna lijkt zichzelf met deze pose te beschermen tegen blikken of aanraking (arm opsteken, been optrekken, voorover hellen). (2) Met haar opgestoken linkerhand of linkerarm weert Susanna de blik van de beschouwer letterlijk af. (3) De blik van Susanna vraagt om compassie van de beschouwer, ze kijkt de beschouwer aan. (4) Het lichaam van Susanna is natuurgetrouw weergegeven, niet geïdealiseerd. (5) De duidelijke tekenen van macht en rijkdom van de ouderlingen contrasteren met de angstige houding of kwetsbare naaktheid van Susanna. (6) De rijke uitdossing van de ouderlingen versterkt het beeld van machtige mannen die hun macht misbruiken. (7) De voyeuristische of loerende blik van de ouderlingen maakt duidelijk dat er sprake is van grensoverschrijdend gedrag. (8) De grijpende arm van een van de ouderlingen maakt duidelijk dat er sprake is van grensoverschrijdend gedrag. (9) Susanna lijkt met haar doek haar lichaam te willen bedekken. (3p)
Per juist aspect 1 punt, maximaal 3.
2024, tijdvak 1: Van binnenuit
Opgavetekst
Figuur 5

Zwart-wit foto van het exterieur van de turbinehal van AEG. Het gebouw is lang en heeft een sterk gebogen dak. De gevel bestaat uit grote ramen tussen smalle, verticale penanten, met een rij ramen op de begane grond en een ingang met een voorplein.
Figuur 6

Zwart-wit foto van het interieur van de turbinehal. Boven de vloer loopt een grote hijskraan langs de rails onder een hoog, glazen dak met stalen spanten. Op de vloer staan grote machineonderdelen en turbines, op de achtergrond zijn bogen en galerijen te zien.
Vraag 11 3 punten
In 1908 kreeg de Duitse vormgever en architect Peter Behrens de opdracht om een nieuwe fabriek te ontwerpen voor AEG, een fabrikant van elektrische producten. Het gebouw moest onderdak bieden aan kantoren en aan een hal voor turbines (aandrijfmachines). Op figuur 5 zie je het exterieur van de turbinehal met op de gevel het logo van AEG dat Behrens ontwierp. Op figuur 6 zie je een deel van het interieur.
De turbinehal van AEG werd direct na oplevering in 1910 al geroemd vanwege de moderne architectuur.
Noem aan de hand van figuur 5 en 6 drie kenmerken van het ontwerp die de architectuur modern maken.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende kenmerken: (1) materiaal: gebruik van moderne materialen zoals beton, ijzer en glas. (2) vliesgevel: veel grote ramen of wanden van glas. (3) licht, lucht, ruimte: het gebouw is zo ruim ontworpen dat er vrij spel van licht en lucht mogelijk is; enkele ramen kunnen open (ventilatie) en het dak is gedeeltelijk van glas. (4) vorm: gebruik van geometrische vormen of een strakke vormentaal. (5) het logo AEG is opgenomen of gevormd in het materiaal. (6) de letters van het logo AEG zijn sober vormgegeven. (7) het gebruik van prefab-elementen of een prefab-constructie. (8) ruimte, constructie: een enorme overspanning of hal door toepassing van een stalen of ijzeren skeletconstructie. (3p)
Per juist kenmerk 1 punt, maximaal 3.
2024, tijdvak 1: De kunstenaarspraktijk
Opgavetekst
Afbeelding 12

Een man in een blauw overhemd en overall staat met gekruiste armen tussen twee vloerlampen. Beide lampen hebben een driepotige voet en een arm met meerdere kappen; de ene lamp is zwart, de andere wit. Op de achtergrond een grijze betonnen muur.
Afbeelding 13

Detailfoto van een lichtgroene lamp: een cilindrische kap van metaal met een zichtbare naad en een buisvormige steun die met een lasverbinding aan de kap vastzit.
Afbeelding 20

Donkergroen geschilderde kast met bovenop een hoog kastdeel en daaronder een uitschuifbaar blad en laden. De deuren zijn beschilderd met figuratieve voorstellingen van mensen in een rij. De houten onderbouw heeft een gebogen plint.
Vraag 27 2 punten
William Morris was de grondlegger van de arts-and-crafts-beweging. Op afbeelding 20 zie je een kast die voor het Red House gemaakt werd.
Geef twee kenmerken van de arts-and-crafts-stijl die zichtbaar zijn in afbeelding 20. Laat verwijzingen naar de gotiek buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende kenmerken: de vormgeving van de kast, waarin veel aandacht is voor ambachtelijk timmerwerk, schrijnwerk of houtbewerking (bijvoorbeeld de gebogen plint van de kast); de decoratieve, op de natuur geïnspireerde vormen of motieven op het behang; de vlakke, decoratieve stijl van de panelen; het kleurgebruik: veel groen en blauw en/of het gebruik van gedempte kleuren; de beschildering of figuratieve voorstelling op de kast (een combinatie van schilderkunst en houtbewerking). (2p)
Per juist kenmerk 1 punt, maximaal 2.
2023, tijdvak 1: Bohemiens en tragische helden
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Raden Saleh (1811-1880) was afkomstig uit een vooraanstaande Javaanse familie en kwam naar Nederland om een schildersopleiding te volgen. Hij laveerde tussen de Javaanse en de Europese identiteit. Op afbeelding 1 en 2 zie je portretten van Saleh uit respectievelijk circa 1840 en 1841.
Gesteld kan worden dat Saleh op afbeelding 1 geportretteerd wordt als 'Europees kunstenaar' en op afbeelding 2 als 'oosterse prins'.
In 1839 begon Saleh aan een rondreis langs Europese vorsten en aristocraten. Tijdens zijn reis presenteerde Saleh zich als een oosterse prins. Dit viel in de smaak bij zijn gastheren.
In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam het idee op van de bohemien-kunstenaar en won het ideaal van 'l'art pour l'art' (kunst om de kunst) aan belangstelling.
De Nederlandse kunstenaar George Hendrik Breitner (1857-1923) voldoet volgens kunsthistorica Mayken Jonkman aan het beeld van de kunstenaar-bohemien. Zij schrijft: "Een goed voorbeeld was de kunstenaar Breitner […]: hij had chronisch geldgebrek, was drankzuchtig, en koesterde bijzondere belangstelling voor vrouwen."
Op afbeelding 3 zie je Zelfportret van Breitner uit 1882. Breitner draagt het idee van de bohemien-kunstenaar zowel uit in de voorstelling als in de vormgeving.
[figuur 1: zie het originele examen]
[figuur 2: zie het originele examen]
De fotograaf Sigmund Löw maakte in 1903 een atelierportret van Joseph Israëls (figuur 1) en een van diens zoon Isaac Israëls (figuur 2). Op beide foto's poseren de kunstenaars tussen hun schilderijen, maar de inrichting van de ateliers van vader en zoon verschilt nogal.
Francis Bacon was een Britse kunstenaar (1909-1992). Zijn leven werd gekenmerkt door een ongelukkige jeugd, alcoholisme en een losbandige levensstijl. Eenzaamheid, wanhoop en depressiviteit worden genoemd als kenmerken van zijn werk. Op afbeelding 4 zie je het drieluik Drie studies voor een kruisiging van Bacon uit 1962. Op afbeelding 5, 6 en 7 zie je details uit dit werk. Bacon werd mede bekend door de interviews van kunstjournalist David Sylvester. In een van deze interviews vraagt Sylvester naar de oorsprong van het gewelddadige karakter van zijn werk. Bacon legt een relatie met zijn gewelddadige jeugd en de verschillende Europese steden waar hij heeft gewoond tussen de twee wereldoorlogen: "Ik zou kunnen zeggen dat ik gewend raakte aan het leven met vormen van geweld."
Op figuur 3 zie je een portret van Bacon in zijn atelier. Op figuur 4 zie je een foto van zijn atelier zoals het is nagelaten en nog steeds te bezichtigen is.
[figuur 3: zie het originele examen]
[figuur 4: zie het originele examen]
Kunsthistorica Sandra Kisters toont in haar boek Leven als een kunstenaar aan dat Bacon bewust invloed uitoefende op de beeldvorming van hemzelf, vooral door middel van de interviews met Sylvester. Ook foto's zoals op figuur 3 en 4 dragen bij aan deze beeldvorming.
De mythe van de kunstenaar als 'tragische held' kan de beroemdheid van een kunstenaar op verschillende manieren versterken.
Vraag 1 2 punten
Geef twee aspecten van de voorstelling waardoor afbeelding 1 'Europees' te noemen is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Saleh draagt een Europees kostuum / draagt dandyachtige, Europese kleding. − Salehs haardracht is Europees. − Saleh zit in een Europese setting (de gordijnen met kwastjes). − Saleh (zit voor een ezel waarop hij) werkt aan een zeegezicht in traditionele / zeventiende-eeuwse, Europese stijl. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 2 2 punten
Geef twee aspecten van de voorstelling waardoor afbeelding 2 'oosters' te noemen is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Saleh draagt een tulband. − Saleh draagt een exotisch ogende riem / band en/of dolk (bij zijn middel). − Saleh is afgebeeld in een exotisch / tropisch landschap. − Saleh draagt een jasje met oosters aandoende, geborduurde motieven en/of een geplooide, oosters ogende broek. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 5 2 punten
Geef twee manieren waarop het idee van de bohemien-kunstenaar zichtbaar wordt in de voorstelling.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Breitner heeft een onconventionele (non-conformistische), losse pose. − Breitner beeldt zichzelf ongedwongen af (niet geposeerd) met een sigaret in de hand (een genotsmiddel, destijds een onconventionele manier om te poseren). − Breitner toont zichzelf zonder jasje / in hemdsmouwen en/of met openstaande manchetten (destijds beschouwd als niet netjes / als informeel). − Breitner heeft een hooghartige / brutale blik. − Breitner helt met zijn bovenlichaam / hoofd achterover en lijkt zo op de beschouwer neer te kijken. − Breitner slaat zijn armen over elkaar, neemt een gesloten / afwerende houding aan. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 6 2 punten
Geef twee manieren waarop het idee van de bohemien-kunstenaar zichtbaar wordt in de vormgeving.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (techniek of werkwijze) De vlotte (zelfverzekerde) penseelstreek / de zichtbaar snelle werkwijze (afzetten tegen de academische werkwijze, dergelijk werk werd destijds als onaf beschouwd). − (de vorm) De grove / vlekkerige weergave van licht en schaduw / het ontbreken van duidelijk afgebakende vormen (afzetten tegen de academische werkwijze). − (standpunt) Het onconventionele, ongebruikelijk lage standpunt. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 7 2 punten
Leg uit, aan de hand van de inrichting van het atelier, welk beeld van de kunstenaar wordt uitgedragen
- bij Joseph Israëls (figuur 1) en
- bij Isaac Israëls (figuur 2).
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het atelier van Joseph Israëls ziet eruit als een (deftige) woonkamer / als een salon (met verwijzingen naar de zeventiende eeuw) met gedecoreerd behang / gordijnen met motieven / fraaie vloerkleden / fraai bewerkte meubels / ingelijste schilderijen. Dit beeld van het atelier draagt bij aan het imago van de klassieke kunstenaar / de geleerde kunstenaar / salonkunstenaar / de welgestelde of gearriveerde kunstenaar (burgerman met goede smaak) (1)
- Het atelier van Isaac Israëls ziet eruit als een werkplaats. Het atelier is sober, een kale houten vloer / schilderijen zonder lijst. Dit beeld van het atelier draagt bij aan het imago van de kunstenaar als werkman/ambachtsman / het imago van de romantische kunstenaar (maatschappelijke status lijkt geen rol te spelen, 'kunst om de kunst' staat centraal) / de bohemienkunstenaar (1)
Vraag 8 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de voorstelling van Drie studies voor een kruisiging die 'geweld' suggereren. Geef bij beide aspecten aan op welke manier de vormgeving die suggestie van geweld versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Een juist antwoord bevat een aspect van de voorstelling dat geweld suggereert met daaraan gekoppeld een aspect van de vormgeving dat de suggestie van geweld versterkt. per juist antwoord (1) voorbeelden van juiste antwoorden: − voorstelling: De gezichten / lichamen zijn verwrongen / dragen heftige emoties (alsof ze geweld hebben ondergaan); vormgeving: Ze zijn weergegeven met dik en/of woest/snel aangebrachte verf (in contrast met een dun aangebrachte achtergrond), waardoor de associatie met korsten en bulten wordt versterkt. − voorstelling: De lichamen zijn deels weergegeven, als hompen vlees / ze missen lichaamsdelen (alsof ze geweld hebben ondergaan); vormgeving: De fragmentatie / vervorming geeft de indruk dat (lichaams)delen aangetast zijn / de lichamen bruut bewerkt zijn. − voorstelling: De lichamelijke onderdelen van de voorstelling zijn beschadigd / bloederig (de indruk van heftige klappen of een schot ontstaat); vormgeving: Deze delen zijn geschilderd met een heftige penseelstreek alsof de verf met geweld is aangebracht (bloedspetters) en zo versterkt de schildertechniek het gewelddadige karakter. − voorstelling: De lichamelijke onderdelen van de voorstelling zijn opengewerkt / beschadigd / er is een (opengereten) karkas weergegeven; vormgeving: De rode kleuren en/of het contrastrijke kleurgebruik (wit, zwart en rood) versterken het bloederige / gewelddadige karakter van het drieluik en/of het rood en zwart doen denken aan de dood. − voorstelling: Het lijkt een afgesloten ruimte, er is geen uitweg uit de gewelddadige situatie. / Het geweld vindt plaats afgeschermd van de buitenwereld; vormgeving: Het afgesloten karakter wordt versterkt door de vorm, de suggestie van een gesloten cirkel en/of door de kleur, de 'vensters' zijn zwart, er is geen uitzicht (geen uitweg of geen perspectief). of Het gewelddadige van de ruimte wordt versterkt door de volledig in roodtinten geschilderde vloer en wanden, waardoor de associatie met bloed en geweld wordt versterkt. − v (2)
2023, tijdvak 1: Ster of verbinder, de rol van de architect
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 19
Na de Vrede van Münster (1648) startte het stadsbestuur van Amsterdam met de bouw van een nieuw stadhuis.
Op afbeelding 8 zie je het nieuwe stadhuis op de Dam op een schilderij uit 1693. Het ontwerp voor het gebouw is van de hand van Jacob van Campen. Hij had al naam gemaakt met enkele andere gebouwen, waaronder het Mauritshuis in Den Haag (1644). Van Campen gebruikte verschillende inspiratiebronnen voor het nieuwe stadhuis. Hij bestudeerde bijvoorbeeld het werk van Italiaanse architecten zoals Andrea Palladio. Op figuur 5 zie je een ontwerp uit 1570 voor Villa Pisani in Montagnana door Palladio.
[figuur 5: zie het originele examen]
Vergelijk afbeelding 8 met figuur 5.
Van Campen liet zich bij het ontwerp van het stadhuis leiden door ideeën van de Griekse filosoof Plato en de Romeinse architect en schrijver Vitruvius. Plato ging ervan uit dat het universum zich in de mens weerspiegelt. De mens is dus als het ware in het klein wat het universum in het groot is. Vitruvius zag de volmaaktheid van het universum weerspiegeld in de rekenkundige en meetkundige verhoudingen van klassieke tempels. De opdracht van het nieuwe stadhuis was van belang voor Van Campens status als architect, zo was er veel geld mee gemoeid.
Het project van het nieuwe stadhuis op de Dam bevatte verschillende aspecten die doen denken aan wat men nu 'starchitecture' noemt.
Op afbeelding 9 zie je de openbaar toegankelijke burgerzaal in het stadhuis. In de vloer zijn drie mozaïeken met een doorsnede van ruim zes meter aangebracht met wereldkaarten en sterrenkaarten. Je ziet de vloer van het stadhuis op figuur 6.
[figuur 6: zie het originele examen]
De burgerzaal had voor Amsterdam een symbolische functie. Met de mozaïeken in de vloer verwees de zaal naar de status die het bestuur van Amsterdam voor de Republiek en de stad in gedachten had.
[figuur 7: zie het originele examen]
Van Campen was een groot bewonderaar van de beroemde Antwerpse schilder Peter Paul Rubens (1577-1640). Dit blijkt bijvoorbeeld uit de manier waarop Van Campen het werk aan het stadhuis organiseerde. Van Campen besteedde net als Rubens het werk uit aan andere kunstenaars en hij coördineerde de samenwerking.
Van Campen ontwierp voor de voorgevel van het stadhuis het timpaan dat je ziet op afbeelding 10, 11 en 12 en op figuur 7 (op de vorige pagina). Hieronder tref je een pre-iconografische beschrijving.
- In het midden van het timpaan is een vrouw met een kroon en een schild afgebeeld.
- Links en rechts van haar zijn fantasie-, dier- en mensfiguren met attributen aangebracht.
In 2006 kreeg Neutelings Riedijk Architecten de opdracht om een nieuw gebouw voor de stad Deventer te ontwerpen. Het ontwerp moest een stadhuis, een parkeergarage en een bibliotheek omvatten. Je ziet het eerste ontwerp van Neutelings Riedijk op een maquette op afbeelding 13 (de ovale vorm in het midden). Op afbeelding 14 zie je een doorsnede van het ontwerp. Dit eerste ontwerp riep veel weerstand op bij de inwoners van Deventer. De stichting Oud Deventer liet het ontwerp op schaal monteren in een foto met bestaande bebouwing. Je ziet deze fotomontage op afbeelding 15.
Naar aanleiding van de felle reacties die het eerste ontwerp voor het stadhuis opriep, ontstond er een bestuurscrisis in Deventer. Om een weg te vinden uit deze crisis werd de volgende aanpak gevolgd:
- Rijksbouwmeester Jo Coenen en Rijksadviseur voor Cultureel Erfgoed Fons Asselbergs werden aangesteld om een advies te geven.
- Coenen en Asselbergs maakten een analyse van de situatie en voerden tal van gesprekken met inwoners, bedrijven en organisaties.
- Coenen en Asselbergs presenteerden in 2010 hun advies met richtlijnen in een visiedocument: 'Een bericht aan de stad'.
Deze aanpak leidde tot een weg uit de bestuurscrisis.
In 2016 werd uiteindelijk het nieuwe stadhuis gebouwd volgens een nieuw plan van Neutelings Riedijk. Je ziet de voorgevel van het nieuwe stadhuis op afbeelding 16 en op figuur 8. De nieuwe gevel verving de oude schouwburggevel, die je ziet op figuur 9.
[figuur 8: zie het originele examen]
[figuur 9: zie het originele examen]
In het nieuwe ontwerp van de gevel komen aspecten van de oude gevel terug. Zo had de oude gevel een hellend dak met drie dakkapellen, de nieuwe gevel heeft ook een hellend dak, maar met zeven dakkapellen.
Kunstenares Loes ten Anscher ontwierp Deventer raamwerk, de rasters voor de ramen van het nieuwe stadhuis. Het kwam tot stand als een community-project. Ten Anscher heeft vingerafdrukken van 2.264 Deventenaren verzameld. De afdrukken zijn vergroot en in aluminium gegoten, zoals te zien op afbeelding 17 en 18.
Op afbeelding 19 zie je een (beeld)verslag van het afnemen en verwerken van de vingerafdrukken (tekst is niet relevant), dat plaatsvond in de openbare ruimte. Ook tegenstanders van het stadhuis konden een afdruk laten maken, bijvoorbeeld van hun middelvinger of een teen.
In een semiotische analyse zou 'middelvinger' of 'teen' aangeduid worden als letterlijke betekenis (denotatie) met als bijbetekenis (connotatie): afwijzing of afkeer van het idee.
Vraag 14 1 punt
Leg uit wat de vloer moest uitdragen over de status van de Republiek of de stad Amsterdam.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De vloer met kaarten drukt de centrale positie uit die de Republiek / de stad inneemt in een nieuw (op handel gebaseerd) wereldrijk. (1)
Vraag 19 2 punten
Noem nog twee aspecten van de oude gevel die ook in het nieuwe ontwerp zijn toegepast. Geef bij beide aspecten ook aan op welke wijze ze zijn aangepast in het nieuwe ontwerp.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De oude gevel had een met (ronde) zuilen gemarkeerde entree, de nieuwe gevel heeft een entree/galerij met (vierkante) zuilen over de volledige breedte. − De oude gevel is opgebouwd uit drie lagen (begane grond, eerste verdieping en dakpartij), de nieuwe gevel is opgebouwd uit dezelfde lagen, maar er zijn extra lagen met kleinere vensters tussen de verdiepingen/het dak toegevoegd. − In de oude gevel waren de ramen opgedeeld in kleinere ruiten door middel van roedes, in de nieuwe gevel, een groot raam, is er ook sprake van een opdeling in verschillende rechthoeken (in gele steen). − In de oude gevel hadden de ramen per laag een verschillende afmeting, in de nieuwe gevel is ook sprake van verschillende afmetingen (vierkant / staande rechthoek) per laag. − De aansluiting van de dakrand / goothoogte met aanliggende bebouwing, bij de oudbouw aansluiting met het gebouw links en bij de nieuwbouw aansluiting met de bebouwing rechts. per juist antwoord (1) (2)
2023, tijdvak 1: Kunst en leven
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 29
De Mexicaanse kunstenaar Frida Kahlo (1907-1954) construeerde een zorgvuldig beeld van zichzelf door middel van 65 zelfportretten en vele foto's. Op afbeelding 20 zie je een foto van Kahlo uit 1932 gemaakt door de fotograaf Nickolas Muray, een beroemde societyfotograaf, die enige tijd haar geliefde was.
Kahlo werd sterk beïnvloed door de Mexicanidad-beweging. Deze nationalistische beweging zette zich af tegen het kolonialisme en legde de nadruk op de Mexicaanse identiteit. De fotograaf Muray benadrukt met de foto op afbeelding 20 de Mexicaanse identiteit die Kahlo wilde uitstralen. Zo draagt Kahlo traditionele Mexicaanse kleding en sieraden en heeft ze een pre-koloniaal beeldje in haar hand. Ook de compositie draagt bij aan het benadrukken van de Mexicaanse identiteit.
Op afbeelding 21 zie je een Mexicaanse ex voto uit de negentiende eeuw. Een ex voto is een verhalend schilderijtje, meestal gemaakt door katholieke gelovigen, als dank voor een redding of genezing die ze toeschrijven aan de tussenkomst van Christus of een heilige. Deze schilderijtjes werden in Mexico vaak op tin geschilderd. Op afbeelding 22 zie je Mijn voedster en ik, een klein schilderij van Kahlo uit 1937 dat gebaseerd is op een dergelijke ex voto. Het is gemaakt met olieverf op metaal. Frida Kahlo werd als kind gevoed door een inheemse voedster.
De Franse schrijver en voorman van de surrealisten, André Breton, verbleef tijdens zijn reis naar Mexico bij Kahlo en haar man Diego Rivera. Breton zag in Kahlo een Mexicaanse surrealist.
In besprekingen van het werk Mijn voedster en ik wordt vaak het biografische gegeven vermeld dat Kahlo een zusje kreeg toen ze elf maanden oud was. Vanaf dat moment kreeg Kahlo borstvoeding van een inheemse vrouw, terwijl haar moeder borstvoeding ging geven aan haar zusje.
Het werk Mijn voedster en ik kan geïnterpreteerd worden volgens een biografische benadering.
Iris Kensmil (Amsterdam, 1970) is een Nederlandse beeldend kunstenaar van Surinaamse afkomst. Haar werk richt zich op de geschiedenis van de emancipatie van de zwarte mens. Kensmil vertegenwoordigde Nederland tijdens de Biënnale van Venetië in
2019 met de presentatie Measurement of Presence (Meten van aanwezigheid). Voor deelname vanuit Nederland aan de Biënnale van Venetië worden kunstenaars voorgedragen door het Mondriaan Fonds. Door sommige kunstcritici werd de keuze voor Kensmil om Nederland te vertegenwoordigen gezien als een cultuurpolitiek statement.
Kensmils presentatie vond plaats in het Nederlandse paviljoen, dat door Gerrit Rietveld is ontworpen. Een deel van het interieur van dit paviljoen zie je op figuur 10.
[figuur 10: zie het originele examen]
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Op afbeelding 23 zie je de installatie The New Utopia Begins Here #1 (Het nieuwe Utopia begint hier #1), een onderdeel van Kensmils presentatie. Deze installatie bevat zeven portretten van zwarte feministen gebaseerd op bestaande foto's. De ruimte waarin ze hangen is door Kensmil beschilderd met zwarte en grijze rechthoeken.
Bekijk afbeelding 23 en figuur 10. In de installatie The New Utopia Begins Here #1 legt Kensmil een relatie met de architectuur van het Rietveldpaviljoen.
De portretten die je ziet op afbeelding 24, 25 en 26 zijn onderdeel van de installatie The New Utopia Begins Here #1.
- Op afbeelding 24 zie je bell hooks (1952-2021), een feministische activist (die wilde dat haar naam zonder hoofdletters werd geschreven). Zij schreef over de oorzaken van racisme en seksisme.
- Op afbeelding 25 zie je Sister Nancy (1962), een zangeres en de eerste vrouwelijke dj die dancehall (of raggamuffin) draaide, een Jamaicaans muziekgenre.
- Op afbeelding 26 zie je Amy Ashwood Garvey (1897-1969), een Jamaicaanse pan-Afrikaanse activist die in de twintigste eeuw streed voor de vrijheid van Afrika en de rechten van zwarte vrouwen.
Afbeelding 27 tot en met 29 zijn de foto's van internet die Kensmil gebruikte voor haar werk. Kensmil zegt hierover: "Foto's zijn het beginpunt, zodat de portretten herkenbaar zijn, vervolgens bewerk ik het beeld, […] zo dat er statigheid en trots uitstraalt."
Met de titel The New Utopia Begins Here #1 verwijst Kensmil naar utopische ideeën van de vroeg-modernistische beweging De Stijl.
Door de titel van de installatie The New Utopia Begins Here #1 wekt Kensmil de indruk ook zelf een ideaal uit te dragen.
Vraag 21 2 punten
Geef aan de hand van twee aspecten van de compositie van afbeelding 20 aan op welke wijze de fotograaf de Mexicaanse identiteit van Kahlo benadrukt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − In de compositie is een driehoek zichtbaar die gevuld is met elementen zoals kleding (patronen), haarband, pre-koloniaal beeldje, armband, waardoor de Mexicaanse identiteit van Kahlo wordt benadrukt. − Het pre-koloniale beeldje is vrijwel even groot weergegeven als het gezicht van Frida Kahlo. Hierdoor wordt een relatie gelegd tussen het pre-koloniale erfgoed en Frida Kahlo, waarmee haar Mexicaanse identiteit wordt benadrukt. − Het pre-koloniale beeldje is op gelijke hoogte geplaatst met het gezicht van Frida Kahlo. Hierdoor wordt een relatie gelegd tussen het pre- koloniale erfgoed en Frida Kahlo, waarmee haar Mexicaanse identiteit wordt benadrukt. − Door de diagonale lijnen in de compositie komt het pre-koloniale beeldje centraal te staan, waarmee het belang van de Mexicaanse identiteit voor Kahlo wordt benadrukt. − Door de plaatsing van het pre-koloniale beeldje tegen een egaal vlak komt het beeldje centraal te staan, waarmee het belang van de Mexicaanse identiteit voor Kahlo wordt benadrukt. − Door de blikrichting van Kahlo wordt het pre-koloniale erfgoed (het pre- koloniale beeldje / de armband) centraal gesteld, waarmee het belang van de Mexicaanse identiteit voor Kahlo wordt benadrukt. − Door de kadrering / uitsnede worden elementen als de (patronen in de) kleding / de armband prominent in beeld geplaatst, waarmee het belang van de Mexicaanse identiteit voor Kahlo wordt benadrukt. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 23 3 punten
Geef drie aspecten van de vormgeving van Mijn voedster en ik die geïnspireerd zijn door een ex voto zoals te zien op afbeelding 21.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (ondiepe ruimte) De ruimtelijke weergave van Mijn voedster en ik is plat / ondiep / zonder perspectiefwerking (weinig illusionisme), net als de ex voto. − (verhoudingen) Beide afbeeldingen bevatten figuren waarbij de verhoudingen niet kloppend zijn weergegeven. − (vorm) De vormen zijn sterk gestileerd/vereenvoudigd / hebben duidelijke contouren, vergelijkbaar met de ex voto. − (kleur) Het kleurgebruik van beide afbeeldingen is vrij schematisch / de kleuren bevatten weinig nuances. − (kleur) Het kleurgebruik in beide afbeeldingen is in veel gevallen onzuiver. − (compositie) In beide werken is er een centraal geplaatste, liggende figuur. − (trompe-l’oeil) In beide werken is er sprake van een trompe-l’oeil effect in de weergave van de tekst. − (licht) In beide werken is sprake van een gelijkmatige / diffuse belichting / is de belichting schematisch opgezet. − (textuur) Beide werken hebben een glad oppervlak / zijn glad geschilderd (ze hebben een gladde, metalen ondergrond die doorwerkt in het oppervlak). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 27 3 punten
Geef drie aspecten van de vormgeving van de installatie waardoor deze relatie wordt gelegd.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (vorm) De abstracte geometrische vlakken verwijzen naar het modernistische gebouw met een strakke geometrische vormgeving / de vormentaal van De Stijl. − (compositie) De herhaling van de vlakken vormt een sterk ritme, net als de herhaling van architectonische vlakken in het gebouw. − (compositie) De diagonale plaatsing van sommige vlakken verbindt de installatie van vloer tot plafond met het gebouw. − (compositie / ruimte) Door de plaatsing van de vlakken op de muren en/of doordat de portretten de vlakken overlappen, lijken de portretten te zweven in de ruimte. − (compositie / ruimte) De wand (van Rietveld) wordt als beeldvlak gebruikt, getuige de vormen die 'de hoek om' doorlopen en/of getuige de afsnijding van vormen bij de boven- en onderrand van de wand. − (kleur) Een aantal portretten en/of de geometrische vormen zijn zwart- wit-grijs waardoor ze een verbinding aangaan met de witte / lichte ruimte. per juist antwoord (1) (3)
2023, tijdvak 2: De mythische Michelangelo
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
In 1534 gaf paus Clemens VII aan Michelangelo de opdracht om in de Sixtijnse kapel een fresco te schilderen. Dit fresco, Het laatste oordeel, werd in 1541 voltooid. Op afbeelding 1 zie je Het laatste oordeel. Op afbeelding 2 en 3 zie je details van afbeelding 1. Op figuur 1 zie je het fresco in de kapel.
[figuur 1: zie het originele examen]
Het Laatste oordeel is een verhaal uit de Bijbel en een veel voorkomend onderwerp in de kunst van de middeleeuwen en de renaissance.
Religieuze voorstellingen, zoals het Laatste oordeel, waren bedoeld als illustratie van een Bijbelverhaal.
De paus gaf Michelangelo de opdracht om het Laatste oordeel op de muur achter het altaar te schilderen. Met fresco's als dit wilde de Kerk een boodschap overbrengen aan de gelovigen.
De kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari schreef in 1550 over het leven van zijn vriend en tijdgenoot Michelangelo. Hij prees in zijn beschrijving vooral Het laatste oordeel van Michelangelo: "Toen [...] werd duidelijk dat Michelangelo hiermee niet alleen de kunstenaars die voor zijn tijd in deze kapel hadden gewerkt in de schaduw had gesteld, maar ook dat hij zijn eerdere werk, waarmee hij het gewelf zo beroemd had doen worden, had willen voorbijstreven."
Bekijk afbeelding 1, 2 en 3. Vasari roemde onder meer de virtuositeit waarmee Michelangelo de figuren weergeeft.
De kunsthistoricus Arnold Hauser schreef in 1951 het boek Sociale geschiedenis van de kunst. Hierin beschreef hij de periode dat Michelangelo werkte aan het fresco: "Nergens was het verlangen naar verinnerlijking en verdieping sterker dan in Rome, en nergens was men zich meer bewust van het gevaar, waaraan de eenheid van de kerk blootstond […]."
Hauser hanteerde in bovenstaand citaat een sociologische benadering van de kunst(geschiedenis).
Hauser constateerde in zijn boek dat er veranderingen zichtbaar zijn in het werk van Michelangelo. Over Het laatste oordeel van Michelangelo schreef hij: "Het is niet meer een monument van schoonheid en volmaaktheid, van kracht en jeugd, maar een beeld van verwarring en vertwijfeling, een schreeuw om verlossing uit de chaos, die plotseling alles dreigt te verslinden. Het verlangen om zich over te geven, al het aardse, lichamelijke, zinnelijke uit de eigen ziel te bannen, beheerst het werk. Weg is de welluidendheid van de ruimte van de Renaissancecompositie."
Uit de manier waarop de ruimte in Het laatste oordeel is weergeven viel volgens Hauser af te leiden dat Michelangelo het schoonheidsideaal van de hoge renaissance had verlaten.
Op figuur 2 tot en met 5 zie je beelden van Michelangelo die waren bedoeld als onderdeel van een grafmonument. Op figuur 6 zie je een voorstudie voor het grafmonument.
figuur 2 Bebaarde slaaf figuur 3 Atlasslaaf
figuur 4 Jonge slaaf figuur 5 Ontwakende slaaf
figuur 6 voorstudie voor het grafmonument van Julius
Michelangelo kreeg van paus Julius II de opdracht om een grafmonument te maken. Met onderbrekingen werkte Michelangelo hier veertig jaar aan. Het ontwerp bevatte veel mensfiguren waaronder 'de slaven', ook wel 'de gevangenen' genoemd. Je ziet enkele van die slaven op figuur 2 tot en met 5. Michelangelo heeft deze beelden nooit afgemaakt.
Vasari schreef hierover: "Met deze gevangenen werden alle door de pontifex [de paus Julius II en bisschoppen] onderworpen en aan de Kerk onderhorig gemaakte provincies bedoeld."
De kunsthistoricus Horst Janson gaf in zijn boek Wereldgeschiedenis van de kunst uit 1962 aan dat in de ogen van Michelangelo de kunst te vergelijken is met "het Goddelijke scheppen". Janson schreef verder: "Mindere goden konden zich houden aan conventies, maatstaven en tradities, hij erkende geen ander gezag dan zijn inspiratie." Over de beeldhouwkunst van Michelangelo schreef Janson dat de figuren "bewogen worden door een immense psychische energie waarvan ze zich niet door fysieke daden kunnen bevrijden".
Jansons interpretatie getuigt van een romantische visie op het kunstenaarschap.
Op afbeelding 4 zie je het schilderij Michelangelo in zijn atelier dat Eugène Delacroix maakte in 1850. Camiel van Winkel bespreekt in zijn essay De mythe van het kunstenaarschap uit 2013 het zogenaamde 'romantische kunstenaarschap'.
Gesteld kan worden dat het portret van Michelangelo op afbeelding 4 voldoet aan 'het romantische kunstenaarschap'.
Vraag 3 3 punten
Noem drie verschillende aspecten van de figuren waaruit je die virtuositeit kunt afleiden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − weergave van complexe houdingen, met draaiingen in het lichaam − weergave in verkortingen (zoals de figuren linksboven die het kruis en de doornenkroon vasthouden) − nauwkeurige en nadrukkelijke weergave van de anatomie (met sterke plasticiteit en/of lijnvoering) − weergave van heftige emoties / heftige gezichtsuitdrukkingen (zoals angst en woede) − weergave van een figuur (een vermeend zelfportret van Michelangelo) in de vorm van een afgestroopte huid per juist antwoord (1) (3)
2023, tijdvak 2: Werken en leven tussen idealen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 8
In het midden van de negentiende eeuw werd in Nederland de wet op de vrijheid van godsdienst van kracht. Als gevolg hiervan steeg vooral in het zuiden van Nederland de vraag naar (katholieke) kerkgebouwen en kerkinterieurs. De architect Pierre Cuypers (1827-1921), van huis uit rooms-katholiek, profiteerde hiervan. Hij bouwde, verbouwde en restaureerde in de tweede helft van de negentiende eeuw talloze kerken.
In 1852 richtte Cuypers samen met beeldhouwer E.F. Georges en fabrikant van kerkelijke ornamenten F. Stoltzenberg in Roermond een atelier op dat beeldhouwkunst en meubels vervaardigde voor katholieke kerken. Op figuur 7 zie je een foto van dit Cuypers Atelier (waarschijnlijk rond 1860).
[figuur 7: zie het originele examen]
Het Cuypers Atelier sloot in de werkwijze en organisatie aan bij de praktijk van middeleeuwse gilden en de werkplaats (of bouwloods) bij een kathedraal.
In de praktijk van het Cuypers Atelier stonden de beeldhouwers, schilders en ornamentwerkers in dienst van de architect. Als architect maakte Cuypers de ontwerpen voor de vele kerken en had hij de supervisie over de bouw- en restauratiewerkzaamheden, maar als hoofd van het Atelier bestond zijn beroepspraktijk ook nog uit andere functies of werkzaamheden.
Op afbeelding 5 zie je de voorgevel van het gebouw dat Cuypers in 1853 ontwierp als woonhuis en atelier/werkplaats. Op afbeelding 6 zie je een zijaanzicht. Op figuur 8 zie je de indeling, deel A betreft het woongedeelte en B, C en D het atelier en de werkplaatsen.
[figuur 8: zie het originele examen]
De gevels op afbeelding 5 en 6 bevatten kenmerken die verwijzen naar de functie van atelier/werkplaats en kenmerken die verwijzen naar de functie van een deftig woonhuis.
In 1863 werd een 'open' prijsvraag uitgeschreven voor de bouw van een 'Muzeüm Willem I', zoals het huidige Rijksmuseum in Amsterdam destijds werd genoemd. Naast het herbergen van verschillende collecties zoals kunst uit de zestiende en zeventiende eeuw, zou het museum ook dienst doen als monument voor de 50-jarige onafhankelijkheid van Nederland. Cuypers deed mee aan deze prijsvraag en zond verschillende ontwerpen in, waaronder een renaissancistische variant (figuur 9) en een gotische variant (figuur 10).
[figuur 9: zie het originele examen]
[figuur 10: zie het originele examen]
Voor het renaissancistische ontwerp ontving Cuypers een prijs van de jury, het gotische ontwerp viel niet in de prijzen.
In 1876 won Cuypers de opdracht voor de bouw van het Rijksmuseum in Amsterdam (geopend in 1885). Op figuur 11 zie je de eregalerij in het museum naar Cuypers' ontwerp, op een foto uit 1907. Op figuur 12 zie je dezelfde galerij, maar dan op een foto uit 1984.
[figuur 11: zie het originele examen]
[figuur 12: zie het originele examen]
Het oorspronkelijke ontwerp van Cuypers heeft in de twintigste eeuw plaatsgemaakt voor een meer modernistische visie op architectuur en museuminrichting.
Tussen 2003 en 2013 is het Rijksmuseum verbouwd naar een ontwerp van Cruz en Ortiz Architecten. In 2000 werd bepaald waar de vernieuwing van het Rijksmuseum aan moest voldoen. Het motto daarbij was 'Verder met Cuypers'. Bij deze grote ingreep zijn verschillende oorspronkelijke elementen uit de tijd van Cuypers opnieuw tevoorschijn gehaald, in oude staat hersteld of gereconstrueerd, zoals te zien op afbeelding 7 en 8.
Vraag 12 2 punten
Noem twee kenmerken van het gebouw die verwijzen naar de functie van een atelier/werkplaats.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − hoge / grote ramen (aan de rechterzijde van de voorgevel en in de zijgevel) − hoge dakconstructies / kappen − vlakke gevels (met weinig ornamentiek) − een (grote / gesloten) schuur − de plaatsing van vleugels/bijgebouwen − het totale volume van het gebouw − de hoge deur van het atelier / de hoge entree van het atelier per juist antwoord (1) (2)
Vraag 13 2 punten
Noem twee kenmerken van het gebouw die verwijzen naar de functie van een deftig woonhuis.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − de entree met trappen − het ruime portaal (ontvangst) − de (versierende / niet-functionele) trapgevels − de twee erkers − de plaatsing en het formaat van de raampartijen aan de voorzijde / linkerhelft (dit wijst op indeling van een woning met diverse kamers) per juist antwoord (1) (2)
Vraag 14 3 punten
Geef drie kenmerken van het ontwerp op figuur 9 waarom het 'renaissancistisch' genoemd kan worden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De gevel heeft een overwegend horizontaal karakter. − De structuur van de gevel wordt gevormd door architraven en pilasters. − De dakramen zijn en/of de top van de centrale gevel is bekroond met frontons. − Er wordt gebruik gemaakt van rondbogen. − De plaatsing van cirkelvormige ornamenten op de gevel / de cirkelvormige sierlijsten / de guirlandes rond de portretten op de gevel. − De toepassing van de trapgevel (als verwijzing naar de renaissance- architectuur in Nederland). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 15 3 punten
Geef drie kenmerken van het ontwerp op figuur 10 waarom het 'gotisch' genoemd kan worden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − In de gevel ligt de nadruk op de verticale assen. − De structuur van de gevel wordt gevormd door steunberen/pijlers met daartussen vensters of muren / het oogt als skeletbouw. − Er wordt gebruikgemaakt van spitsbogen. − Het centrale deel bevat een grote raampartij / veel glasoppervlak. − De vensterpartijen bevatten traceerwerk. − Op de hoeken en/of dakpunten zijn pinakels geplaatst. − In de nissen zijn galerijbeelden geplaatst. per juist antwoord (1) (3)
2023, tijdvak 2: Interpretaties van kunst en kunstenaars
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 14
Op afbeelding 9 en figuur 13 zie je het werk Promise IV (Belofte IV) uit 2018-2019 van de Surinaams-Nederlandse kunstenaar Remy Jungerman (1959). Op afbeelding 10 en 11 zie je details.
[figuur 13: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 9 t/m 11 en figuur 13. De vormgeving van Promise IV maakt enerzijds een monumentale indruk, maar is ook speels te noemen.
Bekijk afbeelding 9 t/m 11 en figuur 13. Promise IV kan beschouwd worden vanuit de formele benadering.
De cultuur van de Surinaamse Marrons, die Jungerman kent vanuit zijn jeugd in Suriname, vormt een van de inspiratiebronnen in zijn oeuvre. Marrons zijn afstammelingen van tot slaaf gemaakten die na hun vlucht van de plantage in het binnenland van Suriname leefden. Sommige vormen die Jungerman gebruikt zijn gebaseerd op de schouderdoeken van de Marrons. Op afbeelding 12 zie je zo'n schouderdoek.
Bekijk afbeelding 9 t/m 12 en figuur 13. Promise IV kan ook beschouwd worden vanuit de iconologische benadering.
Bekijk afbeelding 9 t/m 12. Het werk Promise IV kan postmodernistisch genoemd worden.
Het paviljoen op de Biënnale van Venetië, waar Jungerman in 2019 exposeerde met onder andere het werk Promise IV, werd in 1954 ontworpen door Gerrit Rietveld. Op figuur 14 zie je het exterieur van het door Rietveld ontworpen paviljoen.
Op afbeelding 13 zie je een zaalfoto met het werk van Jungerman zoals tentoongesteld in dit paviljoen. Vooraan staat een 'tafel' met 58 poten met erboven drie hangende elementen. Dit is het kunstwerk Visiting Deities: Kabra Tafra (Bezoekende goden: Kabra Tafra). Achteraan in de ruimte zie je Promise IV staan.
[figuur 14: zie het originele examen]
Bekijk figuur 14 en afbeelding 13. Jungerman heeft het werk Visiting Deities: Kabra Tafra speciaal voor deze ruimte gemaakt. Hij heeft daarbij rekening gehouden met het ontwerp van het Rietveldpaviljoen.
In een interview met dagblad Trouw in 2019 vertelde Jungerman dat hij wel iets gemeen heeft met de Nederlands kunstenaar Piet Mondriaan (1872-1944).
Mondriaan had (bij leven) een internationaal publiek voor zijn werk. Aan het begin van de twintigste eeuw was in Nederland het financiële bestaan van vernieuwende beeldend kunstenaars zoals Mondriaan soms onzeker. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde deze situatie enigszins.
De publieke beeldvorming van de kunstenaar Mondriaan is beïnvloed door de inrichting van zijn atelier. Mondriaans atelier was al tijdens zijn leven beroemd onder kunstenaars en architecten. Door foto's in internationale tijdschriften raakte zijn atelier later ook bekend bij een breder publiek.
[figuur 15: zie het originele examen]
Op figuur 15 je een foto uit 1933: Piet Mondriaan in zijn atelier met (boven) Lozenge Composition with Four Yellow Lines en (onder) Composition with Double Lines and Yellow.
Op afbeelding 14 zie je een portret van Remy Jungerman in zijn atelier uit 2017. Hoewel de opzet in de basis hetzelfde is als bij Mondriaan, een kunstenaar in zijn atelier, wordt hier een ander beeld opgeroepen van de kunstenaar.
Vraag 19 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de vormgeving waardoor Promise IV speels te noemen is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Elementen lijken verplaatsbaar / elementen ogen alsof je ze omhoog of omlaag / erin en eruit kunt/mag bewegen / de kleine kubus steekt uit de structuur van de grote kubus. − Er is sprake van een afwisseling tussen gesloten en open volumes. / In de kubus zijn kleine blokjes geplaatst die (het strenge ritme van de kubus doorbreken en) zorgen voor een speels effect. − De kleuraccenten maken het werk speels. − De latten eindigen allemaal op verschillende hoogtes. − De latten lijken zonder ordening in de kubus te zijn geplaatst (ze staan op onregelmatige afstand van elkaar). − Op de latten van Promise IV zijn verscheidene kleine details zichtbaar (spijkertjes, stof), die de strakke/gladde structuur doorbreken of afwisselen. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 23 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de vormgeving van Visiting Deities: Kabra Tafra die aansluiten bij de uitgangspunten van het ontwerp van het Rietveldpaviljoen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (geometrie, rechthoeken) De basisvorm van Visiting Deities: Kabra Tafra is geometrisch/rechthoekig, dit sluit aan bij de vormgeving van het Rietveld Paviljoen. − (harmonie tussen vlak en lijn en/of open en dicht) Visiting Deities: Kabra Tafra bestaat uit een afgewogen afwisseling van vlakken en lijnen / van gesloten vlakken en open ruimtes, net zoals het Rietveld Paviljoen bestaat uit muurvlakken en glaswanden / uit een open ruimte met dwarswanden. − (licht, lucht, ruimte) De open structuur die kenmerkend is voor Visiting Deities: Kabra Tafra past bij de openheid / de doorgaande ruimte (met veel glas) die Rietveld nastreefde in zijn ontwerp. − (spel van horizontalen en verticalen) Visiting Deities: Kabra Tafra is horizontaal georiënteerd met verticale accenten, net zoals de ruimte van het Rietveld Paviljoen gekenmerkt wordt door een afwisseling van horizontale en verticale lijnen / vlakken. − (beperkt kleurgebruik) De witte bovenkant van de tafel van Visiting Deities: Kabra Tafra sluit aan bij de witte vlakken in de ruimte (vloer, muren, plafond). / Wit, zwart en accenten van primaire kleuren spelen een belangrijke rol in Visiting Deities: Kabra Tafra en dit sluit aan op het ontwerp van Rietveld waarin ook sprake is van een bewust beperkt kleurenpalet (in deze ruimte is alleen wit zichtbaar). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 24 2 punten
Beschrijf twee contrasten in de vormgeving tussen Visiting Deities: Kabra Tafra en het Rietveldpaviljoen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Het interieur van het paviljoen bestaat uit witte muren, plafonds en vloeren, die een steriele uitstraling geven. Visiting Deities: Kabra Tafra vormt een contrast door de vloer van klei onder de tafel/de aardsheid van de grond van het kunstwerk. − De grillige/complexe structuur (met veel details) van de zwevende objecten boven de tafel vormen een contrast met de strakke vormgeving van de ruimte. − In het paviljoen is de verticaal dominant, in Visiting Deities: Kabra Tafra is de horizontaal dominant. − In de vormgeving van het paviljoen is de functie leidend, terwijl in Visiting Deities: Kabra Tafra de vormgeving gericht is op het beeld / de inhoud en niet afhangt van de functie (bijvoorbeeld de 58 'poten'). per juist antwoord (1) (2)
2022, tijdvak 1: Inspiratie en emotie
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 12
De kruisafneming en graflegging van Christus zijn sinds de middeleeuwen veelgebruikte thema's in de westerse schilderkunst. Op afbeelding 1 zie je de Graflegging van Rafaël uit 1507. Rafaël toont op het schilderij twee figuurgroepen die elk een andere activiteit uitbeelden.
De kunsttheorie van de Italiaanse renaissance onderscheidde twee concepten van de natuur: de 'natura naturans' (scheppende kracht van de natuur) en 'natura naturata' (hetgeen de natuur heeft voortgebracht). De kwestie was of de kunstenaar het voorbeeld voor zijn kunst moest zoeken in het eerste, of juist in het tweede concept. Bij Rafaëls schilderij de Graflegging kun je stellen dat er sprake is van natura naturans als voorbeeld.
Op afbeelding 2 zie je de Kruisafneming uit 1521 van de Florentijnse schilder Rosso Fiorentino. De kunsthistoricus Janson noemt Fiorentino iemand "die in opstand is gekomen tegen het klassieke evenwicht van de hoge renaissance".
De schilder Jacopo Pontormo, een vriend van Fiorentino, maakte in 1522 ook een Kruisafneming. Je ziet dit fresco op afbeelding 3. Pontormo liet zich hierbij inspireren door prenten van Albrecht Dürer. Giorgio Vasari behandelde dit werk van Pontormo in zijn boek Le Vite (De levens) uit 1550. Hij schreef: "Pontormo richtte zich op het imiteren van Dürers manier en wist deze zo precies te treffen dat de bekoring van zijn eigen vroege stijl, die hem door de natuur was gegeven, zacht en sierlijk, eronder te lijden had."
Tussen 1525 en 1528 schilderde Pontormo nog een Kruisafneming. Je ziet deze op afbeelding 4.
De uitbeelding van scènes uit het lijdensverhaal, waartoe de kruisafneming en graflegging behoren, kent een iconografische traditie: de voorstelling wordt opgebouwd uit vaste beeldelementen. Pontormo's Kruisafneming uit 1525-1528 (afbeelding 4) wijkt af van de iconografische traditie. Vergelijk afbeelding 1, 2, 3 en 4.
Het maniërisme wordt wel omschreven als een 'late renaissance' waarin kunstenaars werden gezien als 'oppervlakkige imitators' van de grote meesters van de hoge renaissance. De kunsthistoricus Janson stelde voor om het maniërisme "te zien als een kritisch tijdperk, waarin verschillende wedijverende stromingen ontstonden en niet één, algemeen erkend ideaal; een tijd dus vol innerlijke tegenstellingen". Hij gaf daarbij ook aan dat het maniërisme bijzonder interessant is 'voor onze tijd'. Janson schreef dit in 1989, de tijd van het postmodernisme.
De Amerikaanse kunstenaar Bill Viola (1951) vindt inspiratie in de kunst van de renaissance. Hij bestudeerde onder andere het werk van Pontormo in Florence. In 2000 maakte Viola The Quintet series (De Kwintetserie). Deze serie bestaat uit vier werken. Op afbeelding 5 en 6 zie je filmstills uit respectievelijk Het Kwintet van de Herinnering en Het Kwintet van de Verbaasde. Viola toont in deze serie telkens vijf mensen in wisselende samenstelling, in medium shot voor een zwarte achtergrond. De video's spelen in slow motion: de afspeelsnelheid is ongeveer 15 keer vertraagd. De video's hebben geen geluid.
Op basis van kunsttheoretische opvattingen uit de renaissance kan zowel beargumenteerd worden dat Viola kunstenaars van de renaissance overtreft, als dat hij er niet in slaagt ze te overtreffen.
Op figuur 1 zie je het werk Mary (Maria) dat Viola maakte in 2016. Deze installatie bestaat uit drie videoschermen.
[figuur 1: zie het originele examen]
Op afbeelding 7 tot en met 12 zie je filmstills uit Mary. De video toont eerst een vrouw met een baby, voor een stedelijke achtergrond (afbeelding 7 en 8). De beelden van de stad en de lucht op de achtergrond worden versneld weergegeven. In het tweede deel van de video worden personen in onherbergzame landschappen getoond (afbeelding 9). In het derde deel worden de beelden opgedeeld in kleinere kaders (afbeelding 10). Het laatste deel van de video toont een piëta. Je ziet de dode Christus op schoot van Maria, te midden van enkele architectuur-resten (afbeelding 11 en 12).
Viola maakte Mary in opdracht voor St. Paul's Cathedral in Londen. De installatie staat daar permanent opgesteld in een zijbeuk, de plaats waar zich traditioneel het (zij)altaar in een kerk bevindt. De titel van het werk duidt op een traditioneel, religieus thema. Het werk Mary sluit ook in de vormgeving aan op tradities in kerkelijke, christelijke kunst.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 12. Het werk Mary gaat niet alleen over de Bijbelse Maria. Viola zegt hierover: "[Het gaat over] een universele vrouwelijke figuur die aanwezig is in vrijwel alle spirituele en religieuze tradities … die gerelateerd is aan ideeën over creativiteit, schepping, innerlijke kracht, liefde en mededogen." Viola probeert dit universele karakter van Maria in zijn werk weer te geven. Hij laat het traditionele beeld van Maria met een aureool los en toont beelden van vrouwen in verschillende religieuze kledij, waardoor het beeld van Maria los komt van één religie.
Vraag 1 3 punten
Geef eerst voor elke groep aan welke activiteit die groep uitbeeldt. Beschrijf vervolgens twee manieren waarop Rafaël de ene groep met de andere heeft verbonden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- De groepen worden verbonden door (twee van de volgende): (2p)
- ze te laten overlappen / de rechter groep schuin achter de linker groep te plaatsen.
- de figuren van beide groepen (optisch) een doorlopende golfbeweging (lemniscaat) te laten vormen (van de figuur helemaal links, via het lichaam van Christus, via de linkerarm/schouderpartij van de figuur die Christus' benen draagt, naar Maria en de figuur meest rechts).
- de blikrichting van de vrouw rechts achteraan, die gericht is op het hoofd van Christus.
- een ritme / afgewogen verdeling van kleurvlakken (rood, okergeel, groen en blauw) aan te brengen in de kleding van de figuren.
- ze in één plan / op één strook in het beeld te plaatsen.
- de herhaling van de diagonale richting van Jezus (arm en bovenlichaam) in de Mariafiguur.
Vraag 10 3 punten
Geef nog drie voorbeelden van de wijze waarop Viola het universele karakter van Maria probeert te tonen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Viola toont beelden die verschillende aspecten van het moederschap laten zien, van een moeder met een baby bij de borst tot een moeder met een volwassen, gestorven zoon op schoot. Hierdoor wordt een omvattend beeld van het leven / moederschap getoond. − Viola toont beelden van verschillende vrouwen, onder anderen een getinte en een witte vrouw, waardoor het traditionele beeld van (de christelijke) Maria wordt doorbroken. − Viola toont beelden van vrouwen in verschillende omgevingen, zowel hedendaags stedelijk als ruraal, waardoor het beeld van Maria los komt van plaats en tijd. − Viola laat de beelden op de achtergrond versneld doorlopen, waardoor het beeld van Maria tijdloos wordt. per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 1: Eerlijk design
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 20
In 1878 vond Thomas Edison een machine uit waarmee geluiden konden worden opgenomen en afgespeeld: de fonograaf. Geluidstrillingen werden met een naald overgebracht op een metalen cilinder. Het afspelen van het geluid verliep door de cilinder te laten draaien. Een hoorn versterkte het geluid of men luisterde met een soort koptelefoon zoals te zien op figuur 2.
[figuur 2: zie het originele examen]
Op afbeelding 13 zie je de fonograaf zoals die rond 1900 werd verkocht aan consumenten voor thuisgebruik.
Op afbeelding 14 zie je een advertentie uit 1888 waarin de kwaliteit van de fonograaf wordt geprezen. De tekst luidt: "De Edison fonograaf, de zoetste zanger kan ervan leren." Deze aanprijzing is ook uitgewerkt in de voorstelling.
De cilinder als geluidsdrager bij de fonograaf maakte op den duur plaats voor een ronde schijf met een groef: de grammofoonplaat. Op afbeelding
15 zie je een meubelstuk dat een fabrikant in 1919 speciaal voor de grammofoon ontwierp. Op afbeelding 16 zie een detail van het meubel.
Hoewel de technologie vernieuwend was, gold dit niet voor de vormgeving van de behuizing van de grammofoon. In de vormgeving wordt bijvoorbeeld verwezen naar de spitsboog uit de gotiek.
Het gebruik van neostijlen, zoals de neogotische, stond (al) sinds de negentiende eeuw onder druk. Neostijlen werden als 'vals' gezien. Bekijk afbeelding 15 en 16.
[figuur 3: zie het originele examen]
Op figuur 3 zie je The Houses of Parliament (Parlementshuizen) uit 1836-1852, ontworpen door Charles Barry en Augustus Pugin.
Pugin verdedigde zich tegen het verwijt dat de neogotische stijl vals zou zijn. Hij stelde dat voor een gebouw als The Houses of Parliament de gotiek de ware stijl was en hij noemde de classicistische stijl juist vals.
[figuur 4: zie het originele examen]
[figuur 5: zie het originele examen]
Vanaf het begin van de twintigste eeuw verloor het gebruik van neostijlen terrein en ontstonden er nieuwe, typisch twintigste-eeuwse stijlen. Op figuur 4 zie je een Amerikaanse platenspeler met ingebouwde radio uit 1951. De ronde schijf aan de voorzijde dient voor het selecteren van het radiosignaal én als ingebouwde luidspreker. De vormgeving is vergelijkbaar met die van auto's uit die tijd, zoals die op figuur 5. Zo is de forse ronde schijf aan de voorzijde van de platenspeler geënt op de grille (het ventilatierooster) van een auto.
De keuze voor deze vormgeving van de platenspeler is ingegeven door het imago dat de fabrikant/vormgever wilde creëren voor dit product.
[figuur 6: zie het originele examen]
Op figuur 6 zie je een gebouw in Dessau uit 1925/1926, ontworpen door Walter Gropius. Op afbeelding 17 en 18 zie je de TP1, de draagbare radio-platenspeler die Dieter Rams in 1959 ontwierp voor Braun. Rams zei te zijn beïnvloed door modernistische architecten zoals Gropius. Zo is het kleurgebruik bij de TP1 sober en licht en maakte Rams gebruik van gladde vlakken.
Op afbeelding 19 je de Braun T3-radio, ontworpen door Rams in 1958. Op afbeelding 20 zie je een iPhone met daarop de T3 Player App. Deze app om muziek af te spelen op je smartphone is ontworpen door Eder Rengifo in 2013.
In de kunstgeschiedenis worden drie termen gebruikt om de wijze te typeren waarop een voorbeeld is nagevolgd: imitatio, variatio en aemulatio. Gesteld kan worden dat bij de T3 Player App sprake is van variatio.
Rams vond dat een goed ontwerp moest voldoen aan verschillende principes. Twee daarvan waren:
- Een goed ontwerp moet innovatief zijn.
- De vormgeving moet helpen om een product te begrijpen.
Over de T3 Player App (afbeelding 20) zou gezegd kunnen worden dat deze niet helemaal voldoet aan Rams' principes voor een goed ontwerp.
Vraag 11 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de vormgeving waaruit blijkt dat de fonograaf op afbeelding 13 aantrekkelijk is gemaakt voor de verkoop aan consumenten.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De fonograaf zit in / staat op een kist (met deksel) en kan zo eenvoudig (beschermd) in huis worden opgesteld. − De houten behuizing is fraai afgewerkt (gelakt hout, plint / lijstwerk). − De fonograaf heeft een sierlijk gevormde (glimmende) hoorn en slinger. − De fonograaf is versierd met een goudkleurige decoratie / met een lint waarop de naam van Edison staat. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 12 3 punten
Geef hiervan drie voorbeelden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De vrouw houdt een vogel bij de fonograaf, waarmee wordt gesuggereerd dat de vogel (de zoetste zanger) leert en/of geluiden kopieert van de fonograaf (en het apparaat dus de zangkunst van de natuur evenaart/overtreft). − De houding van de vrouw (geknield, met de vogel in gevouwen handen, aandachtig luisterend) duidt op een lerende houding / duidt op een grote eerbied voor de fonograaf die hier als leermeester fungeert. − De vrouw oogt jong / als een meisje, dit kan geïnterpreteerd worden als symbool van een jonge generatie die wil leren. − De vrouw is gekleed als een artieste, dit verwijst naar 'een zanger' die van de fonograaf kan leren. − De vrouw oogt alsof ze afkomstig is uit een sprookje (Sprookjes van 1001 nacht of Keizer en de nachtegaal), waarmee wordt gesuggereerd dat zelfs de zoetste zanger als een sprookjesprinses / als de koning onder de zangvogels van de fonograaf kan leren. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 16 2 punten
Geef nog twee voorbeelden waaruit blijkt dat de vormgeving van de platenspeler aansluit bij die van Amerikaanse auto's uit de jaren vijftig.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Er is sprake van een aerodynamische vormgeving. / Er is sprake van een golvende lijnvoering en/of afgeronde hoeken. − De twee knoppen aan de voorzijde doen denken aan de lichten of richtingaanwijzers van een auto. − De (gebogen) vorm van de kap doet denken aan een motorkap / het kofferdeksel van een auto. − het gebruik van glimmend, glanzend, glad materiaal / oppervlak per juist antwoord (1) (2)
Vraag 18 3 punten
Noem nog drie aspecten van de TP1 waaruit blijkt dat Rams zich heeft laten inspireren door modernistische architectuur.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − het gebruik van geometrische grondvormen − een asymmetrische plaatsing van elementen/onderdelen of knoppen (op grote vlakken) − het ontbreken van toegevoegde decoratie − het eerlijke / sobere materiaalgebruik (kunststof, metaal, leer) per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 1: De erfenis van Malevich
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 21 tot en met 34
Op afbeelding 21 zie je Zwart vierkant uit 1915 van Kasimir Malevich. Het werk is een voorbeeld van suprematistische kunst. Malevich was de grondlegger van het suprematisme. Volgens hem was het suprematisme "ontstegen aan de natuur, de mensen en de voorwerpen".
Malevich zag Zwart vierkant als een venster op de oneindige ruimte ofwel het immateriële.
Malevich richtte in 1919 samen met andere kunstenaars en kunststudenten het collectief UNOVIS (Bevestigers van de Nieuwe Kunst) op. De suprematistische motieven werden toegepast op affiches, trams en gebruiksvoorwerpen. Op afbeelding 22 zie je een Suprematistische theepot en op afbeelding 23 zie je een suprematistisch ontwerp voor een trambeschildering.
De kunstenaars van UNOVIS vonden dat de kunsten een bijdrage moesten leveren aan een ideale, nieuwe maatschappij.
In 1915 exposeerde Malevich zijn revolutionaire schilderij Zwart vierkant op de tentoonstelling 0.10 in Sint-Petersburg. Op figuur 7 zie je een deel van die tentoonstelling, met Zwart vierkant boven in de hoek van de ruimte. Aan de tentoonstelling nam nog een tiental andere kunstenaars deel.
[figuur 7: zie het originele examen]
Malevich verwees met de plaatsing van Zwart vierkant naar de icoonschilderkunst. Door deze verwijzing wordt de inhoudelijke betekenis van dit werk benadrukt.
In de jaren vijftig van de twintigste eeuw maakte Yves Klein schilderijen en sculpturen in diep ultramarijn blauw. Hij patenteerde de kleur verf en noemde deze I.K.B (International Klein Blue). De verf IKB lijkt op puur pigment. Er is geen enkele weerkaatsing of glans zichtbaar, de objecten lijken bepoederd. Het werk van Klein kwam voort uit een sterke fascinatie voor de hemel, die hij zag als allesomvattende leegte. Op afbeelding 24 zie je RE 19 uit 1958. Het bestaat uit verf, steentjes en sponzen op hout. Op afbeelding
25 zie je een zijaanzicht van het werk.
Klein liet zich inspireren door Malevich, maar vond zelf dat hij Malevich overtrof. Hij schreef: "Daarom kan ik, nu ik 30 ben, in 1958, zeggen dat toen Malevich omstreeks 1915-1916 als toerist in de ruimte opdook ik hem ontving en hij mij opzocht omdat ik er al eigenaar en bewoner was […] Malevich had in feite het oneindige voor zich
- maar ik zit erin. Men beeldt het oneindige niet af, men schept het."
Klein beweerde dat Malevich het oneindige slechts afbeeldde en dat hijzelf het oneindige schiep.
Donald Judd is een Amerikaanse kunstenaar die behoort tot de kunststroming minimal art of minimalisme. Op afbeelding 26 zie je Untitled uit 1968. Het minimalisme kenmerkt zich door het gebruik van elementaire (ruimtelijke) geometrische vormen.
In 1994 werd Judd gevraagd om deel te nemen aan de The Moscow Installation, een tentoonstelling in een galerie waarbij zijn werk tentoongesteld werd samen met het werk van Malevich. Op afbeelding 27 en 28 zie je afbeeldingen van een remake van deze tentoonstelling uit 2017.
Judds reactie op het idee voor deze gezamenlijke tentoonstelling was: "Ik zou het heel leuk vinden, maar wat zou Malevich zeggen?"
Op afbeelding 29 zie je Wedgework III, een werk van James Turrell uit 1968. Het bevindt zich in een afgezonderde ruimte van museum De Pont in Tilburg. De bezoeker komt via een volledig verduisterde entree in de ruimte en ziet vervolgens een volume van fluorescerend licht. Het lijkt alsof diagonaal door de ruimte een scherm gespannen is, maar dat is niet het geval. De rechthoekige vorm ontstaat door een lichtbron die uit het zicht is geplaatst.
Turrell behoorde in de jaren zestig van de twintigste eeuw tot een groep kunstenaars voor wie 'het kunstwerk als object' had afgedaan.
In 2013 werd op de universiteit van Texas in Austin (VS) The Color Inside (De Kleur Binnenin) geïnstalleerd. Het is ontworpen door Turrell en gebouwd op het dak van het cultureel activiteitencentrum van de universiteit. De ruimte is bedoeld om tot rust te komen. In de ovale ruimte kan het publiek door een gat in het plafond (de oculus, het oog) naar de lucht kijken. Tijdens zonsopkomst en zonsondergang worden gedurende één uur de muren verlicht met ledlampen in veranderende kleuren. Op afbeelding 30 zie je het exterieur, op afbeelding 31 zie je het interieur zoals dat er overdag uitziet. Op afbeelding 32 tot en met 34 zie je foto's van de ruimte die genomen zijn tijdens zonsopkomst of zonsondergang, als de ruimte verlicht wordt met veranderende kleuren licht.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Het werk van Turrell is te beschouwen als een onderzoek naar de waarneming. Hij wil het publiek bewust maken van de eigen waarneming door werken te creëren die de waarneming beïnvloeden.
Volgens Malevich was het suprematisme "ontstegen aan de natuur, de mensen en de voorwerpen en stond voor de heerschappij van het zuivere gevoel". Het suprematisme zou daardoor alle andere kunststromingen overtreffen. Je zou kunnen stellen dat Turrell te beschouwen is als een opvolger van Malevich en dat hij Malevich zelfs overtreft.
Vraag 21 2 punten
Noem op basis van afbeelding 21 twee aspecten van Zwart vierkant waaraan je deze visie kan aflezen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Het schilderij is abstract / bevat geen voorstelling (die verwijst naar de concrete wereld, natuur, mensen, voorwerpen). − Het schilderij bevat alleen zwart en wit (de niet-kleuren, deze kleuren zijn verheven boven alle mengkleuren zoals die in de natuur voorkomen). − Het bevat alleen geometrische vormen / geen organische natuurlijke vormen. − Het werk is vlak / er ontbreekt een verwijzing naar een concrete ruimte. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 23 2 punten
Beschrijf twee kenmerken van het werk van UNOVIS waardoor zij dit ideaal probeerden te verwezenlijken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − UNOVIS legde zich toe op toegepaste kunsten, waardoor een concrete bijdrage werd geleverd aan de maatschappij. − Door het gebruik van suprematistische motieven (in toegepaste kunst) werd de leefwereld bezield met een geestelijke inhoud. − Door het gebruik van 'zuivere' vormgeving / universele vormentaal was de kunst voor iedereen toegankelijk / begrijpelijk. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 26 3 punten
Noem nog drie andere aspecten van de vormgeving van Untitled op afbeelding 26 die kenmerkend zijn voor het minimalisme.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Gelijksoortige vormen worden herhaald. / Het is serieel. − De vormen zijn niet op een sokkel geplaatst / staan los in de ruimte. − Verschillende elementen zijn in een strenge ordening ten opzichte van elkaar geplaatst. − De vormen zijn gemaakt van industriële materialen / zijn op industriële wijze geconstrueerd. − De vormgeving is glad / koel / zakelijk / zonder persoonlijk handschrift. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 30 2 punten
Beschrijf aan de hand van afbeelding 31 tot en met 34 twee manieren waarop Turrell de waarneming van de beschouwer beïnvloedt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Door het gat in het plafond kadert Turrell als het ware de lucht in. Hij stuurt zo je blik naar een geïsoleerd stukje lucht. − Doordat de ruimte leeg is, stuurt Turrell de blik automatisch naar het gat in het plafond. − Door de gekleurde belichting beïnvloedt Turrell de waarneming van de kleur van de lucht (gedurende de tijd). − Turrell maakt de beschouwer bewust / laat deze scherper waarnemen door kleuren heel geleidelijk te laten veranderen en/of door andere prikkels weg te nemen. − Turrell verandert door de toevoeging van kleuren de waarneming van het gat, dit wordt nu als een gekleurde vorm / vlak waargenomen (niet als diepte). per juist antwoord (1) (2)
2022, tijdvak 2: Slaafse volgelingen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Michelangelo (Michelangelo Buonarroti 1575-1564) werd aan het begin van de zestiende eeuw door paus Julius II naar Rome gehaald om een grafmonument te maken. Dit grafmonument zou tientallen beelden bevatten en zou architectuur en beeldhouwkunst verenigen. Op figuur 1 zie je een van de ontwerpschetsen van Michelangelo voor het grafmonument.
[figuur 1: zie het originele examen]
Verschillende losse beeldhouwwerken die Michelangelo voor het grafmonument maakte, staan nu bekend als 'slaven'. Op afbeelding 1, 2 en 3 zie je een van deze slaven (hoogte 215 cm). Deze staat bekend als de Rebelse slaaf.
[figuur 2: zie het originele examen]
Op figuur 2 zie je Apollo Belvedère. Het beeld is 224 cm hoog en gemaakt omstreeks 120 n.C. Michelangelo kende dit beeld, dat in het bezit was van zijn opdrachtgever paus Julius II. In de renaissance werd de klassieke beeldhouwkunst uit de oudheid vaak als voorbeeld gesteld voor kunstenaars. De opvatting van Michelangelo ten aanzien van het volgen van de klassieke beeldhouwkunst was tweeledig.
[figuur 3: zie het originele examen]
Toen de Apollo Belvedère werd ontdekt aan het einde van de vijftiende eeuw miste het beeld beide handen. Giovanni Angelo Montorsoli, een leerling van Michelangelo, maakte 'nieuwe' handen aan het beeld en voegde een extra stuk boomstronk toe om de nieuwe rechterhand te ondersteunen (figuur 3).
Stelling: via het restaureren van klassieke beelden, zoals de Apollo Belvedère, konden renaissancekunstenaars leren om zelf kunst te maken die de natuur zou overtreffen.
Al tijdens zijn leven was Michelangelo beroemd en werd zijn kunst even hoog aangeschreven als de klassieke kunst. De voorbeelden uit de klassieke oudheid werden naast het werk van Michelangelo, Rafaël en Leonardo bestudeerd door jonge kunstenaars. De verspreiding gebeurde op verschillende manieren, onder meer door middel van (op schaal vervaardigde) driedimensionale (gipsen) kopieën.
[figuur 4: zie het originele examen]
Op figuur 4 zie je het schilderij De tekenles van Jan Steen uit circa 1665. Op het schilderij is, boven het hoofd van de meester, een kleine gipsen kopie van de Rebelse Slaaf van Michelangelo afgebeeld.
In de zeventiende eeuw diende de leerling-kunstenaar zich te bekwamen in het natekenen van gipsen beelden. Pas in een later stadium werden de goede leerlingen door hun leermeesters aangespoord om naar levende modellen te werken.
[figuur 5: zie het originele examen]
De riviergod Ilissos, afkomstig van het Parthenon, circa 438-432 v.C.
[figuur 6: zie het originele examen]
[figuur 7: zie het originele examen]
De Franse beeldhouwer Auguste Rodin (1840-1917) bezocht vanaf 1881 regelmatig het British Museum om de originele Griekse beelden van het Parthenon, zoals te zien op figuur 5, te bestuderen. Rodin maakte kopieën en variaties naar aanleiding van deze beelden. Op figuur 6 en 7 zie je respectievelijk de voor- en achterzijde van Torso (Studie voor Ariadne) die Rodin maakte tussen 1900 en 1905. Rodins beeld is gemaakt van terracotta (gebakken klei).
Rodins interpretatie van de Griekse kunst is impressionistisch te noemen.
Op afbeelding 4 zie je het beeld Het Bronzen tijdperk. Rodin maakte dit beeld in 1876. Het was zo levensecht, dat critici destijds beweerden dat het een afgietsel van een levend model was en dit was negatief bedoeld. Want zowel in de ogen van de aanhangers van het classicisme als in die van de romantici voldeed dit kunstwerk niet aan de toen geldende esthetische opvattingen over 'wat een goed kunstwerk is'.
[figuur 8: zie het originele examen]
Auguste Rodin, Lopende man, Lijnbaan in Rotterdam, circa 225 cm hoog
In zijn latere werk maakte Rodin keuzes om het verwijt te voorkomen dat hij een afgietsel van een levend model gebruikte. Zo maakte hij zijn beelden kleiner of juist groter dan levensgroot. Voorbeelden hiervan zijn variaties van het beeld Lopende man, die je ziet op figuur 8 en afbeelding 5.
Op figuur 9 en 10 zie je Balzac, een beeldhouwwerk dat Rodin presenteerde in gips tussen 1891 en 1898 (hoogte 282 cm). Hij maakte het beeld in opdracht als een monument voor de Franse romanschrijver Honoré de Balzac (1799-1850). Naar eigen zeggen ging het Rodin om het treffen van de persoonlijkheid van Balzac, om diens sterke karakter en niet om de uiterlijke gelijkenis.
figuur 9 figuur 10
Het beeld riep felle reacties op en werd door de opdrachtgevers geweigerd. Critici omschreven het als 'een sneeuwpop' en 'een pinguïn'.
In 1908 vroeg Rodin aan de Amerikaanse fotograaf Edward J. Steichen (1879-1973) om een serie foto's van zijn Balzac te maken. Op afbeelding
6 en 7 zie je foto's die Steichen van het beeld maakte. Over de foto's zei Rodin tegen Steichen: "Je zult de wereld mijn [sculptuur van] Balzac laten begrijpen door middel van je foto's."
Rond 1900 werd fotografie vaak nog niet als een volwaardige kunstvorm gezien. De Britse kunstrecensent Clive Bell schreef in 1914 dat alleen een 'significante vorm' kunst kan onderscheiden van wat geen kunst is. In de visie van Bell was het belangrijk dat in het werk de kwaliteiten van het medium worden benadrukt. Fotografen als Steichen zagen fotografie als een autonome kunstvorm en maakten keuzes in hun werk die pasten in deze visie van Bell.
Op afbeelding 8 zie je de foto Michael Reed uit 1987 van de Amerikaanse fotograaf Robert Mapplethorpe (1946-1988). De foto is een gelatine zilverdruk op het formaat van 58×48 cm. Dit werk van Mapplethorpe kan in de traditie van Bell en Steichen worden geplaatst.
[figuur 11: zie het originele examen]
Mapplethorpes werken werden onder meer bekend vanwege de expliciete homoseksuele erotiek van sommige van zijn werken. Deze thematiek leidde vaak tot problemen met overheden bij tentoonstellingen van zijn werk. In 2014 organiseerde het Rodin Museum in Parijs een tentoonstelling met beelden van Rodin gecombineerd met foto's van Mapplethorpe. Op figuur
11 zie je een affiche voor deze tentoonstelling. Op het affiche is het beeld Lopende man van Rodin rechts afgebeeld en links de foto Michael Reed van Mapplethorpe. In de renaissance werd het idee van imitatio uitgelegd als
- de creatie van een nieuw kunstwerk,
- waarin de stijl van de meester werd geïmiteerd.
Vraag 1 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de slaaf op afbeelding 1 tot en met 3 die de betiteling 'rebels' rechtvaardigen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De slaaf richt zich op (vanuit een gebogen houding), alsof hij in opstand komt. − De slaaf wendt zich af (in plaats van eerbiedig op te kijken). / Hij duwt zijn kin wilskrachtig opzij / heeft een ontwijkende / zoekende of opgeheven blik (in plaats van nederig gebogen). − De slaaf heeft zijn spieren gespannen, alsof er sprake is van verzet / alsof hij probeert los te komen (uit de band die om zijn borst is gespannen). − De slaaf heeft een been opgeheven, alsof hij opstaat / gaat lopen. − De slaaf heeft een gespannen houding (in plaats van een berustende of passieve). − De gedraaide houding suggereert dat de slaaf zich wil losmaken/loswrikken. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 6 3 punten
Noem drie kenmerken van het beeld op figuur 6 en 7 waardoor het impressionistisch te noemen is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (vlotte werkwijze, impressie) Rodin liet de sporen van zijn (snelle, schetsmatige) handelen in de klei zichtbaar, waardoor de suggestie van een snel weergegeven impressie wordt gewekt. − (beweging) De diagonale lijn / curve in het beeld en/of de positionering van de arm (en het ontbreken van de benen) suggereert beweging / geeft de impressie van beweging (het Griekse beeld is met zijn horizontale en verticale richtingen statischer). − (fragment) Door de ruwe afwerking op het punt waar hoofd en ledematen aan zouden sluiten, ontstaat het idee van een fragment / suggestie / impressie van een volledig beeld (of lichaam). − (licht en donker) Door de sterke afwisseling tussen ruw en glad oppervlak ontstaat een impressionistisch, levendig spel van licht en donker. − (esthetiek van het onvoltooide) het zichtbaar laten van de materie, de klei per juist antwoord (1) (3)
Vraag 8 2 punten
Beschrijf nog twee andere keuzes die zichtbaar zijn in Lopende man waarmee Rodin deze kritiek voorkwam.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Rodin koos voor (twee van de volgende): − een ruwe / onaffe afwerking, waarin sporen van het modelleren zichtbaar zijn. − een beeld zonder hoofd / armen / geslachtsdelen. − een stand / houding die niet realistisch is, beide voeten staan plat op de grond (in een realistische weergave zou de voet van het achterste been bij het lopen niet plat op de grond (kunnen) staan). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 10 3 punten
Beschrijf drie kenmerken van dit werk van Mapplethorpe waardoor het past in deze traditie van 'significante vorm'.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Mapplethorpe besteedt grote aandacht aan licht en schaduw in het onderwerp (aspecten die eigen zijn aan zwart-wit fotografie) om zo de aandacht naar de vorm te sturen. − Mapplethorpe gebruikt het (ouderwetse) zwart-wit om te benadrukken dat het om de vorm gaat in plaats van om de afbeelding. − Mapplethorpe gebruikt (of benadrukt) de materiële kwaliteiten van fotografie, zoals het gladde en/of glanzende oppervlak van een foto. − Mapplethorpe besteedt grote zorg aan het contrast in de (afgedrukte) foto (uiterste waarden van het zwart en het wit), een mogelijkheid die voortkomt uit de fototechniek (ontwikkelen en afdrukken). − Mapplethorpe kiest voor afdruk op een (redelijk) groot formaat, waardoor het beeld abstracter wordt / waardoor vorm en kleur eerder op zichzelf komen te staan (in plaats van dat het beeld functioneert als 'afbeelding van' of illustratie). per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 2: Retro-architectuur
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 15
In 1937 werd de wereldtentoonstelling gehouden in Parijs, met aandacht voor kunst en techniek in de moderne tijd. Het Duitse paviljoen werd ontworpen door Albert Speer. Op afbeelding 9 zie je de voorzijde van het Duitse paviljoen en op figuur 12 het interieur.
[figuur 12: zie het originele examen]
Het gebouw van Speer was op een eigentijdse techniek van stalen constructie-elementen gebaseerd en werd afgewerkt met kalksteen. De vormgeving bevatte veel verwijzingen naar oude architectuurstijlen.
Bekijk afbeelding 9 en figuur 12. Kenmerkend voor de ideologie van nazi-Duitsland was het streven om van Duitsland een superieure wereldmacht te maken. De architectuur van Speer gaf uitdrukking aan deze ideologie.
De waardering van bouwwerken is afhankelijk van tijd en plaats, en van visies op architectuur die veranderen. Dit geldt ook voor de waardering van nazi-architectuur, zoals het gebouw van Speer.
Vanaf het eind van de twintigste eeuw is in Nederland bij de bouw van nieuwbouwwijken de historiserende stijl populair. In 1996 ontwierp de architect Rob Krier een masterplan voor Brandevoort, een nieuw te bouwen wijk bij Helmond (Noord-Brabant). Op afbeelding 10 zie je een luchtfoto van Brandevoort. Op afbeelding 11, 12 en 13 zie je het straatbeeld en diverse gebouwen in Brandevoort. Op figuur 13 zie je een ontwerptekening van een gevelrij voor De Veste, een wijk in Brandevoort. Figuur 14 toont het binnenplein dat zich achter deze gevels bevindt. Op figuur 15 zie je een foto als voorbeeld van een historische binnenstad (Bergen op Zoom, Noord Brabant).
De architectuur van de gebouwen in Brandevoort is gebaseerd op historische gebouwen. Zo hebben de belangrijke, centrale gebouwen torens en hebben de ramen (soms) een traditionele roedeverdeling.
[figuur 13: zie het originele examen]
[figuur 14: zie het originele examen]
[figuur 15: zie het originele examen]
Op afbeelding 14 zie je een impressie van een woonblok in Brandevoort, De Veste. Architect en stedenbouwkundig adviseur Pepijn Bakker schreef in zijn blog: "Brandevoort biedt beproefde twintigste-eeuwse standaardbouw in een historisch jasje."
Bakker schrijft verder in zijn blog dat Brandevoort ontworpen is vanuit het verticale vlak, dus de gevel waartegen je aankijkt: "Het is een radicaal andere benadering dan wat in Nederland gangbaar is en dáárom is Brandevoort bijzonder." In het moderne bouwen werden architectuur en wijken vaak vanuit de plattegrond ontworpen.
Op afbeelding 15 zie je het stadhuis van Zaanstad, ontworpen door de architect Sjoerd Soeters en gebouwd tussen 2004 en 2008. Het stadhuis wordt wel gezien als retro-architectuur.
De retro-architectuur zoals toegepast in Brandevoort verschilt van die van het stadhuis van Zaanstad, er is sprake van een andere omgang met historische voorbeelden.
Vraag 13 1 punt
Leg uit hoe de superioriteit wordt uitgedrukt door de architectuur van het Duitse paviljoen. Laat de decoratie, zoals de adelaar, buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- een van de volgende: − De superioriteit van het Derde Rijk wordt uitgedrukt door te verwijzen naar eerdere machtige rijken zoals het Romeinse Rijk / de Griekse cultuur en/of Egypte. (Dat blijkt uit het toepassen van bouwelementen die verwijzen naar Romeinse tempels, christelijke kathedralen, Egyptische grafmonumenten.) − De kracht / onoverwinnelijkheid van het Derde Rijk blijkt uit de architectuur die masculien / groots is: zware pijlers, grote muurvlakken, oprijzende torens, grote natuursteenblokken. (Dit drukt de mannelijkheid, kracht en onverzettelijkheid van het Duitse volk uit.) (1)
Vraag 16 3 punten
Geef nog drie kenmerken van de gebouwen van Brandevoort waarmee verwezen wordt naar een historische stad.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Enkele panden hebben een traditionele (zeventiende-eeuwse) gevelvorm, zoals varianten op de lijstgevel / de halsgevel / de tuitgevel. − Enkele panden bevatten elementen die verwijzen naar de architectuur van (middeleeuwse) verdedigingswerken (ravelijnen) / die verwijzen een stadsmuur, zoals steunberen / poorten. − Er wordt gebruikgemaakt van baksteen als materiaal − Er wordt gebruikgemaakt van natuursteen als materiaal (natuurstenen blokken in een representatief gebouw en/of natuurstenen plinten bij huizen) − Er is sprake van siermetselwerk. / Sommige gevels hebben horizontale sierbanden. − De kleur beschildering van het houtwerk is traditioneel: witte kozijnen, donkere deuren. per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 2: Vaarwel kunstgrepen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 20
De stad Rouen gaf de Franse schilder Pierre Puvis de Chavannes in 1888 de opdracht voor een wandschildering in het trappenhuis van het nieuwe gebouw van het Musée des Beaux Arts. Op figuur 16 zie je de wandschildering Inter Artes et Naturam (Tussen de kunsten en de natuur) uit 1890. Van dit werk maakte Puvis een replica op doek (olieverf, 40 x
113 cm), deze zie je op afbeelding 16.
[figuur 16: zie het originele examen]
afmeting van de wandschildering: 295 x 830 cm
Sommige architecten aan het eind van de negentiende eeuw, onder wie de architect van het Musée des Beaux Arts, vonden dat de wandschilderkunst 'decoratief' moest zijn en ondergeschikt aan de architectonische omgeving: de wand moest gerespecteerd worden. Al eerder, in 1863, had de Franse criticus Théophile Gautier gezegd dat het uit moest zijn met 'kunstgrepen': "Vaarwel, clair-obscur, het spel van penseelstreken, impasto, […] glinsterende hooglichten, al deze kunstgrepen van het palet waartoe amateurs zich zo aangetrokken voelen. De wand verwerpt deze aardigheden; hij wil zuiverheid van ontwerp en grandeur van stijl."
Bekijk afbeelding 16 en figuur 16. Dit respect voor de wand blijkt uit de manier waarop Puvis de Chavannes de vlakheid van de wand benadrukte in Inter Artes et Naturam.
Een replica zoals Puvis de Chavannes maakte (afbeelding 16) biedt een kunstenaar die wandschilderingen maakt een aantal voordelen. De verkoop ervan levert hem bijvoorbeeld extra inkomsten op.
Puvis de Chavannes streefde naar het ideaal van een volmaakte kunst gebaseerd op de klassieken. In Inter Artes et Naturam geeft hij enkele voorbeelden van hoe die volmaaktheid bereikt kan worden. Zo verwijst de vrouw die op een schaal een tulp naschildert naar het klassieke ideaal van het nauwgezet navolgen van de natuur.
Het Musée des Beaux Arts omvatte onder meer een collectie aardewerk en oudheidkundige vondsten uit de regio. De wandschildering van Puvis de Chavannes sloot thematisch aan bij deze collectie. De voorstelling van Inter Artes et Naturam is ook te interpreteren als een pleidooi voor de herwaardering van 'les arts décoratifs', de toegepaste kunsten, in een tijd waarin de vrije kunst als het hoogst haalbare werd gezien.
Op afbeelding 17 zie je een zelfportret van de Russische kunstenaar Kazimir Malevich uit 1907. Hij was gefascineerd door Russische kunst, zowel door iconen als door Russische volkskunst. Je ziet een Russische icoon op afbeelding 18.
In zijn zelfportret maakt Malevich gebruik van een bijna symmetrische compositie en een frontale weergave, die ook kenmerkend is voor de icoon.
In 1915 exposeerde Malevich verschillende revolutionaire schilderijen op 'De laatste futuristische tentoonstelling 0.10' in Sint-Petersburg. Op figuur
17 zie je een zaaloverzicht van die tentoonstelling met Zwart vierkant boven in de hoek van de ruimte. Op figuur 18 zie je het schilderij Zwarte cirkel, dat ook te zien was op de tentoonstelling.
figuur 17 figuur 18
Op afbeelding 19 zie je de wandschildering Ex Voto van Gijs Frieling. Hij citeert in dit werk een aantal kunstwerken van bekende kunstenaars, waaronder Zwarte cirkel van Malevich. De werken worden omgeven door een zee van vlammen, Frieling steekt ze als het ware in brand.
Bij Ex Voto schreef Frieling een tekst, een pleidooi voor een soort schilderkunst waarin hij zelf sterk gelooft. In zijn tekst schaart hij het werk van Malevich onder "opdringerige zwart-witte schilderijen die meer iets óver schilderkunst leken te willen zeggen dan zelf schilderkunst te zijn".
Het 'in brand steken' van werk van Malevich wijst op de wens om af te rekenen met een traditie van de moderne kunst.
Het is denkbaar dat Malevich in sommige opzichten (toch) een voorbeeld kan zijn voor Frielings kunst.
Vraag 22 3 punten
Beschrijf drie manieren waarop Puvis de Chavannes de vlakheid van de wand benadrukte in zijn werk.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Door de vele egale kleurvlakken naast elkaar wordt het platte vlak benadrukt. − Door de verschillende tonen/kleurtinten dicht bij elkaar te kiezen zijn er nauwelijks uitersten in kleur / weinig sterke kleurcontrasten en wordt het platte vlak benadrukt. − Door de gelijkmatige / niet-hiërarchische (all-over-)compositie (waarbij de verschillende figuren gelijkmatig over het vlak zijn verdeeld) wordt het platte vlak versterkt. − Door een rastervormige compositie met een verdeling in horizontale stroken (grasstrook, kruinen van bomen, luchtpartij) en verticalen (bomen, figuren), wordt de vlakheid van de wand / het architectonische aspect versterkt. − Een groot deel van de schildering bestaat uit een (egaal) groot vlak (land/gras) en slechts een kleine reep lucht, en hierdoor is de dieptewerking beperkt en wordt het platte vlak benadrukt. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 26 3 punten
Noem nog drie aspecten van de vormgeving van de icoon op afbeelding 18 die terugkeren in Malevich' portret.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − beperkte dieptewerking (in de achtergrond) − duidelijk afgebakende vormen / omlijnde vormen / lineair (bijvoorbeeld in de weergave van neus, ogen, plooien in de kleding) − de stilering van vormen, zoals haar, wenkbrauwen en ogen − het gebruik van decoratieve patronen (bladmotieven en slingers bij Malevich, biezen in de kleding bij de icoon) − het gebruik van opvallend/dominant / ongemengd / egaal rood (de strik bij Malevich, de mantel bij de icoon) per juist antwoord (1) (3)
2021, tijdvak 1: Mooi van nature
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Albrecht Dürer (1471-1528) was een invloedrijk kunstenaar en graficus, afkomstig uit Neurenberg, Zuid-Duitsland. Op afbeelding 1 en 2 (detail) zie je Haas (1506). Het is geschilderd met waterverf.
Bekijk afbeelding 1 en 2. Het is zeer aannemelijk dat Dürer de haas naar eigen waarneming heeft geschilderd. Daarbij heeft hij de vacht van de haas zo levensecht mogelijk weergegeven.
In de renaissance dienden de meeste studies naar de natuur als voorstudies voor schilderijen en gravures, of als illustraties bij wetenschappelijke teksten. Kunsthistorici veronderstellen echter dat Dürers Haas bedoeld was als autonoom kunstwerk. Zo is het werk voorzien van een signatuur en een jaartal. Bekijk afbeelding 1.
Verschillende kunstenaars uit het noorden van Europa, zoals Dürer, trokken de Alpen over. Ze verdiepten zich in het werk en gedachtegoed van hun Italiaanse collega-kunstenaars en ze bestudeerden de klassieken.
Op afbeelding 3 zie je een kopergravure van Dürer uit 1504 van Adam en Eva in het paradijs. Voor de twee Bijbelse figuren baseerde Dürer zich op voorbeelden uit de klassieke beeldhouwkunst, zoals Apollo Belvedère voor de man (figuur 1) en Aphrodite van Knidos voor de vrouw (figuur 2).
figuur 1 figuur 2
De kunsttheorie van de Italiaanse renaissance onderscheidde twee concepten van de natuur: de 'natura naturans' (scheppende kracht van de natuur) en 'natura naturata' (hetgeen de natuur heeft voortgebracht). Goede kunst zou de natuur kunnen overtreffen door uit te gaan van de scheppende kracht van de natuur.
Dürer zette zijn signatuur ALBRECHT DVRER NORICUS FACIEBAT (Albrecht Dürer uit Neurenberg heeft dit gemaakt) op het bordje aan de tak die Adam vasthoudt. Door dit bordje direct naast Adam te plaatsen bevestigde Dürer zijn status als geniaal kunstenaar.
Dürer verwierf in relatief korte tijd bekendheid bij kunstenaars en verzamelaars in zowel Noord- als Zuid-Europa. Prenten, zoals die van Adam en Eva, droegen daaraan bij.
Op afbeelding 4 zie je Brillo Box, gemaakt in 1964 door Andy Warhol. Brillo Box is een imitatie van de kartonnen dozen waarin schuursponsjes van het merk Brillo verpakt werden. Warhols doos is echter gemaakt van hout en de merknaam is er handmatig met een sjabloon op aangebracht. Op afbeelding 5 zie je Warhols Box Show, een presentatie die bestond uit stapels houten kisten die een nabootsing waren van dozen uit de supermarkt, met verschillende merken in zeefdruk op de zijkanten (Brillo, Heinz, Del Monte, Campbell's).
Bekijk afbeelding 4. Het ontwerp van de Brillo-verpakking moest dynamiek uitstralen.
Bekijk afbeelding 4 en 5. Kunstenaars in de renaissance streefden naar universele schoonheid. Warhols visie op schoonheid verschilt sterk van die van kunstenaars en theoretici uit de renaissance, zoals Rafaël en Vasari.
De filosoof Arthur Danto stelde de vraag waarom Brillo Box kunst was en de originele verpakkingen van Brillo dat niet zijn. Hij nam geen genoegen met de gangbare definitie dat alles kunst is wat door de kunstwereld
- de musea, kunstcritici, verzamelaars, de kunstenaar zelf
- als zodanig wordt aangemerkt. Danto voegde daaraan toe dat een object alleen een kunstobject kan worden op grond van een argumentatie.
Op afbeelding 6 en 7 zie je twee kunstwerken gemaakt in 2013 door de beeldend kunstenaar Danh Vo. In 1979 vluchtte hij samen met zijn ouders in een zelfgemaakte boot uit Vietnam. Ze hoopten in de Verenigde Staten een betere toekomst op te kunnen bouwen. Het gezin werd onderweg door een schip opgepikt uit zee en kwam terecht in Denemarken.
Danh Vo's persoonlijke (familie)geschiedenis is een belangrijke inspiratiebron voor zijn werk, dat gaat over culturele identiteit, handel en kolonisatie. De werken op afbeelding 6 en 7 zijn gebaseerd op kartonnen verpakkingen van het Amerikaanse biermerk Budweiser. De kunstenaar heeft het originele Budweiser-ontwerp nageschilderd in goudverf op een nagenoeg identieke doos. Het werk op afbeelding 7 is getiteld Promised Land (Beloofde land).
Bekijk afbeelding 6 en 7. Een mogelijke betekenis van deze werken houdt verband met de reis die het gezin ooit maakte en de verwachtingen die ze hadden.
Bekijk afbeelding 7. Danh Vo's Promised Land refereert ook aan Brillo Box. Vo's werk kan gezien worden als een eerbetoon aan Andy Warhol. Dit werk kan echter ook uitgelegd worden als een kritiek op Warhol.
Vraag 7 3 punten
Noem drie aspecten van de vormgeving die bijdragen aan de dynamische uitstraling.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- aspecten die bijdragen aan dynamische uitstraling (drie van de volgende): − de ronde (golvende) contouren / vormen van de rode en witte kleurvlakken − de speelse plaatsing van de letters Brillo in een boog − de afwisseling van blauwe en rode letters in het woord Brillo (rood komt optisch naar voren, en blauw wijkt) − de harde / sprekende kleuren rood en blauw op een (spier)witte achtergrond − De vormen van de letters B en/of i en/of l lopen taps toe. − de herhaling van boogvormige lijnen / contouren zoals die van het woord Brillo en de golvende contouren van de kleurvlakken per juist aspect (1) (3)
2021, tijdvak 1: De strijd om een passende stijl
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 16
Op afbeelding 8 zie je de San Carlo alle Quattro Fontane van Borromini, gebouwd tussen 1638 en 1677.
De San Carlo wordt beschouwd als een voorbeeld van hoge barok, onder andere vanwege het grote dynamische effect in de voorgevel. Bekijk afbeelding 8.
Op figuur 3 zie je links een plattegrond van de San Carlo en rechts het interieur van de kerk met een onderaanzicht van de koepel.
[figuur 3: zie het originele examen]
Borromini wilde een koepel met een ovale basis. Dat was een probleem vanwege de gekozen posities van de zuilen in het grondplan. Borromini moest enkele ingrepen doen om de koepel volgens zijn plan te kunnen laten aansluiten.
Vlak bij de San Carlo staat de Sant'Andrea al Quirinale, een kerkje van de architect Gianlorenzo Bernini. Je ziet het op afbeelding 9. Het werd gebouwd tussen 1658 en 1678. Het Pantheon in Rome (figuur 4) diende als voorbeeld voor Bernini's kerkje.
[figuur 4: zie het originele examen]
De architecten Bernini en Borromini waren rivalen. Ze voerden een bittere strijd over 'de juiste stijl'. Bernini beweerde dat Borromini met zijn 'fantastische' benadering van de architectuur 'was gestuurd om de architectuur te vernietigen'.
In 1834 legde een grote brand het oude parlementsgebouw in Londen in de as. Het bestuur van de stad schreef een prijsvraag uit voor het ontwerpen van een nieuw parlementsgebouw. Op afbeelding 10 en 11 zie je enkele ontwerpen die werden ingediend. Het ontwerp op afbeelding 10 is in neoclassicistische stijl.
In de eerste helft van de negentiende eeuw ging de voorkeur van de overheid meestal uit naar een neoclassicistische stijl voor haar bestuursgebouwen.
Ondanks de toepassing van de neoclassicistische stijl in het ontwerp op afbeelding 10 werd dit ontwerp toch afgewezen. De voorkeur ging uit naar het ontwerp in neogotische stijl op afbeelding 11.
In 1835 werd het ontwerp van afbeelding 11 alsnog verworpen ten gunste van het ontwerp van Charles Barry en Augustus Pugin (afbeelding 12). Barry en Pugin verschilden onderling echter van mening over de architectonische stijl. Ze waren met moeite op dit compromis uitgekomen. Pugin noemde de façade 'een klassieke structuur in middeleeuwse vermomming'.
Bekijk afbeelding 12.
Op afbeelding 13 en 14 zie je City Hall, het gemeentehuis dat Norman Foster voor Londen ontwierp. Het werd in 2002 opgeleverd. Met dit nieuwe gebouw beoogde het stadsbestuur om Londen nog meer de uitstraling van moderne wereldstad te geven.
Het exterieur van City Hall heeft een opvallende vorm, die het resultaat is van een specifieke gelaagde opbouw, zoals te zien is op figuur 5.
[figuur 5: zie het originele examen]
Afbeelding 15 en 16 tonen het interieur met de monumentale wenteltrap, die in het steeds smaller wordende trappenhuis tot aan de bovenste verdieping reikt. Op afbeelding 16 zie je de Assembly Chamber, de grote raadszaal.
Eén doelstelling van het stadsbestuur is om met City Hall de 'transparantie van het democratisch proces' uit te dragen. Foster heeft de raadszaal zo gesitueerd dat dit doel zowel heel concreet als in symbolische zin tot uiting komt.
Bekijk afbeelding 16 en figuur 5.
Met City Hall laat Foster zien dat architecten aan het begin van de eenentwintigste eeuw nog steeds voortborduren op het gedachtegoed van het Nieuwe Bouwen. Het gebouw, dat in de volksmond De Ui wordt genoemd, is echter even goed te plaatsen in de traditie van de barok.
Vraag 12 3 punten
Noem
- drie aspecten van de gevel die bijdragen aan dit dynamische effect.
- Borromini's belangrijkste inspiratiebron voor de dynamiek in zijn architectuur.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- drie van de volgende aspecten: (2p)
- het (deinende) ritme van convexe en concave / holle en bolle vormen in de gevel (die voor licht- en schaduwwerking zorgen)
- de sterk uitstekende delen in de gevel, zoals de kroonlijsten (dieptewerking)
- het gekantelde medaillon in de bovenste kroonlijst (waardoor de top naar de beschouwer toe lijkt te bewegen)
- de afwisseling van (grote en kleine) vrijstaande zuilen, die iets versprongen ten opzichte van elkaar staan (en zo de dieptewerking in de gevel versterken en voor licht- en schaduwwerking zorgen)
- sterk reliëf in de gevel door de vele nissen met beelden (die voor dieptewerking en licht- en schaduwwerking zorgen)
- de aanwezigheid van beelden met gedraaid lichaam (zoals de figuren onder het medaillon)
- ook goed: asymmetrie door het wijkende stuk gevel links met één toren (rechts ontbreekt dit stuk gevel)
indien drie aspecten juist (2) indien twee aspecten juist (1) indien minder dan twee aspecten juist (0)
- belangrijkste inspiratiebron (een van de volgende): (1p)
- de natuur
- de architectuur van Michelangelo
- klassieke bouwwerken met inventieve, gebogen lijnen (Piazza d'Oro)
2021, tijdvak 1: Kunst en gietwerk
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22
Aan het einde van de achttiende eeuw maakte de Engelse aardewerkfabriek Wedgwood internationaal naam met hoogwaardige keramische productie. Wedgwood moderniseerde het procedé om aardewerk met behulp van gietmallen te produceren. Duizenden experimenten werden gedaan om de samenstelling van de klei, de mallen en het bakproces te verbeteren. Het resultaat was aardewerk van zeer hoge kwaliteit met een mat oppervlak.
Op afbeelding 17 zie je een vaas van Wedgwood met een voorstelling van 'De dansende uren'. De vaas is ontworpen door vormgever John Flaxman.
Wedgwood maakt onderscheid tussen gebruiksvoorwerpen en decoratieve voorwerpen. De vaas op afbeelding 17 was bedoeld als een decoratief voorwerp. De vaas heeft bijvoorbeeld geen praktische handvatten.
Vazen van het type op afbeelding 17 worden 'Jasperware' genoemd. Deze objecten moesten met de hand afgewerkt worden. Hoewel er een grote markt was voor goedkoop massa-geproduceerd serviesgoed, richtte Wedgwood zich ook op dit bijzondere Jasperware-aardewerk.
Flaxman bestudeerde tijdens zijn opleiding aan de Royal Academy kopieën en gipsen afgietsels van klassieke beeldhouwkunst. Op figuur 6 zie je een reliëf van zijn hand met een voorstelling van 'De dansende uren'. Flaxman ontwierp dit in de jaren na zijn opleiding, toen hij werkte voor Wedgwood.
[figuur 6: zie het originele examen]
In een belangrijk naslagwerk, de Encyclopaedia Brittanica, staat over Flaxman dat hij een 'echt Grieks instinct had voor ritmisch design en compositie'. Bekijk figuur 6.
'De dansende uren' is een allegorische voorstelling, ontleend aan Griekse en Romeinse mythologische figuren, zoals de Horae, godinnen van de jaargetijden. Het is een thema dat Wedgwood regelmatig en in verschillende varianten toepaste op serviesgoed.
Wedgwood bracht 'De dansende uren' ook als vrijstaande beeldjes uit in verschillende varianten en in gelimiteerde oplagen. Je ziet hiervan een voorbeeld op afbeelding 18.
Bij deze vrijstaande beeldjes raakt de allegorische betekenis op de achtergrond.
Ontwerpers hielden zich aan het einde van de achttiende eeuw niet alleen bezig met het vormgeven van gebruiksvoorwerpen, sommige ontwierpen zelfs volledige interieurs. Serviesgoed zoals dat van Wedgwood vormde onderdeel van deze interieurs. Op figuur 7 zie je de eetkamer van Lansdowne House, ontworpen door Robert Adam en gerealiseerd in 1768.
[figuur 7: zie het originele examen]
De vaas die Flaxman ontwierp voor Wedgwood en het interieur van Lansdowne House op figuur 7 zijn voorbeelden van neoclassicistische vormgeving. Het neoclassicisme ontstond als een reactie op de overdadige vormgeving van de barok en de rococo, en werd gevoed door enkele wetenschappelijke ontwikkelingen op het gebied van kunst en cultuur.
De meeste beelden op figuur 7 zijn gipsafgietsels van klassieke Romeinse beelden. Boven de schouw, waar Adam aanvankelijk een authentiek klassiek reliëf had gepland, hangt een grisaille: een olieverfschilderij naar ontwerp van Adam zelf.
De eetkamer werd gebruikt als representatieve ruimte waar voorname burgers discussieerden over smaak en politiek. De aankleding van het interieur droeg daaraan bij.
Op figuur 8 zie je de installatie Kopienkritik (Kopieënkritiek, 2011) van Oliver Laric in Skulpturhalle Basel. De installatie bestaat uit een combinatie van afgietsels die Laric maakte van klassieke beelden in hars en negentiende-eeuwse gipsmodellen van klassieke beelden, die hij selecteerde uit de collectie van het museum.
[figuur 8: zie het originele examen]
Net als Robert Adam presenteert Laric afgietsels van klassieke beelden in een ruimte. De functie van de klassieke beelden in het interieur van Adam verschilt nogal van de functie van de klassieke beelden in de installatie van Laric.
Laric ontleent de titel van zijn installatie aan de negentiende-eeuwse term 'Kopienkritik'.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De Nederlandse vormgever Hella Jongerius ontwierp in 2004 een serie schalen voor de gerenommeerde Duitse porseleinfabriek Nymphenburg. De fabriek werd opgericht in 1747. Op afbeelding 19, 20 en 21 zie je drie schalen uit deze serie, respectievelijk Ree, Vogel en Slak.
Voor een vormgever zoals Jongerius biedt een dergelijke samenwerking met een gerenommeerde porseleinfabriek veel voordelen.
Voor deze serie nam Jongerius de collectie van Nymphenburg als uitgangspunt. Ze selecteerde enkele dierfiguurtjes uit de bestaande porseleincollectie en plaatste deze op schalen van verschillend formaat. Elk dierfiguurtje kreeg een decoratief patroon. Deze patronen zijn ook afkomstig uit de collectie van Nymphenburg.
Bekijk afbeelding 19, 20 en 21. Elk vrijwel abstract patroon is zo gekozen en aangebracht, dat het in combinatie met het dierfiguurtje betekenis krijgt.
Op afbeelding 22 zie je een porseleinen haas uit de collectie van Nymphenburg. De haas, naar een ontwerp uit 1913 van de Duitse kunstenaar Theodor Kärner, wordt nog steeds geproduceerd. Op de website van de firma wordt het beeld aangeprezen met de woorden: "Wat zou de kunst zijn zonder Dürers haas? En wat zou u zijn zonder het prachtexemplaar uit de Nymphenburg-fabriek?" Dürers haas zie je op afbeelding 1.
In hun publicatie Practices of Looking (2009) voeren Marita Sturken en Lisa Cartwright het gegeven van de pastiche op als een strategie waarbij kunstenaars historische elementen stelen en ze combineren op een manier die eerder speels is dan van historische betekenis.
Vraag 21 3 punten
Beschrijf nog drie aspecten van het ontwerp waaruit blijkt dat de vaas bedoeld was voor decoratie.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − De ornamenten op de vaas zijn verfijnd (in reliëf) aangebracht en zijn daardoor kwetsbaar bij (dagelijks) gebruik. − De vaas heeft een (geïntegreerde) sokkel, waaruit blijkt dat het een pronkstuk / presentatiestuk is. − De verfijnde voorstelling maakt het tot een aantrekkelijk voorwerp om naar te kijken. − De vaas heeft geen geglazuurde beschermlaag en is daardoor gevoelig voor vuil en stof (moeilijk te reinigen). − De vaas is erg klein en dient meer als decoratief snuisterij dan als gebruiksgoed. per juist aspect (1) (3)
Vraag 23 2 punten
Beschrijf twee aspecten die de compositie ritmisch maken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende aspecten: − De compositie bestaat uit een horizontale grondlijn met figuren van gelijke grootte, waartussen de afstand vrijwel gelijk is (ritmisch). − De compositie bestaat uit een patroon van een (dansend) figuurtje dat herhaald en/of gedraaid en/of gespiegeld wordt. − De compositie wordt gedomineerd door een regelmatig golvende hand- tot-handlijn. per juist aspect (1) (2)
Vraag 31 2 punten
Beschrijf voor twee van de drie afbeeldingen welke betekenis het patroon in combinatie met het dierfiguurtje krijgt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Alleen een scorepunt toekennen als een overtuigende relatie is gelegd tussen het patroon en een kenmerk van het dierfiguurtje.
2021, tijdvak 2: Trans-Atlantische fantasie
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
Op de wereldtentoonstelling in Parijs (1889) werden aan de voet van de Eiffeltoren woningen uit niet-westerse culturen getoond.
[figuur 1: zie het originele examen]
Op figuur 1 zie je een foto uit 1889 met op de voorgrond links een woning uit Afrika en op de voorgrond rechts een woning uit Lapland.
Niet-westerse gebieden werden aan het einde van de negentiende eeuw in het Westen vaak gezien als onderontwikkelde gebieden.
Paul Gauguin bezocht de wereldtentoonstelling in Parijs. Hij wilde naar Tahiti reizen. Hij zag zichzelf er al wonen "in de stilte van prachtige tropische nachten, in vredelievende harmonie met de mysterieuze schepsels om mij heen".
Verschillende kunstenaars uit de negentiende eeuw reisden af naar verre oorden. Deze behoefte ontstond vaak vanuit een afkeer van de eigen, westerse cultuur en vanuit een romantisch verlangen.
Op Tahiti werd Gauguin geconfronteerd met een cultuur die erg was veranderd door het Franse kolonialisme. In zijn kunst trachtte hij het naar zijn mening verloren paradijs als een soort mythische droomwereld vast te leggen.
Op afbeelding 1 zie je het werk Manao Tupapau (De geest van de doden waakt) dat Gauguin in 1892 op Tahiti maakte.
Gesteld kan worden dat Gauguin in dit werk het exotische of primitieve karakter van de (verloren gegane) Tahitiaanse cultuur ook tot uitdrukking bracht in de vormgeving.
Gauguin nam reproducties van kunstwerken mee naar Tahiti en verwerkte elementen ervan in zijn Tahitiaanse schilderijen. De verzameling bevatte onder meer een reproductie van het schilderij Olympia van Manet uit 1863 (afbeelding 2). Gauguins Manao Tupapau werd door critici ook wel de 'Olympia van Tahiti' genoemd. Zo gaat het in beide schilderijen om een liggend naakt op een bed.
In zijn streven naar een "mooie moderne stijl" werkte Gauguin bij het maken van schilderijen vanuit de herinnering. Hij zette zich hiermee af tegen een relatief nieuwe stroming in de schilderkunst uit zijn eigen tijd.
De negentiende-eeuwse dichter en kunstcriticus Charles Baudelaire sprak over 'moderniteit' als een levenshouding waarbij de veranderlijkheid en de vluchtigheid van de eigen tijd omarmd moesten worden. Een kunstenaar moest volgens Baudelaire "van zijn tijd zijn".
Gezien Baudelaires opvatting over moderniteit zou hij Gauguins keuze voor werken en leven in Tahiti waarschijnlijk afkeuren.
Gauguin nam reproducties mee naar Tahiti ter inspiratie. Reproducties zijn ook een inspiratiebron voor de Britse pop-artkunstenaar Richard Hamilton (1922-2011). Hij gebruikte bestaande plaatjes uit Amerikaanse kranten en tijdschriften in zijn werk Just what is it that makes today's homes so different, so appealing? (Wat is het toch dat de huizen van vandaag zo anders maakt, zo aantrekkelijk?) uit 1956. Je ziet het werk op afbeelding 3.
Het werk verbeeldt het moderne leven van de jaren vijftig. Zo wordt de toenmalige interesse in de ruimtevaart gevisualiseerd door een foto van de onderkant van de maan.
Kunsthistoricus Graham Smith beschreef dit werk van Hamilton als een "in essentie trans-Atlantische fantasie" van de Verenigde Staten uit de jaren vijftig.
Sommige critici vinden dat Just what is it that makes today's homes so different, so appealing? getuigt van ironie ten aanzien van de invloed die nieuwe media op het alledaagse leven in de jaren vijftig hadden. Bekijk afbeelding 3.
Op afbeelding 4 zie je een werk van Hamilton uit 2011, het jaar waarin hij is overleden. Hamilton heeft het werk niet voltooid. Het is een digitale schets die een indruk geeft van hoe het uiteindelijke olieverfschilderij eruit moest komen te zien.
Het werk is gebaseerd op Le Chef-d'oeuvre inconnu (Het onbekende meesterwerk, 1831) van Honoré de Balzac: een verhaal over de kunstenaars Poussin, Pourbus en de oude schilder Frenhofer. Frenhofer vertelt de jonge kunstenaars dat hij al jaren werkt aan de creatie van het ideale naakt, zonder dat iemand het schilderij ooit heeft gezien. Als Poussin en Pourbus het schilderij komen bewonderen, zien zij slechts een voet in een bont geheel van kleuren en lijnen. Hun teleurstelling is groot. Dat maakt Frenhofer gek: hij vernietigt al zijn werk en sterft.
Bekijk afbeelding 4. Hamilton introduceert in zijn versie naast Poussin twee andere kunstenaars: Titiaan en Courbet. Je ziet hun zelfportretten op figuur 2.
[figuur 2: zie het originele examen]
Hamilton plaatst Courbet in discussie met Titiaan. Het onderwerp is vermoedelijk schilderkunst en het ideale naakt. Titiaans uitgangspunt verschilt daarin aanzienlijk van dat van Courbet.
Bekijk afbeelding 4. Uit dit laatste werk van Hamilton is ook zijn eigen, postmoderne visie op het onderwerp schilderkunst en het ideale naakt af te leiden.
Vraag 4 2 punten
Noem twee aspecten van de vormgeving waaruit dit primitieve en/of exotische karakter blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − niet-westerse patronen / blauw-oranje print op textiel (Polynesische sarong, exotisch) − (vrij) fel kleurgebruik zoals oranje en/of geel en roze (exotisch) − de schematische / vereenvoudigde weergave van de geest van de dood (primitief) − vormen met zwarte (donkere) contourlijnen (primitief) − ondiepe ruimte / nauwelijks ruimtelijk perspectief (primitief) − weinig plastisch / vlakmatige opbouw (primitief) per juist aspect (1) (2)
Vraag 5 2 punten
Noem nog twee overeenkomsten die de benaming 'Olympia van Tahiti' rechtvaardigen:
- één gelet op een aspect van de vormgeving, en
- één gelet op een inhoudelijk aspect.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- vormgeving (een van de volgende): (1p)
- (plat/ondiep) Manao Tupapau wordt, net als Olympia, gekenmerkt door een ondiepe ruimte en (scherp afgebakende) vlakken en/of door grote nadruk op het platte vlak.
- (compositie) De horizontale compositie van Olympia (met een verticale as in de bovenste helft) komt in grote lijnen overeen met Manao Tupapau (al is deze gespiegeld).
- inhoudelijk aspect (een van de volgende): (1p)
- Olympia wordt gekenmerkt door een erotische lading (opgeroepen door de houding en blik van de naakte vrouw) en die is ook kenmerkend voor / aanwezig in Manao Tupapau.
- Bij Olympia is de betekenis van de donkere figuur met het boeket op de achtergrond raadselachtig, en dat geldt ook voor de in zwarte kleding gehulde figuur in Manao Tupapau.
2021, tijdvak 2: Wolkenkrabbers
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 10
De architect Ludwig Mies van der Rohe deed kort na de Eerste Wereldoorlog mee aan een prijsvraag van de stad Berlijn voor het ontwerpen van een wolkenkrabber. Het gebouw moest komen op een driehoekig stuk grond in het centrum van de stad, begrensd door een rivier, een station en een winkelstraat.
Op figuur 3 zie je een fotomontage van Mies van der Rohe met zijn ontwerp van de wolkenkrabber erin. De foto is gemaakt op de Friedrichstrasse.
[figuur 3: zie het originele examen]
Mies van der Rohe, fotomontage, 1921, 140 x 100 cm.
Figuur 4 toont een schets van de situatie en figuur 5 een schets van de plattegrond van de wolkenkrabber.
figuur 4 figuur 5
De opdracht om zo kort na de oorlog een wolkenkrabber te ontwerpen voor het centrum van Berlijn moet een enorme uitdaging zijn geweest voor een architect.
De meeste wolkenkrabbers uit die tijd bestonden uit een staalskelet bekleed met steen. Mies van der Rohe bedacht deze wolkenkrabber die alleen zou bestaan uit staal en glas. Hij wilde dat het gebouw de ruimtelijke uitdrukking zou zijn van de moderne tijd: "levend, veranderend, nieuw".
Bekijk figuur 3, 4 en 5. Die uitdrukking van het moderne, van "levend, veranderend, nieuw", weet Mies van der Rohe te bereiken door een specifieke vormgeving van de wolkenkrabber.
Kort voor de Tweede Wereldoorlog emigreerde Mies van der Rohe naar de Verenigde Staten. Hij werd een van de grondleggers van de Internationale Stijl. Daarvan is Seagram Building, een kantoorgebouw uit
1958 in New York, een beroemd voorbeeld. Je ziet het gebouw op afbeelding 5 en 6.
De gevel, een zogeheten 'vliesgevel', bestaat uit ramen van getint glas ingekaderd door bronskleurige metalen I-vormige balken. Deze balken hebben een decoratieve functie: ze accentueren het rasterpatroon. Een moderne constructiewijze maakte de bouw van een wolkenkrabber met vliesgevel mogelijk.
De Internationale Stijl borduurt voort op het modernisme van Bauhaus. De vliesgevel van glas en staal en het platte dak zijn kenmerken van het modernisme in architectuur.
De directe omgeving van het gebouw werd mee-ontworpen. Het gebouw staat op een granieten plateau dat doorloopt tot in de lobby van het hoofdgebouw (zie afbeelding 6). Aan weerszijden van het plateau zijn fonteinen met zitplekken, bedoeld als uitnodiging om het kantoorgebouw binnen te gaan (zie afbeelding 5).
Seagram Building is in veel opzichten een schoolvoorbeeld van modernistische architectuur. Toch is in dit werk van Mies van der Rohe ook de invloed herkenbaar van het classicisme van Karl Friedrich Schinkel, bijvoorbeeld van het Altes Museum in Berlijn.
Je ziet het Altes Museum op afbeelding 7 en een plattegrond ervan op figuur 6 (zie volgende pagina).
figuur 6 figuur 7
Plattegrond Altes Museum Plattegrond Seagram Building
Bekijk afbeelding 5, 6 en 7 en figuur 6 en 7.
Architectuurhistoricus Charles Jencks liet zich in 1973 kritisch uit over moderne architectuur die gebaseerd was op voorbeelden uit de klassieke traditie en waarin het streven naar het essentiële, universele en ware zo naar voren kwam. Sommige van deze moderne architectuur maakte in zijn visie propaganda voor totalitaire ideologieën (zoals de gebouwen van Albert Speer voor het Derde Rijk).
Ook Seagram Building, gebouwd in opdracht van de multinational Seagram Company, gaf volgens Jencks aanleiding om ingedeeld te worden bij architectuur die een soort 'totalitaire ideologie' uitdraagt.
De Nederlandse architect Rem Koolhaas wordt gezien als een van de meest invloedrijke architecten van de wereld, ook op het gebied van wolkenkrabbers. Hij ontwierp er onder meer een voor Rotterdam. Je ziet De Rotterdam op afbeelding 8 en figuur 8 (op de volgende pagina). Het gebouw, dat werd opgeleverd in 2014, bestaat uit drie torens op een basis van 30 meter hoog. Op afbeelding 9 zie je waar de functies wonen (residential), kantoor (office), semi-publieke ruimte (public), parkeergarage (parking) en het hotel zijn ondergebracht.
Bekijk afbeelding 8 en 9. Koolhaas omschrijft De Rotterdam als "een verticale stad".
De architectuur van Rem Koolhaas wordt gezien als een voortzetting van het modernisme. Sommige architectuurtheoretici noemen zijn architectuur zelfs "supermodernisme": een overtreffing van het modernisme.
[figuur 8: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 8 en figuur 8 (op de vorige pagina). De Rotterdam is te zien als een overtreffing van het modernisme.
De Duitse beeldend kunstenaar Isa Genzken (1948) woont en werkt in Berlijn. Zij zag hoe na de val van de Muur, in 1989, het grotendeels braakliggende centrum van Berlijn binnen enkele jaren werd gevuld met hoogbouw. Zij vond deze "trieste architectuur" verschrikkelijk, net zo droevig als de meeste naoorlogse hoogbouw uit andere grote steden. De steden bleven volgens Genzken alleen maar feestelijk en vrolijk door het enorme dynamische leven dat zich afspeelde in bars en clubs en door de uitbundige winkeletalages.
Iets van die vrolijke dynamiek wil Genzken oproepen in New Buildings for Berlin (2004). De sculpturen zijn gemaakt van aan elkaar gelijmde glasplaten. Bekijk afbeelding 10.
New Buildings for Berlin doet sterk denken aan de wolkenkrabber die Mies van der Rohe ontwierp voor Berlijn (figuur 3 op pagina 6, 4 en 5 op pagina 7). Toch is het ontwerp voor de wolkenkrabber in Berlijn duidelijk het werk van een architect, en New Buildings for Berlin het werk van een beeldend kunstenaar.
Mies van der Rohe is een inspiratiebron voor Genzken. Net als hij toont Genzken in haar werk een visioen: een uitdrukking van het moderne, van "levend, veranderend, nieuw". Genzken is echter van een andere generatie, en neemt met haar sculptuur duidelijk afstand van het functionalisme in de architectuur zoals uitgedragen door Mies van der Rohe. Bekijk figuur 3 op pagina 6 en afbeelding 10.
Vraag 14 2 punten
Geef met twee voorbeelden aan hoe de vormgeving bijdraagt aan die uitdrukking van het moderne ("levend, veranderend, nieuw").
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De gevels zijn / het exterieur is vrijwel geheel van glas (en staal) en dat zorgt voor lichtreflectie en/of spiegelingen (en dat is modern, levend, veranderend, nieuw). − De gevel van glas is transparant / biedt doorzicht op de inwendige structuur / de gelaagde constructie van het gebouw / op het leven in het gebouw (en dat is modern, nieuw). − De (diepe) inkepingen in de omtrek / plattegrond van het gebouw zorgen voor een organische vorm (en dat is modern, levend, nieuw). − De relatief scherpe hoeken van het gebouw zorgen voor een sterk verlengend / omhoogstuwend effect en dat doet futuristisch / modern / levend aan (een rechte hoek heeft dat effect veel minder) − De verschillende (losse) geveldelen staan (niet op één lijn maar) iets onder een hoek ten opzichte van elkaar en dat zorgt voor een levendige contour / expressieve vorm (en dat is modern, veranderend, levend). − De verschillende (losse) geveldelen staan (niet op één lijn maar) iets onder een hoek ten opzichte van elkaar. Daardoor reflecteren ze het licht allemaal anders en dat versterkt de verandering in oppervlak (en dat is modern, levend, veranderend). per juist voorbeeld (1) (2)
Vraag 21 3 punten
Noem drie aspecten van de vormgeving die bijdragen aan de vrolijke dynamiek die Genzken wil oproepen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De vrolijke dynamiek blijkt uit (drie van de volgende): − de afwisseling in kleuren/ bonte kleuren (geel, blauw, groen, rood). − de glinstering van de glasplaten. − het iets versprongen / schuin tegen elkaar aan plaatsen van de glasplaten. − de gelaagde opbouw van de (gekleurde) glasplaten (waardoor er meer spiegelingen en kleurlagen ontstaan). − de variatie in de textuur van de glasplaten. per juist aspect (1) (3)
2021, tijdvak 2: Geïnspireerd door Vermeer
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 11 tot en met 17
Het oeuvre van de zeventiende-eeuwse schilder Johannes Vermeer is niet groot, maar het is wereldberoemd en vormt een inspiratiebron voor veel kunstenaars. Een bekend schilderij is Het meisje met de parel uit 1665 (afbeelding 11). Daarnaast schilderde hij ook intieme, huiselijke taferelen, zoals Brieflezend meisje bij het venster (1657). Je ziet dit werk op afbeelding 12.
Bekijk afbeelding 12. Vermeer heeft het meisje zo in het interieur geplaatst, dat je als beschouwer het gevoel krijgt haar te bespieden.
De Nederlandse fotograaf Jan Banning maakte in 2011 de serie National Identities (Nationale identiteiten). Bekende meesterwerken, zoals die van Vermeer, nam hij als basis voor een serie foto's waarin migranten de hoofdrol spelen. Op afbeelding 13 zie je uit deze fotoserie Marokkaans meisje (Nissrine) leest aanvraagformulier voor inburgeringscursus bij gesloten raam. Banning refereert in dit werk nadrukkelijk aan de twee eerder genoemde schilderijen van Vermeer.
Bekijk afbeelding 11, 12 en 13. Kennelijk ziet Banning deze werken van Vermeer als passende bron voor zijn onderwerp 'nationale identiteiten'.
In de tijd dat Banning deze fotoserie maakte was er in Nederland veel ophef over de inburgeringsprocedure. Sommigen vonden die veel te streng, anderen juist niet. Banning lijkt hier met het werk op afbeelding 13 commentaar op te geven, door het idee van 'nationale identiteiten' te relativeren.
Voor een andere foto uit de serie National Identities heeft Banning ook een bekend, iconisch schilderij als inspiratiebron gebruikt. Op afbeelding
14 zie je Turkse constructiewerker (naar Rembrandts portret van Jan Six) uit 2011. Op deze foto is een arbeider te zien die meewerkte aan de verbouwing van het Rijksmuseum. De foto verwijst naar een portret dat Rembrandt in 1654 schilderde van Jan Six, de toenmalige burgemeester van Amsterdam en een vriend van Rembrandt. Dit portret van Jan Six is te zien op afbeelding 15.
Banning: "Niet elk schilderij leent zich in mijn ogen voor een fotografische interpretatie. De Nachtwacht met migranten, dat wordt ongelooflijke kitsch of vreselijk barok. Dat wilde ik niet; dat leidt wat mij betreft af van de inhoud." Kennelijk is Banning van oordeel dat het portret van Jan Six zich wel goed leent als uitgangspunt voor een foto uit de serie National Identities.
Het schilderij van Rembrandt is nog steeds in het bezit van de familie Six. Het portret wordt wereldwijd zeer gewaardeerd.
Net als Vermeer heeft de Duitse kunstenaar Gerhard Richter (1932) een serie schilderijen gemaakt van intieme huiselijke taferelen. Op afbeelding
16 zie je S. mit Kind: Richters vrouw Sabine met hun zoontje Moritz. Dit olieverfschilderij uit 1995 heeft Richter gemaakt op basis van een zelfgemaakte foto. Sabine stond ook model voor het werk dat hij maakte in het jaar dat ze trouwden: op afbeelding 17 zie je Lesende (Lezende) uit 1994. Ook dit werk schilderde Richter op basis van een zelfgemaakte foto.
De werken op afbeeldingen 16 en 17 zijn intieme, tijdloze portretten te noemen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Richter benadrukt in deze werken de vluchtigheid van het moment. Bekijk afbeelding 16 en 17.
Wetenschappers vermoeden dat Vermeer bij de totstandkoming van zijn schilderijen gebruik heeft gemaakt van de camera obscura. Ook Richter bediende zich van fotografische hulpmiddelen bij het maken van zijn schilderijen.
Vermeer wilde met behulp van de camera obscura de werkelijkheid zo goed mogelijk vastleggen. Richter lijkt een heel andere visie te hebben op het vastleggen van de zichtbare werkelijkheid.
Vraag 24 2 punten
Leg aan de hand van twee aspecten van de voorstelling uit waardoor dit effect van bespieden ontstaat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Dit effect van bespieden ontstaat door (twee van de volgende): − de plaatsing van het meisje in de hoek van de ruimte, ingekaderd door twee muren, een tafel en een halfgesloten gordijn. Door dit kader binnen een kader wordt de blik sterk gestuurd / ligt de focus op het meisje. − het halfgesloten gordijn op de voorgrond, waardoor het lijkt alsof de beschouwer (door een denkbeeldig raam) naar binnen gluurt. − de sterke focus van het meisje (gebogen hoofd, neergeslagen ogen) op de brief, waardoor ze niet oplet / niets in de gaten heeft en dat versterkt het idee van een beschouwer die niet opgemerkt wordt, zoals een bespieder. − de reflectie van het gezicht in het raam (weerspiegeling), die de aanwezigheid van een beschouwer / een onzichtbare aanwezige (een bespieder) wekt. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 29 3 punten
Beschrijf drie aspecten die beide werken een tijdloze indruk geven.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (thema) In beide werken gaat het om een universeel thema / onderwerp, namelijk moeder met kind en/of brieflezende vrouw. − (context) Concrete verwijzingen naar specifieke locatie of specifiek tijdstip ontbreken (en dat versterkt de indruk van tijdloosheid). − (attributen) De vrouw heeft geen of neutrale / niet-modieuze kleding aan (het beeld is niet goed te dateren aan de hand van haar kleding). − (abstrahering) De figuren zijn geabstraheerd en/of vaag weergegeven (persoonlijke kenmerken / details ontbreken), waardoor ze onpersoonlijk worden (en dat versterkt de indruk van tijdloosheid). − (klassiek) Het portret en profil is van alle tijden / verwijst zowel naar oude kunst als naar hedendaagse kunst (en dat versterkt de indruk van tijdloosheid). per juist aspect (1) (3)
Vraag 30 1 punt
Leg uit waardoor die illusie van vluchtigheid ontstaat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De illusie van vluchtigheid wordt gewekt door de (opzettelijke) onscherpte in de voorstelling die associaties oproept met (de suggestie van) beweging (van model of fotograaf) in de fotografie. (1)
2019, tijdvak 1: Tapijten en borduursels
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Op afbeelding 1 zie je het wandtapijt Koning Lodewijk XIV bezoekt de gobelinwerkplaats, 15 oktober 1667. Het is gemaakt naar een ontwerp van de hofschilder Charles Le Brun. Op afbeelding 2 zie je het geschilderde karton dat diende als voorbeeld voor het tapijt.
Zoals te zien op het wandtapijt en het schilderij werden tijdens het bezoek, behalve wandtapijten, ook verschillende andere soorten producten gepresenteerd aan de koning.
De Manufacture des Gobelins (gobelinswerkplaats) was eigendom van de Franse staat. Net als de academies voor schilderkunst, dans en opera stond deze werkplaats onder ministerieel toezicht. Lodewijk XIV (1638- 1715) bemoeide zich actief met de productie van kunst.
Het wandtapijt op afbeelding 1 maakt deel uit van een serie van veertien tapijten gewijd aan belangrijke gebeurtenissen uit het leven van Lodewijk XIV. Het tapijt is gemaakt tussen 1673 en 1680.
Lodewijk XIV kende aan wandtapijten een hoge status toe. Het feit dat hij belangrijke gebeurtenissen uit zijn regeerperiode in wandtapijten liet uitbeelden is daarvoor een argument.
Lodewijk XIV gaf Charles Le Brun rond 1665 opdracht om een serie schilderijen te maken gewijd aan het leven van Alexander de Grote (356-
323 v.C.). Deze serie werd later ook als wandtapijt vervaardigd.
Op de achtergrond van het wandtapijt op afbeelding 1 is een deel van het karton voor het tapijt De slag aan de Granikos zichtbaar. Deze veldslag was een glorieuze overwinning van Alexander de Grote op de Perzen en vormde een van de onderwerpen van de serie die Le Brun maakte.
De Franse kunstenaar Louise Bourgeois (1911-2010) was de dochter van een handelaar in wandtapijten. Samen met haar moeder, die weefster was, verrichtte ze herstelwerk aan deze tapijten. Ook pasten ze voorstellingen aan. Ze vervingen bijvoorbeeld aanstootgevende details, zoals de geslachtsdelen van naakte figuren, door een neutraal motief (figuur 1).
[figuur 1: zie het originele examen]
Op afbeelding 3 zie je de collage Untitled uit 2008 van Bourgeois, gemaakt van stukken tapijt en katoen. Het stukje stof in het midden is bedrukt met het motief van een spin. Dit fragment is afkomstig van ander werk van Bourgeois.
Bekijk figuur 1 en afbeelding 3. De collage van Bourgeois doet denken aan reconstructie- of herstelwerk.
Toch is Bourgeois' Untitled (afbeelding 3) geen herstelwerk, maar een kunstobject. Zo heeft het werk een titel (Untitled) die typerend is voor moderne, autonome kunst.
In een interview uit 1990 legt Bourgeois een relatie tussen het repareren van beschadigde tapijten en haar persoonlijke geschiedenis: "Het idee van repareren is me altijd bijgebleven. Dingen kunnen gerepareerd worden […] ik geloof in de symbolische handeling [ervan]. De wil om het verleden te repareren omvat de ervaring van schuld, en schuld is alomtegenwoordig in mijn werk."
Op figuur 2 zie je de installatie Spider (spin) uit 1997 van Bourgeois. Het werk bestaat uit een metershoge bronzen spin en een kooi met daarin een stoel en delen van tapijten.
[figuur 2: zie het originele examen]
Uit het citaat blijkt dat de kunstwerken van Bourgeois betrekking hebben op haar eigen leven.
De Nederlandse beeldend kunstenaar Rob Scholte werd bekend in de jaren tachtig. Op afbeelding 4 zie het schilderij Self portrait (Zelfportret) dat Scholte in 1988 maakte. Hij schilderde het copyrightteken, en signeerde het schilderij rechtsonder met zijn naam en met een zelfportret op postzegelformaat (zie het detail op afbeelding 4a).
Scholtes werk wordt vaak typerend genoemd voor postmoderne kunst uit de jaren tachtig.
Bewering: Scholte laat zich met dit kunstwerk kritisch uit over originaliteit in de kunst.
Scholte verzamelt sinds 2005 borduurwerken. Hij koopt ze onder andere in kringloopwinkels en op rommelmarkten. Hij lijst ze in, signeert ze en presenteert ze met de achterzijde naar voren. In 2016 toonde hij zijn werk op de solotentoonstelling Embroidery Show. Op afbeelding 5 en 6 zie je foto's van de tentoonstelling en op afbeelding 7 en 8 enkele van deze borduurwerken, gemaakt naar Het melkmeisje van Johannes Vermeer.
De borduurwerken komen volgens Scholte vooral tot leven aan de achterkant.
Rob Scholte: "Dat is precies het probleem met de huidige kunstopvatting: we zien de kunstenaar als een uniek genie, liefst iemand zoals Van Gogh bij wie de genialiteit tot waanzin dreef. […] Maar de status van kunstenaar als autonoom scheppend individu is een fabeltje: kunstenaars zijn eerder net wetenschappers, ze werken aan een gezamenlijk project. Dan is het volkomen logisch dat je elementen van elkaar overneemt."
Vraag 5 2 punten
Beschrijf twee aspecten van het werk op afbeelding 3 die deze indruk van reconstructie- of herstelwerk oproepen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De stukken tapijt zijn rafelig, alsof ze zijn beschadigd of deels vergaan, en worden hier weer afgestikt of vastgezet. − De collage lijkt (in eerste instantie) een voorstelling met 'gaten' (die nog gerepareerd/ingevuld moeten worden). / De fragmenten tapijt suggereren een doorgaande voorstelling (met het wit als de ontbrekende delen). − De collage is een applicatie (stof op stof genaaid). / De collage bestaat uit oude fragmenten met daarachter een lap stof om ze bij elkaar te houden / te verstevigen. − De kleine rechthoek linksonder lijkt op een slordige reparatie van stof. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 6 2 punten
Beschrijf nog twee aspecten van het werk die benadrukken dat het een autonoom kunstwerk betreft.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Het werk bevat een motief (de spin) / een citaat uit een ander kunstwerk (dat qua stijl/vorm afwijkt van de vormgeving van het tapijt), waardoor het werk een nieuwe betekenis krijgt. − Het werk is gesigneerd, de initialen van Louise Bourgeois (LB) staan rechtsonder in het werk. − Het werk heeft een sterk fragmentarisch karakter. Als het herstelwerk zou zijn, dan zou je meer samenhang of invulling verwachten / dan zou (het hoofd van) een figuur niet ondersteboven worden geplaatst. − Het werk verwijst met zijn ogenschijnlijke abstractie, raadselachtige voorstelling en lege plekken naar (andere) kunst waarin het onderbewuste en toeval een grote rol spelen, zoals surrealisme, dada en abstract expressionisme. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 10 1 punt
Geef op basis van afbeelding 7 en/of 8 aan op welke manier het werk aan de achterkant 'tot leven' komt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende): − Het zichtbare 'handschrift' maakt het levendiger: aan de achterzijde heeft het borduurwerk een 'losse toets' (grof of fijn, maar minder gestructureerd dan de voorzijde), waardoor de voorstelling levendiger wordt. − Expressiviteit / de maker wordt zichtbaar: aan de achterzijde is te zien of de maker een snelle, precieze, slordige of ruwe manier van werken heeft. Hierdoor komt het persoonlijke, de 'maker' of 'het leven' naar voren. (1)
2018, tijdvak 1: Een ideaal portret
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Op afbeelding 1 zie je het schilderij Portret van een man van Titiaan uit 1509. De kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari identificeerde de geportretteerde als een lid van de aristocratische Barbarigo-familie. Later is wel gesuggereerd dat het een zelfportret van Titiaan is. Deze suggestie wordt onder meer onderbouwd door te wijzen op de nieuwe positie die kunstenaars ten tijde van de renaissance krijgen.
In 1568 schreef Vasari in zijn levensbeschrijvingen van renaissancekunstenaars over dit schilderij: "Toen Titiaan nog maar pas begonnen was Giorgones stijl na te volgen
- hij was niet ouder dan achttien jaar
- schilderde hij het portret van een met hem bevriende edelman uit de Barbarigo familie, een portret dat prachtig werd gevonden, daar de gelaatskleur heel goed en levensecht was weergegeven en de haren zozeer van elkaar onderscheiden dat men ze had kunnen tellen, zoals ook het geval was met de steken van een zilvergrijs satijnen wambuis dat hij in dit portret schilderde. Kortom men vond het zo goed en zorgvuldig gedaan dat het voor een werk van Giorgone zou zijn gehouden als Titiaan er, tegen een donkere achtergrond, niet zijn naam op had gezet.
In dit citaat draagt Vasari argumenten van verschillende aard aan waarom Titiaan als een groot kunstenaar werd beschouwd.
Het Portret van een man op afbeelding 1 wordt vaak genoemd als inspiratiebron voor het zelfportret van Rembrandt uit 1640 dat je ziet op afbeelding 2. Het schilderij van Titiaan was in 1640 in Amsterdam. Het is goed mogelijk dat Rembrandt het heeft gezien. Voor Rembrandts zelfportret worden ook andere inspiratiebronnen genoemd, zoals een portret van Rafaël dat zich destijds in Italië bevond. Van Rembrandt is bekend dat hij nooit in Italië is geweest. Toch kon een zeventiende-eeuwse kunstenaar als Rembrandt, bij gebrek aan het originele schilderij, beschikken over andere beeldbronnen.
Bekijk afbeelding 1 en 2 In de kunsttheorie in de Republiek in de zeventiende eeuw wordt de term 'aemulatio' gebruikt voor het overtreffen van een voorbeeld of voorganger.
Rembrandts zelfportret op afbeelding 2 is te zien als een overtreffing van het portret van Titiaan.
Een van de bekendste leerlingen van Rembrandt is Govaert Flinck (1615- 1660). Flinck kreeg les van Rembrandt in Amsterdam van 1631 tot 1635. Op afbeelding 3 zie je een zelfportret van Flinck op 24-jarige leeftijd (1639).
De schrijver Arnold Houbraken omschreef Flinck in zijn boek De groote schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen (1718), als "een groot talent". Volgens Houbraken had Flinck de kwaliteit om het werk van zijn meester Rembrandt al op relatief jonge leeftijd te evenaren. Hierbij maakte Flink gebruik van het zogenaamde 'rapen': het kopiëren van (delen van) het werk van de meester.
Bekijk afbeelding 2 en 3. Het rapen werd in de kunsttheorie van de zeventiende eeuw aangemerkt als een geoorloofde en zelfs zinvolle activiteit. In het zelfportret op afbeelding 3 kopieert Flinck de houding en gezichtsuitdrukking van Rembrandts zelfportret.
Bekijk afbeelding 4. Op afbeelding 4 zie je Portret van Suzanna van Baerle dat Flinck schilderde in 1655. Flinck stapte in de jaren veertig af van de stijl die hij bij Rembrandt had geleerd en koos voor de hofstijl, die classicistisch wordt genoemd.
Bekijk afbeelding 4. Flinck verwierf rond 1650 een positie in het topsegment van de kunstmarkt. Zijn 'moderne' manier van werken sloot blijkbaar beter aan bij de wensen van de opdrachtgevers, de rijke Amsterdamse burgerij, dan zijn oude, Rembrandteske stijl.
Denkbeelden over het ideale portret zijn niet voorbehouden aan de zeventiende eeuw. Ook in de eenentwintigste eeuw wordt hierover volop nagedacht. In 2015 publiceerde de Nederlandse kunstenaar Willem Popelier de Do-It- Yourselfie-Guide, een handboek met bijhorende kaartenset voor het maken van een perfecte selfie (figuur 1 en 2). Voor dit werk analyseerde Popelier duizenden tips, bronnen en selfies op internet.
figuur 1 figuur 2
Bij elke aanwijzing voor het maken van een perfecte selfie hoort een foto waarmee Popelier de aanwijzing illustreert (afbeelding 5 t/m 8). Popelier creëert in zijn handboek een standaard voor selfies.
De Do-It-Yourselfie-Guide van Popelier is te beschouwen als een ironisch commentaar op de selfie-cultuur.
Bekijk afbeelding 2 t/m 8. Het werk van Popelier toont de kracht aan van (het doorwerken van) beeldconventies. Het maken van een selfie is een relatief nieuw fenomeen, toch zou je kunnen beargumenteren dat de selfie in een lange beeldtraditie van (zelf)portretten staat.
Vraag 7 3 punten
Noem aan de hand van het Portret van Suzanna van Baerle drie aspecten die classicistisch zijn.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − de tekenachtige, lineaire benadering (designo) − gedetailleerde uitwerking (o.a. stofuitdrukking) gelijkmatig over het hele doek − de onzichtbare penseelstreek − het (afgewogen) gebruik van kleur: koel geel, blauw en rood (in plaats van warme aarde- / bruintinten) − licht: een gelijkmatige en consistente belichting (van het eerste plan) − ruimtebehandeling: gebruik van lijnperspectief en/of een geschilderd doorkijkje of het gebruik van plans (voorgrond, midden en achtergrond / ondiepe kijkdoos-effect) − een geposeerde houding − de entourage / het interieur met vaas en pilasters per juist antwoord (1) (3)
Vraag 9 1 punt
Geef aan hoe Popelier door de vormgeving van zijn selfies benadrukt dat het hier gaat om een standaard.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- Popelier maakt gebruik van een vast format: hij reduceert zichzelf tot voorbeeldpop / voorbeeldmodel, telkens in dezelfde kleding, tegen eenzelfde witte achtergrond (eventueel met gebruik van een donker attribuut), hierdoor wordt benadrukt dat het om een standaard gaat. (1)
2018, tijdvak 1: Tussen toverdoos en mystieke grot
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 15
In 1918 vatte Le Raincy, een gemeente ten noordoosten van Parijs, het plan op voor de bouw van een kerk. Deze moest onder meer dienen als monument ter herinnering aan een veldslag die de Fransen in 1914 leverden in de buurt van Le Raincy. De gemeente wilde dat het gebouw er snel zou komen, maar had
- als gevolg van de Eerste Wereldoorlog
- weinig geld ter beschikking.
Het bedrijf Perret Frères, onder leiding van Auguste Perret, kreeg de opdracht. De firma had enige bekendheid gekregen door haar betrokkenheid bij de bouw van een appartementencomplex, een garage en een theater, met behulp van gewapend beton.
De gemeente nam, met de keuze voor Perret, risico's.
In 1923 werd de Notre-Dame du Raincy opgeleverd. Op figuur 3 en 4 zie je het exterieur van de kerk. Op afbeelding 9 en 10 zie je het interieur.
Perrets manier van bouwen was economisch gezien voordelig.
[figuur 3: zie het originele examen]
[figuur 4: zie het originele examen]
Perrets kerk in Le Raincy wordt ook wel de 'Sainte-Chapelle van gewapend beton' genoemd. De bijnaam verwijst naar de beroemde middeleeuwse hofkapel van koning Lodewijk IX in Parijs. Op figuur 5 en 6 zie je het exterieur van de Sainte-Chapelle in Parijs en op afbeelding 11 zie je een gedeelte van het interieur.
figuur 5 figuur 6
Het is heel goed mogelijk dat Perret de Sainte-Chapelle als voorbeeld nam voor zijn Notre-Dame du Raincy.
[figuur 7: zie het originele examen]
Plattegrond van de Notre-Dame du Raincy
Bekijk afbeelding 9 en 10, figuur 3 en figuur 7 Auguste Perret was bekend met de theorieën van Viollet-le-Duc. In de Notre-Dame du Raincy zijn voorbeelden te vinden van de Grieks-gotische synthese die Viollet-le-Duc zo waardeerde. Zo zijn de pijlers op te vatten als een synthese van de hoge, gebundelde pijlers uit de gotische traditie met de Griekse traditie waarin pijlers naar boven toe versmallen.
Perret wordt in de kunstgeschiedenis gezien als degene die een moderne, betonnen variant toevoegde aan deze 'Grieks-gotische' traditie. Maar de architectuur van de Notre-Dame du Raincy valt ook te plaatsen binnen andere stijlen dan de (neo-)Griekse of (neo-)Gotische.
De gotische kerk, zoals de Sainte Chapelle in Parijs, was bedoeld om het idee van 'God is licht' in de kerk ervaarbaar te maken. De glas in loodramen stonden in dienst van dit doel.
Bekijk afbeelding 9 tot en met 11. Je kunt stellen dat de Notre-Dame du Raincy de Sainte-Chapelle zelfs overtreft als het gaat om het ervaarbaar maken van 'God is licht'.
De Franse architect Le Corbusier was twee jaar in de leer bij Perret en legde daarmee de basis voor zijn werk in beton. Op figuur 8 zie je de Villa Savoye uit 1929 die Le Corbusier ontwierp. De villa, slechts enkele jaren na de kerk in Raincy gerealiseerd, werd een schoolvoorbeeld van modernistische architectuur. Op de begane grond bevinden zich de entree, de garage en ruimtes voor het personeel. De eerste verdieping herbergt de woonkamer, keuken, slaapkamers, badkamers, kantoorruimte en een terras. Op het dak bevindt zich een zonneterras.
[figuur 8: zie het originele examen]
Het moderne bouwen gaat vaak gepaard met functionalisme, maar bij Le Corbusier lijken esthetische overwegingen soms belangrijker dan functionele.
Le Corbusier, en niet Perret, is de geschiedenis ingegaan als dé grote modernist.
Kort na de Tweede Wereldoorlog kreeg Le Corbusier het verzoek om een kerk te bouwen voor een kleine geloofsgemeenschap in Ronchamp. De bouw van deze kerk, de Notre-Dame du Haut, was gereed in 1955. Op afbeelding 12 zie je een foto van het exterieur en op afbeelding 13 tot en met 15 zie je het interieur.
Le Corbusier veroorloofde zich in de architectuur van de Notre-Dame du Haut grote vrijheden. Deze kerk was een totaal nieuwe variant op de bestaande typologie van kerkgebouwen. De onregelmatig geplaatste vensters (met verschillende formaten) van de kerk in Ronchamp wijken bijvoorbeeld sterk af van de bestaande typologie, waarbij vensters op een lijn en op regelmatige afstand worden geplaatst.
Bekijk afbeelding 12.
De architectuurhistoricus Charles Jencks typeerde de villa en de kerk als volgt: "Is de Villa Savoye een koele rationalistische toverdoos waarin een 'promenade architecturale' voert langs een schitterende opeenvolging van in elkaar overlopende ruimtes; de knoestige, sculpturale kerk in Ronchamp is, met zijn dikke muren en kleine ramen, een mystieke bedevaartsgrot."
Bekijk afbeelding 12 tot en met 15. Volgens Jencks legde Le Corbusier met zijn "mystieke bedevaartsgrot" (de Notre-Dame du Haut in Ronchamp) de basis voor het postmodernisme.
Bekijk afbeelding 13 tot en met 15. De typering van de Notre-Dame du Haut als "mystieke bedevaartsgrot" valt niet alleen te verklaren vanuit de knoestige, sculpturale vorm, maar ook door het spel met licht.
Vraag 15 2 punten
Geef aan op welke wijze er sprake is van deze Grieks-gotische synthese
- in de voorgevel en
- in de indeling van de (binnen)ruimte. Let op dat je voor beide zowel het gotische als het Griekse aspect benoemt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- voorgevel (een van de volgende): (1p)
- Gotisch is de bundeling van de (hoge smalle) pijlers, en Grieks de plaatsing aan de voorzijde van het gebouw.
- Gotisch is de verticaliteit (in de toren), en Grieks de stapeling van cilinders of het gebruik van stapelbouw / de horizontale-verticale structuur (geen spitsbogen).
- Gotisch zijn de grote ramen, en Grieks de indeling van de gevel (van het schip) aan de voorzijde (met een architraaf, trigliefen en een fronton).
- de indeling van de (binnen)ruimte (een van de volgende): (1p)
- Gotisch is de hoge, driebeukige opzet, en Grieks de in een of twee rechthoek(en) geplaatste zuilen.
- Gotisch is de grondvorm met absis, en Grieks de rechthoekige grondvorm.
Opmerking Alleen als zowel het gotische als het Griekse element wordt genoemd
1 scorepunt toekennen.
Vraag 18 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de Villa Savoye waar esthetische overwegingen belangrijker lijken dan functionele.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Het 'optillen' van de leefruimte naar de eerste verdieping zorgt weliswaar voor een doorlopend maaiveld, maar is voor de bewoners niet (altijd) praktisch/functioneel. − Het wit schilderen van de gevel en de pilaren heeft geen beschermende functie (voor het materiaal), maar benadrukt vooral de vorm van het gebouw (in contrast met de ruimte er omheen). − De keuze voor ronde vormen / cilinders op het dak heeft geen praktische functie, maar zorgt voor een fraai contrast met de rechthoekige doos op de eerste etage en/of komt voort uit het idee van machine-esthetiek. − De keuze voor een plat dak zorgt voor een zuivere geometrische vorm / zorgt voor een scherp contrast tussen rond en hoekig, maar is in een nat klimaat niet optimaal/functioneel. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 22 3 punten
Beschrijf drie manieren waarop Le Corbusier de lichtinval manipuleert.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Door het formaat van de ramen te variëren valt er in meer of mindere mate licht (direct) naar binnen. − Door de speelse plaatsing van de ramen in de gevel valt er op sommige plaatsen meer licht naar binnen dan op andere. − Door het op verschillende manieren afschuinen van de vensterranden (als een soort schietgaten) valt het licht op verschillende wijzen naar binnen gericht/gebundeld, of juist gespreid. − Door kieren te laten tussen de wanden (en tussen de wanden en het plafond) valt licht als strijklicht op de wanden. − Door kleuraccenten in het glas wordt het licht gekleurd. per juist antwoord (1) (3)
2018, tijdvak 1: Theater van de mode
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 22
[figuur 9: zie het originele examen]
foto van het duizend-en-tweede-nacht-feest
De Franse modeontwerper Paul Poiret liet zich voor zijn ontwerpen inspireren door culturen uit het Nabije Oosten en Noord-Afrika, een gebied dat destijds aangeduid werd als de Oriënt. Op afbeelding 16 zie je Poirets ontwerp Sjieke jurk uit 1911. Dit ontwerp werd gedragen op het duizend-en-tweede-nacht-feest dat Poiret organiseerde in de tuin van zijn atelier (figuur 9).
[figuur 10: zie het originele examen]
Het feest van Poiret was geïnspireerd op een bundel Oosterse vertellingen getiteld Duizend-en-één-nacht. Op figuur 10 zie je Poiret die tijdens het feest poseert samen met zijn vrouw en muze Denise Poiret. Het beeld van het Oosten dat tijdens het feest werd gecreëerd, is een beeld dat ook in de schilderkunst van de negentiende eeuw veelvuldig is neergezet. Een voorbeeld daarvan is de voorstelling van een harem in De vrouwen van Algiers in hun vertrek van Eugène Delacroix uit 1834 (afbeelding 17).
De Oriënt had een grote aantrekkingskracht op kunstenaars en ontwerpers zoals Delacroix en Poiret.
Poiret ontwierp, behalve voor zijn themafeesten, ook jurken voor andere speciale gelegenheden. Denise Poiret droeg bijvoorbeeld de avondjurk Théâtre des Champs-Élysées naar de première van de dansvoorstelling Le Sacre du Printemps van het destijds zeer spraakmakende balletgezelschap Les Ballets Russes.
Het bijwonen van premières in bijzondere ontwerpen en het organiseren van themafeesten waren geschikte reclamemiddelen voor Poirets mode.
Op figuur 11 zie je een foto van Denise gekleed in Poirets ontwerp 'Faun' uit 1919. Voor de spiegel staat het beeld Vogel van de avant- gardebeeldhouwer Brancusi. De foto is gemaakt door de Amerikaanse fotograaf Man Ray. Poiret was een van de eerste couturiers die zijn ontwerpen liet fotograferen. Dergelijke foto's verschenen in modetijdschriften zoals Vogue en Harper's Bazar.
In 1967 schreef de filosoof Roland Barthes een essay over de modefotografie. Volgens Barthes werd de wereld in de modefotografie meestal gefotografeerd in de vorm van een decor, een achtergrond of een scène. Barthes noemde dit 'het theater van de mode', waarbij het decor de betekenis van het getoonde kledingstuk mede bepaalt of versterkt.
Poiret en Man Ray hebben het decor op de foto (figuur 11) op een dusdanige manier gekozen, dat (de betekenis van) het ontwerp wordt versterkt.
[figuur 11: zie het originele examen]
Denise Poiret in 'Faun'-jurk, foto van Man Ray,1919
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Op afbeelding 18 tot en met 22 zie je foto's waarop de herfst- en wintercollectie 2013 van het Nederlandse ontwerpersduo Viktor&Rolf wordt getoond. De show begon met een minutenlange meditatie van het ontwerpersduo, zittend op een podium dat bedekt is met een print van aangeharkt grind. Vervolgens verdwenen de ontwerpers naar de achtergrond en klonk er een gong in een herhalend ritme. Daarna kwamen er één voor één twintig modellen het podium op. Om de beurt werden de modellen door Viktor en Rolf op het podium gepositioneerd. De ontwerpers drapeerden vervolgens de kleding om en over de modellen zodat er een beeld van rots en gras ontstond. De show eindigde met vijf groepen modellen verspreid over het podium.
Viktor&Rolf raakten geïnspireerd door de Japanse zentuin of rotstuin (kare-sansui) van de vijftiende-eeuwse tempel in Kyoto. Deze tuin werd nagebootst als setting voor hun modeshow die het thema 'mindfulness' kreeg. Van het ontwerpersduo wordt vaak gezegd dat het de grens opzoekt tussen kunst en mode. In de modeshow van de herfst- en wintercollectie 2013, zijn verschillende stromingen uit de beeldende kunst van na de Tweede Wereldoorlog als inspiratiebron te herkennen.
Poiret is te beschouwen als wegbereider en voorbeeld voor Viktor&Rolf. Zo gebruikte Poiret, net als Viktor&Rolf, de kunst als inspiratiebron voor zijn ontwerpen.
Vraag 23 3 punten
Noem drie aspecten van Poirets ontwerp op afbeelding 16 die geïnspireerd zijn op de Oriënt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − de wijdvallende (harem)broek − de tuniek − het tulband-achtige hoofddeksel − het kleurgebruik − de versieringen in de kleding, in de vorm van edelstenen en kwastjes per juist antwoord (1) (3)
Hoe vaak beeldaspecten in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 6, 10-12, 17, 20, 26 | 7 | 26% |
| 2025, tijdvak 1 | 3, 7, 9, 12, 16, 25 | 6 | 23% |
| 2024, tijdvak 1 | 3, 5, 11, 27 | 4 | 13% |
| 2023, tijdvak 1 | 1-2, 5-8, 14, 19, 21, 23, 27 | 11 | 37% |
| 2023, tijdvak 2 | 3, 12-15, 19, 23-24 | 8 | 29% |
| 2022, tijdvak 1 | 1, 10-12, 16, 18, 21, 23, 26, 30 | 10 | 32% |
| 2022, tijdvak 2 | 1, 6, 8, 10, 13, 16, 22, 26 | 8 | 29% |
| 2021, tijdvak 1 | 7, 12, 21, 23, 31 | 5 | 16% |
| 2021, tijdvak 2 | 4-5, 14, 21, 24, 29-30 | 7 | 23% |
| 2019, tijdvak 1 | 5-6, 10 | 3 | 11% |
| 2018, tijdvak 1 | 7, 9, 15, 18, 22-23 | 6 | 21% |
In 11 van de 11 ingedeelde examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo staat een vraag over beeldaspecten, samen 75 vragen (24% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 1: 11 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 20% van de vragen over beeldaspecten, daarvoor 25%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met beeldaspecten
Maak de 15 nieuwste examenvragen over beeldaspecten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025 en 2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over beeldaspecten
Andere onderwerpen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo
Beeldaspecten op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op kunst (beeldend) oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt beeldaspecten voor in het eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo?
In de 11 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 75 vragen over beeldaspecten, 24% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 11 van die examens.
In welk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo stonden de meeste vragen over beeldaspecten?
In het examen van 2023, tijdvak 1, met 11 vragen: 1-2, 5-8, 14, 19, 21, 23, 27.
Hoe oefen ik examenvragen over beeldaspecten?
Op deze pagina staan alle vragen over beeldaspecten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.