Examenvragen beeldaspecten tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo
191 vragen over beeldaspecten uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Beeldaspecten komt in 18 van de 18 examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo voor, met 191 vragen (33% van alle examenvragen). Het meest in 2018, tijdvak 2 (17 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over beeldaspecten
Per examen de vragen over beeldaspecten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Leven in een klooster
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 11
Op afbeelding 1 en 2 zie je het kloostercomplex van Fontenay in Frankrijk. Het klooster werd in 1119 gesticht door de Orde van Cisterciënzers. De monniken van deze orde leefden sober en meestal op een afgelegen plek. Op afbeelding 3 en 4 zie je achtereenvolgens de westgevel en het schip van de kerk. Afbeelding 5 toont een voormalige werkplaats.





Van 2003 tot 2005 werd het Kruisherenklooster gerenoveerd door SATIJNplus architecten. Het werd ingericht tot een luxe hotel. Henk Vos kreeg de opdracht om een ontwerp te maken voor het interieur. Hij werkte samen met de Duitse lichtkunstenaar Ingo Maurer (1932-2019). Op afbeelding 6 tot en met 11 zie je achtereenvolgens de nieuwe entree, een plattegrond en de centrale hal van het Kruisherenhotel.
Op afbeelding 6 en 7 zie je de entree die Maurer ontwierp. De entree werd aangebracht in de zijmuur van de kerk en bestaat uit een koperen tunnel met verlichting op de vloer. De entree leidt de gasten direct naar het schip van de voormalige kerk: de centrale hal van het hotel. Je ziet op afbeelding 8 de tunnel uitkomen in die hal.



Bekijk afbeelding 6 en 7.
De entree is zo ontworpen dat die uitnodigt om naar binnen te gaan.
Vraag 7 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de vormgeving die daaraan bijdragen.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- (vorm) De tunnel is aan de straatzijde wijd / groot (en verloopt dan naar smal, loopt taps toe) / heeft de vorm van een trechter.
- (vorm) De tunnel steekt uit / komt naar voren toe.
- (kleur) De (koperen) tunnel heeft een aantrekkelijke warme kleur / is oranjerood.
- (licht) De verlichting / reflectie van licht nodigt uit om dichter bij te komen.
- (lijn / ordening) De lichtlijnen / strepen van licht op de grond herhalen zich en nodigen uit die te volgen.
- (materiaal) Het glanzende oppervlak van het (gepolijste) koper nodigt uit om aan te raken / dichterbij te komen.
per juist antwoord 1
2026, tijdvak 1: Levenskrachtige beelden
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 19
Op afbeelding 12, 13 en 14 zie je het beeld dat de Franse beeldhouwer Auguste Rodin (1840-1917) maakte van de Franse schrijver Honoré de Balzac (1799-1850). Op afbeelding 12 zie je het oorspronkelijke ontwerp dat Rodin maakte in gips. Op afbeelding 13 en 14 zie je een latere versie van het beeld in brons.



Bekijk afbeelding 12, 13 en 14.
In 1890 kreeg Rodin van een belangrijk literair genootschap de opdracht om een monument te maken ter ere van de schrijver Balzac. Rodin verbeeldde de schrijver als een indrukwekkende, trotse persoonlijkheid.
Vraag 11 3 punten
Noem drie aspecten van de voorstelling die daaraan bijdragen.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- (houding) de iets achterover hangende houding
- (lichaam) de brede en/of vooruitstekende buik / borst
- (lichaam) de rechte rug
- (hoofd) het opgeheven hoofd / de kin naar voren
- (blik) de ernstige / strenge / uitdagende (arrogante) blik
- (haren) de wilde / woeste haren
per juist antwoord 1
Het beeld was bedoeld als monument ter ere van Balzac. Toen Rodin het gipsen beeld in 1898 op de Salon van de Académie in Parijs presenteerde, waren de opdrachtgevers niet tevreden. Ze noemden het beeld "niet meer dan een schets" en eisten dat Rodin het ontwerp zou aanpassen. Rodin weigerde dat. Om die reden ging de opdracht naar een andere beeldhouwer. Hij maakte het beeld dat je ziet op figuur 3.

Het literair genootschap was wel tevreden met het beeld dat je ziet op figuur 3. Het werk voldeed dan ook aan de regels van de Académie.
Vraag 12 3 punten
Beschrijf drie aspecten van het beeld op figuur 3 die voldeden aan de regels van de Académie.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- (belangrijke man, denker) De schrijver wordt voorgesteld als een wijze / geleerde (oude) man, rustig zittend / nadenkend met de handen gevouwen om zijn knieën.
- (klassieke houding) De schrijver zit in een klassieke / evenwichtige houding (met de handen gevouwen om zijn knieën) die past bij zijn waardigheid en/of passend is voor een monument.
- (harmonieus / in verhouding) De verschillende onderdelen van het lichaam zijn (zichtbaar) goed in verhouding / anatomisch juist.
- (gezichtsuitdrukking) De schrijver heeft een neutrale / rustige gezichtsuitdrukking (in plaats van een onrustige / wilde blik).
- (afwerking) Het oppervlak is glad afgewerkt / bestaat uit zachte overgangen (in plaats van dat het oppervlak ruw / expressief is).
- (uitwerking van de vorm) De figuur is wat vorm betreft vrij precies / gedetailleerd uitgewerkt.
- (harmonie) De opbouw van het beeld (van breed naar smal, driehoekscompositie) is harmonieus / in evenwicht.
- (sokkel) Het beeld staat op een hoge sokkel en dat past bij een beeld van een belangrijke man (ter vergelijking, het beeld van Rodin heeft nauwelijks een sokkel / staat op hetzelfde niveau als de beschouwer).
per juist antwoord 1
Berlinde De Bruyckere is een hedendaagse kunstenaar. In haar werk onderzoekt ze vaak de kwetsbaarheid van het menselijk lichaam en verschillende menselijke emoties. Ze combineert in haar werk materialen zoals was, hout, textiel en dierenhuiden.
Op afbeelding 15 en 16 zie je beelden uit de serie Arcangelo (Aartsengel). Afbeelding 17 en 18 tonen details. Aartsengelen zijn boodschappers tussen hemel en aarde. In Arcangelo heeft de kunstenaar die indruk van overgang (transformatie) willen verbeelden, zoals het neerdalen uit de hemel op aarde of juist het opstijgen naar de hemel.




Bekijk afbeelding 15 tot en met 18.
Vraag 16 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die bijdragen aan die indruk van overgang, van opstijgen naar de hemel of neerdalen op aarde.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- De figuren staan op de punten van hun tenen, alsof ze net neerkomen of opstijgen.
- De raakvlakken van de tenen / voeten met de sokkels zijn zo klein dat de figuren gewichtsloos lijken / lijken op te stijgen.
- De hoofden / figuren hangen licht voorover, een stand tussen zakken / vallen en oprichten in.
- De licht gebogen / wat slappe benen dragen bij aan de indruk van gewichtsloosheid / zweven, terwijl de drapering juist zwaar lijkt / lijkt te drukken (te zakken).
- De dekens / vleugels die over de mensfiguren hangen (waardoor die maar half zichtbaar zijn), wekken de indruk dat de mensfiguur overgaat in een / transformeert tot engel.
per juist antwoord 1
2026, tijdvak 1: Eigenwijze schilders
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 24
De Franse kunstenaar Henri Matisse (1869-1954) zocht in zijn werk naar schoonheid en de vrijheid van het schilderen. Op afbeelding 20 zie je het schilderij Weelde, kalmte en wellust uit 1904. Het werk is gebaseerd op een gedicht van Baudelaire waarin een man zijn geliefde vraagt om met hem mee te reizen naar het paradijs.

Bekijk afbeelding 20.
Matisse creëerde een paradijselijke sfeer in dit schilderij.
Vraag 20 2 punten
Noem twee aspecten van de voorstelling die verwijzen naar een paradijselijke sfeer.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- De mensen zijn (half)naakt en buiten en/of zijn een met de natuur.
- Het landschap is zonovergoten en/of romantisch (met ondergaande zon).
- De mensen zijn aan het ontspannen / picknicken en/of baden.
per juist antwoord 1
Het schilderij was voor het publiek voor het eerst te zien in 1905 op de Salon des Indépendants (De salon van de onafhankelijken) in Parijs. Op deze tentoonstelling werden werken van kunstenaars gepresenteerd die niet voldeden aan de regels van de traditionele Académie.
Een criticus uit de kring van de Académie bezocht deze tentoonstelling. Hij noemde de schilderijen van Matisse en zijn collega-kunstenaars het werk van "wilde beesten". Die kritiek was onder meer gericht op de vormgeving van het werk van Matisse.
Vraag 21 2 punten
Leg met twee aspecten van de vormgeving uit wat de aanleiding moest zijn geweest voor de kritiek.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- (techniek, hanteringswijze) de picturale schilderstijl / een schilderij opgebouwd uit (naast elkaar geplaatste) korte streepjes (stippen) en/of vlekken (ten opzichte van de verfijnde schildertechniek met zachte contouren van de academische traditie)
- (kleur) veel contrasten in het kleurgebruik, zoals koud-warm en/of complementaire kleuren en/of hard, onnatuurlijk kleurgebruik (ten opzichte van een meer gedekt / onverzadigd kleurenpalet met natuurlijke kleuren / objectkleuren van de academische traditie)
- (licht) geen naturalistisch gebruik van licht en/of schaduw (ten opzichte van een naturalistische weergave door middel van licht- en schaduwwerking)
- (vorm) gestileerde / vereenvoudigde weergave van de figuren (ten opzichte van de naturalistische en geïdealiseerde figuren van de academische traditie)
per juist antwoord 1

Op afbeelding 21 zie je een later schilderij van Matisse: Het Rode Atelier uit 1911. Zijn schildertechniek en stijl zijn in de loop van de tijd veranderd. Het Rode Atelier wekt enerzijds een illusie van ruimte. Anderzijds benadrukt het schilderij dat het op de eerste plaats gewoon een plat vlak met verf is.
Vraag 22 4 punten
Beschrijf
- twee verschillende aspecten van het schilderij waardoor een illusie van ruimte ontstaat.
- twee verschillende aspecten van het schilderij waardoor het als plat vlak (met verf) benadrukt wordt.
Bekijk het antwoord
• illusie van ruimte (twee van de volgende): 2
- (perspectief) De kamer is en/of sommige objecten (tafel, stoelen, het glas, schilderijen) zijn (min of meer) in perspectief / verkort weergegeven.
- (overlapping) Sommige vormen overlappen elkaar, zoals de vaas voor het schilderij links en/of de twee stoelen rechts.
- (plasticiteit) Er is een suggestie van plasticiteit, bijvoorbeeld door het plaatsen van glimlichten op het glas.
- (schaal) Er is een verschil in schaal: de voorwerpen op de voorgrond, zoals het glas en de vaas, zijn groter dan die op de achtergrond.
- (plans) Er is een driedeling in plans te herkennen: voorgrond, middenplan en achtergrond.
• Het platte vlak wordt benadrukt door (twee van de volgende): 2
- het effen rode kleurvlak dat / de (uniforme) rode basiskleur die / de rode achtergrond die het hele schilderij omvat.
- het weergeven van de objecten in de ruimte met slechts enkele lijnen en/of door hun contourlijn, zoals de stoelen, ladekasten en/of het glas.
- het gebruik van (kleine) egale kleurvlakken, zoals het bord, de karaf en/of de bloembladeren.
- het ontbreken van slagschaduwen en/of eigenschaduwen.
Uit het werk op afbeelding 22 blijkt dat Matisse wat betreft de aspecten vorm en/of kleur zichzelf regels oplegde.
Vraag 24 3 punten
Beschrijf drie van die regels die je kunt afleiden uit afbeelding 22.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- (vorm) Matisse maakt een compositie met een beperkt aantal vormen (twee soorten bladeren, een vrucht, een vogel en een meermin).
- (vorm) Matisse plaatst alle vormen vrijstaand (zonder overlappingen).
- (vorm) Matisse laat de witruimte om de vormen heen overal ongeveer gelijk zijn (behalve de witruimte om de parkiet en de meermin).
- (kleur) Matisse beperkt zijn kleurgebruik tot rood-oranje, geel-roze en blauwgroen.
- (kleur) Matisse beperkt zich tot egaal gekleurde vlakken.
per juist antwoord 1
Aanvulling: Op pagina 15, bij vraag 24 moet "drie van de volgende:" vervangen worden door "Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:". Toelichting: Deze aanpassing van het correctievoorschrift maakt het mogelijk om ook andere inhoudelijk juiste antwoorden goed te rekenen, mits die voldoen aan regel 3.3. Een voorbeeld dat in het correctievoorschrift ontbreekt is: Matisse maakt uitsluitend gebruik van organische vormen. De antwoorden moeten wel voldoen aan de instructie in de vraag, namelijk dat er een beschrijving van een regel moet worden gegeven die je kunt afleiden uit afbeelding 12. Er kan niet worden volstaan met het noemen van een begrip zoals 'herhaling' of 'witte achtergrond'.
De Amerikaanse schilder Philip Guston (1913-1980) werd geboren in Canada als zoon van Russisch-Joodse ouders, die de vervolgingen in Rusland ontvlucht waren. In 1919 verhuisde het gezin naar Los Angeles. Hier werd Guston geconfronteerd met het vele geweld dat gebruikt werd tegen Joden en de zwarte bevolking.

Op afbeelding 23 zie je Martial Memory (Martiaal Geheugen) uit 1941. Het schilderij lijkt gebaseerd op jeugdherinneringen van Guston. De strijd die hier gevoerd wordt heeft enerzijds iets dreigends. Anderzijds lijkt de voorstelling te gaan om iets onschuldigs, zoals 'soldaatje spelen' op straat.
Vraag 25 4 punten
Beschrijf
- twee aspecten van de voorstelling die bijdragen aan een dreigende sfeer.
- twee aspecten van de voorstelling die bijdragen aan een onschuldige sfeer van 'soldaatje spelen'.
Bekijk het antwoord
• dreiging (twee van de volgende): 2
- De twee jongens links worden door de drie jongens rechts staande gehouden / bedreigd.
- Er worden wapens (van afval) gebruikt / naar voren gestoken en /of ter verdediging opgeheven.
- De afgebeelde (bewegings)ruimte is beperkt: de figuur vooraan blokkeert het zicht / de figuren staan dicht op elkaar / er is slechts een krappe ruimte ten opzichte van muren, waardoor het gevoel ontstaat van opgesloten zijn / 'rug tegen de muur' / niet kunnen vluchten.
- De lichaamsuitdrukkingen roepen strijd op: stevige spreidstand en naar voren hellend bovenlichaam zijn stoer en krachtig (voorste groep) en deels ook verlegen / ingehouden bij de achterste jongen.
- De omgeving met donkere wolken, fabrieken en een steeg draagt bij aan de indruk van een dreigende sfeer.
• onschuldig (twee van de volgende): 2
- Twee jongens dragen helmen van papier (broodzak en gevouwen hoedje).
- Het schild is een metalen deksel / een deksel van een afvalbak.
- Een (fluit)ketel met een touw om het hoofd dient als helm / periscoop / waterspuwer (waterkanon).
- De armen van de achterste figuur zijn bedekt met (houten) planken / borden, alsof hij vleugels (van een vliegtuig) heeft.
- De jongen links houdt een klein wit vlaggetje / toortsje in zijn rechterhand (te klein om overtuigend te zijn).
- De jongens zijn allemaal dun / zomers gekleed en/of op blote voeten (wat ze kwetsbaar maakt).
Opmerking
Per juist antwoord 1 scorepunt toekennen.
2026, tijdvak 2: De kathedraal van Rouen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Op afbeelding 1 en figuur 1 zie je de kathedraal van Rouen in Frankrijk. Figuur 2 toont een foto van het interieur en figuur 3 toont een detailopname van het exterieur. De kathedraal werd gebouwd tussen de dertiende en vijftiende eeuw in een (laat)gotische stijl. Bij een grote restauratie van de kathedraal in de negentiende eeuw werd midden op het dak van de kerk een gietijzeren torenspits geplaatst. De kerk bereikte daardoor een hoogte van 151 meter.



Bekijk afbeelding 1 en figuur 1 tot en met 3.
Vanaf het midden van de twaalfde eeuw groeide de bevolking van de steden enorm. Dit was een van de redenen om grotere kerken te bouwen. Om hoge kathedralen mogelijk te maken werd skeletbouw toegepast. Zo werden hoge steunberen geplaatst om extra stevigheid te bieden aan de muren.
Bekijk afbeelding 1 tot en met 3 en figuur 2.
Destijds werd een kathedraal gezien als het Hemelse Jeruzalem, als een plaats waar de gelovigen de aanwezigheid van God konden ervaren.
Vraag 2 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de gotische kathedraal die bijdragen aan die ervaring van goddelijke aanwezigheid.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
− (hoogte) De kerken moesten hoger worden en/of kregen (extreem) hoge torens om (in symbolische zin) naar de hemel te reiken / dichter bij God te komen.
− (licht) Door middel van veel en/of hoge vensters / glas-in-loodramen werd het goddelijke licht in de kerk gebracht.
− (decoratie) Door de kerk te voorzien van veel versiering / te versieren met beelden en/of schilderingen en/of wandkleden werden Bijbelse verhalen in de kerk gebracht.
− (oriëntatie op het oosten) Het altaar / koor ligt in het oosten: bij het betreden van het gebouw is de bezoeker gericht op het altaar (op het Hemelse Jeruzalem).
per juist antwoord (1)
Bekijk afbeelding 2 en 3.
Boven het ingangsportaal werd een roosvenster aangebracht, zoals te zien is op afbeelding 2 en het detail op afbeelding 3. De kunstenaars ontwierpen het venster zo dat de vorm en de ordening van de kleuren bijdragen aan een stralend effect.
Vraag 4 2 punten
Leg uit op welke manier
- de vorm van het venster bijdraagt aan het stralende effect.
- de ordening van kleuren bijdraagt aan het stralende effect.
Bekijk het antwoord
- vorm (het antwoord moet de volgende strekking hebben): Vanuit het centrum van de cirkel(vorm) van het maaswerk lopen lijnen in stervorm naar buiten en dat zorgt voor een stralend effect en/of verbreden de banen zich en dat zorgt voor een uitdijende vorm (met stralend effect). (1)
- ordening (een van de volgende): (1)
− De kleuren blauw en rood worden begrensd door wit glas en/of zwart maaswerk waardoor de kleur maximaal 'straalt' / krachtig blijft.
− Door de herhaling van donkergekleurde glascirkels en delen die bestaan uit licht transparant glas ontstaat een uitdijend / stralend effect.
− De rode (rechthoekige) blokjes lijken op streepjes die de richting van de stralen aangeven (zoals een onderbroken lijn op de weg).
Monet maakte tussen 1892 en 1894 ook een serie schilderijen van de façade van de kathedraal van Rouen. Hij vond een ruimte in een winkel tegenover de kerk met uitzicht op de westgevel en gebruikte die ruimte tijdelijk als atelier.
Op afbeelding 6, 7 en 8 zie je drie schilderijen uit deze serie, die alle een gedeelte van de westgevel tonen. Het schilderij op afbeelding 6 verbeeldt een moment bij het opkomen van de zon. De schilderijen op afbeelding 7 en 8 verbeelden achtereenvolgens een moment in de middag en een moment bij zonsondergang.
Bekijk afbeelding 6.
Het schilderij toont de westgevel van de kerk in de vroege ochtend, bij het opkomen van de zon.
Vraag 10 2 punten
Leg dit uit aan de hand van
- de lichtbron met de lichtval, en
- aan de hand van het aspect kleur.
Bekijk het antwoord
Een goed antwoord bevat:
- een uitleg aan de hand van de lichtbron en de lichtval, waarbij de lichtbron de zon is (vanuit het oosten) en er sprake is van gespreide lichtval (1)
- een uitleg aan de hand van kleur, waarbij koele tinten blauw en/of grijs overheersen door schaars licht / door het vroege moment op de dag (1)
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De zon komt op in het oosten, achter de kerk. De westgevel ligt grotendeels in de schaduw: het licht is diffuus (er zijn weinig contrasten) en/of de lucht boven de kerk is egaal (zon)licht en/of het licht van de ochtendzon raakt alleen de hoogste delen van de torens. (1)
- De koele blauwe en grijze tinten overheersen in de westgevel (die nog weinig zonlicht vangt in de vroege ochtend) en/of er is weinig contrast tussen kleuren en/of pasteltinten (zachte kleuren overheersen). (1)
of
- De oranje-gele accenten op de torentjes links en rechts zijn afkomstig van de eerste zonnestralen en/of de zachtgele kleuren vermengd met de blauwtinten in het middelste portaal zijn afkomstig van zonlicht dat reflecteert vanaf het plein tegenover het westportaal. (1)
Monet was goed op de hoogte van de werking van kleuren zoals die natuurwetenschappelijk werden onderzocht in de negentiende eeuw.
Bekijk afbeelding 8.
Vraag 11 2 punten
Geef aan welk kleurcontrast Monet onderzoekt voor het weergeven van licht en schaduw en leg uit welk effect hij daarmee beoogt.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben:
- het complementair kleurcontrast (1)
- Door de schaduwen blauw / paarsblauw te schilderen kiest Monet de complementaire oranje / oranje-gele kleur erbij om beide kleuren te laten stralen en elkaar te laten versterken. (1)
of
- het koud-warm kleurcontrast (1)
- Monet gebruikt blauwe / paarsblauwe kleuren voor de schaduw en zet daar de kleur en/of tinten oranje tegenover om het verschil tussen de (koele) schaduw en het (warme) zonlicht te versterken / ervaarbaar te maken. Of: Warme kleuren, zoals oranje, hebben de neiging naar voren te komen en de koele kleuren, zoals blauw, wijken meer. (1)
of
- het licht-donker kleurcontrast (1)
- Monet gebruikt de kleur blauw / paarsblauw voor de donkere delen van het schilderij (het deel van de gevel dat nog in de schaduw ligt) en plaatst de kleur oranje / oranje-geel (het deel van de gevel dat zonlicht vangt) ernaast om het contrast tussen schaduw en zonlicht te versterken. (1)
2026, tijdvak 2: Weven in de werkplaats
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 14
In 1919 begon de ontwerpster Gunta Stölzl met haar studie aan het Bauhaus. Na haar eerste jaar specialiseerde Stölzl zich in de textielwerkplaats. Haar werk viel op door de vernieuwende ontwerpen en vele experimenten met textiel. Marcel Breuer studeerde in dezelfde periode aan het Bauhaus, maar dan in de meubelwerkplaats.
Samen ontwierpen ze de stoel die je ziet op afbeelding 9 en figuur 4. Breuer maakte het frame van zwart gelakt perenhout en Stölzl de zitting en de rugleuning van stroken van geweven wol.

Bekijk afbeelding 9 en figuur 4.
Het stoelontwerp van Breuer en Stölzl is een vroeg voorbeeld van de modernistische stijl zoals die binnen het Bauhaus tot bloei zou komen.
Vraag 13 3 punten
Noem drie kenmerken van de modernistische stijl die je ziet in afbeelding 9 en figuur 4.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
− eenvoudig / minimalistisch ontwerp van de stoel (geen decoraties) − de toepassing van geometrische basisvormen / rechthoeken en vierkanten
− de nadruk op horizontalen en verticalen / het kruisen van geweven banden
− eenvoudig kleurgebruik / primair kleurgebruik / de beperking tot zwart, grijs, rood, blauw en wit
− functioneel ontwerp / vorm volgt functie en/of de constructie van het ontwerp is (bijna) geheel zichtbaar.
per juist antwoord (1)
Stölzl werd in 1927 als eerste vrouw hoofddocent van de textielwerkplaats. Ze gaf er twee vakken: industrieel ontwerp en kleur- en materiaalexperiment, ook wel 'vrij ontwerp' genoemd. Het wandkleed op afbeelding 10, dat Stölzl in 1928 maakte, is een voorbeeld van vrij werk.
Bekijk afbeelding 10.
Het wandkleed van Stölzl doet in de eerste plaats denken aan een landschap.
Vraag 15 3 punten
Beschrijf drie verschillende voorbeelden die bijdragen aan de indruk van een landschap.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
− De (repeterende) golvende lijnen doen denken aan glooiende hellingen / bergen.
− De (repeterende) ruitvormige vlakken (onderin) doen denken aan velden.
− De (repeterende) lichtgroene en/of blauwe zigzaglijnen (rechts van het midden) doen denken aan een stromende rivier.
− De verticale banen met de stipjes in het midden van (en rechts en links onderin) het wandkleed doen denken aan bebouwing / huizen in het landschap.
− De veelkleurige boogvorm iets boven het midden doet denken aan een regenboog (een passend element) in een landschap.
per juist antwoord (1)
Bekijk afbeelding 10.
Stölzl doorbreekt door middel van vorm en/of kleur het strenge patroon van horizontale en verticale richtingen.
Vraag 16 3 punten
Geef hiervan drie voorbeelden.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
− (vorm) de verschillende soorten organische vormen / boogvormen − (vorm) de getrapte vormen
− (vorm) het patroon van ruiten
− (vorm) de driehoeken die de verticale en horizontale lijnen doorbreken − (kleur) het kleurverloop over vlakken heen − (kleur) door de verschillende tinten van een kleur diagonaal in hoogte te laten verspringen
per juist antwoord (1)
De Nederlandse Kitty van der Mijll Dekker studeerde vanaf 1929 aan het Bauhaus. Net zoals de meeste vrouwelijke studenten werd ze toegelaten tot de textielwerkplaats van Stölzl. In 1932 keerde Van der Mijll Dekker terug naar Nederland, waar ze een weefatelier oprichtte met vrienden.

Op afbeelding 11 en het detail op figuur 5 zie je Reliëfkleed dat Van der Mijll Dekker maakte in 1934. Het werk is uitgevoerd in ongeverfde (witte) schapenwol, waarbij verschillende weef- en knooptechnieken zijn toegepast.
Bekijk afbeelding 11 en het detail op figuur 5.
Reliëfkleed wordt gekenmerkt door een grote variatie aan vormen en structuren. De compositie zorgt voor rust en/of eenheid.
Vraag 17 3 punten
Beschrijf drie manieren waarop de compositie zorgt voor rust en/of eenheid.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
− door de evenwichtige verdeling van donkere en lichte tinten wit over het kleed
− door het raster van vierkanten dat en/of door de verhouding 6 : 9 (zes vierkanten horizontaal, negen verticaal) die aan de basis ligt van het patroon
− door de herhaling van driehoeken / diagonaal doorsneden vierkanten − door het spiegelen en/of een kwartslag draaien van driehoeken / vierkanten
− door de evenwichtige herhaling van rechthoeken met ribbels
per juist antwoord (1)
De droogdoek op afbeelding 12 ontwierp Van der Mijll Dekker in de jaren dertig voor een linnenfabriek. Op afbeelding 13 zie je een detail. De droogdoek werd in die tijd – eind jaren dertig van de vorige eeuw – in damesbladen aangeprezen, omdat het ontwerp zo vernieuwend was vergeleken met de traditionele geblokte droogdoeken. Zo schreef het damesblad De Vrouw en haar huis in die tijd: "Waarlijk, het is deze kunstnijvere [vormgever] gelukt aan onze thee-, glas-, fontein- en badhanddoeken een fleuriger, wij zouden zeggen een modern cachet [uitstraling] te geven".
Vraag 18 2 punten
Noem twee aspecten van de vormgeving die passen bij de moderne uitstraling die in die tijd zo geprezen werd.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
− de combinatie van zuivere / primaire / verzadigde kleuren (rood, blauw, groen, geel) en wit
− het spel met geometrische vormen / met vierkanten en driehoeken − De kleurbanen worden afgesneden door het kader. / De lijnen lijken door te lopen buiten het kader.
per juist antwoord (1)
In 2019 werd internationaal het 100-jarige jubileum van het Bauhaus gevierd. Het TextielMuseum (Tilburg) gaf ter gelegenheid hiervan de beeldend kunstenaar Koen Taselaar opdracht om een wandkleed te ontwerpen. Op afbeelding 14 zie je het wandkleed dat Taselaar maakte in samenwerking met het TextielLab van het museum.
Bekijk afbeelding 14.
Het wandkleed stelt de geschiedenis van het Bauhaus voor, van de oprichting in 1919 tot 1933, toen de opleiding onder druk van de nazi's werd gesloten. Taselaar verdeelt de geschiedenis van het Bauhaus ruwweg in drie periodes: de experimentele begintijd, de uitbundige jaren, en de late periode waarin de nadruk kwam te liggen op architectuur en industrieel ontwerp.
Vraag 21 2 punten
Beschrijf de manier waarop Taselaar in dit wandkleed de eerste experimentele periode en de late periode verbeeldt.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- De eerste experimentele periode (geheel links) wordt voorgesteld als een vrij zwevende grote groene (denk)wolk waarin losse vormen en figuurtjes ronddwarrelen, zoals ideeën die opborrelen. (1)
- De late periode (geheel rechts) wordt voorgesteld door (een van de volgende): (1)
− een vorm van skeletbouw en/of door geprefabriceerde onderdelen van een (industrieel) ontwerp (kast).
− de accenten in gele, rode en blauwe kleuren: de primaire kleuren die in veel Bauhaus-ontwerpen zijn toegepast.
− het symbool van de nazi's / het hakenkruis, dat wijst op de grijze / sombere periode waarin de opleiding onder druk van de nazi's de deuren moest sluiten.
− de geometrische vormentaal en/of de verdeling in (een raster van) horizontale en verticale lijnen.
2026, tijdvak 2: In het dagelijks leven
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 15 tot en met 21
De Amerikaanse kunstenaar Claes Oldenburg (1929-2022) maakte begin jaren zestig kopieën van alledaagse voorwerpen en etenswaren. Ze waren onder andere gemaakt van kippengaas en beschilderd gips. Hij verkocht deze artikelen in een door hemzelf opgerichte winkel, als onderdeel van het kunstproject The Store (1961) in New York. De prijzen van de artikelen varieerden van $ 21,79 tot $ 899,95.

Op afbeelding 15 zie je het interieur van The Store en de kunstenaar zelf, met in zijn hand het stuk taart van afbeelding 16. Figuur 6 en 7 geven een indruk van de etalage. Daarin zie je onder andere het overhemd van afbeelding 17.
Bekijk afbeelding 15 en figuur 6 en 7.
Oldenburg heeft moeite gedaan om The Store op een echte winkel te laten lijken. Toch zie je als bezoeker meteen dat het aanbod en de presentatie afwijken van een gangbare winkel.
Vraag 24 2 punten
Geef een voorbeeld van het aanbod en een voorbeeld van de presentatie van de artikelen waarin de winkel afwijkt van een gangbare winkel.
Bekijk het antwoord
De antwoorden moeten de volgende strekking hebben:
- het aanbod: Het is onduidelijk wat voor soort artikelen de winkel verkoopt (het is van alles en nog wat) / het aanbod lijkt te bestaan uit nepartikelen / het aanbod lijkt voor de grap of griezelig / gemaakt van ruwe materialen allemaal bedekt met dikke, klonterige verf en weinig aantrekkelijk / niet functioneel. (1)
- de presentatie: De winkel ligt vol artikelen, maar mist een heldere ordening en/of de presentatie is rommelig en wat viezig en/of de producten lijken soms vastgekleefd aan hun houder / aan de muur en zijn daardoor niet aantrekkelijk. (1)
Op afbeelding 19 zie je het werk Floor Cake (Vloer cake) en op de voorgrond van figuur 8 Floor Cone (Vloer ijshoorn) uit 1962 van Oldenburg. De werken zijn bekend geworden onder de noemer 'soft sculptures' (zachte sculpturen). Oldenburg maakte ze samen met zijn eerste vrouw Patricia Muschinski. Ze zijn gemaakt van textiel, opgevuld en daarna beschilderd (figuur 8).
Bekijk afbeelding 19 en figuur 8.
De 'soft sculptures' van Oldenburg waren vergeleken met de traditionele beeldhouwkunst vernieuwend, zowel in vormgeving als in voorstelling.
Vraag 29 4 punten
Geef met twee aspecten van de vormgeving en twee aspecten van de voorstelling aan waarom deze 'soft sculptures' zo vernieuwend waren.
Bekijk het antwoord
- vormgeving (twee van de volgende): (2)
− (materiaal) Oldenburg gebruikt nieuwe / goedkope materialen, zoals kunststoffen, plastic en rubber. (Gevuld met schuim of ander zacht materiaal) in plaats van traditionele / vaak kostbare materialen, zoals marmer of brons.
− (vorm) Textiel is zacht materiaal, waardoor de vormen (ook al worden de vormen opgevuld) flexibel / veranderlijk en/of slap worden en/of minder duurzaam zijn (in tijd).
− (textuur / tastbaar / tactiliteit): Beelden van stof nodigen door hun zachte materialen meer uit tot aanraken en/of vasthouden, iets wat bij traditionele sculpturen van marmer of brons minder uitnodigend is.
− (kleur) De beelden van Oldenburg zijn beschilderd in kleuren die passen bij zijn onderwerp (bruin voor de cake, wit voor de slagroom, okergeel voor mokka / mosterd). Traditionele beeldhouwkunst heeft in de regel weinig tot geen kleur, anders dan het materiaal.
− (sokkel) De werken worden direct op de grond geplaatst / hebben geen sokkel, anders dan traditionele beelden die een sokkel hebben.
- voorstelling (twee van de volgende): (2)
− (onderwerp) De onderwerpen van Oldenburg zijn juist alledaags / zijn afkomstig uit de consumptiemaatschappij, zoals een ijshoorntje of een stuk taart. Traditionele beeldhouwkunst had daarentegen vaak een verheven / belangrijk onderwerp, zoals dier- en mensfiguren (high art).
− (humor) Oldenburg gebruikt humor in zijn werk, zoals slappe vormen en/of een deels gesmolten ijshoorn die op de grond ligt. Traditionele beeldhouwkunst is overwegend serieus.
Opmerking
Per juist aspect van de vormgeving en per juist aspect van de voorstelling mag 1 scorepunt toegekend worden.
2025, tijdvak 1: Levendige trappenhuizen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 10
De voorbeelden in dit blok komen uit een paleis uit de barok en een negentiende-eeuws herenhuis. De architecten die ze ontwierpen werden er beroemd mee.
De Italiaanse beeldhouwer en architect Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) kreeg tijdens zijn leven veel opdrachten van de invloedrijke familie Barberini. Een van hen werd in 1623 tot paus gekozen: paus Urbanus VIII. Hij had Bernini leren kennen als kind, voedde hem op en zorgde voor een goede opleiding aan het hof. Bernini groeide uit tot een getalenteerd beeldhouwer en architect. Op figuur 1 zie je het marmeren beeld dat Bernini rond 1640 maakte van paus Urbanus VIII.

Bekijk figuur 1.
Bernini benadrukt de belangrijke status van de paus, onder andere door het beeld op een sokkel te plaatsen.
Vraag 1 3 punten
Noem nog drie aspecten van het beeld die bijdragen aan de belangrijke status van de paus.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- het hoofddeksel / de tiara (kroon, mijter) van de paus
- de enorme toga / cape / mantel
- de rijk versierde / bewerkte kleding
- het gebaar van zegenen / reiken (naar de gelovigen)
- een rustige / wijze waardige blik / gezichtsuitdrukking
- de grote (edel)steen / speld (waarmee de mantel gesloten wordt)
Bernini maakte ook een marmeren portretbuste van de paus. Je ziet de buste op figuur 2. Op afbeelding 1 zie je een detail.

Bekijk het detail op afbeelding 1.

Bernini was beroemd om zijn vakmanschap. Dit is bijvoorbeeld te zien aan de vormgeving van de kraag. Verder slaagde hij erin om de ouderdom van de paus op een levensechte manier te verbeelden.
Vraag 2 3 punten
Geef
- aan waaruit Bernini’s vakmanschap blijkt als het gaat om de vormgeving van de kraag.
- twee voorbeelden waaruit de levensechte verbeelding van de ouder wordende paus blijkt.
Bekijk het antwoord
Het vakmanschap blijkt uit het diep in het harde marmer kunnen werken om een vrijstaande / dunne omgevouwen kraag te maken.
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- de zachte / vrij dunne baard en/of snor
- de halfgesloten en/of iets toegeknepen ogen
- de diepe groeven / rimpels vanaf de neus naar de mond
- de hangende oogleden en/of gewelfde wenkbrauwen (ernstige blik)
- de iets ingevallen wangen
Opmerking: per juist voorbeeld mag 1 scorepunt toegekend worden.
Op afbeelding 7 zie je Huis Tassel in Brussel (1893). Het woonhuis is ontworpen door de Belgische architect Victor Horta. De opdrachtgever en bewoner van het huis was Émile Tassel. Tassel was een professor in de meetkunde en een vriend van Horta.
Op afbeelding 7 zie je de voorgevel van Huis Tassel. Het huis past in het negentiende-eeuwse straatbeeld met vrij smalle, hoge herenhuizen. De gevel bevat een voor die tijd bijzondere combinatie van materialen: natuursteen, veel glas en ijzer. Toch wekt de gevel vooral een voornaam, klassieke indruk.

Vraag 8 3 punten
Noem drie aspecten van de gevel die bijdragen aan die voorname, klassieke indruk. Laat materiaalgebruik buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- de perfecte / strenge symmetrie (van begane grond tot aan het dak)
- de (sobere) sierlijke elementen / verfijnde decoratie in het hekwerk
- de klassieke elementen, zoals zuilen en kroonlijsten
- de nadruk op de entree / de zware (klassieke) omlijsting (en dubbele deuren)
- de overkapping boven de ingang (deur) met consoles / kraagstenen
- het uitstekende (met zuiltjes versierde) gedeelte van vensters en erkers boven de deur
- de iets verhoogd liggende entree
Op figuur 5 zie je een plattegrond van de begane grond van een standaardtype herenhuis uit de negentiende eeuw. Op figuur 6 zie je links de plattegrond van de begane grond en rechts de eerste verdieping van Huis Tassel.


- 1 ingang
- 2 hal
- 3 trap
- 4 eet-/woonkamer
- 5 studeerkamer
- 6 keuken
- 7 huisbioscoop
De indeling van Huis Tassel was in meerdere opzichten speelser vormgegeven dan een standaardtype herenhuis uit die tijd.
Vergelijk figuur 5 en 6.
Vraag 9 3 punten
Geef op basis van figuur 5 en 6 drie verschillende voorbeelden waaruit die speelsere vormgeving van Huis Tassel blijkt.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- De hal van Huis Tassel heeft een achthoekige vorm (de hal van figuur 5 is rechthoekig).
- De verschillende ruimtes / kamers van Huis Tassel hebben afgeschuinde hoeken (de kamers van figuur 5 hebben rechte hoeken).
- De plattegrond van de begane grond van Huis Tassel heeft een organisch karakter / opener indeling (de indeling van figuur 5 is recht en/of strak).
- Er zijn smalle kamers, halfronde kamers (erkers) en een ruimte (kamer) over de hele breedte van het huis (de kamers, ruimtes van figuur 5 variëren weinig in lengte of breedte).
- Er zijn in Huis Tassel meerdere trappen, lage en hoge, wat duidt op niveauverschil op een verdieping (kamers op figuur 5 liggen gelijkvloers).
- De trappartijen zijn waaiervormig of recht (anders dan de traditionele rechthoekige trappartijen).
2025, tijdvak 1: Delaunay en het moderne leven
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 11 tot en met 16
Het echtpaar Sonia en Robert Delaunay woonde en werkte in Parijs. Zij namen intensief deel aan het stadsleven. Soms stelden ze hun werken samen tentoon. In 1914 hingen hun werken naast elkaar op de Salon des Indépendants in Parijs. Deze salon van 'onafhankelijke kunstenaars' was een jaarlijks terugkerende tentoonstelling waar het werk van avant-gardekunstenaars te zien was.
Robert Delaunay presenteerde op deze Salon het werk Hommage à Blériot (Eerbetoon aan Blériot) dat je ziet op afbeelding 11. Blériot was een Franse luchtvaartpionier die in 1909 als eerste met een zelfontworpen vliegtuig het Kanaal over vloog.

Bekijk afbeelding 11.
Het schilderij van Robert Delaunay lijkt op het eerste gezicht abstract, maar rechts bovenin zie je een vliegtuigje. Er zijn meer voorbeelden in het werk te vinden die verwijzen naar het moderne (stads)leven.
Vraag 13 3 punten
Noem nog drie aspecten van de voorstelling die naar het moderne (stads)leven verwijzen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- een propeller / rotorblad / ventilatorblad (links onder)
- een (fragment van een) wiel / onderstel van een vliegtuig (links onder)
- de Eiffeltoren
- ronddraaiende / fietsende / dansende mensen
- het beeld van een verlichte stad (licht en levendig)
- elektrisch licht / lichtcirkels
Op afbeelding 12 zie je het schilderij waarmee Sonia Delaunay deelnam aan de Salon. De kunstenaars probeerden beiden in hun werk een indruk te geven van de dynamiek van de moderne stad. Dit deden ze onder meer door middel van kleur en compositie.

Bekijk afbeelding 11 en/of 12.
Vraag 14 2 punten
Toon aan op welke manier
- de kleur bijdraagt aan de dynamiek.
- de compositie bijdraagt aan de dynamiek.
Bekijk het antwoord
kleur (een van de volgende):
- De sterke kleurcontrasten (verdeeld over veel kleine vlakjes), zoals blauw tegen geel en rood tegen groen, versterken de beweging / dynamiek in het werk.
- Door veel verzadigde kleuren (verdeeld over veel kleine vlakjes) door elkaar te gebruiken wordt de suggestie van beweging / dynamiek gewekt.
- Door verzadigde kleurvlakken naast onverzadigde kleurvlakken te plaatsen wordt een suggestie van dynamiek in het patroon gewekt.
compositie (een van de volgende):
- Door de herhaling van halve en/of hele cirkelvormen (die deels overlappen) wordt de suggestie van draaien / dynamiek versterkt.
- Door de toepassing van curves en/of S-lijnen wordt beweging / dynamiek versterkt.
- Door de herhaling van curves en/of S-lijnen wordt beweging / dynamiek versterkt.
- Door het diagonaal plaatsen / uitwaaieren van delen van cirkels (vooral in het werk van Sonia Delaunay) wordt beweging / dynamiek versterkt.
Het schilderij van Sonia Delaunay op afbeelding 12 heeft als titel Prismes électriques (Elektrische prisma's). Een prisma is een driehoekig stuk glas dat wit licht opbreekt in de afzonderlijke kleuren van de regenboog. Aan het begin van de twintigste eeuw werd in Parijs elektrische (straat)verlichting aangelegd. Zoveel meer licht in de stad moet in die tijd een enorm indrukwekkende ervaring zijn geweest.
Sonia Delaunay wilde in haar werk Prismes électriques die (visuele) ervaring verbeelden.
Vraag 15 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop zij in haar werk op afbeelding 12 die visuele ervaring van (elektrisch) licht verbeeldt.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- Ze schildert twee lichtbronnen / twee (vrijwel) witte stippen / centra met daarom heen banen in verschillende kleuren, die samen twee stralenkransen lijken te vormen.
- Ze stelt twee cirkels samen uit fragmenten van verschillende contrasterende kleuren, zodat er verticale en horizontale lijnen ontstaan / kwarten ontstaan die doen denken aan lichtbundels / stralenkransen (halo's).
- Ze vult het hele vlak met twee cirkels opgebouwd uit regenboogfragmenten / verbeeldingen van zichtbaar licht (kleurenspectrum).
In 1913 verscheen het echtpaar op het Bal Bullier, een beroemde danszaal in Parijs. Het echtpaar Delaunay droeg kostuums die door Sonia zelf gemaakt waren. Sonia droeg de jurk die je ziet op afbeelding 13. De jurk is gemaakt van verschillende stukjes stof: gekleurd, glanzend, mat, dik en dun. Op figuur 7 zie je Sonia in haar zelfgemaakte jurk.


Sonia trok die avond veel aandacht met deze creatie. De bevriende dichter Appolinaire schreef nadien over haar jurk dat die "een sculptuur van levendige vormen" was.
Bekijk afbeelding 13 en figuur 7.
Vraag 17 2 punten
Geef
- een kenmerk van de jurk dat bijdraagt aan de indruk van een sculptuur.
- een aspect van de vormgeving dat bijdraagt aan de levendige indruk van de jurk.
Bekijk het antwoord
sculptuur (een van de volgende):
- De jurk heeft op sommige plekken meer volume door plooien en/of opgenaaide delen dikke (fluwelen) stof (zoals op de schouders, bovenarm, onderarm en zoom onderin).
- De jurk heeft een opvallende draperie op één heup, waardoor de jurk / het silhouet doet denken aan een klassieke sculptuur.
- De jurk lijkt een driedimensionale / kubistische vertaling van het schilderij van Sonia Delaunay (zoals een kubistische sculptuur).
- De jurk bestaat uit stoffen met wijkende (donkere) kleuren en naar voren komende (warme, lichte) kleuren, waardoor de jurk driedimensionaler lijkt.
levendige indruk (een van de volgende):
- De verschillende kleurvlakken / vormen lijken tot leven te komen in de jurk.
- De verschillende kleurcontrasten, zoals rood-groen en geel-blauw, geven een levendig effect.
- De jurk bestaat uit verschillende soorten stoffen / texturen, zoals matte en glanzende stoffen (die reageren op licht), waardoor de jurk bij beweging een levendige indruk maakt.
2025, tijdvak 1: Overal stippen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22
Yayoi Kusama werd in 1929 in Japan geboren. Vanaf jonge leeftijd had Kusama last van hallucinaties: je hoort of ziet verschijnselen die er in werkelijkheid niet zijn. Tijdens zulke hallucinaties hoorde ze bijvoorbeeld de bloemen in haar tuin praten, zag ze patronen in het tafellaken tot leven komen en bollen die kamers vulden. Bollen en stippen zijn een terugkerend motief in haar kunst.
Op afbeelding 17 zie je Flower (Bloem) uit 1952. Het is gemaakt met inkt, waterverf en pastel. Voor Kusama was de natuur een bron van inspiratie.

Vraag 22 3 punten
Noem drie aspecten van het werk Flower, waarin je haar belangstelling voor natuur kunt zien.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- Er zijn kleine bloemen / grassprieten / cactussen te herkennen.
- De lijnen / rasters doen denken aan wortelstelsels en/of vertakkingen van (blad)nerven.
- De (gele en rode) vormen lijken bloemen met daaronder stelen.
- In de (centrale zwarte) vorm is een pompoen te herkennen.
- Sommige vormen lijken op doorsnedes van vruchtbeginsels.
- Er zijn organische vormen en/of vloeiende lijnen te zien.
- Je ziet stippen / ronde vlekken die je ook in de natuur kunt tegenkomen (zoals stippen op de huid van amfibieën, zaden en druppels).
Vanaf de jaren zestig keert Kusama met tussenpozen terug naar Japan. Ze verblijft er regelmatig in een psychiatrische inrichting. In een eigen atelier blijft ze kunst maken met patronen van stippen. Het motief van de Japanse kabocha (pompoen) keert steeds terug in haar werk.
De pompoen speelt een belangrijke rol in haar Infinity Rooms (Kamers van oneindigheid). De pompoen symboliseert voor haar vruchtbaarheid en overvloed, een bron van energie.

Op figuur 12 zie je het exterieur van een van haar Infinity Rooms met daarin de installatie, vertaald uit het Engels, 'De oneindige liefde die ik heb voor pompoenen' uit 2016. Een foto van deze installatie zie je op afbeelding 18. Je kunt als beschouwer de ruimte betreden.

Bekijk figuur 12 en afbeelding 18.
Kusama wil de bezoeker die dit werk betreedt enerzijds een ervaring van oneindigheid geven en anderzijds de bezoeker laten duizelen.
Vraag 25 2 punten
Beschrijf de manier waarop Kusama
- de indruk van oneindigheid wekt, en
- de duizelingwekkende werking ervan versterkt.
Bekijk het antwoord
De antwoorden moeten de volgende strekking hebben:
- Kusama wekt de indruk van oneindigheid door rondom spiegels te plaatsen, waarin verschillende pompoenen reflecteren en waardoor het er oneindig veel lijken te zijn / je geen wanden ervaart / de ruimte onbegrensd lijkt.
- Kusama heeft de gele pompoenen voorzien van veel grote en kleine stippen. De herhaling (en het contrast) van de vele stippen op de gele vormen (pompoenen) versterkt het duizelingwekkende effect.
2025, tijdvak 2: Koninklijk wonen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 11.
Lodewijk XIV, ook wel de Zonnekoning genoemd, regeerde over Frankrijk van 1661 tot aan zijn dood in 1715. Hij liet een jachtslot in het toenmalige dorp Versailles bij Parijs verbouwen tot een reusachtig paleis met tuinen. Landschapsschilder Pierre Patel kreeg de opdracht om een serie aanzichten te maken van het paleis. Op afbeelding 1 zie je het enige schilderij uit deze serie dat bewaard is gebleven.

Bekijk afbeelding 1.
De voorstelling moest vooral de (absolute) macht van Lodewijk XIV verbeelden. De schilder koos bij dit werk voor het vogelperspectief.
Vraag 1 2 punten
Leg uit dat de voorstelling vooral de (absolute) macht van Lodewijk XIV benadrukt. Betrek het vogelperspectief in je antwoord.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben:
- voorstelling: De schilder toont vooral de enorme omvang van het paleis en de vele omringende tuinen en/of stelt het enorme paleis voor als middelpunt van het universum / in een landschap dat zich tot in het oneindige uitstrekt en benadrukt daarmee de (absolute) macht van de Zonnekoning (die zichzelf als middelpunt van het universum zag). (1 scorepunt)
- vogelperspectief: De schilder koos ervoor het paleis te schilderen van bovenaf / (bij wijze van spreken) vanuit de hemel gezien, zodat hij het paleis als geheel en/of in het landschap kon weergeven (totaalplaatje). (1 scorepunt)
Rechts van de privévertrekken lagen de officiële ontvangstruimtes, waar officiële handelingen verricht werden en belangrijke gasten ontvangen werden. Deze kamers werden versierd met mythologische voorstellingen. Op afbeelding 5 zie je de plafondschildering van de kamer die gewijd is aan de zonnegod Apollo, zie markering (2) op figuur 1.

Bekijk afbeelding 5. De kunstenaar Charles de La Fosse heeft de plafondschildering zo vormgegeven dat de blik van de bezoeker naar de zonnegod Apollo wordt getrokken.
Vraag 5 3 punten
Beschrijf dit aan de hand van de aspecten
- licht,
- ruimte,
- en kleur.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekkingen hebben (maximaal drie scorepunten, een per aspect):
- licht (een van de volgende): De sterke lichtbron rond / achter Apollo legt de nadruk op de zonnegod. Het contrast tussen de donkere partijen (wolken) onder in het beeld en de nagenoeg witte partijen met Apollo in het centrum legt de nadruk op Apollo. De lichtreflecties op de armen / benen / hoofden van de figuren op de voorgrond leiden de blik van de beschouwer naar het centrum (met Apollo).
- ruimte (een van de volgende): De verkortingen in de figuren leiden de blik van de beschouwer naar het centrum (met Apollo). De verschillende diagonale zichtlijnen (bijvoorbeeld langs de zittende figuur met de baard links en de strijdwagen of langs de zittende figuren rechts) leiden naar Apollo.
- kleur: De kleuraccenten rood, blauw en geel leiden de blik via deze accenten (van de voorgrond, naar het midden en vervolgens naar het geel en wit) naar het centrum met Apollo.
De voorstelling is zo geschilderd dat het lijkt alsof het plafond zich opent naar de wolkenlucht.
Vraag 6 1 punt
Hoe noem je dit effect?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Behalve het paleis van Versailles bezat Lodewijk XIV nog veel andere paleizen in Frankrijk. Deze werden allemaal verbouwd en ingericht naar zijn smaak en goedkeuring. Om dit mogelijk te maken richtte hij eigen werkplaatsen (manufacturen) en een kunstacademie op.
Op afbeelding 6 zie je een tapijt uit een reeks tapijten die het koningschap van Lodewijk XIV verbeelden. Op afbeelding 7a en 7b zie je twee details van het tapijt. De voorstelling gaat over het bezoek dat Lodewijk XIV brengt aan een van zijn manufacturen. De koning is linksboven voorgesteld.



Vraag 8 3 punten
Geef drie aspecten van de voorstelling waarmee de belangrijke positie van de koning wordt benadrukt ten opzichte van de mannen om hem heen.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet drie van de volgende aspecten bevatten:
- De koning lijkt het langst van het groepje mannen (door het hoge hoofddeksel) / torent boven iedereen uit / staat op een verhoging.
- De koning draagt kostbare stoffen / versierde kleding (terwijl de andere mannen eenvoudig gekleed zijn).
- De koning valt op door zijn staf en handgebaar.
- De blikken van enkele omringende mannen zijn op de koning gericht.
- De koning draagt een opvallend hoofddeksel (met een grote rode pluim erop).
- De koning is ten voeten uit afgebeeld (terwijl de andere mannen deels overlapt worden).
Per juist antwoord 1 scorepunt.
Het koninklijk paleis Huis ten Bosch in Den Haag werd in dezelfde tijd gebouwd als het paleis van Versailles. Tegenwoordig is dit het woon- en werkpaleis van de koning en zijn gezin. Voordat de koninklijke familie er in 2019 ging wonen, werd het paleis verbouwd en gerenoveerd. Enkele kunstenaars kregen de opdracht om een kunstwerk te maken in het paleis.
Op afbeelding 8 zie je de DNA Salon. De kunstenaar Jacob van der Beugel heeft tegen de wanden bijna 60.000 bakstenen aangebracht. Deze wanden zijn portretten in DNA – de genetische barcode – van koning Willem-Alexander, koningin Máxima en kroonprinses Amalia.

Op figuur 2 zie je een voorbeeld van een genetische barcode.

Bekijk afbeelding 8.
Jacob van der Beugel wilde het werk laten passen bij de bestaande historische inrichting en vormgeving van het interieur.
Vraag 10 2 punten
Geef aan waarom het DNA-kunstwerk van Van der Beugel past bij de historische inrichting van de ruimte en/of de vormgeving van de ruimte.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is een van de volgende (één juist antwoord geeft de maximumscore van 2 scorepunten, zie de aanvulling op het correctievoorschrift):
- De kleuren oranjerood en goudgeel passen bij / komen overeen met de rode barokke stoelen en/of bank die al ouder zijn.
- De lichte vlek / het ovaal in het bakstenen patroon komt overeen met / past bij de vorm en/of het licht van de kroonluchter.
- De warme gloed past / tinten bruin passen bij de oude houten kast (het dressoir).
- De rechthoekige vormen passen bij de geometrische plafonddecoraties en/of bij de decoratie van de schouw.
- Het werk is aangebracht tussen / ingekaderd door de (historische) lambrisering en de (kroon)lijsten.
Aanvulling: Op pagina 8, bij vraag 10 moet voor één juist antwoord de maximumscore van 2 scorepunten worden toegekend.
Bekijk afbeelding 8 tot en met 11. Het uitdrukken van identiteit gaat voor Jacob van der Beugel over meer dan alleen het DNA van mensen. Hij wilde iets maken dat zou passen bij Nederland. Hij liet zich bij dit kunstwerk dan ook inspireren door het Hollandse landschap. Zo zijn de bakstenen gemaakt van rivierklei, een veel voorkomende Nederlandse grondsoort.



Vraag 11 2 punten
Geef nog twee kenmerken van het Hollandse landschap die je herkent in het DNA-kunstwerk.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- (Rode) baksteen is een typisch Nederlands bouwmateriaal (bijvoorbeeld van traditioneel Hollandse bakstenen huizen).
- De opbouw in vakjes doet denken aan het verkavelde polderlandschap (weilanden met slootjes eromheen).
- De herhaling van de vakjes doet denken aan het patroon van het Nederlandse landschap vanuit de lucht gezien.
- De horizontale opbouw past bij het vlakke Nederlandse landschap.
2025, tijdvak 2: Uitzonderlijk talent
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16.
Sinds de negentiende eeuw besteedt het Nederlandse koningshuis aandacht aan het stimuleren van getalenteerde, vaak jonge kunstenaars. Kunstenaars ontvangen een koninklijke beurs of er wordt werk van ze aangekocht.
In de negentiende eeuw kreeg Raden Saleh (1811–1880) van koning Willem I jaarlijks een financiële toelage en een opleiding bij enkele vooraanstaande kunstenaars. Saleh groeide op in adellijke kringen en kwam op achttienjarige leeftijd vanuit Nederlands-Indië naar Nederland.
Op afbeelding 12 zie je een vroeg werk van Saleh. Hij woonde toen nog in Nederlands-Indië. Je kunt zien dat Saleh een talentvol tekenaar was.

Vraag 15 3 punten
Geef met drie voorbeelden uit afbeelding 12 aan waaruit dit blijkt.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn (drie van de volgende):
- (verhoudingen) De verschillende delen van het lichaam zijn goed in verhouding. / De proporties van het menselijk lichaam kloppen.
- (gezichtsuitdrukking) De gezichtsuitdrukking is levensecht voorgesteld. / De expressie in het gezicht is natuurgetrouw.
- (kleding) Het hoofddeksel / de gevouwen stof op het hoofd en/of de iets afgezakte broek en/of het los hangende hemd is gedetailleerd / herkenbaar weergegeven.
- (plasticiteit) De ruimtelijke weergave van de figuur overtuigt door goede licht-schaduwwerking en/of consequente weergave van lichtval.
- (anatomie) De aangespannen spier in de onderarm is overtuigend weergegeven / de onderarm is anatomisch juist verbeeld.
- (houding) De iets ingezakte / vermoeide houding en/of het iets scheve hoofd en/of de licht gebolde rug is overtuigend weergegeven.
- (kleur) De nuances in kleur zijn en/of het kleurverloop is zorgvuldig geschilderd.
Per juist antwoord 1 scorepunt.
Bekijk afbeelding 13. Saleh heeft de jacht voorgesteld als een dynamische strijd tussen ruiters te paard en twee leeuwen. De compositie draagt bij aan de dynamische beweging van de Leeuwenjacht.
Vraag 17 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop de compositie bijdraagt aan de dynamische beweging.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- De vele schuine lijnen / diagonalen zoals die van de speren / harpoenen / teugels versterken de dynamiek/beweging in de compositie.
- De vele S-vormen / halfronde vormen zoals in de benen, contouren, staarten van de paarden en/of leeuwen en/of in de golvende vormen van de kleding van de ruiters maken het tot een kolkende beweging.
- De afwisseling van licht-donkeraccenten en/of de opeenvolging van witte accenten, zoals de verschillende witte kledingstukken van de ruiters, vormen samen een golvende beweging.
Matloga heeft zich laten inspireren door vroegmoderne stromingen in de kunst. In zijn collagetechniek bijvoorbeeld, is de invloed van de Duitse kunstenaar Hanna Höch te herkennen. Höch (1889-1978) was een van de weinige Duitse vrouwelijke kunstenaars uit de dadabeweging.
Op afbeelding 16 zie je Equilibre (Evenwicht) uit 1925 van Höch. Het is een collage van plaatjes die zijn geknipt uit tijdschriften, en waterverf. De voorstelling doet denken aan een balanceer-act uit het circus.

Vraag 21 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de voorstelling die bijdragen aan deze indruk van een balanceer-act of circus-act.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is drie van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- De twee figuren staan op een schuine lijn / plank / draad (waar ze van af dreigen te glijden), zoals een schuine plank (teeterboard) en/of een wipwap uit het circus.
- De figuur links houdt de armen horizontaal en/of helt wat naar links alsof de figuur zijn/haar evenwicht wil bewaren.
- De twee figuren steunen op elkaar met verschillende ledematen (met zowel armen als benen), alsof ze acrobaten zijn.
- De linker figuur staat schuin en wordt in balans gehouden door de rechter figuur / de figuur met de (zware) ketting in de hand (als een soort anker).
- De poses / houdingen zijn uitgesproken geposeerd ('zie mij eens').
- De figuren hebben een grappige grote mond en/of kin en lijken op de overdreven getekende gezichten van een clown.
- De kleding met strakke broek en gestreepte shirts doet wel denken aan die van een clown.
2025, tijdvak 2: Een vrouwelijke blik op fotografie
Opgavetekst
Dora Maar (1907-1997) werd geboren in Parijs. Na een studie schilderkunst volgde ze er een opleiding in de fotografie en richtte ze haar eigen fotostudio op. Haar werk viel op door de toepassing van fotomontage en een vernieuwende stijl. Ze was een van de weinige vrouwelijke kunstenaars die deelnam aan tentoonstellingen waar werk te zien was van surrealisten.
Op afbeelding 17 zie je Zonder titel (Hand-schelp) uit 1934. In de foto(montage) zie je een schelp op het strand, waaruit een hand van een etalagepop steekt.

Bekijk afbeelding 17. Kenmerkend voor het surrealisme is het effect van vervreemding. Zo dragen de donkere wolken bij aan de mysterieuze sfeer op het strand.
Vraag 24 2 punten
Geef twee andere aspecten van de voorstelling die bijdragen aan het effect van vervreemding.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- de ongewone / onverwachte combinatie van (dagelijkse) voorwerpen, zoals de (nep)hand die uit een schelp steekt (vervreemding)
- de combinatie van een detailopname van zand (dat doorgaat voor strand) en een opname van een wolkenlucht van veraf (de zee die je ertussen verwacht ontbreekt)
- de hand die uit de schelp lijkt te kruipen alsof die een dier (kreeft) is / een levend wezen is / een vinger in het zand steekt (metamorfose)
- de (afgehakte) hand, die los is geraakt van een lichaam op het strand (nachtmerrie)
- in de wolkenlucht zijn spookachtige gezichten te herkennen
- de raadselachtige slagschaduw links van de hand, die afkomstig lijkt van iets of iemand buiten de foto
Bekijk afbeelding 17. Door middel van lichtwerking weet Dora Maar in deze fotomontage een geheimzinnige sfeer op te roepen.
Vraag 26 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de lichtwerking die bijdragen aan deze geheimzinnige sfeer.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- (contrast) Het sterke contrast tussen het (licht)schijnsel en de (donkere) wolken draagt bij aan de geheimzinnige sfeer.
- (spot) Er lijkt licht van een spot (van buiten het werk) op de schelp met de hand te vallen en dat zorgt voor een geheimzinnig / theatraal licht.
- (lichtbronnen) Er zijn meerdere (verborgen) lichtbronnen: het licht lijkt zowel van voren (buiten het werk) als van achteren ('achter' het toneel) te komen, wat bijdraagt aan de geheimzinnige sfeer.
2024, tijdvak 1: Geniale bruggen
Opgavetekst
Geniale bruggen
Leonardo da Vinci (1452 - 1519) was een getalenteerd mens. Hij beschikte over veel kennis en kunde op het gebied van onder meer muziek, filosofie, astrologie en wiskunde. Om die reden wordt hij in de kunstgeschiedenis gezien als een homo universalis.
Op afbeelding 1 en 2 zie je twee bladen met schetsen en aantekeningen die Leonardo maakte. Uit de bladen blijkt dat hij verschillende disciplines van kunst en wetenschap beoefende.
Op afbeelding 3 zie je het schilderij Maria met kind en de Heilige Anna. Leonardo schilderde dit tussen 1501 en 1519 in opdracht van koning Lodewijk XII van Frankrijk. Het is een van de (weinige) werken die Leonardo heeft voltooid.
Bekijk afbeelding 3.
Het schilderij wordt gerekend tot de (hoog)renaissance.
Vergelijk afbeelding 2 en 3.
Leonardo was constant bezig met onderzoek, hij tekende vele tekenbladen vol.
Afbeelding 2 is een detailstudie voor het schilderij op afbeelding 3.
Leonardo stuurde in 1502 een brief aan de sultan van het Ottomaanse rijk met een ontwerpschets voor een bijzondere brug. Je ziet de ontwerpschets op figuur 1 hieronder. In de schets zie je een bovenaanzicht (a) van de brug, en een vooraanzicht (b) van dezelfde brug, maar dan met een weg erover.
Op figuur 2 zie je twee tekeningen die gebaseerd zijn op het brugontwerp van Leonardo (a uit figuur 1). De brug van 280 meter (!) zou de brede rivier bij Istanbul moeten overspannen om zo de twee stadsdelen met elkaar te verbinden.
Op afbeelding 4 zie je een recente foto van Istanbul. Met behulp van Photoshop is er van Leonardo's ontwerp een digitale reconstructie gemaakt. Op de brug is een weg geplaatst (zoals b uit figuur 1).
Bekijk figuur 2.
Als ontwerper van een brug dien je rekening te houden met bepaalde technische en functionele eisen. Regelmatig werd het gebied rond Istanbul geteisterd door hevige regen, storm en aardbevingen. De stevige brug die Leonardo ontwierp, was bestand tegen natuurgeweld zoals storm en aardbevingen.
Het ontwerp van Leonardo was bijzonder door de enorme overspanning. Leonardo baseerde zijn ontwerp op de Romeinse manier van bouwen van bruggen en aquaducten, zoals de voorbeelden op figuur 3. Hij maakte er een eigen variant op.
Vergelijk figuur 2 met figuur 3.
Op afbeelding 5 tot en met 7 zie je het ontwerp Striatus, een brug die ontworpen is door Zaha Hadid Architecten. Striatus strekt zich uit over een voetpad op het terrein van de architectuurbiënnale van Venetië (2021). De biënnale is een internationale tentoonstelling waar kunst en architectuur uit de hele wereld worden getoond. Op figuur 4 zie je twee ontwerptekeningen van Striatus.
Striatus is 16 meter lang en bestaat uit 53 holle, 3D-geprinte betonblokken waar geen wapening in zit. Elk blok bestaat uit 500 laagjes geprint beton. Het geheel is relatief eenvoudig te (de)monteren.
Bekijk afbeelding 5 tot en met 7 en figuur 4.
Striatus kan niet alleen opgevat worden als architectuur, maar ook als een (autonoom) kunstwerk. Dit komt bijvoorbeeld door de bijzondere, esthetische vorm.
In de fabriek wordt het 3D-computerontwerp met behulp van een robotarm in beton uitgevoerd. Op figuur 5 zie je hoe het ontwerp in lagen geprint wordt. De geprinte betonblokken worden met behulp van een ondersteunende constructie geassembleerd (figuur 6).
Bekijk afbeelding 7 en figuur 5 en 6.
Bekijk afbeelding 5, 6 en 7.
Striatus is een vernieuwende brug wat betreft vorm en techniek en werd voor het eerst gepresenteerd op de internationale architectuurbiënnale in Venetië.
Zaha Hadid (1950-2016) was een baanbrekende architect die met haar gewaagde ontwerpen de grenzen van de architectuur verkende. Gladde en ronde welvingen waren kenmerkend in haar werk. Velen dachten dat haar unieke ontwerpen praktisch niet uit te voeren waren. Op figuur 7 zie je haar ontwerp (2007) voor een cultureel centrum in Azerbeidzjan.
Haar studio Zaha Hadid Architects zet haar werk voort. Zaha wist zichzelf als vrouw (met Brits-Iraakse achtergrond) staande te houden in een westerse wereld van mannelijke architecten.
Net als Leonardo da Vinci in zijn tijd, wordt Zaha Hadid in de kunstgeschiedenis gezien als een architect met een bijzondere status.
afbeelding 1

Schetsen en aantekeningen van Leonardo da Vinci op papier. Links een gebouw met koepel en bijgebouwen in tekening. Rechts een plattegrond van een centraal gebouw met vier ronde lobben. Onderaan dichte regels handschrift.
afbeelding 2

Vier studies van een kind met rode krijt op papier, in verschillende houdingen: staand, in beweging, een hoofd, en een lichaam met been en voet.
afbeelding 3 Maria met kind en de Heilige Anna

Schilderij van een vrouw in een blauw en rood gewaad die een kind op schoot heeft. Het kind houdt een lam vast. Achter hen staat een oudere vrouw. Op de achtergrond een bergachtig landschap met een boom rechts.
Vraag 2 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de vormgeving die kenmerkend zijn voor de (hoog)renaissance.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie kenmerkende aspecten van de vormgeving van de (hoog)renaissance, zoals: ideale of harmonieuze verhoudingen; een driehoekige (piramidale) compositie; sfumato, zachte contouren en figuren die met de omgeving vervloeien; ruimtelijk landschap met atmosferisch perspectief en blauwe en grijze tinten; diffuus licht zonder sterke contrasten; harmonisch kleurgebruik met koele blauwe en warme rode tonen; een zigzaggende blikrichting door de combinatie van richtingen in voor- en achtergrond. (3p)
Per juist aspect 1 punt. Alleen de eerste drie aspecten tellen mee.
Vraag 3 3 punten
Geef drie aspecten van het schilderij die Leonardo onderzocht in de studie op afbeelding 2. Beschrijf bij elk aspect aan de hand van een voorbeeld wat Leonardo precies onderzocht.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie aspecten, elk met een bijpassend voorbeeld: de anatomie van het lichaam (bolling van spieren en gewrichten, stand van de knie); de houding van het kind (stand van hoofd ten opzichte van nek en kijkrichting, stand van ledematen, handen en voeten); de mate van detaillering (het hoofd met of zonder haar); het formaat (het kind in drie verschillende groottes); plasticiteit (bolling van de huid, eigenschaduw); de juiste verhoudingen (lengte van de arm ten opzichte van het lichaam); de verschillende onderdelen van het lichaam (hand, voet en hoofd van het kind). (3p)
Per juist aspect met een bijpassend voorbeeld 1 punt. Een aspect zonder voorbeeld telt niet mee.
2024, tijdvak 1: Op eigen grond
Opgavetekst
Op eigen grond
Op afbeelding 8 zie je een deel van het fresco dat Benozzo Gozzoli rond 1460 maakte in opdracht van Cosimo de' Medici. Het fresco bevindt zich in de privékapel van het stadspaleis van De' Medici in Florence (afbeelding 9). Het verbeeldt het Bijbelverhaal van de drie wijzen uit het Oosten die op weg zijn naar Bethlehem om daar de geboorte van Christus te eren.
Op afbeelding 8 zie je de jongste van de drie wijzen, Caspar, op zijn witte paard. Links van hem zie je zijn gevolg: een groep belangrijke personen onder wie leden van de familie De' Medici.
Bekijk afbeelding 8.
Caspar staat op de voorgrond. Daarmee benadrukt Gozzoli dat hij de belangrijkste figuur is op de voorstelling.
Het landschap is niet geschilderd naar de waarneming, het doet eerder wat kunstmatig aan.
Het kunstmatige landschap past bij de opvatting over schoonheid in de renaissance.
Gozzoli heeft Caspar naar alle waarschijnlijkheid het gezicht gegeven van Lorenzo, de kleinzoon van Cosimo de' Medici. Ook Cosimo zelf is in de muurschildering afgebeeld, evenals andere leden van de familie. Bovendien heeft Gozzoli zichzelf afgebeeld – met een rood hoofddeksel met zijn naam erop – links in het gevolg van Caspar. Zie het detail op afbeelding 10.
Bekijk afbeelding 8 en het detail op afbeelding 10.
Dat Gozzoli een zelfportret verwerkte in deze muurschildering, toont de relatief hoge maatschappelijke status van de kunstenaar in de renaissance aan.
De privékapel met de muurschildering werd destijds opgedragen aan de paus en twee belangrijke vorsten uit Milaan en Rimini. Dit gebeurde tijdens de jaarlijkse processie in Florence ter gelegenheid van de 'magiërs,' zoals de wijzen uit het Oosten in die tijd werden genoemd. In de privékapel van De' Medici heeft het verhaal van de wijzen uit het Oosten op de eerste plaats een religieuze betekenis. Maar het wordt ook in verband gebracht met de opkomst van het humanisme in die tijd.
Alexandra Kehayoglou is een Argentijnse kunstenaar die grote, handgeknoopte tapijten maakt en als kunstwerken presenteert. Haar grootouders waren afkomstig uit Griekenland en emigreerden in 1922 naar Argentinië waar ze een bedrijf opstartten voor het maken en verkopen van tapijten. Kehayoglou onderzoekt en verbeeldt landschappen in Argentinië die door toedoen van de mens veranderen en verloren dreigen te gaan.
Bekijk afbeelding 11, 12 en 13.
In 2021 maakte Alexandra Kehayoglou een geknoopt (getuft) tapijt met daarop een voorstelling van een deel van de meanderende Paraná rivier in Argentinië. De kunstenaar heeft geprobeerd de variatie in het landschap te verbeelden.
Bekijk afbeelding 11, 12 en 13.
Kehayoglou wil de beschouwer nauw betrekken bij dit werk.
Gozzoli en Kehayoglou verwerken beiden lokale landschappen in hun werk: Gozzoli het landgoed van De' Medici in Toscane en Kehayoglou een rivierengebied in Argentinië. De betekenis van het landschap verschilt tussen beide werken.
Het tapijt van Kehayoglou was te zien op de tentoonstelling 'Schurend Paradijs' in Kunsthal KAdE in Amersfoort (2022). Hier waren werken tentoongesteld van kunstenaars die het ideaal van een maakbare wereld, een paradijs, ter discussie stelden.
Door middel van kunst proberen de tentoonstellingsmakers het publiek na te laten denken over onderwerpen zoals klimaatverandering en de maakbaarheid van de wereld.
afbeelding 8

Deel van het fresco van Benozzo Gozzoli. Een stoet ruiters trekt door een rotsachtig landschap met bomen en een kasteel op de heuvel. In het midden rijdt Caspar op een wit paard, omringd door een gevolg in rijk versierde kleding en rode hoofddeksels.
Vraag 10 3 punten
Noem nog drie aspecten van de voorstelling waaruit je kunt afleiden dat Caspar de belangrijkste figuur is.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie aspecten, bijvoorbeeld: Caspar rijdt vooraan in de stoet en anderen volgen hem; Caspar is met zijn paard in zijn geheel afgebeeld, zonder overlapping of afsnijding; Caspar wordt opgewacht of begroet door ruiters te paard (uiterst rechts); de kleding of het hoofddeksel van Caspar is voornaam en versierd; het hoofd van Caspar is naar de beschouwer toegedraaid of Caspar kijkt de beschouwer aan. (3p)
Het aspect dat de tekst al noemt (Caspar staat op de voorgrond) telt niet mee. Per juist aspect 1 punt.
Vraag 11 2 punten
Beschrijf op welke manier de ruimtewerking en de compositie bijdragen aan de kunstmatigheid van het landschap.
Bekijk het antwoord
- Ruimtewerking: de rotsformaties zijn naar verhouding te klein en te dichtbij vergeleken met de personen op de voorgrond; of door de hoge horizon of het vogelperspectief lijkt de ruimte ondiep; of door harde contouren, overal even verzadigde kleuren of het ontbreken van atmosferisch perspectief lijkt de ruimte ondiep; of de plasticiteit van rotsen, bomen en struiken is patroonmatig of wordt gekenmerkt door herhaling. (1p)
- Compositie: de compositie is heldere of meetkundige ordening (een driehoek en een ovaal zijn herkenbaar); of eenheid, rust en harmonie, bijvoorbeeld door de herhaling van verticalen zoals boomstammen; of een stapeling van elementen zoals rotsformaties en wegen. (1p)
Per onderdeel, ruimtewerking en compositie, 1 punt.
Vraag 12 1 punt
Het kunstmatige landschap past bij de opvatting over schoonheid in de renaissance. Leg dit uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het kunstmatige landschap een geïdealiseerd landschap is, dat past bij de renaissancistische opvatting dat de natuur door (goddelijke) orde en harmonie, zuivere maatverhoudingen (proporties) en geometrie wordt bepaald. (1p)
afbeelding 11

Foto van het tapijt in een witte tentoonstellingsruimte. Het lange, geknoopte tapijt loopt over de vloer en tegen de wand. Het toont een rivierlandschap met groene begroeiing en velden.
afbeelding 12

Foto van drie mensen die tegen de wand op het tapijt zitten. Het tapijt is zacht en groen van kleur.
afbeelding 13

Detail van het tapijt: rechthoekige akkers in lichte en donkere groene, gele en bruine tinten, afgewisseld met begroeiing.
Vraag 15 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de vormgeving die bijdragen aan de variatie in het landschap.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee aspecten van de vormgeving, bijvoorbeeld: kleur (grote variatie in kleurschakeringen, zoals groene, oranje en terra tinten van begroeiing en blauwe tinten van de rivier); textuur (variatie in texturen, zoals langere en kortere draden, of draden die dichter of minder dicht geknoopt zijn); reliëf (afwisseling van vlakke en opgehoogde, dikkere delen); vorm of compositie (contrast tussen rechte lijnen en vormen, of afwisseling tussen organische en geometrische delen). (2p)
Per juist aspect 1 punt.
Vraag 16 2 punten
Kehayoglou wil de beschouwer nauw betrekken bij dit werk. Beschrijf twee verschillende manieren waarop ze dit bereikt.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee verschillende manieren, bijvoorbeeld: de tactiele kwaliteit (de zachte textuur van wol of textiel nodigt uit tot aanraken; bezoekers mogen op het werk lopen en zitten); het grote formaat (de beschouwer kan erin opgaan, erop zitten en onderdeel worden van het kunstwerk); de plaatsing (gedeeltelijk op de vloer en gedeeltelijk tegen de wand, waardoor je omgeven wordt door het tapijt); herkenbaarheid (het tapijt verbeeldt een bestaand Argentijns landschap, en bezoekers die dit herkennen worden erbij betrokken). (2p)
Per juist antwoord 1 punt. Twee manieren die hetzelfde zijn, tellen als een.
2024, tijdvak 1: Virgil Abloh, grensverleggend ontwerper
Opgavetekst
Virgil Abloh, grensverleggend ontwerper
Modeontwerper Virgil Abloh (1980-2021) groeide op in Chicago waar hij architectuur studeerde en als architect werkte voordat hij doorbrak als modeontwerper. Hij werd bekend als oprichter van het streetwear merk Off White. In 2018 kreeg hij als eerste Afro-Amerikaanse man een belangrijke functie bij een Europees modehuis: hij werd artistiek directeur van de mannenlijn van Louis Vuitton in Parijs.
Op afbeelding 14 en 15 zie je een jas die Abloh heeft ontworpen voor de wintercollectie van 2021. Uit dit ontwerp is zijn belangstelling voor architectuur af te leiden.
De jas op afbeelding 14 en 15 is niet bedoeld en ook niet geschikt voor dagelijks gebruik.
De ontwerpen zoals de jas op afbeelding 14 en 15 worden ook wel 'showpieces' genoemd. Deze showpieces zijn van artistieke betekenis voor de ontwerper. Voor het modehuis zijn ze vooral van commercieel belang.
Op figuur 8 zie je een beroemde foto van architecten die in 1931 deelnamen aan het Beaux Arts Ball (schone-kunstenbal) in New York. Naar het voorbeeld van de Franse academie gaven Amerikaanse kunstacademies en kunstinstituten vanaf het eind van de negentiende eeuw jaarlijks een feest, waarmee ze de aandacht van (potentiële) geldschieters wilden trekken. Op figuur 8 betrof het de afdeling architectuur. In het midden zie je William Van Alen, de architect van The Chrysler Building, verkleed als zijn eigen ontwerp. The Chrysler Building is tot op de dag van vandaag nog een van de beroemdste wolkenkrabbers in New York.
Bekijk afbeelding 16 en figuur 8.
Het is aannemelijk dat Abloh met (de presentatie van) zijn bijzondere Parijs-jas verwijst naar dit Beaux Arts Ball in New York.
Architect Ludwig Mies van der Rohe was van 1938 tot 1958 directeur van de architectuuropleiding waar Abloh studeerde. Abloh is sterk beïnvloed door het werk van deze architect. Zo verwijst hij in zijn modeshow naar het paviljoen dat Mies van der Rohe in 1929 ontwierp voor de wereldtentoonstelling in Barcelona. Je ziet het paviljoen op afbeelding 17 tot en met 19. Het gebouw is voor een belangrijk deel opgebouwd uit materialen zoals marmer (travertijn, onyx), staal, beton en glas.
Bekijk afbeelding 17 tot en met 19.
Het paviljoen deed dienst als ontvangstruimte en entreegebouw van de tentoonstelling, ook bij de officiële opening van de wereldtentoonstelling. Het gebouw had dus vooral een representatieve functie.
Met dit gebouw presenteerde Duitsland zich op de wereldtentoonstelling.
Bekijk afbeelding 16 tot en met 23.
Uit de setting (het decor) waarin de modeshow van Abloh zich afspeelt, is af te leiden dat hij zich liet inspireren door het paviljoen van Mies van der Rohe.
Tijdens de productie van de wintercollectie en de show was Abloh ernstig ziek. Hij wist dat hij snel zou komen te overlijden. Hij zei over zijn laatste collectie: "Alles wat ik ben zit in deze show. Dit is heel persoonlijk."
Bekijk afbeelding 14 en 20 tot en met 23.
Met deze modecollectie verwijst Abloh naar zijn eigen geschiedenis: je kunt er verschillende persoonlijke inspiratiebronnen van Abloh in herkennen.
Abloh waardeerde het dat Mies van der Rohe een (uniforme) stijl nastreefde die overal ter wereld begrepen werd en toepasbaar was. Ook Abloh streefde een dergelijke internationaal begrepen stijl na, maar hij gaf er een andere invulling aan dan Mies van der Rohe.
afbeelding 14

Model in een witte broek en een witte jas. Op de jas zitten driedimensionale blokken en gebouwen, onder meer een kathedraal met torens en een kleine toren. De achtergrond is donker marmer.
afbeelding 15

Close-up van het model met de jas. Op de jas een kathedraal met torens (Notre-Dame), een oranje spitse vorm die lijkt op de Eiffeltoren, en een gebouw met ronde details op de mouw.
Vraag 20 3 punten
Geef drie verschillende manieren waarop dit ontwerp getuigt van belangstelling voor architectuur.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie manieren, bijvoorbeeld: het ontwerp verwijst in zijn prints of vormen naar gevels van gebouwen; er zijn iconische gebouwen of monumenten opgenomen (zoals de Eiffeltoren, het Louvre of de Notre-Dame); het ontwerp is opgebouwd uit volumes of blokken; het ontwerp bevat een bovenaanzicht of zijaanzicht zoals bij architectuur; het ontwerp als geheel lijkt op een stad of een verzameling grote, dicht op elkaar geplaatste blokken. (3p)
Per juist antwoord 1 punt. Alleen de eerste drie antwoorden tellen mee.
afbeelding 20

Twee modellen in groene kleding lopen langs een donkere marmeren wand. Een van hen draagt een bruine koffer met de tekst 'Tourist'. Op de achtergrond witte stoelen.
afbeelding 21

Model in een lange rode, geruite jas met hoed, met het gezicht bedekt door een doek. Het model duwt een metalen koffer op een trolley en draagt hoge laarzen.
afbeelding 22

Model in een grijze hoodie, met een gekleurd, bont geweven doek om het lichaam en een bruine tas. Witte schoenen.
afbeelding 23

Model in een lange bruine jas met marmerpatroon, een zonnebril en een gele tas in de hand.
Vraag 27 3 punten
Uit de setting (het decor) waarin de modeshow van Abloh zich afspeelt, is af te leiden dat hij zich liet inspireren door het paviljoen van Mies van der Rohe. Beschrijf drie aspecten van de setting (het decor) waaruit je dit kunt afleiden.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie aspecten van het decor die naar het Barcelona-paviljoen verwijzen, bijvoorbeeld: natuursteen of een marmermotief in het decor, net als in het paviljoen; spiegelende materialen in het decor, net als in het paviljoen; minimalistische vormgeving in zowel het decor als het paviljoen; dezelfde meubels of (Barcelona)stoelen als in het paviljoen; lichtdoorlatend materiaal in beide. (3p)
Per juist aspect 1 punt. Alleen de eerste drie aspecten tellen mee.
2024, tijdvak 2: Sobere harmonie
Opgavetekst
afbeelding 1

Foto van het interieur van de San Lorenzo in Florence, gezien vanuit het middenschip richting het altaar. Ronde arcaden rusten op zuilen met kapitelen. Boven het middenschip een cassetteplafond met verdiepte vierkante vakken. In de wanden ronde vensters. In de verte het altaar met een beschilderde halfronde nis.
afbeelding 2

Foto van het interieur van de Sagrestia Vecchia: een kleine vierkante ruimte met een koepel die op de hoeken rust. In de koepel een lichtopening in het midden en in de hoeken ronde medaillons met reliëfs. In de wanden rondbogen en nissen met beelden. In het midden een tafel op een rood-bruin betegelde vloer.
figuur 1

Drie tekeningen van de Sagrestia Vecchia. (a) Een schematische 3D-tekening: een vierkante ruimte met daarop een koepel met ronde openingen. (b) Een plattegrond: een vierkante ruimte met daarin een cirkelvormig grondvlak, verdeeld in twaalf segmenten. (c) Een doorsnede: de koepel boven de wand, een rij ronde vensters en een onderste verdieping met rondbogen.
Vraag 2 3 punten
In de renaissance speelden meetkundige principes een belangrijke rol. Brunelleschi maakte in zijn ontwerp voor de Sagrestia Vecchia gebruik van driedimensionale geometrische vormen en regelmatige maatverhoudingen. Bekijk figuur 1. Op figuur 1 zie je een schematische 3D-tekening (a), een plattegrond (b) en een doorsnede (c) van de Sagrestia Vecchia. Beschrijf de manier waarop Brunelleschi driedimensionale geometrische vormen toepast in figuur 1a, en twee voorbeelden van regelmatige maatverhoudingen die je ziet in figuur 1b en/of 1c.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat het ontwerp op figuur 1a bestaat uit een combinatie of stapeling van driedimensionale geometrische vormen, zoals een kubus met daarop een cilinder en een (iets aangesneden) halve bol. (1p)
- Noemt twee van de volgende regelmatige maatverhoudingen (figuur 1b en/of 1c): de hoogte van de sacristie is opgebouwd uit drie gelijke delen (onderste deel tot aan de pendentieven / pendentieven tot aanzet koepel / koepel); de sacristie is symmetrisch; de muren zijn even groot als het vloerplan (een exacte kubus); de koepel is verdeeld in (twaalf) gelijke segmenten; de hoogte van de boogvorm (middendeel) is gelijk aan de hoogte van de koepel; de koepel bevat twaalf ronde ramen op gelijke afstand van elkaar; er zijn drie gelijkmatige (boog)ramen zichtbaar in de dwarsdoorsnede; de apsis is verdeeld in drie gelijke delen; de vormen of bouwelementen worden in regelmatige aantallen (twee, drie of twaalf) herhaald. (2p)
Het driedimensionale deel is 1 punt. Voor de maatverhoudingen is 1 punt per juist voorbeeld, met twee voorbeelden is het maximum 2.
afbeelding 3

Schildering (fresco) in een rijk versierde omlijsting. Links Cosimo de' Medici, rechtop en wijzend. Rechts van hem Brunelleschi (de knielende figuur) en de beeldhouwer Ghiberti. Zij dragen het schaalmodel van het ontwerp van de San Lorenzo, dat door Ghiberti gemaakt is. In de achtergrond wordt gewerkt aan de bouw van de kerk: mensen op steigers en bouwmaterialen.
Vraag 3 2 punten
De voorstelling maakt duidelijk dat Cosimo de' Medici de rol van opdrachtgever had. Bekijk afbeelding 3. Beschrijf twee aspecten van de voorstelling waaruit dit blijkt.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende aspecten van de voorstelling: Cosimo wijst naar het werk dat gedaan moet worden of maakt een gebiedend gebaar; Cosimo ontvangt het schaalmodel van de kerk of krijgt het aangeboden; Cosimo heeft een buidel (met geld) aan zijn riem; Cosimo staat rechtop, terwijl de architect knielt en/of de beeldhouwer (eerbiedig) gebogen naar voren stapt. (2p)
Per juist antwoord 1 punt, met twee juiste antwoorden is het maximum 2.
afbeelding 4

Foto van de abdij Sint Benedictusberg, gezien van voren: een lang, laag gebouw met een platte dakrand en een rij ramen. Rechts een toren met een puntdak. Op de voorgrond een grasveld.
afbeelding 5

Foto van de abdij Sint Benedictusberg, gezien van de voorkant: een bakstenen gebouw met een schuin dak en ramen. Voor het gebouw een hoge, losstaande zuil met een kruis erop. Rechts een blokvormige toren met lamellen en een toren met een puntdak. Op de voorgrond een asfaltweg met een auto.
figuur 2

Zwart-wit luchtfoto van de gehele abdij Sint Benedictusberg, omgeven door bomen. Op de plekken van de letters: a het voorplein, b het entreegebouw, c de kerk en d het kloosterdeel met de torens uit het begin van de 20e eeuw.
Vraag 6 3 punten
De abdij Sint Benedictusberg huisvest een besloten leefgemeenschap. Bekijk afbeelding 4 en 5 en figuur 2. Beschrijf drie aspecten van de architectuur die dit besloten karakter benadrukken.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende aspecten van de architectuur: het gebouw heeft hoge wanden (zoals bij een burcht of vesting); de wanden zijn relatief gesloten of bestaan uit (deels) ononderbroken muurvlakken; de nieuwbouw vormt vanaf het voorplein een wand die de abdij lijkt af te sluiten van de buitenwereld; de entree wordt niet benadrukt of bevindt zich aan de zijkant en ligt bij aankomst niet in het zicht; in de wanden zitten weinig, kleine of smalle ramen. (3p)
Per juist aspect 1 punt, met drie juiste aspecten is het maximum 3.
Vraag 9 2 punten
Van der Laan streefde naar een vormgeving die zou bijdragen aan het tot rust komen van de geest. Bekijk afbeelding 6 tot en met 8. Beschrijf twee manieren waarop de vormgeving van het interieur bijdraagt aan het tot rust komen van de geest. Laat hierbij de inrichting / het meubilair buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee van de volgende manieren waarop de vormgeving van het interieur bijdraagt aan rust: de sobere of gedempte kleuren, zoals de (licht)grijze muren en het bruine plafond, bieden rust; de strenge symmetrie draagt bij aan rust in de ruimte; het ontbreken van decoratie voorkomt afleiding; de evenwichtige meetkundige verhoudingen (de verhoudingen volgens het 'plastische getal', zoals de opening in de wand die vier keer zo groot is als het raam) zorgen voor orde en regelmaat en dragen bij aan rust; de herhaling van of regelmaat in vormen geeft rust in de ruimte; de nadruk op lichtval, het sturen van invallend licht door kleine ramen (lichtbeuk), roept een spirituele sfeer op en draagt bij aan innerlijke rust. (2p)
Per juiste manier 1 punt, met twee juiste manieren is het maximum 2. De inrichting en het meubilair tellen niet mee.
2024, tijdvak 2: Menselijk / dierlijk
Opgavetekst
afbeelding 9

Naturalistisch beeld van een lopende leeuw op een rechthoekige sokkel. De leeuw heeft een volle manen, de kop is naar voren gericht en de staart staat omhoog. De spieren en de vacht zijn gedetailleerd weergegeven. Het beeld is donkerbruin.
Vraag 12 4 punten
In de negentiende eeuw specialiseerde een groep Franse kunstenaars zich in het vervaardigen van naturalistische dierenbeelden. Deze kunstenaars werden 'animaliers' genoemd. Bekijk afbeelding 9. Op afbeelding 9 zie je een klein naturalistisch beeld van een leeuw. Het is in 1847 gemaakt door Antoine-Louis Barye, een van de eerste animaliers. Animaliers bestudeerden de dieren die zij wilden uitbeelden zorgvuldig. Beschrijf vier verschillende aspecten (elk met een voorbeeld) van het beeld op afbeelding 9 waaruit deze zorgvuldige bestudering blijkt.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft vier van de volgende aspecten van het beeld, elk met een voorbeeld: de verhoudingen zijn juist (de kop met brede manen, de relatief korte snuit, de lange staart); de weergave van de anatomie is correct (de grote spieren en de ribben); de textuur is precies weergegeven (de vacht die bij het lichaam kort is, de manen die in lokken zijn weergegeven); de natuurgetrouwe beweging (de dreigende manier van lopen, de bewegelijke stand van de poten, de suggestie van beweging in de staart); de opvallende details die kenmerkend zijn voor de leeuw (de opengesperde bek). (4p)
Per juist aspect met voorbeeld 1 punt, met vier juiste is het maximum 4. Alleen als aspect en voorbeeld beide juist zijn, telt het punt.
afbeelding 10

Donker bronzen beeld van een gorilla die een vrouw ontvoert. De gorilla staat op een rotsachtig voetstuk, houdt de vrouw met één arm vast en heeft zijn andere arm omhoog. De vrouw ligt tegen het lichaam van de gorilla aan.
afbeelding 11

Ander aanzicht van hetzelfde beeld: de gorilla met de vrouw op het rotsachtige voetstuk, van schuin voren gezien.
afbeelding 12

Derde aanzicht van hetzelfde beeld, van schuin opzij gezien: de gorilla houdt de vrouw vast en zijn grote hand hangt omlaag. Het voetstuk is rotsachtig.
figuur 5

Foto van het beeld Gorilla ontvoert een vrouw in een museumzaal, gezien vanaf de zijkant. Links staat een persoon in een donkere trui met de rug naar de camera, die naar het beeld kijkt. Het beeld staat op een hoog voetstuk, boven ooghoogte van de bezoeker. De gorilla houdt een vrouw vast.
Vraag 15 2 punten
Op figuur 5 en op afbeelding 10, 11 en 12 zie je verschillende aanzichten van het beeld Gorilla ontvoert een vrouw van Frémiet uit 1887. Frémiet won met dit beeld een prijs op de Salon van dat jaar. Bekijk afbeelding 10, 11, 12 en figuur 5. Voor de bezoekers van de Salon was Gorilla ontvoert een vrouw een imponerend beeld. Leg uit dat het formaat hieraan bijdraagt en de compositie hieraan bijdraagt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het formaat bijdraagt aan de indruk, bijvoorbeeld: het beeld is op ware grootte of mensgrootte, waardoor de bezoeker zich goed kan inleven of zich geconfronteerd ziet met de eigen kwetsbaarheid; of de gorilla bevindt zich door de hoge sokkel boven ooghoogte van de bezoeker, die zich hierdoor nietig kan voelen of geïmponeerd raakt. (1p)
- Legt uit dat de compositie bijdraagt aan de indruk, bijvoorbeeld: de dynamiek of de verschillende richtingen in de compositie dagen de bezoeker uit om rondom het beeld te lopen om het geheel te zien; of de dynamische compositie werkt spanningverhogend, alsof de bezoeker getuige is van de scène. (1p)
Twee onderdelen van elk 1 punt: het formaat en de compositie. Per onderdeel is een van de genoemde voorbeelden voldoende.
Vraag 18 2 punten
Het schilderij De mandril wordt gerekend tot het expressionisme. Bekijk afbeelding 13. Noem twee aspecten van de vormgeving die kenmerkend zijn voor een expressionistische wijze van schilderen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende aspecten van de vormgeving: dynamische penseelvoering, vegen, strepen of toetsen in verschillende richtingen; het handschrift van de schilder is zichtbaar, met een driftige, ruwe penseelvoering; de olieverf is direct opgebracht of er is over nog natte verf heen geschilderd (schetsmatig); sterke kleurcontrasten, deels onnatuurlijk kleurgebruik (paars, geel en blauw in de vacht), of kleur die onvermengd is opgebracht of op het doek is gemengd. (2p)
Per juist aspect 1 punt, met twee juiste aspecten is het maximum 2.
2024, tijdvak 2: Andy en Alice
Opgavetekst
figuur 7

Zwart-wit foto van Jackson Pollock in zijn atelier. Hij zit gebogen over een groot doek op de vloer; op het doek zijn verfdruppels en verfvlekken zichtbaar. Links aan de muur hangt een schilderij.
figuur 8

Drie zwart-wit portretfoto's van Andy Warhol, onder elkaar, zoals uit een fotohokje. Het hoofd staat in drie verschillende standen. De uitdrukking is neutraal en het gezicht kijkt recht naar de camera.
Vraag 23 2 punten
Op figuur 7 zie je de Amerikaanse schilder Jackson Pollock in zijn atelier. Deze abstract-expressionist was rond 1950 zo bekend dat hij gefotografeerd werd voor een populair lifestyle-magazine. Figuur 8 toont een zelfportret van Andy Warhol uit 1964. Zijn zelfportret is gemaakt door een photobooth, een automatische camera zoals in een fotohokje. Warhol voelde zich niet thuis bij de macho-wereld van de abstract-expressionisten. Hij zei over hen: “De schilders waren allemaal rondscheurende vechtersbazen. Die stoerheid hoorde bij de traditie en paste bij hun gekwelde, gepijnigde kunst.” Warhol zette zich af tegen dit type kunstenaar. Zijn photobooth portret was in de kunstwereld dan ook vernieuwend. Bekijk figuur 7 en 8. Beschrijf aan de hand van de vormgeving en de voorstelling wat het zelfportret van Warhol in die tijd voor de kunstwereld zo vernieuwend maakte.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft een aspect van de vormgeving, bijvoorbeeld: het langgerekte of rechthoekige formaat van de fotostrip, de driedeling of ritmische herhaling, de technisch niet volmaakte foto (onscherp of overbelicht), of het werk dat door een (volautomatisch) apparaat is gemaakt. (1p)
- Beschrijft een aspect van de voorstelling, bijvoorbeeld: het zelfportret bestaat in feite uit drie zelfportretten; de emotieloze of neutrale uitdrukking, die kenmerkend is voor een standaard pasfoto; de drie standen van het hoofd, die ongebruikelijk zijn voor één zelfportret; de houding is niet of nauwelijks geposeerd. (1p)
Een onderdeel vormgeving (1 punt) en een onderdeel voorstelling (1 punt). Vormgeving: het langgerekte of rechthoekige formaat van de fotostrip, de driedeling of ritmische herhaling, de technisch niet volmaakte foto, of het werk dat door een machine is gemaakt. Voorstelling: het zelfportret bestaat uit drie zelfportretten, de emotieloze of neutrale uitdrukking, de drie standen van het hoofd, of de niet geposeerde houding.
afbeelding 20

Schilderij Jackie Curtis and Ritta Redd (1970) van Alice Neel. Twee vrouwen zitten naast elkaar op een geel-oranje achtergrond. De ene vrouw heeft rood haar en een gestreepte zwart-witte top. De andere heeft blond krullend haar, een gestreepte gele-groene trui en een blauwe broek. De schilderstreken zijn losjes en expressief.
Vraag 28 3 punten
Op afbeelding 20 zie je het schilderij Jackie Curtis and Ritta Redd (1970) dat de Amerikaanse kunstenaar Alice Neel van Jackie Curtis en Rita Redd maakte. Neel woonde en werkte sinds de jaren dertig van de vorige eeuw ook in New York. Ze maakte voornamelijk portretten van mensen die ze om persoonlijke of maatschappelijke redenen interessant vond. Bekijk afbeelding 20. Neel noemde zichzelf 'schilder van zielen'. Die benadering past bij een traditie van expressionisme in de kunst. Geef drie aspecten van het expressionisme die je kunt herkennen in het werk op afbeelding 20.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende aspecten van het expressionisme: het handschrift van de kunstenaar is zichtbaar, de schildertoets is zichtbaar, of het schilderij is vlot schetsmatig geschilderd (de achtergrond is niet af); sterke kleurcontrasten, zoals het blauw en roze in de gezichten en in de kleding; de grillige, zwaar aangezette contour om de figuren; vervormingen van gelaatstrekken of lichaamsdelen; de figuren zijn in het kader gedrukt; de voorkeur voor bijzondere of veelal kwetsbare mensen, zoals drag-queens. (3p)
Per juist aspect 1 punt, met drie juiste aspecten is het maximum 3.
afbeelding 21

Schilderij van Andy Warhol door Alice Neel (1970). Warhol zit op een lichte bank, met gesloten ogen en een ontbloot bovenlijf. Zijn handen zijn voor zijn buik gevouwen. Hij draagt een licht medisch korset rond de buik, een bruine broek en bruine schoenen. De achtergrond is lichtblauw en lichtgrijs, met dunne lijnen die de bank aangeven.
Vraag 29 2 punten
In 1970 schilderde Neel ook een portret van Andy Warhol. Je ziet het portret op afbeelding 21. Warhol was in 1968 beschoten. Hierdoor moest hij altijd een medisch korset dragen om zijn buik te ondersteunen. Dit korset is ook zichtbaar op het schilderij. Bekijk afbeelding 21. Alice Neel geeft Warhol hier weer als een kwetsbaar mens. Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die bijdragen aan de indruk van kwetsbaarheid.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee van de volgende aspecten van de voorstelling die bijdragen aan de indruk van kwetsbaarheid: de ogen zijn gesloten, waardoor hij zich lijkt af te sluiten voor zijn omgeving; het bovenlichaam is ontbloot, waardoor hij zichzelf letterlijk en figuurlijk bloot geeft; de bijna lege omgeving, waarin de figuur lijkt te zweven; de nadruk op imperfecties en ouderdom, zoals het litteken, de magere schouders of de rimpels; het lichaam is slechts gedeeltelijk ingekleurd, waardoor het lijkt op te lossen in de omgeving; de blauwe vlek achter zijn rug lijkt op vleugels. (2p)
Per juist aspect 1 punt, met twee juiste aspecten is het maximum 2.
2023, tijdvak 1: Samen bouwen en vormgeven
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6
Op afbeelding 1 zie je een miniatuur die Jean Fouquet rond 1465 maakte in opdracht van de hertog van Nemours. De voorstelling verwijst naar het Bijbelverhaal over koning Salomo die in opdracht van God een schitterende tempel in Jeruzalem liet bouwen. Volgens de verhalen werd de tempel zo'n 500 jaar later totaal verwoest. Fouquet schilderde de tempel van Salomo in de vorm van een gotische kerk, zoals de kathedraal van Tours die je ziet op figuur 1.
[figuur 1: zie het originele examen]
Bekijk figuur 1. De rijke versiering in de vorm van pinakels en beeldhouwwerken zijn kenmerkend voor de gotische bouwstijl.
Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. Kunsthistorici nemen aan dat Fouquet de kathedraal uit zijn geboortestad Tours als voorbeeld heeft genomen voor zijn 'tempel van Salomo'.
Bekijk afbeelding 1 en het detail op afbeelding 2. In de middeleeuwen hadden schilders en beeldhouwers nog niet zo’n voorname status als in de renaissance: beeldhouwers waren ambachtsmannen. Op afbeelding 2 zie je links onderin een beeldhouwer aan het werk.
Bekijk afbeelding 1. Links op afbeelding 1 is het paleis van koning Salomo afgebeeld. Fouquet plaatste de bouwmeester naast de koning op het balkon van het paleis.
De miniatuur van Fouquet is onderdeel van een uitgebreid manuscript met religieuze, deels ook historische verhalen. Het manuscript is speciaal gemaakt voor de hertog van Nemours. Opdrachtgevers van dergelijke rijk geïllustreerde manuscripten hadden vaak zowel religieuze als maatschappelijke redenen om zo'n opdracht te verstrekken.
Op afbeelding 3 zie je een houtsnede met een voorstelling van een middeleeuwse kathedraal gemaakt door de kunstenaar Lyonel Feininger. De houtsnede werd gebruikt voor het omslag van het manifest dat in 1919 verscheen bij de oprichting van het Bauhaus: de nieuwe opleiding voor kunstenaars, vormgevers en architecten. Het manifest riep kunstenaars op om niet langer kunst te maken, maar om samen het dagelijks leven vorm te geven en te vernieuwen.
Bekijk afbeelding 3. De middeleeuwse kathedraal staat onder meer voor de vernieuwing die het Bauhaus in het onderwijs wilde realiseren.
De Duitse kunstenaar Marianne Brandt begon haar opleiding aan het Bauhaus in 1923. Als een van de eerste vrouwelijke studenten werd ze toegelaten op de metaalwerkplaats. Op afbeelding 4 zie je een aluminium plafondlamp die Brandt ontwierp tijdens haar studie aan het Bauhaus.
Bekijk afbeelding 4. Het ontwerp van deze lamp was vernieuwend en paste bij het streven van het Bauhaus om kwalitatief hoogwaardige en betaalbare producten op de markt te brengen.
Naast haar werk op de metaalwerkplaats, experimenteerde Marianne Brandt met fotografie en fotomontages. Op afbeelding 5 zie je een zelfportret. De foto is gemaakt in haar studentenkamer in het Bauhaus- gebouw in Dessau. Op figuur 2 zie je links het gedeelte van het gebouw waarin de studentenflats zich bevonden.
[figuur 2: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 5. Brandt presenteert zichzelf in dit portret als een vernieuwer, als een kunstenaar met een nieuwe visie op vormgeving.
Na haar opleiding kreeg Brandt een aanstelling als hoofd van de ontwerpafdeling van de Duitse metaalwarenfabriek Ruppelwerke, waar ook 'luxeartikelen' van gelakt blik werden gemaakt. In een brief aan haar voormalige leermeester van het Bauhaus deed ze haar beklag over de in haar ogen onsamenhangende collectie, veelal kitscherige ontwerpen en de hiërarchische verhoudingen binnen het bedrijf.
Op afbeelding 6 zie je de fotomontage die Brandt rond 1930 maakte. De titel is Met alle tien vingers. In Duitsland was dit een uitdrukking voor het goed volbrengen van je taak, met inzet van al je talenten.
Stelling: Het werk op afbeelding 6 is te zien als een kritisch commentaar op de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt.
Vraag 8 2 punten
Geef met twee aspecten van de vormgeving aan waaruit je die vernieuwing kunt afleiden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Als een juist aspect van de vormgeving gegeven wordt zonder verklaring waarom het vernieuwend is, geen scorepunt toekennen.
2023, tijdvak 1: Levensverhaal op wandtapijt
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 7 tot en met 14
Grayson Perry is een van de bekendste hedendaagse Britse kunstenaars. Zijn oeuvre omvat onder andere werken in keramiek, wandkleden en modeontwerpen. Daarnaast is hij actief als schrijver en filmmaker.
Op afbeelding 7 zie je The Walthamstow Tapestry (Het tapijt uit Walthamstow), een zeven meter lang wandtapijt dat Perry maakte in 2009. Het tapijt is geweven. De titel verwijst naar de Londense wijk waar Perry's atelier gevestigd was toen hij het tapijt ontwierp.
Bekijk afbeelding 7. Het tapijt stelt de levensloop van een mens voor. Perry verbeeldt deze levensloop op verschillende manieren. Zo is de gele lijn met 'trappetjes' te zien als de ontwikkeling en maatschappelijke carrière van de mens.
Bekijk afbeelding 7 en de details op afbeelding 8 en 9. Perry stelt dat ons (westerse) bestaan niet los te zien is van de consumptiemaatschappij waarin we leven.
[figuur 3: zie het originele examen]
Grayson Perry laat zich inspireren door mode, kunstnijverheid, volkskunst en door de geschiedenis van tapijtkunst. Het middeleeuwse Tapijt van Bayeux is een belangrijk voorbeeld uit die geschiedenis. Je ziet enkele delen uit dit tapijt op figuur 3. Op afbeelding 10 en 11 zie je twee details.
Het ruim zeventig meter (!) lange, geborduurde tapijt is gemaakt in de 11e eeuw en verbeeldt een historische slag in Engeland. Tot op de dag van vandaag hebben kunsthistorici nog niet kunnen achterhalen door wie het tapijt gemaakt is, al duiden de verschillende borduurstijlen op meerdere makers.
Bekijk afbeelding 10 en 11. De makers borduurden met dikke wol op een linnen ondergrond. Daarbij gebruikten ze slechts acht kleuren. Ondanks het gebruik van dikke wol en een beperkt kleurenpalet, lukte het de makers te zorgen voor een levendige variatie in de vormgeving van de mens- en dierfiguren.
Bekijk afbeelding 10 en 11. In de middeleeuwen konden de meeste mensen niet lezen. Om die reden moest het verhaal zo helder en duidelijk mogelijk in beeld worden gebracht.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 11 en figuur 3. The Walthamstow Tapestry is (mede) gebaseerd op het tapijt van Bayeux.
Dat Grayson Perry zo bekend is komt niet alleen door zijn werk, maar ook door zijn kleurrijke persoonlijkheid. Regelmatig verkleedt de kunstenaar zich als vrouw, zijn alter ego Claire, en rijdt hij op een opvallende motor (zie afbeelding 12 en 13). De teddybeer die Perry kreeg toen hij als kind de mazelen had, speelt ook een belangrijke rol in zijn leven (zie afbeelding 14). Hij kent aan deze knuffel, die hij Alan Measles (Alan Mazelen) noemt, goddelijke krachten toe, gebruikt hem als inspiratiebron voor zijn werk en neemt hem mee in een 'reliekhouder' achterop zijn motor.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 9 en 12 tot en met 14. Ofschoon Perry in zijn doen en laten vrij extreem is, wil hij dat zijn werk toegankelijk is voor een breed publiek. Met The Walthamstow Tapestry brak hij naar eigen zeggen door bij het grote publiek.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 9. Perry streeft met zijn werk en zijn alter ego Claire ernaar de beschouwer bewust te maken van vaste denkbeelden over gender en rolpatronen (bijvoorbeeld tussen mannen en vrouwen).
Vraag 10 2 punten
Beschrijf nog twee manieren waarop de levensloop verbeeld wordt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Helemaal links is een vrouw die een kind baart / een geboorte te zien en helemaal rechts iemand die in zijn graf ligt / overleden is (begin en eind van het leven). − De rode lijn over het tapijt is te zien als een levensader / levenslijn (van links naar rechts) die geboorte en dood verbindt. − Over het tapijt zijn (van links naar rechts, chronologisch) de verschillende levensfases / generaties afgebeeld van baby / jong kind tot volwassene en bejaarde. − Er zijn voorwerpen en handelingen / activiteiten te zien die passen bij de verschillende levensfases van een mens, zoals rijden met een kind in een buggy, een meisje dat met een pop speelt, motorrijden als jong volwassene, lopen met een stok als je oud bent. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 11 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop Perry dit in het tapijt laat zien. Betrek in je antwoorden steeds een of meer voorbeelden uit het tapijt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Verschillende consumptiegoederen (verpakkingsmaterialen, huishoudelijke voorwerpen) en transportmiddelen (zoals fietsen, motoren, vliegtuigen) zijn over het hele tapijt verspreid (van wieg tot graf) aangebracht. (Hiervan maken we allemaal op een bepaald moment in ons leven gebruik.) − De merknamen en consumptiegoederen / transportmiddelen zijn steeds bij de bijpassende generatie geplaatst (zoals de buggy bij de baby en de racewagen bij de volwassene). − Merknamen, zoals Coca-Cola, EasyJet en KFC, zijn over het hele tapijt verspreid (van wieg tot graf) aangebracht (het leven is er vol mee). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 14 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop de compositie bijdraagt aan de leesbaarheid van het verhaal.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (stapeling verticaal) Er is gebruik gemaakt van stapeling, waardoor het verhaal inzichtelijk wordt. (Zo is de tafel boven de lopende figuur met de schotel eten geplaatst.) − (ordening horizontaal) De figuren zijn overwegend naast elkaar geplaatst, waardoor ze beter opvallen. − (ordening in kleur) De figuren hebben verschillende kleuren (kleding aan) en zijn tegen een egale achtergrond geplaatst, waardoor ze beter te onderscheiden zijn. − (kijkrichting) De man met de hoorn en de man achter de tafel met de geheven arm geven de kijkrichting aan, van links naar rechts, en daarmee wordt de leesrichting aangeduid. − (ordening, formaat) Het kleed is verdeeld in drie horizontale banen. In de middelste / grootste baan worden de belangrijkste gebeurtenissen verbeeld (en de onderste baan bevat aanvullingen daarop, zoals te zien op afbeelding 10). per juist antwoord (1) (2)
2023, tijdvak 1: Levende sculpturen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 15 tot en met 19
Eind jaren zestig werden in verschillende musea tentoonstellingen over moderne kunst georganiseerd waarin de verhouding tussen kunst en leven aan de orde werd gesteld. In het Stedelijk Museum Amsterdam was de tentoonstelling 'Op losse schroeven' (1969) te zien. Een criticus constateerde destijds: "Een tentoonstelling niet van mooie schilderijen en gave sculpturen, maar van houdingen, processen, ontwerpen, situaties. Als er iets op losse schroeven wordt gezet, dan is het de traditionele omgang met de kunst door musea, galeries, verzamelaars en het publiek."
De Nederlandse kunstenaar Marinus Boezem gaf museummedewerkers de opdracht om uit alle ramen van het Stedelijk Museum beddengoed te hangen. Op figuur 4 zie je een indruk van het beoogde resultaat.
[figuur 4: zie het originele examen]
Bekijk figuur 4. Boezem wilde met dit project "een frisse wind" door het museum laten waaien. Dat past bij wat de criticus opmerkte over het doorbreken van de traditionele omgang met kunst.
Tijdens de opening van de tentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam kwam het Britse kunstenaarsduo Gilbert & George langs. Het duo bestaat uit Gilbert Proesch (1943) en George Passmore (1942). Ze leerden elkaar kennen op de kunstacademie in Londen en sinds 1969 leven en werken ze samen.
Gilbert & George
- het duo was officieel geen deelnemer aan de tentoonstelling
- bleef tijdens de opening enkele uren bewegingsloos op de trap van het museum staan. Op afbeelding 15 zie je een foto van het duo op de trap.
Bekijk afbeelding 15. Het werk kreeg de titel Living Sculpture (Levende sculptuur) en bevat naast de titel nog enkele verwijzingen naar traditionele beeldhouwkunst.
[figuur 5: zie het originele examen]
Bekijk figuur 5. Op figuur 5 zie je een ander aanzicht van Living Sculpture op de trap van het museum. Net als het werk van Boezem, verbindt het kunstwerk van Gilbert & George kunst met het leven.
Kunst en leven vallen voor Gilbert & George samen. Scènes uit het dagelijks leven van het kunstenaarsduo vormen dan ook de belangrijkste onderwerpen van hun beeldende werk. Op afbeelding 16 zie een collage van foto's uit de serie The drinking pieces (De drank stukken) uit 1972. De opname werd gemaakt tijdens een 'avondje drinken'. Uit de afdrukken stelden de kunstenaars de collage samen.
Bekijk afbeelding 16. In eerste instantie wekt het werk de indruk dat het kunstenaarsduo zelf dronken was bij het maken van de opname.
Toch bestaat het werk op afbeelding 16 niet uit snapshots die gemaakt zijn tijdens een 'avondje drinken'. Het werk bestaat uit verschillende bewerkingen van een en dezelfde opname.
In 1970 verkondigden Gilbert & George onder de noemer 'What our Art Means' (Wat onze kunst betekent) dat ze Art for All (Kunst voor iedereen) wilden maken: "We willen dat onze kunst […] direct tot de mensen spreekt, over hun leven gaat en niet over hun kennis van kunst. De twintigste eeuw is vervloekt met onbegrijpelijke kunst. De decadente kunstenaars komen alleen voor zichzelf op en voor een select gezelschap dat de gewone buitenstaander uitlacht en verwerpt. Wij stellen dat raadselachtige, obscure en op vorm gebaseerde kunst decadent is, en een wrede ontkenning is van het leven van mensen."
Het kunstenaarsduo geeft in dit citaat kritiek op de abstracte en conceptuele kunst van de twintigste eeuw die zij "decadent" noemen.
Op afbeelding 17 zie je het werk Shitted (Bescheten) uit 1983. Dit werk bestaat uit een samenstelling van zestien grote fotoprints, waarop enkele uitwerpselen te zien zijn. De twee figuren onderin zijn Gilbert & George zelf.
Shitted is in de visie van Gilbert & George een goed voorbeeld van wat zij "kunst voor iedereen" noemen.
Tijdens de eerste lockdown als gevolg van COVID-19 in 2020 maakte Gilbert & George elke dag een kort filmpje over hun dagelijkse routine: over hoe zij samen eten, samen werken en samen zorgen voor voldoende beweging. Deze filmpjes werden door hun galerie op Instagram gedeeld. Op afbeelding 18 en 19 zie je twee stills uit deze filmpjes.
Bekijk afbeelding 17, 18 en 19. Stelling: De Instagramfilmpjes van Gilbert & George sluiten beter aan bij het principe van 'kunst voor iedereen', dan het werk Shitted.
Vraag 19 3 punten
Noem drie andere aspecten van dit kunstwerk die ook verwijzen naar traditionele beeldhouwkunst.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De gezichten en handen van Gilbert & George zijn geschminkt alsof ze van een metaal / brons zijn (zoals bronzen beelden). − Het betreft de presentatie van (twee) menselijke figuren, zoals vaak bij standbeelden / monumenten uit de traditionele beeldhouwkunst. − Het duo staat (dood)stil, net als een standbeeld / als standbeelden. − Ze positioneren zichzelf als een beeldengroep: in houdingen gerelateerd aan elkaar (ze kijken elkaar aan / lijken samen te wachten). − De houdingen en/of gebaren zijn 'sprekend' en/of het lijkt alsof ze 'bevroren zijn in de handeling' en dat zie je ook vaak in traditionele (verhalende) beeldhouwkunst. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 22 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de vormgeving waardoor de indruk van dronkenschap (van de fotograaf) ontstaat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De foto's zijn onscherp / bewogen, alsof de fotograaf (als gevolg van dronkenschap) niet scherp kon stellen / geen goede focus had. − De foto's tonen verschillende vreemde / schuine uitsnedes, waardoor de suggestie van wankelen / omvallen wordt gewekt. − De foto's vertonen vervormingen van de ruimte / figuren waardoor de indruk van een 'dronken blik' (dubbelzien) wordt gewekt. per juist antwoord (1) (2)
2023, tijdvak 1: Tussen twee werelden
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 24
Marjane Satrapi (1969) is een illustrator, striptekenaar en filmmaker van Iraanse afkomst. Tussen 2001 en 2005 bracht ze de graphic novel Persepolis uit: een roman in de vorm van een stripverhaal. In het boek beschrijft ze hoe ze als jong meisje opgroeit in een tijd van oorlog en revolutie, haar schooltijd in Europa (Oostenrijk) en haar terugkeer naar Iran als jonge vrouw. Satrapi noemt het boek een combinatie van persoonlijke ervaringen, (historische) feiten en fictie.
Op figuur 6 zie je het eerste hoofdstuk waarin ze beschrijft dat alle meisjes sinds de Islamitische Revolutie in 1978 een hoofddoek moeten dragen.
[figuur 6: zie het originele examen]
Op afbeelding 20 zie je een detail van de pagina op figuur 6. Boven in de tekstbalk staat: "Ik wist niet wat ik van de hoofddoek moest denken. Ik was erg gelovig, maar net als mijn ouders ook modern en progressief." Ze ervaart dit als leven tussen twee werelden: de westerse en de Arabische.
Bekijk afbeelding 20. Satrapi verbeeldt het leven tussen twee werelden: de westerse en de Arabische.
Tijdens haar middelbare schooltijd in Oostenrijk ontdekt Satrapi dat er veel vooroordelen over Iran bestaan. Zo menen haar vrienden dat Iran qua ontwikkeling achterloopt bij Europa. Satrapi keert enkele jaren later terug naar Iran voor een opleiding aan de kunstacademie. Daar merkt ze dat de conservatieve regering in Iran sinds de revolutie grote invloed heeft op het onderwijs
- ook op de kunstacademie.
[figuur 7: zie het originele examen] In de tekst in het kader links boven staat: "Om ons niet van het rechte pad af te leiden waren onze ateliers gescheiden van die van de mannen."
En in de tekstballon van de docent staat: "Ik ben jullie anatomiedocent. Vroeger tekenden we naakten maar inmiddels zijn de tijden veranderd. Jullie model zal bedekt zijn. Probeer er wat moois van te maken."
Bekijk figuur 7. Op figuur 7 zie je een pagina over een les modeltekenen. Satrapi geeft op deze pagina commentaar op de les modeltekenen aan de academie in Iran.
Satrapi's stijl past goed bij het verhaal dat ze wil vertellen in deze graphic novel.
Op afbeelding 21 en 22 zie je affiches die door de Iraanse grafisch vormgever Reza Abedini ontworpen zijn. Sinds de Islamitische Revolutie bestaat er in Iran een taboe op het weergeven van mensen en dieren. Abedini verwijst in zijn werk regelmatig naar dat taboe en maakt het tot onderwerp van zijn werk.
Bekijk afbeelding 21 en 22.
Bekijk afbeelding 21 en 22. Abedini past tekst niet alleen toe als informatie, hij gebruikt tekst ook als middel om een voorstelling op te roepen en een illusie van ruimtelijkheid te creëren.
Op afbeelding 23 zie je het affiche dat Abedini maakte voor een tentoonstelling van zijn eigen werk in Iran. De titel van de tentoonstelling was 'In the beginning …'. Hij verwees daarmee onder meer naar een zin uit de Bijbel: "In het begin was het Woord" en naar Perzië, de oude benaming voor Iran. Het affiche toont zijn zelfportret, met op zijn trui en gezicht traditionele Perzische diagrammen en bloemmotieven.
Bekijk afbeeldingen 23 en het detail op afbeelding 24. Over zijn ontwerpen zegt Abedini: "Mijn belangrijkste doel is een brug te slaan tussen de Perzische traditie en onze hedendaagse cultuur."
Vraag 27 2 punten
Beschrijf aan de hand van de voorstelling het verschil tussen de twee werelden die Satrapi verbeeldt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (links) de westerse (progressieve) wereld wordt door Satrapi verbeeld door de meetlat / radertjes / gereedschappen die te interpreteren zijn als het rationele / mechanische denken en/of aan het onbedekte hoofd en de trui die ze aanheeft (1)
- (rechts) de Arabische (traditionele, religieuze) wereld wordt door Satrapi verbeeld met decoratieve patronen van bloemen en takken / arabesken / Arabische motieven / religieus denken en/of aan de hoofddoek / chador die ze draagt (1)
Vraag 31 2 punten
Geef voor afbeelding 21 en/of afbeelding 22 aan op welke manier de tekst
- een voorstelling oproept.
- een illusie van ruimtelijkheid creëert.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- voorstelling oproepen door (een van de volgende): (1p)
- (afbeelding 21) De letters / zinnen roepen samengedrukt de vorm van een mantel / sluier / kledingstuk op.
- (afbeelding 21) De fijne / witte letters roepen de suggestie van kantwerk / dunne stof op.
- (afbeelding 22) De letters LOOK en BOOK roepen de voorstelling van ogen / een bril op.
- (afbeelding 22) De letters op de broek geven de broek structuur.
- ruimtelijkheid creëren door (een van de volgende): (1p)
- (afbeelding 21) De witte letters zijn in verschillende dichtheden geplaatst, hierdoor lijken er plooien in de kleding / lichaamsvormen te ontstaan.
- (afbeelding 21) De contour van de schuingeplaatste tekst rechts werkt als een slagschaduw, waardoor de figuur naar voren komt.
- (afbeelding 21) De witte tekst lijkt de zwarte te overlappen, wat zorgt voor een suggestie van diepte.
- (afbeelding 22) De buiging van de rode zinnen / tekst op de broek zorgt voor plasticiteit.
- (afbeelding 22) De dichtheid zorgt voor eigen schaduw / plasticiteit.
- (afbeelding 22) Op het gezicht en/of op de borst zijn de letters groter dan in de hals, waardoor de hals lijkt te wijken ten opzichte van het gezicht / de borst.
2023, tijdvak 2: Vakantiehuis 'Villa Vals'
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Bjarne Mastenbroek van architectenbureau SeARCH bouwde in 2008 samen met een bevriende architect zijn eigen vakantiehuis in de Zwitserse plaats Vals. Villa Vals is gemaakt van beton en natuursteen, en ligt verborgen in de berghelling. De entree bevindt zich in een bestaande boerenschuur. Op afbeelding 1 zie je een ontwerp van het geheel. Afbeelding 2 en 3 tonen het exterieur van Villa Vals.
Op figuur 1 (zie pagina hiernaast) zie je een tekening van de schuur met de entree (a) en de ondergrondse gang (b) die naar het woongedeelte leidt (c). Via een steile trap (b), die ook te zien is op afbeelding 4, kom je in de keuken. De witte delen zijn zichtbaar van buiten, zoals de binnenplaats met de gevel van het woongedeelte (d). De delen gemarkeerd met stippellijnen bevinden zich onder de grond. Op figuur 2 zie je een doorsnede van de villa, vanaf de binnenplaats.
Over het ontwerp zegt Mastenbroek: "Als kind bouwde ik samen met vrienden ondergrondse huizen. Dat heb ik altijd onthouden. Het leek me leuk en hier was het logisch, met die heuvel".
[figuur 3: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 2 tot en met 5 en figuur 1, 2 en 3. Op figuur 3 zie je een gangbaar Zwitsers huis. Het ontwerp van de villa wijkt af van dit soort huizen. Zo is de villa in de grond gebouwd, waardoor deze nauwelijks zichtbaar is.
Bekijk afbeelding 3 tot en met 6 en figuur 1 en 2. Het ontwerp van Villa Vals is bijzonder. Toch kun je de villa ook zien als een ontwerp dat bij de modernistische traditie past.
Op figuur 4 zie je een luchtfoto van de villa en de schuur in de omgeving. De schuur en de villa zijn aangegeven met een wit kader.
[figuur 4: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 2 en 3 en figuur 4. Mastenbroek vond het belangrijk dat de villa zou opgaan in de omgeving.
Bekijk afbeelding 6, figuur 1 en figuur 4. Stel je voor dat je vanaf de binnenplaats naar de omgeving kijkt. De uitsparing in de helling beïnvloedt je uitzicht op en ervaring van je omgeving.
Op afbeelding 7 zie je het interieur van de logeer- en studeerkamer dat Studio JVM (Jeroen van Mechelen) ontwierp voor Villa Vals. Dit interieur heet Cardboard Cabinet (kartonnen kamer). Het ontwerp is op de computer getekend en daarna met een laser uit wafelkartonnen platen gesneden. Door de platen in elkaar te schuiven, kon het ontwerp binnen twee dagen op locatie worden ingebouwd.
Bij het ontwerpen van de villa en het interieur waren duurzaam en circulair bouwen belangrijke uitgangspunten. Het bouwen met karton past binnen deze uitgangspunten.
Voor Cardboard Cabinet heeft Studio JVM zich laten inspireren door het schilderij op afbeelding 8: Sint-Hiëronymus in zijn studeerkamer (1474) van Antonello da Messina. Het is een tafereel in een middeleeuwse kerk.
Bekijk afbeelding 7 en 8. In het ontwerp van Studio JVM zijn kenmerken van middeleeuwse architectuur te herkennen.
Bekijk afbeelding 7 en 8. Zeer waarschijnlijk vormde de architectuur op afbeelding 8 een inspiratiebron voor het ontwerpen van Cardboard Cabinet.
Bjarne Mastenbroek ontwierp en bouwde Villa Vals voor zichzelf. Hij werkte niet in opdracht. Voor een architect kan het werken in opdracht beperkingen met zich meebrengen, maar het kan ook voor nieuwe uitdagingen zorgen.
Vraag 1 3 punten
Geef nog drie verschillen aan tussen het ontwerp van Mastenbroek en de gangbare Zwitserse huizen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (entree) Je komt Villa Vals binnen via een ander gebouw / via de schuur en een tunnel (bij een gangbaar Zwitsers huis kom je binnen via een voordeur in de voor- of zijgevel). − (dak) Villa Vals heeft geen zichtbaar dak / heeft een dak van aarde (een gangbaar Zwitsers huis heeft een puntdak met pannen / dakbedekking). − (gevel) De gevel van Villa Vals is gebogen (een gangbaar Zwitsers huis heeft een rechte voorgevel). − (ramen) Bij Villa Vals verspringen de ramen / vensters op de eerste verdieping (bij een gangbaar Zwitsers huis zijn de ramen horizontaal op een lijn geplaatst). − (opbouw) De verdiepingen in Villa Vals verspringen / de kamers hebben verschillende hoogtes (in een gangbaar Zwitsers huis verspringen de verdiepingen niet zo sterk / verschillen de hoogtes niet zo veel). − (materiaal) Villa Vals bestaat overwegend uit beton, glas en aarde (een gangbaar Zwitsers huis is van steen, hout en pleisterwerk). − (balkon / binnenplaats) Villa Vals heeft een balkon (binnenplaats), dat is uitgegraven in de heuvel (een gangbaar Zwitsers huis heeft houten balkons). − (versiering) In de gevel / raampartijen / afwerking van Villa Vals ontbreken ornamenten, terwijl in een gangbaar Zwitsers huis versieringen zichtbaar zijn (zoals de gedraaide spijlen van het balkon en houtsnijwerk). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 4 2 punten
Leg uit op welke manier de uitsparing in de helling je uitzicht op en je ervaring van je omgeving beïnvloedt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De antwoorden moeten de volgende strekking hebben: • (uitzicht) Door de uitsparing / de verdiepte ligging is de bebouwing in de omgeving minder zichtbaar (1) of • (uitzicht) Door het kader wordt de blik gestuurd (er ontstaat een kijkgat) / wordt de blik naar de bergen en/of de lucht geleid (1) • (ervaring) Door de verdiepte ligging ervaar je de plek alsof je alleen bent / als omsloten (intiem en veilig of juist afgesloten en beangstigend) (1) (2)
2023, tijdvak 2: In het atelier van de schilder
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13
De in Dordrecht geboren schilder Ary Scheffer (1795-1858) groeide op in een kunstenaarsfamilie. Na de dood van zijn vader verhuisde het gezin in
1811 naar Parijs. In die tijd was Parijs een belangrijk centrum van de kunsten. De talentvolle Ary Scheffer ging in de leer bij een academisch geschoolde kunstenaar en ontwikkelde zich al gauw tot een volleerd en succesvol kunstenaar. Hij kreeg toegang tot de hoogste kringen. Aristocraten en voorname burgers gaven hem opdrachten voor het maken van portretten.
Op afbeelding 9 zie je Ary Scheffer aan het werk in zijn atelier. Het schilderij is gemaakt door zijn neef Johannes Lamme.
Bekijk afbeelding 9. Scheffer wordt hier gepresenteerd als een vakman met een volwaardig ingericht hoog en groot atelier. Je ziet allerlei kunstenaarsbenodigdheden uitgestald die zijn professionaliteit benadrukken, zoals de schilderkist rechts van Scheffer.
Naast het maken van portretten richtte Scheffer zich op de productie van historiestukken: schilderijen met historische, mythologische of religieuze onderwerpen, zoals het schilderij De Hemelse en Aardse Liefde op afbeelding 10.
Bekijk afbeelding 9 en 10. Bij de uitwerking van De Hemelse en Aardse Liefde bestudeerde Scheffer verschillende objecten uit zijn atelier.
Bekijk afbeelding 10 en het detail op afbeelding 11. De vrouwen op dit schilderij stellen twee verschillende soorten liefde voor. De vrouw links staat in de christelijke leer voor de 'goede' of ware hemelse (geestelijke) liefde en de vrouw rechts voor de 'gevaarlijke' of verleidelijke (lichamelijke) liefde.
De voorstelling op afbeelding 9 is door Johannes Lamme zorgvuldig in scène gezet, en biedt als het ware een rondleiding door het atelier van Scheffer.
Een dergelijk 'kijkje in het atelier' (zoals het werk op afbeelding 9) was van economische betekenis voor Scheffer.
Op afbeelding 12 zie je een schilderij van het atelier van Édouard Manet. Manet zit links voor de schildersezel. De mensen om hem heen zijn vrienden, onder wie de jonge schilders Monet en Renoir, en de journalist/schrijver Emile Zola. Het olieverfschilderij werd in 1870 gemaakt door Henri Fantin-Latour, een goede vriend van Manet.
Het beeld van Manet in zijn atelier verschilt van dat van Scheffer in zijn atelier. Het schilderij van het atelier van Manet roept een ander beeld op van diens kunstenaarschap.
Het schilderij op afbeelding 12 lijkt een momentopname, alsof het werk ter plekke en direct 'naar de waarneming' is geschilderd. Toch is uit de voorstelling en de toegepaste techniek af te leiden dat het hier niet om één momentopname kan gaan, maar om een zorgvuldig opgebouwd schilderij dat waarschijnlijk tot stand kwam in het atelier van Fantin-Latour.
Op afbeelding 13 zie je een beroemd schilderij van Édouard Manet: Olympia uit 1863. Toen het werk op de Salon van 1865 in Parijs tentoongesteld werd, veroorzaakte het een schandaal. Een criticus schreef dat het lichaam van de vrouw op het schilderij hem deed denken aan een lijk in een lijkenhuis.
Ondanks de kritiek op zijn werk was Manet van grote invloed op het werk van enkele vernieuwende schilders uit de tweede helft van de negentiende eeuw: de realisten en de impressionisten.
Vraag 12 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop Johannes Lamme de blik van de beschouwer via de uitgestalde voorwerpen door het atelier leidt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (perspectieflijnen) De objecten/voorwerpen zijn langs perspectieflijnen (diagonalen) opgesteld en leiden de kijker als het ware rond in het atelier (van links voor via de lijnen langs de muur en de vloer naar achteren en via rechts langs de opeenvolgende schilderijen – van klein naar groot – weer terug naar rechtsvoor.) − (ordonnantie) De schilderijen zijn van groot naar klein achter elkaar / op verschillende plans geplaatst en leiden de blik van rechts voor naar links achter (en langs de beelden links weer naar voren). − (licht, blikvangers) De voorwerpen / schetsboeken op de voorgrond trekken de aandacht en leiden de blik via (wit) oplichtende objecten (en de hond met de witte vacht links) / via de liggende figuur op de achtergrond verder rond. − (kleur) Door de accenten in rood (de bank links, de rode achtergrond, de rode draperie en het rode boek rechts) wordt de blik rondgeleid. per juist antwoord (1) (2)
2023, tijdvak 2: Betoverende boeken
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 19
Op afbeelding 14 en 15 zie je de Lebuïnus codex. Dit middeleeuwse boek is gemaakt rond 1100 na Chr. Het boek is rijk gedecoreerd met zilver, goud, edelstenen en ivoor. In dit boek staan verhalen over het leven van Christus. Deze Bijbelverhalen zijn, volgens de christelijke leer, geschreven door de vier evangelisten. Twee van hen zie je in de ivoren reliëfs op afbeelding 16 en 17.
Bekijk afbeelding 16 en 17. Beide evangelisten zijn onder meer te herkennen aan een eigen symbool. Op afbeelding 16 zie je Lucas met de stier en op afbeelding 17 zie je Johannes met de adelaar.
Het boek is vermoedelijk gemaakt in opdracht van de kerk. De omslag heeft in de eerste plaats een praktische functie, want die beschermt de handgeschreven teksten.
De omslag is van hout dat versierd is met verschillende materialen. Elk materiaal is bewerkt door een specialist: een meester in zijn vak. Er is onder andere gewerkt met ivoor en zilver.
Het boek wordt tevoorschijn gehaald bij bijzondere religieuze feestdagen en tijdens het afleggen van de eed van de bisschoppen.
Op afbeelding 18 en figuur 5 zie je een beeld dat de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer maakte in 1989. De titel is Die Sprache der Vögel (De taal van de vogels). De beelden van Kiefer zijn vaak gemaakt van industriële materialen zoals lood, beton en ijzer.
[figuur 5: zie het originele examen]
Afbeelding 18 toont het werk in zijn geheel. Het beeld bestaat ruwweg uit drie delen. Op afbeelding 19 zie je een detail van het middelste deel.
Het beeld straalt tegelijkertijd kracht en kwetsbaarheid uit.
[figuur 6: zie het originele examen]
Op figuur 6 zie je een beeld van de adelaar zoals dat gebruikt werd door het Duitse nazi-regime tijdens de Tweede Wereldoorlog. Kiefer werd geboren in 1945 en groeide op tussen de puinhopen van het naoorlogse Duitsland. In zijn werk, zoals in Die Sprache der Vögel, verwijst hij regelmatig naar deze periode of andere belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis van Duitsland.
Toen Kiefer ooit gevraagd werd waarom hij in zijn werk zoveel nadruk op de geschiedenis legde antwoordde hij: "[…] om beter inzicht te krijgen in hoe de wereld werkt. Hoe verder je teruggaat in de geschiedenis, hoe beter de structuren zichtbaar worden."
Kiefer wordt gerekend tot het (neo-)expressionisme, een kunststroming uit de jaren 80 van de vorige eeuw die een reactie was op de conceptuele en minimalistische kunst.
Kiefer vat zijn rol als kunstenaar op als het verbeelden van zijn visie op de wereld. De rol van de kunstenaar in de middeleeuwen, zoals die van de maker van de ivoren reliëfs van de Lebuïnus codex, was een heel andere.
Vraag 18 3 punten
Noem nog drie aspecten van de voorstelling waaruit je kunt afleiden dat het hier om de evangelisten (schrijvers van de Heilige Schrift) gaat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − Er ligt een boek op de lessenaar. − Er staat een inktpotje. − De figuren hebben een pen vast / schrijfhouding (pen op papier). − De adelaar / os houdt een stuk papier / een perkamentrol vast (inspiratie). − De figuren hebben een aureool om het hoofd (heilige figuur). − De figuren dragen een klassiek gewaad / zijn gekleed als een geleerde (geletterde). − (De figuur van) Johannes kijkt schuin omhoog alsof hij God hoort / goddelijke inspiratie krijgt. per juist aspect (1) (3)
Vraag 22 3 punten
Geef een nauwkeurige en bondige beschrijving van het beeld, waarbij je ingaat op de drie verschillende onderdelen waaruit het beeld is samengesteld.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
Voorbeeld van een juist antwoord: Het bovenste deel van het beeld bestaat uit twee grote gespreide vleugels met veren die elkaar overlappen (loden vleugels). Het middelste deel van het beeld bestaat uit een stapel rechthoekige (loden) vormen, roestige platgeslagen objecten / stoeltjes, en (loden) 'boeken' (waarbij de bovenste lagen een kwart slag gedraaid zijn ten opzichte van de onderste lagen). Het onderste deel van het beeld bestaat uit een groot massief (grijs / wit) blok (en lijkt van natuursteen).
Vraag 23 4 punten
Noem aan de hand van de vormgeving
- twee aspecten die bijdragen aan de uitstraling van kracht.
- twee aspecten die bijdragen aan de uitstraling van kwetsbaarheid.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- kracht (twee van de volgende): (2p)
- (formaat) Het beeld is enorm groot.
- (vorm) Het beeld heeft een gesloten / massieve basisvorm.
- (V-vorm) De vleugels vormen een grote V-vorm.
- (materiaal) Het beeld bestaat uit loden platen, steen en metaal / sterke zware materialen (die je associeert met kracht).
- kwetsbaarheid (twee van de volgende): (2p)
- (structuur, opbouw) De stapel / opbouw bestaat uit ongelijke vormen (dun, dik, groot, klein).
- (structuur, richting) De stapel / opbouw van (gedraaide) vormen is scheef / onregelmatig (wankel).
- (ruwe textuur) De verschillende vormen / materialen zijn niet afgewerkt / rafelen / bladderen.
- (contour, vorm) De contour / vorm van met name het middelste en bovenste deel van het werk is onregelmatig / grillig.
- (kleur) De oranje (roest)kleur straalt verval uit.
Opmerking Voor elk juist antwoord 1 scorepunt toekennen
2023, tijdvak 2: Mode met een missie
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 25
Bas Kosters (1977) is een Nederlandse modeontwerper en kunstenaar. Binnen de modewereld wordt Kosters gezien als een rebel. Tijdens zijn shows steunt hij openlijk de lhbtiq+-gemeenschap1) en hij maakt gebruik van tweedehands kleding en restmaterialen.
Op afbeelding 20 zie je enkele modellen tijdens de presentatie van de collectie 'Dear Sir/Madam: HOPE' uit 2018. Kosters verzet zich tegen de elitaire wereld van de high fashion, van grote modehuizen, goede smaak en schoonheidsidealen. Kosters: "Ik vind dat er een vooringenomen beeld bestaat over wat mode is en ik ben het er vaak niet mee eens. Ik geloof niet in hiërarchie."
Bekijk afbeelding 20.
Aan het eind van een modeshow komt een modeontwerper vaak de catwalk op om de show af te sluiten en applaus in ontvangst te nemen. Op afbeelding 21 zie je de beroemde ontwerper Giorgio Armani na afloop van een show tussen zijn modellen staan. Op afbeelding 22 zie je Kosters aan het einde van zijn show.
Vergelijk afbeelding 21 en 22.
noot 1 De afkorting lhbtiq+ staat voor alle seksuele oriëntaties en genderidentiteiten (naast heteroseksualiteit en cisgender).
Op afbeelding 23 zie je de Robotbag, een tas die ontstaan is uit een samenwerking tussen Kosters, asielzoekers en immigranten. De tas is gemaakt van reddingsvesten die zijn achtergelaten door vluchtelingen toen ze de oversteek naar Europa maakten. Op afbeelding 24 zie je Kosters te midden van de mensen met wie hij de tassen maakte.
Bekijk afbeelding 23 en 24. De Robotbag werd gepresenteerd tijdens de show van 'Dear Sir/Madam: HOPE'. Het project staat volgens Kosters voor hoop en een frisse start.
De modeontwerper Bas Timmer (1990) ontwierp de sheltersuit (schuilpak), een water- en winddichte jas, gemaakt van restmaterialen, zoals oude slaapzakken. Hij richtte de Sheltersuit Foundation op om zo veel mogelijk sheltersuits uit te delen aan dak- en thuislozen, zodat zij warm en droog blijven. Op afbeelding 25 en figuur 7 zie je iemand in zo'n sheltersuit.
[figuur 7: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 25 en figuur 7. In tegenstelling tot de ontwerpen van Bas Kosters staat bij de sheltersuit van Bas Timmer de functionaliteit centraal.
De Sheltersuit Foundation heeft een naaiatelier in Enschede. Daar worden de sheltersuits gemaakt door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en (voormalige) vluchtelingen. Er zijn sinds 2014 ruim tienduizend sheltersuits uitgedeeld aan dak- en thuislozen.
Vraag 27 2 punten
Geef aan de hand van afbeelding 20 twee voorbeelden waaruit je kunt afleiden dat Kosters zich verzet tegen de wereld van high fashion en bijbehorende opvattingen over mode, schoonheidsidealen en goede smaak.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (modellen) De volslanke / zwangere / oudere modellen voldoen niet aan traditionele ideeën over het showen van modecollecties. − (kleding, ontwerpen) De pasvorm en/of afwerking van de kledingstukken zijn met opzet niet keurig en volgens traditionele waarden. − (collectie) In vergelijking met traditionele modestukken heeft de collectie een kringloop- en/of streetwear-uitstraling. − (make-up, maskers) De modellen dragen maskers / de make-up wordt karikaturaal toegepast (ook bij mannelijke modellen). per juist antwoord (1) (2)
2022, tijdvak 1: Adembenemende architectuur voor de natuur
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
In de negentiende eeuw leidde onderzoek naar de natuur en de aanleg van wetenschappelijke plantencollecties tot de bouw van reusachtige kassen. Dergelijke kassen werden aangelegd op landgoederen van de adel en waren privé-eigendom.
Op afbeelding 1 en figuur 1 zie je een voorbeeld van zo'n plantenkas uit 1827. Een hertog liet de kas bouwen op zijn landgoed nabij Londen. De kas is ontworpen door architect Charles Fowler en is gemaakt van (natuur)steen, ijzer en glas. Hier bracht de hertog zijn bijzondere collectie van tropische planten en (palm)bomen onder.
[figuur 1: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. Op het eerste gezicht zou je niet denken dat dit gebouw een plantenkas was. De architect gaf de kas het uiterlijk van een paleis.
Op afbeelding 2 en 3 zie je Palm House. Deze monumentale botanische kas uit 1848 staat in Kew Gardens in Londen. De kas werd gebouwd in opdracht van de Britse regering en was publiek toegankelijk. Figuur 2 geeft een indruk van het interieur.
[figuur 2: zie het originele examen]
Palm House was een spectaculair bouwwerk dat grote indruk moet hebben gemaakt op de bezoekers, en niet alleen omdat het zo groot was. Bekijk afbeelding 2 en 3, en figuur 2.
Bekijk afbeelding 2 en 3, en figuur 2. Het ontwerp van Palm House kwam tot stand door een nauwe samenwerking tussen de architect Decimus Burton en de ingenieur Richard Turner. Zij zijn met dit ontwerp een enorme uitdaging aangegaan.
Palm House is in eerste instantie ontworpen om tropische planten en bomen zo goed mogelijk te kunnen plaatsen, verzorgen en bestuderen. Het middendeel is bijvoorbeeld hoog genoeg voor onder andere palmbomen en grote bamboesoorten.
De bouw van dergelijke grote plantenkassen is van invloed geweest op de ontwikkeling van moderne architectuur. Zo werden bij de plantenkassen manieren van bouwen toegepast die in de twintigste eeuw werden ingezet bij het snel en goedkoop realiseren van moderne woningen.
Op afbeelding 4 en figuur 3 zie je het paviljoen dat de Engelse overheid liet bouwen op de wereldtentoonstelling van 2010 in Shanghai. Op een wereldtentoonstelling laten verschillende landen zien welke vooruitgang ze hebben geboekt op het gebied van kunst, wetenschap en techniek. Die vooruitgang komt vaak ook tot uitdrukking in de architectuurontwerpen van de landenpaviljoens.
Het ontwerp van architectenbureau Heatherwick Studio bestaat uit een opvallend hoofdgebouw (a)
- circa 15 meter hoog
- geplaatst op een groot betonnen plein (b). Daaronder bevinden zich nog enkele expositieruimtes en voorzieningen voor bezoekers (c).
[figuur 3: zie het originele examen]
Het hoofdgebouw (a) is bekleed met 60.000 acrylstaven. Je ziet details op afbeelding 5 en 6. De staven zijn in een soort rastervormige wand gestoken en bewegen mee met de wind. Het gebouw contrasteert wat vorm en textuur betreft sterk met gebruikelijke hoogbouw, zoals op de achtergrond van afbeelding 4 te zien is.
Op afbeelding 6 zie je dat de acrylstaven aan de uiteinden zaden bevatten. De zaden zijn afkomstig van de Kew Millennium Seed Bank. Deze zaadbank, die zijn oorsprong heeft in Kew Gardens, bestaat uit een enorme collectie zaden van wilde planten, vooral van soorten die met uitsterven bedreigd worden. De staven dienen ook als lichtkokers: ze brengen daglicht het gebouw in, zoals te zien is op afbeelding 7 (het interieur van het hoofdgebouw).
Bekijk afbeelding 4 tot en met 7. Het paviljoen is te zien als een soort bewaarder van een kostbare schat.
Na afloop van de wereldtentoonstelling werd het paviljoen afgebroken en werden de acrylstaven met zaden geschonken aan scholen, onder meer aan scholen in China en Engeland. Deze actie doet denken aan de manier waarop een paardenbloem haar zaden verspreidt. Zie figuur 4.
[figuur 4: zie het originele examen]
Begin twintigste eeuw was 'form follows function' een belangrijk uitgangspunt voor architecten bij het ontwerpen van modernistische gebouwen: die moesten zo functioneel mogelijk worden. Later in de twintigste eeuw kwam hier kritiek op, omdat veel modernistische gebouwen op elkaar gingen lijken.
Bekijk afbeelding 4. Hieronder staan twee uitgangspunten die van toepassing zouden kunnen zijn op het Engelse paviljoen van Heatherwick Studio.
1 Form follows fun (de vorm moet leuk zijn)
2 Form follows content (de vorm moet de inhoud laten zien)
Vraag 6 2 punten
Beschrijf voor het aspect vorm en het aspect textuur van het hoofdgebouw een opmerkelijk verschil met gebruikelijke hoogbouw (zoals op de achtergrond van afbeelding 4).
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- vorm (een van de volgende): (1p)
- Het hoofdgebouw heeft de vorm van een doos met afgeronde hoeken en/of is door de rondingen organischer van vorm dan de geometrische vormen van de gebouwen op de achtergrond.
- Het hoofdgebouw heeft een diffuse vorm in plaats van een scherp begrensde vorm zoals gebruikelijk is in architectuur. (Er is geen duidelijk zichtbare wand / grens tussen binnen en buiten.)
- textuur (een van de volgende): (1p)
- Het hoofdgebouw heeft een open / 'harige' textuur vanwege de acrylstaven die uitsteken (als haren) en daarmee contrasteert die textuur met de gebruikelijk dichte / gladde oppervlaktes van gebouwen.
- Het hoofdgebouw heeft een dynamische textuur (want de uiteinden bewegen onder invloed van de wind) en daarmee contrasteert die met de gebruikelijke statische textuur van architectuur.
Vraag 7 2 punten
Leg uit
- dat het exterieur van het paviljoen te zien is als bewaarder van een schat, en
- dat de lichttoepassing die indruk van een kostbare schat versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (exterieur) Het paviljoen met de glinsterende staven vormt een dik / beschermend (stekelig) en/of schitterend omhulsel van een bijzondere schat (zoals een juwelen- of schatkist) (1)
- (licht) Het daglicht dringt via de staven door tot in het hart van het paviljoen en zorgt voor schittering / flonkerende vlakjes en/of zorgt voor het belichten van de kostbare zaden (de schat) (1)
2022, tijdvak 1: Dagelijkse taferelen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12
De zeventiende-eeuwse schilder Jan Steen was in het dagelijks leven herbergier. De gebeurtenissen die plaatsvonden in zijn herberg vormden een inspiratiebron voor zijn schilderijen, bijvoorbeeld voor het schilderij uit
1663 dat je ziet op afbeelding 8.
Bekijk afbeelding 8. Een klein gezelschap vermaakt zich in een herberg. De man en vrouw op de voorgrond behoren tot de gegoede burgerij. Jan Steen verbeeldt ze als een ondeugend paar.
Het is een drukte van belang in de herberg: de kleine ruimte is vol mensen, er lopen dieren rond en er slingeren spullen. Toch heeft de schilder met een afgewogen compositie gezorgd voor rust en samenhang in de voorstelling.
De schilderijen van Jan Steen bevatten boodschappen over hoe men zich in die tijd diende te gedragen in het leven. In dit schilderij, met de titel In weelde siet toe, wordt gewaarschuwd voor de gevolgen van leven in luxe en overvloed. Op figuur 5 zie je vier details uit het schilderij van afbeelding 8 en een rij met zeven ondeugden.
[figuur 5: zie het originele examen]
In de zeventiende eeuw was er veel vraag naar schilderijen die een inkijkje gaven in het dagelijks leven. Burgers hingen dergelijke genrestukken aan de muur ter verfraaiing van het interieur, maar ook om andere redenen.
Ook voor beeldend kunstenaar Daniel Spoerri (geb.1930) is het dagelijks leven een bron van inspiratie. Op afbeelding 9 zie je de restanten van een maaltijd die een aantal mensen in 1963 genuttigd had in een galerie in Parijs. Spoerri had enkele bevriende kunstenaars te eten uitgenodigd in de galerie. Na de maaltijd vroeg hij iedereen van tafel te gaan en "niets meer aan te raken". Hij plakte alles wat op tafel stond vast, en hing het tafelblad vervolgens aan de muur van de galerie, zoals in het werk op figuur 6.
[figuur 6: zie het originele examen]
Het kunstwerk op afbeelding 9 is ook zo 'toevallig' ontstaan. Toch is het alsof de kunstenaar na het vertrek van de gasten spullen iets verplaatst heeft om de compositie spannender of harmonieuzer te maken.
Spoerri maakt in zijn werk gebruik van bestaande 3D-voorwerpen.
De jaren zestig waren een periode van verzet tegen maatschappelijke normen en waarden. Ook kunstenaars, onder wie Spoerri, verzetten zich tegen traditionele opvattingen over wat goede kunst was.
Op afbeelding 10, 11 en 12 zie je drie foto's uit de serie Farmers (Boeren) van fotografe en beeldend kunstenaar Louise te Poele. Ze maakte de foto's in 2009 op het verjaardagsfeest van haar voormalige buurvrouw uit haar geboortedorp in de Achterhoek.
Bekijk afbeelding 10, 11 en 12. Louise te Poele heeft de achtergrond steeds zwart gemaakt om het dramatische effect te versterken.
Louise te Poele heeft zich laten inspireren door zeventiende-eeuwse schilderkunst, zowel door genrestukken, zoals die van Jan Steen, als door zeventiende-eeuwse portretkunst. Van het laatste zie je een voorbeeld op figuur 7 hieronder.
[figuur 7: zie het originele examen]
Frans Hals, Malle Babbe, 1633-1635
Bekijk afbeelding 10, 11 en 12.
Vraag 11 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop de compositie bijdraagt aan die samenhang.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De samenhang ontstaat door (twee van de volgende): − de driehoeks- of ruitvormige compositie: het paar op de voorgrond vormt de onderzijde van een ruit en/of de mand aan het plafond vormt de punt van een driehoek of ruit. − de kijkrichting van de figuren: de blik van de beschouwer valt eerst op het gezicht van de vrouw op de voorgrond en wordt vervolgens in een cirkel / ovaal rondgeleid, bijvoorbeeld via de man rechts van haar, naar de oude vrouw en zo via de speelman en de slapende vrouw en/of de kinderen weer terug naar voren. − de compositielijnen die de figuren met elkaar verbinden, zoals het uitgestoken been en de arm van de man op de voorgrond die het begin vormen van een rondgang langs, bijvoorbeeld, de arm van de oude vrouw rechts, de armen van de speelman en de slapende vrouw links. − de overwegend symmetrische opbouw: de linker- en de rechterhelft zijn zowat spiegelbeeldig (ten opzichte van de centrale verticale as). − de evenwichtige kleurverdeling: het geel van de jurk vormt het midden van twee goudbruine kleurvlakken (het kostuum van de man rechts en de rok van de slapende vrouw links) en daaromheen zijn gedekte kleuren aangebracht met aan weerszijden van het midden accenten in rood en wit. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 17 3 punten
Leg uit op welke drie manieren de zwarte achtergrond het dramatische effect versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Door de zwarte achtergrond wordt een deel van de figuren / geportretteerden afgesneden/geïsoleerd, waardoor de aandacht/focus op de expressie van het gezicht of van het gebaar wordt gelegd. − Door de zwarte achtergrond weet je als beschouwer niets over de omgeving / context waarin de handeling plaatsvindt, en dat maakt de gebaren / expressie geheimzinnig en/of dramatisch. − De zwarte achtergrond versterkt het contrast tussen kleurverschillen in de gezichten die nu nadrukkelijk rood / verhit en/of bleek / ziek lijken. − De zwarte achtergrond in combinatie met de sterke belichting (flitslicht) maakt het geheel theatraler: alsof je iemand verrast / betrapt (in het donker) / alsof je iemand even in het spotlicht zet. per juiste manier (1) (3)
2022, tijdvak 1: Je gelooft je ogen niet
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 21
De zeventiende-eeuwse Italiaanse kunstenaar Gianlorenzo Bernini was in zijn eigen tijd al een beroemde beeldhouwer en architect. Op afbeelding 13, 14 en 15 zie je een van zijn vroegste werken, een beeldengroep uit 1622. Bernini was toen 24 jaar.
Het werk verbeeldt een moment uit het mythologische verhaal over Daphne en Apollo. Volgens deze mythe zou Apollo de god van de liefde, Cupido, beledigd hebben door diens pijl en boog af te pakken. Als reactie hierop schiet Cupido een gouden pijl in Apollo's hart, waardoor Apollo hevig verliefd wordt op de nimf Daphne. Cupido schiet op haar juist een loden pijl af die het vuur van de liefde dooft. Als Apollo zijn geliefde Daphne achtervolgt en haar bijna te pakken heeft, vraagt zij aan haar vader (een riviergod) om hulp. Hij laat haar voor altijd veranderen in een laurierboom.
Bekijk afbeelding 13, 14 en 15. Bernini nam als uitgangspunt voor zijn werk het moment dat Daphne net aan de greep van Apollo ontkomt door in een laurierboom te veranderen. Kennelijk was dit moment voor Bernini het meest aantrekkelijk om te verbeelden.
De beeldengroep is een technisch meesterwerk. Het geheel is gehouwen uit één stuk marmer. Marmer is zwaar en hard materiaal. Toch geloof je bijna niet dat de beeldengroep van marmer is gemaakt, zo virtuoos heeft Bernini het marmer bewerkt.
Bekijk afbeelding 13 tot en met 15, en de details op afbeelding 16 en 17.
Het verhaal over Daphne en Apollo komt uit het boek Metamorfosen van de Romeinse schrijver Ovidius, waarin goden en mensen steeds een dramatische gedaanteverwisseling (metamorfose) ondergaan. Deze verhalen hebben kunstenaars van alle tijden geïnspireerd.
"In 2008 ontdekten archeologen op de bodem van de Indische Oceaan een 2000 jaar oud scheepswrak propvol met kostbaarheden, kolossale beelden, gouden munten en spectaculaire sieraden. Honderden kunstwerken werden opgedoken en gerestaureerd."
Zo begint het verhaal dat de Britse kunstenaar Damien Hirst de bezoeker vertelt bij de tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable (Schatten uit het wrak van De Ongelooflijke). In 2017 maakte de kunstenaar onder die noemer een tentoonstelling die plaatsvond in twee (!) grote musea in Venetië. Niet onbelangrijk: het verhaal dat hier gepresenteerd werd was verzonnen. Alle objecten uit de tentoonstelling zijn, anders dan het verhaal doet vermoeden, door Hirst en z'n team gemaakt. Alleen is op de tentoonstelling zelf nauwelijks terug te vinden dat het allemaal een verzinsel is.
Bekijk afbeelding 18, 19 en 20. Hirst wil de indruk wekken dat deze bronzen beeldengroep (Hydra en Kali) heel lang onder water heeft gelegen (en dus een archeologische vondst is).
Op de tentoonstelling is een documentaire te zien, gemaakt door Hirst en zijn team, over de expeditie op zee en het opduiken van de schat. Op figuur 8 zie je het optakelen van een deel van de schat. Damien Hirst komt zelf ook voor in de film: hij is de geldschieter die de hele expeditie financiert.
[figuur 8: zie het originele examen]
Hoe verder je in de tentoonstelling komt, hoe meer je als bezoeker het gevoel krijgt dat er iets niet klopt. Zo zijn in sommige kunstwerken figuren te herkennen uit de hedendaagse populaire cultuur, zoals te zien is op afbeelding 21.
Bekijk afbeelding 21. Door in zijn archeologische vondsten te verwijzen naar figuren uit de populaire cultuur, zoals naar Baloe de beer, wil Hirst de bezoeker laten nadenken over (de betekenis van) onze huidige cultuur.
De tentoonstelling kreeg veel media-aandacht en riep zeer uiteenlopende reacties op. Een journalist schreef: "Hij [Hirst] maakt je boos, hij maakt je gek, hij maakt je vrolijk … Gaat dat zien!" Uit het commentaar van deze journalist is zijn visie op wat kunst moet zijn af te leiden.
Vraag 22 2 punten
Noem twee aspecten van de beeldengroep die bijdragen aan deze indruk.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende aspecten: − De beeldengroep lijkt begroeid met koraal / waterplanten / schelpen. − Het brons lijkt verweerd / geoxideerd (groen en/of rood uitgeslagen). − De onderkant / het voetstuk van het beeld lijkt te bestaan uit een brokstuk / gesteente van de zeebodem. per juist aspect (1) (2)
2022, tijdvak 1: Wie de schoen past …
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 22 tot en met 26
Op afbeelding 22 zie je een schilderij uit 1937, gemaakt door de Belgische kunstenaar René Magritte. De voorstelling van deze schoenen is grappig, maar ook beangstigend. Bekijk afbeelding 22.
De titel van het schilderij is Het rode model. Die titel versterkt het beangstigende gevoel dat de voorstelling oproept nog eens.
Het werk van Magritte vormt voor veel kunstenaars en ontwerpers een inspiratiebron. Zo ook voor de Belgische modeontwerper Jurgi Persoons. Op afbeelding 23 zie je een van zijn schoenontwerpen uit de lente- zomercollectie van 1997. De schoenen zijn voor de presentatie bevestigd op een grijze grondplaat en gefotografeerd door Frédéric Uyttenhove. Op afbeelding 24 zie je ze aan de voet van een model.
Het werk van Magritte wordt gerekend tot het surrealisme. Ook in de foto op afbeelding 23 is de invloed van het surrealisme te herkennen.
De foto die Uyttenhove maakte van de schoenen, is gebruikt voor het affiche ter aankondiging van de tentoonstelling Footprint. De sporen van schoenen in mode in het modemuseum in Antwerpen. Je ziet het affiche op figuur 9. De tentoonstelling bood een historisch overzicht van ruim 400 schoenontwerpen.
[figuur 9: zie het originele examen]
Bekijk figuur 9. Als onderdeel van het affiche van de tentoonstelling over schoenontwerp krijgt de voorstelling van Uyttenhoves foto nieuwe betekenissen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Producenten van sportschoenen vragen soms beroemde ontwerpers om een exclusieve sneaker te ontwerpen. Op afbeelding 25 zie je de Wing shoe (Vleugelschoen) die de Amerikaanse modeontwerper Jeremy Scott in 2008 voor Adidas ontwierp.
Bekijk afbeelding 25. Voor dit ontwerp heeft Scott zich laten inspireren door cartoons en stripverhalen.
Op afbeelding 26 zie je een exclusieve sneaker die Jeremy Scott ontwierp Het ontwerp is gebaseerd op een Amerikaanse auto uit de jaren vijftig. De lichtjes achter op de schoenen kunnen aan en in het materiaal zit een metallic glans.
Bekijk afbeelding 25 en 26. Het ontwerp op afbeelding 26 wekt de indruk gestroomlijnder te zijn dan het ontwerp op afbeelding 25.
Voor een bedrijf als Adidas is het aantrekkelijk om ontwerpers als Jeremy Scott en Jurgi Persoons aan zich te binden.
Vraag 26 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die bijdragen aan het beangstigende gevoel.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende aspecten: − De schoenen bestaan voor de helft uit een (mensen)voet (alsof ze van mensenhuid gemaakt zijn) en doen daardoor denken aan de dood (en dat maakt angstig). − Het zijn schoenen zonder benen erin en/of voeten zonder benen. Door de levensechte voorvoet verwacht je die wel / voelt het ontbreken van benen als iets spookachtigs / gruwelijks (en dat roept angst op). − De schoenen (met de levensechte voet) staan op stenige grond voor een schutting en dat roept een gevoel van eenzaamheid / onveiligheid (en dus angst) op. per juist aspect (1) (2)
Vraag 31 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de vormgeving van de sneaker op afbeelding
26 die het ontwerp gestroomlijnder doen lijken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De puntige uiteinden versterken de horizontale richting / snelheid. − De belijning op de bovenzijde / het schoenoppervlak is vloeiender / heeft minder onderbrekingen. − Het glanzende materiaal maakt het oppervlak gladder. − de vloeiende / golvende, doorlopende witte lijn in de zool − De schoen is / lijkt meer uit een stuk (leer) te zijn gemaakt. − De veters zijn weggewerkt onder de bovenste bekleding. per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 2: Uitstekende gebouwen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9
Op afbeelding 1 zie je een fotomontage uit 1925 van de Russische kunstenaar en architect El Lissitzky. Het is een (nooit uitgevoerd) ontwerp voor een opvallend flatgebouw en staat bekend onder de naam Wolkenstrijker. Het overwegend horizontale gebouw, dat twee en deels drie verdiepingen telt, staat op drie pijlers van 50 meter hoog en zou 'de wolken kunnen aanraken en gladstrijken'. Op figuur 1 zie je een ontwerptekening die Lissitzky maakte van het gebouw.
[figuur 1: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. De fotomontage (afbeelding 1) was bedoeld voor het presenteren van het ontwerp aan een breed publiek; de tekening (figuur 1) was bedoeld voor vakgenoten van Lissitzky.
Lissitzky wilde een architectuur ontwerpen voor de nieuwe mens, die zou leven in een moderne, dynamische en door technologie geleide samenleving. Op afbeelding 2 zie je hoe hij zich die nieuwe mens voorstelde.
Bekijk afbeelding 2. De nieuwe mens zoals Lissitzky die in de figuur op afbeelding 2 verbeeldt, is modern en dynamisch. De vormgeving draagt hieraan bij.
In de pijlers van het gebouw plaatste Lissitzky liften. De lift zou onder de grond uitkomen en aansluiten op het metronet van Moskou. Lissitzky bedacht dat acht van dergelijke Wolkenstrijkers op de ring om het centrum van de stad zouden moeten verrijzen, zoals te zien is op de plattegrond op figuur 2.
[figuur 2: zie het originele examen]
Het ontwerp van de Wolkenstrijker (afbeelding 1) en de manier waarop de gebouwen in de stad geplaatst zouden worden (figuur 2), paste bij Lissitzky's visie op de nieuwe mens levend in een moderne, dynamische samenleving.
Op afbeelding 3 en 4 zie je het voormalige ministerie van Wegenbouw en Transport in Tbilisi, de hoofdstad van Georgië. Het gebouw werd in de jaren zeventig van de vorige eeuw ontworpen door architect en minister van bouwzaken Chakhava en architect Jalaghania. Het geheel is tegen een heuvel gebouwd, zoals je ziet op figuur 3.
[figuur 3: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 1, 3 en 4 en figuur 1 en 3. Het gebouw wordt in de architectuurgeschiedenis regelmatig vergeleken met de Wolkenstrijker van Lissitzky. Het ontwerp van Lissitzky is wat betreft de constructie uitdagender dan het ontwerp van het ministeriegebouw.
Bekijk afbeelding 3 en 4 en figuur 3. Het exterieur van het ministeriegebouw roept associaties op met het werkveld van het ministerie: wegenbouw en transport. Zo doen de lintvensters denken aan stukken spoorrails.
Op afbeelding 5 tot en met 8 zie je Balancing Barn (Balancerende schuur) uit 2010. Het gebouw is bedoeld als vakantiehuis. Architectenbureau MVRDV ontwierp het in opdracht van Living Architecture, een organisatie die een breed publiek kennis wil laten maken met moderne architectuur. Het zijn veelal gebouwen op het platteland in Engeland.
Het huis is 30 meter lang en gemaakt van staal en beton. De binnenzijde is afgewerkt met hout. De gevelbekleding bestaat uit metalen platen. Op figuur 4 zie je dat de helft van het huis boven de grond zweeft. Vanuit de woonkamer (afbeelding 9) kun je via het 'tapijt van glas' in de diepte kijken. Op het uiterste puntje van het huis is de afstand tot de grond
6 meter. Hier hangt een schommel. Helemaal rechts (bij de pijl op figuur 4) is de entree.
[figuur 4: zie het originele examen]
lengtedoorsnede dwarsdoorsnede
Bekijk afbeelding 5 tot en met 9 en figuur 4. Op afbeelding 5 zie je de vrij normale entree van de woning. Toch zullen de binnen- en de buitenkant van de woning de bezoeker verrassen.
Bekijk afbeelding 7 en 8 en figuur 4. De overhangende architectuur stelt bijzondere eisen aan de constructie. Die moet ervoor zorgen dat het gebouw stevig en stabiel blijft bij diverse belastingen, ook als er acht of meer mensen een feestje houden in de woonruimte boven de schommel.
Bekijk afbeelding 5 tot en met 8. Balancing Barn is te zien als een voorbeeld van postmoderne architectuur. Zo verwijst de vorm van het gebouw naar die van traditionele Engelse schuren.
Het voornaamste doel van Living Architecture is dat vakantiegangers het platteland van Engeland leren kennen. Volgens de organisatie draagt moderne architectuur bij aan het sterker ervaren van de natuurlijke omgeving.
Bekijk afbeelding 6 tot en met 9.
Vraag 2 3 punten
Noem drie aspecten van de vormgeving die bijdragen aan het moderne en/of dynamische karakter van de figuur op afbeelding 2.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − (modern) de stilering / sterke vereenvoudiging − (modern) de abstracte / geometrische vormen − (modern) de primaire kleuren / de kleuren rood, zwart en wit − (dynamisch) de diagonale compositie − (dynamisch) de gebogen lijnen − (dynamisch) de afwisseling tussen korte en lange lijnen (in diverse richtingen) per juist aspect (1) (3)
Vraag 5 3 punten
Geef nog drie voorbeelden van het exterieur die associaties oproepen met wegenbouw en transport.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Voorbeelden van juiste antwoorden zijn: − De horizontale liggers gedragen door pijlers doen denken aan bruggen / gestapelde brugdelen. − Delen van het gebouw doen denken aan treinwagons. − De kruislings gestapelde delen van het gebouw doen denken aan fly- overs en/of kruisingen van wegen. − Delen van het gebouw steken uit in verschillende richtingen, wat associaties oproept met verkeersborden die naar diverse richtingen wijzen. − Het gebouw doet denken aan gestapelde stukken beton / staal op een bouwwerkplaats. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 6 2 punten
Beschrijf op welke manier de bezoeker verrast wordt
- als hij de eerste keer via de entree naar binnen loopt, en
- als hij de eerste keer buitenom loopt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (eerste keer via entree naar binnen) Bij de entree lijkt het huis klein en/of lijkt het huis volledig op maaiveld te staan. Als je naar binnen loopt, ontdek je dat het huis heel diep / groot is en dat op het eind 'de grond onder je voeten verdwijnt' / het huis deels hoog boven de grond blijkt te liggen (1)
- (eerste keer buitenom) Bij de entree lijkt het huis eenvoudig en solide. Als je buitenom loopt, ontdek je dat de woning voor de helft uitsteekt boven een 'afgrond' en zomaar zou kunnen kantelen / dat je onder het huis kunt schommelen (1)
2022, tijdvak 2: Bedriegen en bedrogen worden
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 10 tot en met 13
In de zeventiende eeuw speelden veel schilders een spel met de beschouwer. Ze wilden enerzijds de beschouwer overtuigen van hun meesterlijke techniek, anderzijds laten zien dat schilderijen een en al illusie zijn.
Op afbeelding 10 zie je Kweepeer, kool, meloen en komkommer uit 1602 van de Spaanse kunstenaar Juan Sanchez Cotán. Het stelt een nis in een (kelder)muur voor waarin vroeger voedsel koel en droog werd bewaard. Stukken groente en fruit werden vaak opgehangen om ze te beschermen tegen rotting en knaagdieren.
Bekijk afbeelding 10. De schilder wil de indruk wekken dat de beschouwer zelf voor de nis in de kelder staat.
Het schilderij verbeeldt een tafereel uit het dagelijks leven. Om het schilderij spannend te maken heeft de schilder het een dramatische uitstraling gegeven.
Op afbeelding 11 zie je een stilleven uit 1668 van de Vlaamse schilder Cornelis Gijsbrechts. Het onderwerp van dit werk is 'schilderkunst'. Je ziet een schilderij op een spieraam afgebeeld en een schilderstok: dat is een stok die werd gebruikt om de hand waarmee je schildert te ondersteunen.
Op het stilleven zijn onder andere een doodskop, een zandloper en een gedoofde kaars te zien. Dit zijn vanitas-symbolen die verwijzen naar de tijdelijkheid van het aardse leven.
Bekijk afbeelding 11. Gijsbrechts heeft nog een opmerkelijk vanitas-symbool verwerkt in het schilderij: het doek van het stilleven laat in de rechter bovenhoek los. Dit symbool is bedoeld als waarschuwing voor schilders die de werkelijkheid zo levensecht mogelijk proberen na te bootsen.
Gijsbrechts werkte als hofschilder voor koning Frederik III van Denemarken. Deze koning stond bekend om zijn voorliefde voor kunst en wetenschap. Gijsbrechts maakte voor hem een hele serie van dit soort vanitas-schilderijen. Daarmee kon de koning indruk maken op zijn gasten en hen vermaken. Ze dienden als aanleiding voor gesprekken, bijvoorbeeld over wat 'werkelijkheid' is.
Op afbeelding 12 zie je het schilderij Golden Boy (2015) van de Australische kunstenaar Gregory Hodge. Het is gemaakt van acrylverf op papier, dat vervolgens op een kunststof drager is geplakt. Het schilderij is gebaseerd op een zeventiende-eeuws fresco op het gewelf van een kerk in Rome. Je ziet het fresco op afbeelding 13. Hier lijkt het plafond zich te openen naar de hemel, en zie je engelen maar ook heiligen opstijgen naar een centraal geplaatst religieus symbool (voor Christus).
Vergelijk afbeelding 12 en 13. Hodge: "Ik was niet geïnteresseerd in het direct overnemen van de motieven, ik maakte geen figuratieve schilderijen, maar ik wilde een abstracte taal ontwikkelen die de essentie van deze fresco's verbeeldt."
Toch bevat zijn abstracte schilderij elementen die te herleiden zijn tot bepaalde aspecten uit de voorstelling, zoals de kleine goudgele cirkels aan de rand van het schilderij die verwijzen naar de decoraties (rozetten) in de gewelfschildering.
Het schilderij van Hodge lijkt driedimensionaal.
Op schilderijen met bedrieglijk echte voorstellingen van de werkelijkheid, zoals bij het zeventiende-eeuwse schilderij van Cotán, is vaak nauwelijks te zien dat het werk geschilderd is. Het ontbreken van een (zichtbare) toets of handschrift versterkt het illusionistisch effect. Je kunt stellen dat Hodge zijn handschrift juist zichtbaar maakt.
Vraag 10 3 punten
Beschrijf drie manieren waarop de schilder dit effect bereikt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De schilder laat de rand van de nis samenvallen met het kader van het schilderij. Hierdoor lijkt de nis door te lopen in de ruimte van de beschouwer. − De schilder laat het stukje meloen en de komkommer uitsteken over de rand van de nis, waardoor ze in de ruimte van de beschouwer lijken te steken / waardoor de beschouwer de stukken als het ware zo op kan pakken (trompe l'oeil). − De schilder heeft de slagschaduwen van de kweepeer en de kool op de nis weggelaten. Hierdoor lijken ze voor de nis te hangen, in de ruimte van de beschouwer. − De schilder heeft de voorstelling vanuit een hoog standpunt geschilderd en/of sterke perspectieflijnen toegepast in de rand van de nis, waardoor de blik van de beschouwer naar binnen wordt geleid. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 11 2 punten
Beschrijf aan de hand van een aspect van de voorstelling en het lichtgebruik waardoor deze dramatische uitstraling ontstaat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (voorstelling) De dramatische uitstraling ontstaat door de (zeer) gedetailleerde / expressieve weergave van de (aangesneden en opgehangen) stukken groente en fruit en/of door het theatraal uitstallen van de stukken groente en fruit (als waren het personages in een toneelstuk of een circus) (1)
- (lichtgebruik) De dramatische uitstraling ontstaat door het sterke licht- donkercontrast en/of door het spotlicht op / de sterke belichting van de stukken groente en fruit tegen de (geheimzinnige) donkere achtergrond (1)
Vraag 15 2 punten
Beschrijf nog twee elementen die verwijzen naar aspecten uit de voorstelling in de gewelfschildering.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Voorbeelden van juiste antwoorden zijn: − (doorzicht naar de hemel) De witte verf in het midden en/of de witte achtergrond verwijst naar de hemelopening in het fresco. − (wolken) De grijze en/of (donker)bruine verfbanen verwijzen naar (de schaduwzijden van) de wolken. − (roze engelen) De brede roze golvende verfbaan in het midden van het schilderij verwijst naar (de groepering van) roze engelen. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 16 3 punten
Beschrijf drie verschillende manieren waarop Hodge deze illusie van driedimensionaliteit bereikt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Sommige vormen suggereren vouwen en/of een weefsel van banen (overlapping), waardoor een suggestie van diepte en daarmee van driedimensionaliteit wordt gewekt. − Door grijze randen te schilderen langs de contouren van sommige kleurbanen (die afsteken tegen het wit) suggereert Hodge slagschaduwen (alsof het volumes zijn). − De geschilderde vormen / banen lijken te zweven in een witte ruimte / worden nergens door het kader afgesneden. (Door aansnijding wordt veelal het platte vlak juist benadrukt.) − Sommige verfbanen zijn sterk verkort weergegeven (met name in de suggestie van volumes), alsof de schilderstreken driedimensionaal zijn (alsof het strikken of dikke klodders verf zijn). − De vloeiende overgangen van licht naar donker in de kwaststreken zorgen voor een suggestie van plasticiteit. per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 2: Wow!
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 18 tot en met 25
Le Bon Marché is een van de eerste grote warenhuizen in Europa. Het is gebouwd in de eerste helft van de negentiende eeuw, bevindt zich in het centrum van Parijs en trekt tot op de dag van vandaag veel klanten en andere bezoekers. Het warenhuis geeft regelmatig beroemde, toonaangevende kunstenaars en ontwerpers opdracht om voor hun winkel iets te ontwerpen, zoals publiciteitsmateriaal.
Op figuur 6 zie je een prent uit 1872 die een indruk geeft van het interieur van dit warenhuis destijds.
[figuur 6: zie het originele examen]
Op afbeelding 18 en 19 zie je twee affiches die artikelen aanprijzen voor de speelgoedafdeling. Het affiche op afbeelding 18 is ontworpen door G. Cazenove in 1920, kort na de Eerste Wereldoorlog. Het affiche op afbeelding 19 werd in 1926 ontworpen door Charles Loupot.
Bekijk afbeelding 18 en 19. De voorstelling op afbeelding 18 richt zich vooral op de belevingswereld van de volwassene, terwijl de voorstelling op afbeelding 19 meer verwijst naar de belevingswereld van het kind.
Bekijk afbeelding 19. Charles Loupot liet zich bij het ontwerpen van zijn affiche inspireren door nieuwe ontwikkelingen in de schilderkunst uit die tijd, zoals het kubisme en het futurisme.
Het affiche van Loupot hing op veel plekken in Parijs en moest voorbijgangers naar het warenhuis lokken. Vergelijk afbeelding 18 en 19. De vormgeving van het affiche op afbeelding 19 leent zich beter voor dit doel dan het affiche op afbeelding 18.
Op afbeelding 20 zie je het affiche dat Le Bon Marché uitbracht bij de themaweken over Los Angeles in 2018. Deze metropool aan de westkust van de Verenigde Staten is bekend vanwege het gunstige klimaat, de ligging aan zee en de entertainmentindustrie.
Op het affiche staat "Vu Au Bon Marche
- welcome to Los Angeles
- rive gauche" (Nu te zien in Bon Marché
- welkom in los Angeles
- zuidelijke oever Parijs). Le Bon Marché is gevestigd aan de zuidoever van de Seine in Parijs, midden in een luxueus winkelgebied.
Bekijk afbeelding 20. De ontwerper van het affiche wil de indruk wekken dat de bezoeker van Le Bon Marché straks een shopping center in Los Angeles betreedt.
Ook een groot deel van de inrichting van het warenhuis stond tijdens deze weken in het teken van Los Angeles. Op afbeelding 21 zie je een foto van een display voor strand- en cadeau-artikelen.
De inrichting lijkt niet alleen gebaseerd op beelden van de Amerikaanse westkust, maar ook op Amerikaanse popart. Op afbeelding 22 zie je Still Life #60 (1973) van de popart-kunstenaar Tom Wesselman. Het driedimensionale werk bestaat uit een ensemble van panelen die met olieverf beschilderd zijn.
Bekijk afbeelding 21 en 22.
Ter gelegenheid van deze themaweken vroeg het warenhuis de beroemde Amerikaanse skater, dj en ontwerper Scott Oster om een tijdelijke installatie te ontwerpen. Op afbeelding 23 tot en met 25 zie je de skateramp die hij samen met het architectenbureau MANA ontwierp. Op figuur 7 zie je de contour van het object ingetekend in de foto.
[figuur 7: zie het originele examen]
De kubus, Le Cube, is gemaakt van spiegelende platen en bevindt zich in het hart van het warenhuis. In het midden is een cilindervorm, een tunnel uitgespaard. Er klonk muziek uit de ramp en door een ingebouwde lichtinstallatie veranderde de tunnel voortdurend van kleur. Een paar keer per dag waren er demonstraties van professionele skaters.
Bekijk de afbeelding 23, 24 en 25 en figuur 7. Le Cube is een spectaculaire installatie. De spiegelende installatie past goed bij de functie en de vormgeving van dit luxe warenhuis.
De website van Le Bon Marché vermeldt dat kunst sinds jaar en dag een belangrijke plek inneemt binnen het bedrijf. Kunstenaars en ontwerpers "dragen andere perspectieven aan op nieuwe werelden en openen deuren naar nieuwe mogelijkheden". Le Bon Marché investeert regelmatig in kunstenaars en geeft ze een podium. Een installatie zoals Le Cube biedt het bedrijf zelf echter ook voordelen.
Je zou ook kritiek kunnen hebben op deze installatie, waarbij skatecultuur van de straat in een luxe warenhuis wordt gepresenteerd.
Vraag 25 4 punten
Beschrijf
- twee manieren waarop de voorstelling van het affiche op afbeelding 18 zich richt op volwassenen.
- twee manieren waarop de voorstelling op afbeelding 19 verwijst naar de belevingswereld van het kind.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- (belevingswereld volwassene) twee van de volgende: (2p)
- De kinderen zijn / de ruimte is vanuit een bovenaanzicht getekend, alsof je als beschouwer / groot mens / volwassene op de kinderen neerkijkt.
- De voorstelling met soldaatjes en een triomfboog en/of een engel met lauwerkrans en/of kinderen in nette kleren (Franse klederdracht) is duidelijk gericht op het vieren van het einde van de oorlog (een reden voor volwassenen om cadeaus te kopen).
- De kinderen kijken verrast op van hun speelgoed, alsof de volwassene hen verrast/betrapt bij het spelen met het (nieuwe) speelgoed.
- (belevingswereld van het kind) twee van de volgende: (2p)
- Het speelgoed (locomotief, auto, soldaatje) zweeft als het ware in een wolk / is voorgesteld als een droom van een kind (speelgoed is niet iets waarvan volwassenen gauw dromen).
- In de onderste helft is het hoofdje van een kind te zien, alsof het in bed ligt en droomt / fantaseert over speelgoed.
- Het speelgoed is voorgesteld zoals plaatjes uit een kinderboek (vanuit de ervaring van het kind verbeeld), eenvoudig herkenbaar als auto, locomotief en boot.
Vraag 26 3 punten
Noem drie aspecten van de vormgeving waaruit je de invloed van deze moderne stromingen kunt afleiden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De vormen (van het mannetje, de auto, de trein en de boot) zijn sterk vereenvoudigd / gestileerd / geabstraheerd en/of opgebouwd uit geometrische vormen. − De letters zijn schreefloos / geometrisch (opgebouwd uit elementen van het vierkant, de cirkel en de driehoek). − De vormen / woorden zijn op collageachtige wijze samengevoegd. / Het ontwerp lijkt opgebouwd uit losse, elkaar overlappende vormen / woorden. − De compositie is dynamisch door de (ritmische) herhaling van abstracte vormen / diagonale lijnen, zoals in de achtergrond (invloed van het futurisme). − het opzettelijk zichtbaar laten van de grafische techniek / sjabloneren − Er is weinig dieptewerking. / Het platte vlak wordt benadrukt. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 27 3 punten
Leg dit uit aan de hand van drie aspecten van de vormgeving van het affiche op afbeelding 19.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Het ontwerp / de voorstelling is door schematische / sjabloon-achtige vormen sneller te lezen/begrijpen (net als bij een verkeersbord). − Het ontwerp heeft zuivere / contrasterende / opvallende kleuren (rood, oranje, felblauw) en die trekken onmiddellijk de aandacht. − Grote (schreefloze) letters maken de tekst op enige afstand leesbaar. − Het ontwerp verbindt tekst en beeld, en deze eenheid versterkt de boodschap (speelgoed). − Door de afwijkende / moderne vormgeving zal het affiche opvallen tussen andere, meer traditionele affiches. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 28 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die bijdragen aan dit effect.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De strakblauwe lucht op de achtergrond en het felle zonlicht (te zien aan de sterke schaduwen) verwijzen naar het zonnige klimaat / de omgeving waarin Los Angeles ligt (Californië). − Het skateboard en de zon verwijzen naar clichébeelden van Los Angeles, naar (strand- en sport)artikelen die daar te koop zijn. − De grote / hoge reclamezuilen met bovenin borden met neonletters zijn kenmerkend voor Amerikaanse reclameborden / voor de entertainment- industrie in Los Angeles. − Met de opeenvolging van de tekstborden "Welcome to" en "Los Angeles" en "Rive gauche" wordt gesuggereerd dat Los Angeles op de locatie van Le Bon Marché ligt. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 29 2 punten
Beschrijf aan de hand van twee aspecten van de inrichting waaruit je die invloed van popart kunt afleiden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − verwijzingen naar clichébeelden uit de consumptiemaatschappij (zoals make-up) − het gebruik van plastic / kunststoffen − stilering die aan logo's (of pictogrammen) doet denken − het sterk uitvergroten van vormen − de vlakke (gelijkmatige) kleuren − nadruk op glans en highlights − het gebruik van (zachte) opblaasvormen per juist antwoord (1) (2)
Vraag 30 2 punten
Leg uit dat Le Cube zowel qua functie als vormgeving goed past bij dit warenhuis.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- functie (een van de volgende): (1p)
- De spiegels hebben (door de schittering en de reflectie) een luxe uitstraling die past bij een luxe warenhuis.
- Passpiegels zijn in een warenhuis een belangrijk onderdeel op de mode-afdelingen.
- vormgeving (een van de volgende): (1p)
- De spiegels weerspiegelen de architectuur van het warenhuis zodanig dat de (modernistische) kubus bijna onzichtbaar wordt.
- De spiegels reflecteren de ruimte zodat die groter lijkt.
2022, tijdvak 3: Een kerk voor de heilige Andreas
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
Op afbeelding 1 zie je een kerk in Rome. Het is de Sant'Andrea al Quirinale, die in de tweede helft van de zeventiende eeuw werd ontworpen door Gianlorenzo Bernini.
De ingangspartij is opgebouwd uit klassieke elementen: zuilen, pilasters, timpanen en kroonlijsten. De manier waarop deze elementen zijn toegepast, is typerend voor de barok.
[figuur 1: zie het originele examen]
Op afbeelding 2 zie je het interieur met het hoofdaltaar, dat tegenover de ingang ligt. In figuur 1, de projectietekening van de Sant'Andrea, is deze altaarruimte gemarkeerd.
Bekijk afbeelding 2 en figuur 1. Bernini heeft de ingangspartij en de altaarruimte architectonisch op elkaar afgestemd.
Bekijk afbeelding 2. Bernini heeft de architectuur van het interieur uitbundiger vormgegeven dan het exterieur.
De kerk is gewijd aan de heilige Andreas, een volgeling van Christus. Hij werd vanwege zijn geloof door de Romeinen aan een X-vormig kruis genageld. Toen hij stierf, werd hij in de hemel opgenomen. Op afbeelding
3 en 4 zie je dat zijn martelaarschap centraal staat in deze altaarruimte.
Bekijk afbeelding 4. Op het schilderij zie je de gekruisigde Andreas. Het schilderij is een voorbeeld van schilderkunst uit de Italiaanse barok.
Schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur zijn op elkaar afgestemd om het verhaal te vertellen van Andreas, zijn dood en opname in de hemel. Bekijk afbeelding 3 en 4.
Bekijk afbeelding 2 en 3. Op afbeelding 3 zie je een opening boven het altaar, die voor de bezoeker van de kerk onzichtbaar is (afbeelding 2).
Op figuur 2 zie je een beeld van Andreas op een wolk. Het beeld vormt het bovenste deel van de altaarruimte, zoals te zien is op afbeelding 2.
[figuur 2: zie het originele examen]
Het samenbrengen van schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur tot een totaalkunstwerk paste bij een specifiek doel van de Roomse kerk.
Vraag 3 3 punten
Geef drie voorbeelden waaruit die uitbundige vormgeving van het interieur blijkt. Laat het beeldhouwwerk buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Er is gekleurd marmer gebruikt (voor zuilen en randen). − Er is goud / er zijn vergulde elementen toegepast (in de altaarruimte en het koepelgewelf). − De zuilen (en pilasters) hebben cannelures en/of zijn versierd met complexe kapitelen (combinatie van Ionisch en Korinthisch). − Er is een (zeshoekig) patroon in het gewelf aangebracht. − Er zijn balustrades aangebracht (aan weerszijden van de altaarruimte). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 4 3 punten
Noem drie aspecten van de vormgeving die kenmerkend zijn voor barokke schilderkunst. Laat het lijstwerk buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − (compositie) diagonale compositie − (compositie) dynamiek door compositielijnen in verschillende richtingen − (kleur) dynamiek in kleurgebruik / door contrasten in kleuren (in blauw, rood en geel) − (licht) sterke licht-donkercontrasten (waardoor dramatiek ontstaat) − (perspectief) sterke verkortingen (met name in handen en voeten) − (stofuitdrukking) virtuoze stofuitdrukking (blauwe draperie linksonder en de lendendoek van Andreas) − (standpunt) Het werk is geschilderd vanuit een laag standpunt (di sotto in su). − (vorm) Vormen lopen in elkaar over / vervloeien (zoals wolken, lichamen en draperieën). per juist aspect (1) (3)
2022, tijdvak 3: Spatten, vegen en knallen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 7
Na de Tweede Wereldoorlog verschoof het centrum van de moderne, westerse kunst van Parijs naar New York. Kunstenaars uit de Verenigde Staten namen de voortrekkersrol in de kunst over. Hun schilderijen waren abstract en meestal zeer groot van formaat. Kunstcritici zagen deze werken als typisch Amerikaans. In de schilderijen die Jackson Pollock rond 1948 begon te maken, is de breuk met de Europese schildertraditie goed te zien. Niet alleen de werken zelf brachten een radicale vernieuwing, maar ook de techniek waarmee ze tot stand kwamen.
[figuur 3: zie het originele examen]
Op figuur 3 zie je Jackson Pollock aan het werk in zijn atelier.
Bekijk figuur 3. Pollock werkte ook met traditionele schildersmaterialen, zoals verf kwasten en doek, maar hij gebruikte deze materialen radicaal anders dan kunstschilders vóór hem.
Op afbeelding 5 zie je een schilderij dat Pollock in 1950 maakte. De titel is Autumn Rhythm, Number 30 (Herfstritme, nummer 30).
Bekijk afbeelding 5 en figuur 3. Uit de verschillende vormen en sporen op het doek is af te leiden uit welke (lichaams)bewegingen van de schilder ze zijn ontstaan.
De media zetten Pollock graag neer als een 'schilderbeest' of een wilde die werd gedreven door ongecontroleerde emoties. Maar volgens ooggetuigen bouwde de kunstenaar zijn schilderijen juist heel doelbewust op.
Pollock was een vertegenwoordiger van de Amerikaanse stroming in de schilderkunst die de kunstwereld domineerde in de jaren na de Tweede Wereldoorlog.
Ook in Europa gaan kunstenaars na 1945 op zoek naar nieuwe mogelijkheden in de schilderkunst. Net als in Amerika experimenteren zij met nieuwe materialen en technieken om hun ideeën vorm te geven. Vanaf 1958 maakt de kunstenaar Yves Klein afdrukken van naakte vrouwen die van tevoren worden ingesmeerd met blauwe verf. Klein raakt gefascineerd door de mogelijkheden van deze 'menselijke penselen' en zal uiteindelijk meer dan honderdvijftig werken maken met gebruikmaking van het lichaam. Op afbeelding 6 zie je een voorbeeld uit 1960.
Bekijk afbeelding 6. Het werk van Klein bestaat net als dat van Pollock uit verfsporen die te herleiden zijn tot bewegingen. De vormen die zo ontstaan, zorgen op hun beurt voor een nieuwe dynamiek.
[figuur 4: zie het originele examen]
De foto's op figuur 4 zijn gemaakt tijdens de eerste presentatie in een galerie in Parijs in 1960. Yves Klein geeft aanwijzingen aan de modellen. Op de achtergrond speelt een orkestje een muziekstuk (eveneens van Klein) dat uit één enkele toon bestaat.
Je zou deze presentatie een performance kunnen noemen.
Kleins opvatting over de rol van de kunstenaar bij de totstandkoming van een kunstwerk verschilt fundamenteel van die van Pollock. Bij Pollock is die rol nog vrij traditioneel te noemen, bij Klein is die meer vernieuwend.
De kunstenares Niki de Saint Phalle maakte deel uit van de groep kunstenaars waar Yves Klein ook toe behoorde. In 1961 en 1962 maakte zij in een aantal sessies haar Shooting Paintings. De werken bestonden uit assemblages van verschillende voorwerpen waartussen kleine zakjes met verf werden bevestigd. Het geheel werd vervolgens overdekt met een laag gips. De zo verkregen witte reliëfs vormden het doelwit bij de schietsessies die Saint Phalle organiseerde in aanwezigheid van publiek, en vaak ook met medewerking van het publiek.
[figuur 5: zie het originele examen]
De foto op figuur 5 is gemaakt tijdens een schietsessie. Het werk op afbeelding 7 is een resultaat van een sessie.
Bekijk afbeelding 7. De verf die uit het kapotgeschoten oppervlak sijpelt, bepaalt hoe het werk eruit gaat zien. De kunstenaar kan het eindresultaat maar gedeeltelijk beïnvloeden.
Bekijk afbeelding 6 en 7. Yves Klein en Niki de Saint Phalle behoorden tot het nouveau réalisme, een Franse stroming die ook wel neo-dada werd genoemd.
Vraag 12 3 punten
Beschrijf drie manieren waarop de vormen bijdragen aan die nieuwe dynamiek.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Voorbeelden van juiste antwoorden zijn: − De twee gebogen blauwe vormen (banen, langgerekte vlekken) dragen bij aan een suggestie van draaien. − De zachte / rafelige contouren van de blauwe vormen (banen, langgerekte vlekken) dragen bij aan een suggestie van uitwaaieren. − De uitwaaierende ronde vormen dragen bij aan de suggestie van kronkelingen / (lucht)wervelingen. − De vage vormen / onscherpe sporen dragen bij aan de suggestie van wegwaaien / luchtwervelingen. − De vervaging onder in de blauwe vormen / banen dragen bij aan de suggestie van een verticale beweging (van boven naar beneden). − De herhaling van (ronde) vormen suggereert een beweging die verspringt in de tijd / een haperende beweging. per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 3: Gouden gloed
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 13
Op afbeelding 8 zie je een Grieks beeld uit de zesde eeuw voor Christus. Dit type beeld van een jonge, naakte man wordt een kouros (jonge man) genoemd. De kouros op afbeelding 8 stond op het graf van een omgekomen soldaat. Het beeld van de jonge man symboliseert kracht.
Op afbeelding 9 zie je een beeldje dat de beeldhouwer George Stanley maakte. Het stelt een naakte ridder voor die een zwaard vasthoudt, steunend op een filmrol. Het beeld, dat bekend staat als 'de Oscar', is ontworpen als trofee en wordt jaarlijks uitgereikt aan diegenen die de beste prestaties in de filmwereld hebben geleverd.
[figuur 6: zie het originele examen]
Op figuur 6 zie je links Jacqueline Durran en rechts een tekening van het beeld. Durran kreeg een Oscar voor het kostuumdesign van de film Little Women.
Bekijk figuur 6 en afbeelding 9. De Oscar is slechts 35 cm hoog, waardoor je het beeld in de hand kunt houden.
De betekenis van de Oscar is te vergelijken met die van de Griekse kouros van afbeelding 8.
De Oscar is een bronzen beeld. Het Griekse beeld op afbeelding 8 is van marmer.
Op afbeelding 10 en 11 zie je twee aanzichten van het beeld Forme uniche della continuità nello spazio (Unieke vormen van de continuïteit in de ruimte) uit 1913 van de Italiaanse kunstenaar Umberto Boccioni. Het beeld stelt een man voor die stevig doorloopt. Zo is één gebogen been naar voren geplaatst en één been naar achteren.
Boccioni is een van de bekendste kunstenaars van het futurisme. De futuristen wilden breken met de traditionele kunst, zoals ze in hun manifest duidelijk maakten: "Laten we onszelf van dat zootje bevrijden […] Laten we het lichaam openscheuren en de omgeving erin opnemen."
Bekijk afbeelding 10 en 11. Uit dit citaat, en ook uit Boccioni's werk, klinkt de wens om de (beeldhouw)kunst te vernieuwen en op deze manier uitdrukking te geven aan de moderne tijd.
[figuur 7: zie het originele examen]
Thomas Schütte, Große Geister (Grote geesten), 1997/1998
Op figuur 7 zie je drie beelden uit de serie Große Geister (Grote geesten) van de Duitse kunstenaar Thomas Schütte. Hij maakte ruim vijftig van dit soort beelden in verschillende uitvoeringen. De beelden op figuur 7 zijn van gepolijst aluminium.
Schütte plaatst zijn beelden vaak in groepjes, meestal in een groep van drie. Daardoor ontstaat interactie tussen de beelden.
Op afbeelding 12 en 13 zie je een 'grote geest' van Schütte voor het Neues Museum in Weimar. Het werk is nagenoeg identiek aan het beeld links op figuur 7, alleen is het uitgevoerd in gepolijst brons.
Bekijk afbeelding 12 en 13. In deze nieuwe context
- bij de entree van het museum voor moderne kunst
- ontstaat een andere interactie met het beeld.
De titel van de beelden, Große Geister, is van invloed op hoe de beschouwer de beelden waarneemt en ze betekenis geeft.
Vraag 18 2 punten
Noem nog twee aspecten van de vormgeving en geef voor elk aspect aan hoe het bijdraagt aan de functie van het beeld als trofee.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Als in het antwoord de functieomschrijving ontbreekt, geen scorepunt toekennen.
Vraag 21 2 punten
Beschrijf nog twee manieren waarop het lopen wordt benadrukt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De twee afzonderlijke sokkels benadrukken het verzetten van stappen. − De figuur helt enigszins naar voren (diagonale compositie) en dat versterkt de vooruitgaande (loop)beweging. − De uitstekende vormen aan de achterzijde van het lichaam / de kuiten suggereren beweging (het flapperen van broekspijpen) en dat versterkt de indruk van lopen. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 23 2 punten
Geef aan welke interactie je kunt afleiden uit figuur 3 en op welke manier die precies ontstaat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (interactie) Het is net of de beelden met elkaar praten en/of fysiek op elkaar reageren (zoals samen spelen, ruzie maken) (1)
- (manier) Dit komt doordat de figuren met de fronten naar elkaar toe zijn geplaatst en hun houding (naar voren gebogen, naar achteren hellend) een fysieke reactie lijkt op een gesprek / op de anderen en/of doordat de beelden gebaren laten zien (opgeheven handen alsof er één een wapen in zijn hand heeft, of arm uitsteekt als uitnodigend gebaar) (1)
2022, tijdvak 3: Krullen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 17
Op afbeelding 14 zie je een prent van een schoorsteenmantel met een spiegel erboven. Het is een rijk interieur uit de tijd van de late barok. De stijl uit die periode wordt ook wel rococo genoemd.
Een kenmerk van een rococo-interieur is dat architectuur en wanddecoratie op elkaar zijn afgestemd en als één geheel zijn vormgegeven. Bekijk afbeelding 14.
[figuur 8: zie het originele examen]
In de haard werd hout gestookt om de kamer te verwarmen. Boven de haard, aan weerszijden van de spiegel, zijn kandelaars geplaatst. Op figuur 8 zie je een detail met een kandelaar.
De kandelaars zijn met opzet bij de spiegels aangebracht.
Huizen worden tegenwoordig meestal centraal verwarmd met radiatoren. Op afbeelding 15 zie je een radiator uit 2003 van de Nederlandse ontwerper Joris Laarman.
Laarmans ontwerp is geïnspireerd op ornamenten uit de rococo. Bekijk afbeelding 15.
Laarman heeft zijn ontwerp Heatwave (Hittegolf) genoemd. Het ontwerp is door een Belgische fabrikant in productie genomen en de radiator is te koop in verschillende formaten. Op afbeelding 15 zie je de Heatwave small, op afbeelding 16 de Heatwave extra large.
De radiator is gemaakt van gegoten beton en wordt aangesloten op de warmwaterleidingen achter de muur. Door aan het kraantje rechts te draaien stroomt het water in de verwarming.
Laarman hield er rekening mee dat een radiator veel warmte moet kunnen afgeven.
Bekijk afbeelding 15 en 16. De Heatwave extra large is opgebouwd uit het basiselement Heatwave small.
Op afbeelding 17 zie je de Heatwave extra large in een bar in Antwerpen. De folder noemt het "een prachtig kunstwerk dat alle blikken naar zich toe trekt". Dat komt niet alleen door de vorm van de radiator.
Bekijk afbeelding 15 en 16. Het ontwerp van Laarman past bij een postmoderne visie op ontwerpen.
Toch past zijn ontwerp ook bij een modernistische visie op ontwerpen.
Vraag 26 2 punten
Beschrijf op welke manier
- de wanddecoratie is afgestemd op de architectuur, en
- de spiegel de samenhang versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- (afstemming) Voorbeelden van juiste antwoorden zijn: (1p)
- De kronkelende / golvende vormen die de spiegel omlijsten herhalen zich in de omlijstingen van de wandschilderingen links en rechts van de spiegel, of: De spiegel en de schilderijen/schilderingen zijn voorzien van eenzelfde soort golvende omlijsting.
- De golvende lijst van de spiegel gaat over / loopt door in de kroonlijst (die op haar beurt ook naar binnen en naar buiten golft).
- De golvende lijst van de spiegel gaat over / loopt door in de holte van de haard en de golvende schoorsteenmantel.
- De golvende rand van de lambrisering buigt mee met de golvende contour van de schoorsteenmantel.
Vraag 29 1 punt
Leg uit hoe hij dit heeft bereikt in de vormgeving.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Door de vele krullen / uitstulpingen / vertakkingen (en door de dikte van de 'buizen') is er relatief veel radiatoroppervlak ontstaan. (1)
Vraag 31 2 punten
Beschrijf twee andere aspecten waardoor de radiator hier opvalt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De radiator hangt (op ooghoogte) geïsoleerd op een lege muur (alsof het een artistiek reliëf is) (1)
- Door de zwarte kleur steekt de radiator af tegen de lichte muur (1)
2021, tijdvak 1: Metrostations
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Metrostations zijn, net als treinstations, plekken die tot de verbeelding spreken. Het zijn hoogstandjes van technische vernieuwing en ze worden vaak aantrekkelijk vormgegeven.
Op afbeelding 1 en 2 zie je het Mayakovskaya-metrostation in Moskou. Het ondergrondse station uit 1938 ligt aan de metrolijn die het centrum van Moskou verbindt met het vliegveld buiten de stad.
Veel metrostations kregen in die tijd een voorname en klassieke uitstraling. De architectuur van het Mayakovskaya-metrostation vertoont overeenkomsten met Romeinse architectuur, zoals het Pantheon. Je ziet het interieur van het Pantheon op figuur 1.
[figuur 1: zie het originele examen]
Bekijk figuur 1 en afbeelding 1 en 2.
Bekijk afbeelding 1 en 2. De vorm van de (perron)overkapping is gebaseerd op een ovaal in plaats van op een cirkel.
Het station ligt metersdiep onder de grond, en is zo vormgegeven dat de indruk wordt gewekt van direct contact met de wereld boven de grond.
Op afbeelding 3 zie je een van de 34 mozaïeken die aangebracht zijn in de overkapping van het perron. Deze mozaïeken dragen bij aan de indruk dat je vanuit de ondergrondse tunnel toch contact met buiten hebt. Bekijk afbeelding 1 tot en met 3.
De voorstellingen in de mozaïeken verwijzen naar het alledaagse leven in de Sovjet-Unie rond 1938. De toenmalige leider van de Sovjet-Unie, Jozef Stalin, noemde de metro in Moskou "een van de beste scholen in de stad die op elke dag, elk uur en elke minuut de grootsheid van het socialisme leert aan de Russische bevolking". Bekijk afbeelding 1 tot en met 3.
In 2018 werd in Amsterdam een nieuwe metrolijn in gebruik genomen: de Noord/Zuidlijn. Op afbeelding 4 en 5 zie je Station Noorderpark, dat ontworpen werd door Benthem Crouwel Architects.
Op figuur 2 zie je het eerste ontwerp van dit metrostation. In dit ontwerp eindigt de overkapping van het station een stukje voorbij de trap.
[figuur 2: zie het originele examen]
Op afbeelding 4 en 5 zie je dat het architectenbureau de overkapping uiteindelijk heeft doorgetrokken tot ver boven de perrons. Deze overkapping is dynamischer vormgegeven dan in het eerste ontwerp. Vergelijk figuur 2 met afbeelding 4 en 5.
Bekijk afbeelding 4 en 5. De overkapping bestaat uit een skeletconstructie. Door toepassing van een dergelijke constructie wordt de ruimte op het perron gebruiksvriendelijker voor de reizigers.
Op afbeelding 6 en 7 zie je het kunstwerk De 7 poorten van kunstenaarsduo Persijn Broersen en Margit Lukács. Dit kunstwerk werd speciaal gemaakt voor Station Noorderpark en staat op een plek tussen de spoorrails, in het verlengde van de perrons. Deze plek is gemarkeerd op afbeelding 4. Op afbeelding 8 zie je een digitaal schetsontwerp.
Bekijk afbeelding 6, 7 en 8. Het kunstwerk doet op het eerste gezicht denken aan een ruïne. Toch zie je duidelijk dat het geen ruïne is.
De kunstenaars hebben zich bij dit werk laten inspireren door de stadsontwikkeling van Amsterdam-Noord. Oude bakstenen fabrieken en arbeiderswoningen werden gesloopt of boden na ingrijpende verbouwingen plaats aan trendy bedrijfjes en nieuwbouwhuizen.
Bekijk afbeelding 6, 7 en 8. Het kunstwerk De 7 poorten is te zien als een poging van de kunstenaars om iets van deze ontwikkeling zichtbaar te maken. Ze omschrijven het kunstwerk als een 'reis vanuit het verleden naar de toekomst'.
Vraag 2 1 punt
Leg uit dat door toepassing van de ovaalvorm in de overkapping het gevoel van weidsheid wordt versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- een van de volgende: − Door toepassing van de ovaalvorm als basis ontstaan afgeplatte bogen en daarmee kunnen (in een relatief lage ruimte) vrij grote afstanden worden overbrugd. Er zijn om die reden minder pijlers nodig, waardoor er meer zicht is op / beter doorzicht is naar de ruimtes aan weerskanten van het perron; de ruimte lijkt daardoor groter / weidser. − Door toepassing van de ovaalvorm als basis ontstaan afgeplatte / langgerekte bogen en/of ovaalvormige koepels en worden horizontale lijnen versterkt; de ruimte lijkt daardoor groter / weidser. (1)
Vraag 3 2 punten
Leg uit op welke manier
- het mozaïek op afbeelding 3 bijdraagt aan die indruk, en
- de verlichting bijdraagt aan die indruk.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Het mozaïek draagt bij aan de indruk van contact met buiten door (een van de volgende:) (1p)
- de blauwe lucht (hemel) / wolkenlucht die is afgebeeld. Daardoor wordt de indruk gewekt alsof je naar buiten / de open lucht kijkt.
- het verkort / trompe-l'oeil-effect. Dit versterkt de hoogte- en/of diepte-werking, waardoor (in combinatie met het blauw) de indruk wordt gewekt dat je als beschouwer met de figuur mee naar de hemel kijkt.
Vraag 5 2 punten
Leg aan de hand van twee aspecten van de vormgeving uit dat de uiteindelijke overkapping dynamischer is dan het eerste ontwerp.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (vorm) In het eerste ontwerp bestaat de overkapping uit een korte boog/golf. In het uitgevoerde ontwerp bestaat de overkapping uit een lange vloeiende / golvende / gestroomlijnde vorm (en die is dynamischer). − (vorm) In het eerste ontwerp is de overkapping vrij kort en breed. In het uitgevoerde ontwerp is de overkapping uitgerekt / langer geworden en (optisch) smaller geworden, waardoor de horizontale werking (idee van snelheid) versterkt wordt / de dynamiek versterkt wordt. − (ritme en herhaling) In het eerste ontwerp is de overkapping met zichtbare skeletstructuur vrij kort. In het uitgevoerde ontwerp zorgt de verlenging van de skeletstructuur voor veel meer ritmiek / voor herhaling en afwisseling van het lijnenpatroon (en dat is dynamischer). − (begrenzing/afsnijding) In het eerste ontwerp eindigt de overkapping in de grond. In het uitgevoerde ontwerp loopt de overkapping uit in een 'open einde' (eindigt niet in de grond) en is daardoor dynamischer. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 7 2 punten
Beschrijf twee aspecten van het kunstwerk die duidelijk maken dat het geen ruïne is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende aspecten: − De (bak)stenen zijn nieuw, terwijl een ruïne uit oude / verweerde stenen bestaat. − De (vormen van de) diverse muren / pijlers zijn strak / netjes afgewerkt, terwijl een ruïne uit puin/brokstukken en/of rommelige restanten bestaat. − De ruïne is helemaal schoon / kaal, terwijl een ruïne vaak begroeid / bemost is. − De witte (beton)elementen doen denken en/of het patroon in het metselwerk doet denken aan computervormgeving / vormgeving van computerspellen (Minecraft, Tetris), terwijl een ruïne gekenmerkt wordt door oude bouwstijlen / traditionele patronen. per juist aspect (1) (2)
Vraag 8 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop deze 'reis vanuit het verleden naar de toekomst' in De 7 poorten is verbeeld.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Die tijdreis wordt verbeeld door de opeenvolging van bogen / poorten (van klein naar groot naar klein), die te zien is als een bouwwerk dat verandert door de tijd heen en/of als iets dat wordt opgebouwd en weer vervalt. − Die reis van verleden naar toekomst wordt verbeeld door de 'brokstukken' (ruïnevormen), die doen denken aan resten van fabrieken / poorten / huizen. Daaruit steken (‘groeien’) witte (betonnen) vormen, die weer nieuwe moderne bouwwerken aankondigen (zoals het metrostation) en/of die bevatten bijzondere patronen in het metselwerk, die doen denken aan computerspellen / (computer)vormgeving (Minecraft, Tetris) in het nieuwe digitale tijdperk. − Door de (zogenaamde brokstukken van de) poorten direct voor / naast het metrostation te plaatsen lijkt de ruïne / het bakstenen bouwwerk en/of lijken de ‘oude’ doorgangen over te gaan in het nieuwe bouwwerk (het station, het nieuwe doorgangsgebied). per juist antwoord (1) (2)
2021, tijdvak 1: Pionieren
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 21
De Duits-Amerikaanse kunstenaar Albert Bierstadt (1830-1902) was in zijn tijd een beroemd landschapsschilder. Met name zijn landschappen met voorstellingen van kolonisten, die vanuit het oosten van de Verenigde Staten naar het toen nog onbekende Wilde Westen trokken om daar een nieuw leven op te bouwen, werden zeer gewaardeerd. Bierstadt nam ooit deel aan zo'n trektocht naar het Westen.
Op afbeelding 14 zie je Bierstadts schilderij The Oregon Trail (De Oregon- route). Figuur 3 toont een detail. Je ziet een groep kolonisten die de Oregon route volgen, een reis van bijna 3500 km lang, die maanden duurde.
[figuur 3: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 14 en het detail op figuur 3. Bierstadt roept het beeld op van een avontuurlijke reis.
De schilderijen van Bierstadt werden in zijn tijd tentoongesteld in salons, zoals die in Parijs. Een jury bepaalde of een kunstwerk wel voldeed aan de eisen van de Académie en of het kon worden toegelaten. Dit werk van Bierstadt werd destijds toegelaten, onder meer vanwege de vormgeving en de inhoud van het schilderij.
Bekijk afbeelding 14.
Eind negentiende eeuw veranderde de waardering voor de landschappen van Bierstadt door de vernieuwingen die de impressionisten brachten op het gebied van landschapsschilderkunst. Op afbeelding 15 zie je een schilderij van Claude Monet: een landschap met hooimijten uit 1891.
Gelet op het onderwerp landschap, verschilt de manier waarop de impressionisten het landschap benaderen nogal van de manier waarop Bierstadt dat doet.
Een andere vorm van pionieren is een trektocht maken ter ontspanning. Tot op de dag van vandaag trekken mensen eropuit met een caravan of camper. Voor ontwerpers is het een uitdaging om een dergelijk mobiel, compact en toch ook functioneel huisje te ontwerpen.
Op afbeelding 16, 17 en 18 zie je De Markies. Eduard Böhtlingk ontwierp dit huisje in 1985 voor de ontwerpwedstrijd Tijdelijk Wonen. Ingeklapt, zoals op figuur 4, is het huisje zo mobiel als een caravan.
[figuur 4: zie het originele examen]
Als de lange zijwanden worden uitgeklapt, worden het vloerdelen. Dit zie je op figuur 5.
[figuur 5: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 4 en 5. Als je De Markies uitklapt, verandert hij van karakter, bijvoorbeeld van een gesloten vorm in een open vorm.
Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 4 en 5. In het ontwerp van De Markies zijn kenmerken van modernistische vormgeving terug te vinden.
Bekijk afbeelding 16, 17 en 18. De foto's van De Markies zijn gemaakt om het product onder de aandacht van het publiek te brengen. De foto's spelen handig in op gevoelens van vrijheid bij toekomstige klanten: de wens om te leven zoals je zelf wilt.
Op afbeelding 19 en 20 zie je de auto die de Nederlandse kunstenaar Joost Conijn in 2001 zelf bouwde. De auto is van hout en rijdt op een houtgestookte motor. Met deze auto en een aanhanger vol hout erachter reisde Conijn door Oost-Europa. "De auto beweegt zich door Europa van voorval naar voorval", schrijft de kunstenaar. De reizen van Conijn zijn een aaneenschakeling van onvoorziene gebeurtenissen, zoals autopech op afbeelding 21. Hij legt ze vast op foto's en op film, in teksten en in tekeningen.
Bekijk afbeelding 19 en 20. De Hout Auto van Conijn is functioneel: je kunt ermee rijden en dus reizen. Tegelijkertijd is het een kunstzinnig object dat het gangbare beeld van wat een auto is, in twijfel trekt. Zo is de auto van hout gemaakt en dat is nogal primitief vergeleken met de nieuwste materialen waarvan auto's gemaakt zijn.
Voor Conijn is de auto ook een communicatiemiddel: een middel om onverwachte ontmoetingen te creëren. Zijn moeder zegt daarover: "Dat is eigenlijk zijn interesse, om te zien wat er op de wereld aan de hand is, en dicht bij de mensen te komen. En dat vervolgens vast te leggen." Zo zal het feit dat de auto van hout is, reacties en daarmee ontmoetingen uitlokken.
Een kunstcriticus schrijft: "Dit kunstproject met de houtwagen lijkt op een langdurige performance waarvan de handeling zich iedere keer op een andere tijd en in een andere ruimte afspeelt."
Vraag 16 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de voorstelling waaruit je kunt afleiden dat de reis avontuurlijk was.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het avontuurlijke van de reis wordt verbeeld door (drie van de volgende): − de (huif)karren (met mensen en proviand) en/of lastdieren met spullen die meegenomen moeten worden (om te eten, te slapen). − de mensen te paard en te voet met stokken en/of wapens om de groep voort te drijven en/of te beschermen tegen gevaren (droogte, wilde dieren). − het vee (koeien, paarden, schapen) dat meegenomen moet worden als proviand en/of beschermd moet worden om een nieuw leven mee op te bouwen. − de skeletten van dieren, die duiden op gevaren onderweg (droogte, ziektes, aanvallen van wilde dieren). − het enorme en/of lastige gebied waar de pioniers doorheen moesten trekken, zoals hoge bergen (Rocky Mountains), (dichte) bossen en uitgestrekte (verlaten) vlaktes / prairies. − de (tenten)kampen op de achtergrond, die duiden op ontmoetingen met andere groepen mensen (inheemse bevolking en/of andere pioniers) van wie onbekend is of ze vijandig zijn of niet. − brokstukken van (huif)karren, die erop duiden dat de karren stuk kunnen gaan. − het reizen terwijl de zon ondergaat, wat aangeeft hoe lang (en zwaar) de dagen zijn. per juist antwoord (1) (3)
2021, tijdvak 1: Reisbewijs
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 22 tot en met 26
In 1832 bracht een groep Franse diplomaten een bezoek aan Marokko. De Franse kunstenaar Eugène Delacroix mocht mee als een soort verslaggever, om indrukken van deze reis vast te leggen.
Op afbeelding 22 zie je een dubbele pagina uit een van de schetsboeken met tekeningen en aquarellen die Delacroix in Marokko maakte. Aan zijn schetsen is te zien dat hij belangstelling had voor enkele specifieke onderwerpen van de Marokkaanse cultuur.
De tekeningen en aquarellen waren vaak bedoeld als voorstudies voor schilderijen die Delacroix bij terugkeer in Frankrijk maakte. Op figuur 6 is nog een schetsblad te zien dat Delacroix in Marokko maakte.
[figuur 6: zie het originele examen]
Uit de schetsboeken is de onderzoekende benadering van de schilder af te leiden.
In het begin van de negentiende eeuw werd de aquareltechniek steeds populairder onder kunstenaars. Delacroix maakte veelvuldig gebruik van de aquareltechniek tijdens zijn reis door Marokko.
Delacroix noteert in een brief over zijn reis naar Marokko: "Zijn wij [Fransen] zelf niet aan het einde van datgene wat de meest geavanceerde beschaving kan produceren? Zij [inwoners van Marokko] staan op duizend manieren dichter bij de natuur, hun kleding, de vorm van hun schoenen. (..) Wij daarentegen in onze korsetten, nauwe schoenen, belachelijke pakken, wij zijn te beklagen." Delacroix heeft kritiek op de westerse cultuur en hij heeft een romantische visie op Noord-Afrikaanse culturen.
Ook de Zwitserse kunstenaar Paul Klee reisde naar Noord-Afrika om inspiratie op te doen. In het voorjaar van 1914 bezocht hij Tunesië. Op afbeelding 23 zie je Gezicht op Kairuan, een aquarel die hij tijdens deze reis maakte. Op figuur 7 zie je een recente foto van de stad Kairuan.
[figuur 7: zie het originele examen]
Klee was niet geïnteresseerd in het zo levensecht mogelijk weergeven van de stad Kairuan. Hij wilde vooral een harmonieus beeld scheppen. Daartoe abstraheerde hij wat hij zag.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Klees werk wordt in de kunstgeschiedenis soms tot het expressionisme gerekend.
De Nederlandse kunstenaar Herman de Vries reist om materiaal te verzamelen. Hij werkt veel met gevonden materialen uit de natuur. Op afbeelding 24 zie je het werk 84 kleuren uit 2014. Voor dit werk verzamelde hij kleine hoeveelheden aarde (zand) afkomstig van verschillende plekken op de wereld. Ook vrienden brachten hem aarde. Van elk hoopje aarde wreef hij een beetje uit op papier. Je ziet hiervan een voorbeeld op afbeelding 25.
Herman de Vries wil zijn eigen inbreng in het kunstwerk zo minimaal mogelijk houden. Over zijn werkwijze zegt hij: "Ik laat zien wat er is, ik voeg er niets aan toe, ik doe niets met de natuur, er zijn mensen die werken met de natuur, ik laat alleen zien."
Bekijk afbeelding 24 en het detail op afbeelding 25. Ook uit het werk 84 kleuren is af te leiden dat de kunstenaar geprobeerd heeft het werk zo onpersoonlijk mogelijk te maken.
Je zou het werk van Herman de Vries kunnen zien als een vorm van landschapsschilderkunst.
Wie tegenwoordig reist kan op elke plek foto's maken en die delen op social media. Op het Instagram-account Insta_repeat verzamelt een kunstenaar uit Noorwegen instagramfoto's. Op afbeelding 26 zie je een pagina van dit Instagram-account Insta_repeat. De kunstenaar wil anoniem blijven.
Bekijk afbeelding 26. De fotocollages zijn te zien als een (ironisch) commentaar op de unieke en bijzondere foto's van reizen.
De kunstenaar wil met dit project een discussie over kopie en originaliteit op gang brengen. Tegelijkertijd kun je vragen stellen bij de originaliteit van deze fotocollages.
Vraag 29 2 punten
Beschrijf aan de hand van afbeelding 23 twee manieren waarop Klee het beeld van de stad abstraheert.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Klee heeft het beeld van een stadsmuur met poorten en huizen / moskeeën erachter vereenvoudigd (details weggelaten) tot een patroon van geometrische vormen / rechthoeken en (halve) cirkels. − Klee benadrukt het platte vlak (gaat de illusie van diepte of schaduwwerking tegen) door een raster van lijnen / (kleur)vlakken te maken. − Klee beperkt de kleuren / plaatst vlakken van enkele tinten bruin, geel, paars en blauw naast elkaar. per juist antwoord (1) (2)
2021, tijdvak 2: De toren van Babel
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 5
De toren van Babel werd volgens een verhaal uit de Bijbel ooit gebouwd door een volk dat wilde laten zien hoe machtig het was. De toren moest daarom tot aan de hemel reiken. God zag dit als een teken van hoogmoed. Hij strafte de bouwers door hen verschillende talen te laten spreken. Daardoor konden zij elkaar niet langer verstaan, wat samenwerken onmogelijk maakte. De toren werd niet voltooid en het volk viel uiteen: de mensen verspreidden zich over de aarde.
Op afbeelding 1 zie je De toren van Babel, geschilderd door Pieter Bruegel in 1568. Afbeelding 2 toont een detail. Volgens het verhaal ging het om een toren die tot aan de hemel reikte. Bruegel wilde in zijn schilderij dit enorme formaat van de toren benadrukken.
Bruegel baseerde zijn toren op het Colosseum in Rome, een stad die hij bezocht tijdens zijn reis door Italië. Veel kunstenaars uit Noord-Europa maakten in die tijd een studiereis naar Italië, zo ook Jan Gossaert. Op figuur 1 zie je een schets die Gossaert maakte van het Colosseum in Rome.
[figuur 1: zie het originele examen]
Bruegel nam het Colosseum als voorbeeld voor zijn toren van Babel.
Bruegel was zeker niet de enige die dit Bijbelverhaal tot onderwerp van zijn werk maakte. Met name in de havenstad Antwerpen, waar Bruegel enige tijd woonde en werkte, bleek dit onderwerp bij schilders uit die tijd behoorlijk populair.
Op afbeelding 3 en 4 zie je Babel, een installatie uit 2001 gemaakt door de Braziliaanse kunstenaar Cildo Meireles. De kunstenaar verzamelde ruim tien jaar lang tweedehands radio's op zijn reizen door diverse landen. Van deze radio's bouwde hij een toren.
Bekijk afbeelding 3 en 4. De installatie doet denken aan een kantoor- of woontoren. De radio's, die hier als bouwelement dienen, versterken die associatie.
De oudste radio's zijn gebruikt voor de basis van de toren en de nieuwere versies voor de top. Meireles maakte de toren zo dat hij hoger lijkt dan hij in werkelijkheid is.
De radio's staan aan en zijn op zenders van over de hele wereld afgestemd. Het volume staat net hard genoeg om te horen dat de radio's aanstaan, maar te zacht om te horen wat er gezegd of gezongen wordt. Het is een kakofonie van geluiden. Meireles omschrijft zijn toren als "the tower of incomprehension" (de toren van onbegrip).
Zijn toren is te zien als een hedendaagse variant op het thema van de toren van Babel.
Op afbeelding 5 zie je de toren van het Louise Weissgebouw uit 1999 in Straatsburg. Het gebouw is ontworpen door Architecture-Studio uit Parijs en is bedoeld voor de vergaderingen van het Europees Parlement. Twaalf keer per jaar komen de vertegenwoordigers van de verschillende lidstaten in dit gebouw bijeen. Op figuur 2 zie je een bovenaanzicht van de toren en het aangrenzende gebouw.
[figuur 2: zie het originele examen]
De Europese Unie is nog steeds in ontwikkeling. De architecten wilden in hun gebouw het 'proces van eenwording' tot uitdrukking brengen, waarbij de cirkel eenheid symboliseert. Bekijk afbeelding 5 en figuur 2.
De architecten verwijzen in hun ontwerp van het Louise Weissgebouw onder meer naar het thema van de toren van Babel zoals verbeeld door Pieter Bruegel.
Vraag 1 3 punten
Noem drie aspecten van de voorstelling waaruit dit blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − (wolken) De toren komt tot boven de wolken / steekt boven de wolken uit. − (verhouding) De toren is in verhouding met de omgeving (bergen, boten, huizen) / het miniatuurlandschap / de mensen en kranen reusachtig groot. − (hoogte) De toren heeft veel verdiepingen (wat benadrukt dat de toren hoog is). − De toren loopt van breed naar smal (en die versmalling versterkt de verticaliteit van de toren). − De galerij loopt in een spiraal omhoog (en die spiraalvorm versterkt de hoogte van de toren). per juist aspect (1) (3)
Vraag 5 2 punten
Leg met twee voorbeelden uit dat de radio's de associatie met een kantoor- of woontoren versterken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De radio's lijken kantoor- of wooneenheden te verbeelden doordat (twee van de volgende): − ze naast elkaar op één rij liggen en/of zo geordend zijn dat ze woonlagen / kantoorverdiepingen vormen. − de lichtjes op de radio's doen denken aan studio's/appartementen met verlichting. − de schermen / de kaders doen denken aan gevels van appartementen. − de uitstekende laag van radio's doet denken aan een balkon / galerij. − de glanzende / zilvergrijze materialen van de radio's doen denken aan materialen waarvan torens gebouwd zijn (glas, staal, platen). − ze het idee van eenvormigheid oproepen, zo kenmerkend voor een woon- of werktoren. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 6 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop Meireles dit effect bereikt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Meireles bereikt dit effect (hoger lijken) door (twee van de volgende): − naar boven toe de radio's in lagen/cirkels/kransen met een kleinere diameter te plaatsen waardoor de toren naar boven toe smaller wordt / iets taps toeloopt. − naar boven toe dunnere lagen/cirkels/kransen met kleinere radio's te plaatsen. − in de bovenste lagen/cirkels/kransen lichtpaarse en/of blauwe en/of grijze en/of witte radio's te plaatsen, waardoor de toren transparanter lijkt. (Dit effect doet denken aan atmosferisch perspectief.) per juist antwoord (1) (2)
Vraag 8 2 punten
Beschrijf aan de hand van twee aspecten van het exterieur hoe de architecten het 'proces van eenwording' tot uitdrukking proberen te brengen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De bovenste cirkels / de bovenste verdiepingen lopen niet helemaal door, waardoor de indruk wordt gewekt dat deze cirkels / verdiepingen nog verder aangebouwd moeten worden / dat de opbouw nog niet klaar is (de cirkel nog niet gesloten is) (1)
- Een reeks verticale, rechthoekige platen staat bijna vrij in de ruimte alsof het een raamwerk is dat nog bekleed moet worden / niet voltooid is (1)
2021, tijdvak 2: Reizen met Dürer
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 6 tot en met 10
De Duitse kunstenaar Albrecht Dürer (1471
- 1528) woonde en werkte zijn hele leven in Neurenberg, maar was tegelijk een ondernemend en reislustig kunstenaar. Zo gaf hij leiding aan een drukkerij, trok hij twee keer over de Alpen naar Italië en bezocht hij de Nederlanden. Vanuit Venetië schreef Dürer aan een vriend over de waardering die hij in Italië als kunstenaar kreeg: "Hier ben ik een man van aanzien, thuis slechts een parasiet."
Bekijk afbeelding 6. Op afbeelding 6 zie je een vroeg zelfportret van Dürer (1498). Hij beeldt zichzelf af als man van aanzien.
Kunstenaars maakten in de renaissance
- anders dan in de middeleeuwen
- vaker zelfportretten.
Bekijk afbeelding 6. In dit zelfportret wordt de blik van de beschouwer nadrukkelijk naar het open raam met uitzicht op een berglandschap gestuurd. Dürer wil met dit doorkijkje iets vertellen over zichzelf.
Dürer maakte tijdens zijn reizen regelmatig aquarellen. Op afbeelding 7 zie je zo'n aquarel, Gezicht op Arco, dat hij maakte op zijn reis door Italië in 1495.
In 1521 reisde Dürer door de Nederlanden. In Antwerpen maakte hij kennis met de schilder Joachim Patinir (1480
- 1524). Dürer beschrijft deze kunstenaar in een van zijn dagboeken als "gut Landschaftmahler" (goede landschapsschilder). Patinir reisde zelf niet buiten de Nederlanden.
Op afbeelding 8 zie je een landschap van Patinir: Landschap met de heilige Hieronymus uit 1517. Op de voorgrond zie je de heilige die een doorn uit de poot van een leeuw haalt.
Het landschap op afbeelding 7 heeft Dürer zeer waarschijnlijk buiten, naar de waarneming geschilderd. Uit het schilderij op afbeelding 8 is af te leiden dat Patinir, anders dan Dürer, meer naar de fantasie heeft gewerkt.
Bekijk afbeelding 8. Dürer omschrijft Patinir in zijn dagboek als een "goede landschapsschilder" en daarmee als een kunstenaar die voor zijn tijd vernieuwend werk maakte.
Op afbeelding 9 zie je Het grote stuk gras, een aquarel geschilderd door Dürer. Op afbeelding 10 zie je een tekening in inkt en krijt van de renaissancekunstenaar Leonardo da Vinci: Ster van Bethlehem (deze titel verwijst naar een plant met die naam).
De werken zijn ongeveer rond dezelfde tijd gemaakt. Uit de werken is echter af te leiden dat Dürers benadering van de natuur verschilt van die van Da Vinci. Dürer wil vooral de schoonheid van Gods schepping weergeven. Da Vinci heeft met zijn tekening een wetenschappelijk doel.
Dürer leidde in Neurenberg een drukkerij waar hij ook zijn eigen prenten produceerde. Daarnaast reisde Dürer veel. Op die manier leverde hij met zijn werk een grote bijdrage aan de verspreiding van kennis over kunst en natuur door heel Europa. Toch werd hij, anders dan in Italië, in zijn eigen land veel minder gewaardeerd.
Vraag 10 3 punten
Noem drie aspecten van de voorstelling waaruit je dit kunt afleiden. Laat de signatuur buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − rijke / voorname kleding (mooie stoffen met versieringen, zoals het koord van de mantel, kwastjes aan het hoofddeksel, handschoenen) − trotse houding (straalt zelfvertrouwen uit) − verzorgd uiterlijk (lang krullend haar) − voornaam huis / stenen huis met (aanzet tot) rondboog (geen eenvoudig huis) − hooghartige/arrogante gezichtsuitdrukking − Doordat het hoofd hoog in het beeld is geplaatst / de ogen hoog in het beeld zijn geplaatst kijkt Dürer op de beschouwer neer (hogere status). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 14 2 punten
Beschrijf twee verschillende aspecten van afbeelding 8 waaruit je kunt afleiden dat Patinir meer naar de fantasie heeft gewerkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Als de beschrijving van het aspect beperkt blijft tot 'niet realistisch', geen scorepunt toekennen.
Vraag 16 2 punten
Toon dit verschil in benadering aan door twee aspecten van Dürers aquarel te vergelijken met de tekening van Da Vinci.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Dürer schildert de graspol in zijn geheel in één totale, perfecte staat (samenhang én variatie), terwijl Da Vinci verschillende delen / stadia van de plant tekent (zaden, bloem, stengel). − Dürer schildert de plant in natuurgetrouwe kleuren (bruin-, groen-, en grijstinten), terwijl Da Vinci de plant tekent in één kleur (het gaat om de analyse en niet om de schoonheid). − Dürer besteedt veel aandacht aan stofuitdrukking (dunheid, gladheid, harigheid van de blaadjes) en Da Vinci geeft de plant meer globaal weer met afzonderlijke delen ernaast (om een idee te geven van het geheel). per juist antwoord (1) (2)
2021, tijdvak 2: Mysterieuze materie
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 11 tot en met 17
De Franse kunstenaar Paul Gauguin werd aangetrokken door het pure leven zoals hij dat hoopte aan te treffen op eilanden in de Stille Oceaan. Hij vond deze 'primitieve' samenlevingen oorspronkelijker en eerlijker dan zijn eigen westerse cultuur. In 1891 verhuisde hij zelfs naar Tahiti. De bouwwerken en voorwerpen uit deze verre gebieden werden een inspiratiebron voor zijn werk.
Op afbeelding 11 zie je een beschilderd houtsnijwerk dat Gauguin in 1890 maakte. De titel, Soyez mystérieuses (Wees mysterieus), is linksboven in het hout gegraveerd. Bekijk afbeelding 11. Het werk heeft een geheimzinnige sfeer, die onder andere tot uiting komt in de manier waarop de natuur wordt voorgesteld. Zo is de maan, rechtsboven, deels voorgesteld als een vrouwenfiguur.
[figuur 3: zie het originele examen]
Gauguin werd geïnspireerd door niet-westerse kunst zoals wandreliëfs van boeddhistische tempels, waarvan je er een ziet op figuur 3. Dergelijke kunst vormde een belangrijke inspiratiebron voor Soyez mystérieuses.
Bekijk afbeelding 11.
Gauguin schreef veel brieven aan zijn collega-kunstenaars. Hij raadde hun aan om in hun werk niet alleen oog te hebben voor het oppervlakkige en zeker niet te vervallen in de "gruwelijke gekunsteldheid van de Academie voor Schone Kunsten".
Op afbeelding 12 zie je een voorbeeld van een dergelijk academisch werk: De geboorte van Venus (1879) geschilderd door Bouguereau. Bekijk afbeelding 12 en lees nog eens de woorden van Gauguin.
De kunstenaar Constantin Brancusi reisde in 1904 vanuit Roemenië naar Parijs. Hij werd aangetrokken door het levendige kunstklimaat aldaar en nam les aan de Academie. In 1908 werkte hij kort voor de beroemde beeldhouwer Rodin.
Op figuur 4 zie je een vroeg werk van Brancusi: Slaap (1908). Zowel uit de voorstelling als uit de bewerking van de steen is de invloed van Rodin af te leiden.
[figuur 4: zie het originele examen]
Bekijk figuur 4. De figuur in steen lijkt te slapen: de ogen zijn gesloten. Brancusi versterkt deze indruk van 'slapen' door een contrast aan te brengen in het marmer.
Tussen 1908 en 1909 maakte het werk van Brancusi een grote ontwikkeling door. Hij wilde zich onderscheiden van zijn beroemde leermeester Rodin. Op afbeelding 13 zie je Slapende muze uit 1910. Bekijk figuur 4 en afbeelding 13. Vergeleken met het hoofd op figuur 4 is het hoofd op afbeelding 13 sterk vereenvoudigd.
Afrikaanse maskers en andere etnografische voorwerpen waren belangrijke inspiratiebronnen voor kunstenaars zoals Brancusi. Ze werden verzameld en waren te zien bij de kunstenaars thuis, in het volkenkundig museum of in galeries in Parijs.
[figuur 5: zie het originele examen] Maskers, zoals het masker hiernaast, werden gewaardeerd om hun expressieve kwaliteit en veronderstelde magische kracht. Na de Eerste Wereldoorlog (1914
- 1918) raakte een veel breder publiek geïnteresseerd in 'primitieve kunst': Afrika kwam in de mode.
Op afbeelding 14 zie je Noir et blanche (Zwart en wit). De Amerikaanse fotograaf Man Ray maakte deze foto in 1926 voor het modetijdschrift Vogue. Man Ray was bevriend met Brancusi en ging om met dadaïsten en surrealisten.
Bekijk afbeelding 13 en afbeelding 14. Man Ray liet zich voor deze foto inspireren door Slapende muze van Brancusi. Maar uit de manier waarop het hoofd en het masker zijn gecombineerd blijkt vooral de invloed van het surrealisme, zoals het thema van de droom en het (onder)bewustzijn.
De foto werd in Vogue gepubliceerd met het onderschrift: "Gezicht van parelmoer en masker van ebbenhout".
Op afbeeldingen 15, 16 en 17 zie je This second Dreamer (Deze tweede dromer) uit 2017. Het is een bronzen beeld van de Afro-Amerikaanse kunstenaar Wangechi Mutu. Mutu groeide op in Kenia en volgde haar kunstopleiding in Amerika. In haar werk combineert zij invloeden van haar Afrikaanse achtergrond met invloeden uit de westerse kunst. This second Dreamer is een zelfportret.
Bekijk afbeelding 13, 15, 16 en 17. Mutu baseerde dit werk op Slapende muze van Brancusi (afbeelding 13). Het werk is echter een (zelf)portret.
Stelling: de titel This second Dreamer verwijst naar Mutu's persoonlijke geschiedenis.
Vraag 18 2 punten
Beschrijf nog twee manieren waarop de voorstelling van de natuur de geheimzinnige sfeer versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Golven/water en planten/takken vloeien in elkaar over (als in een droomwereld). − Water/zee en nachtelijke lucht (hemel en aarde) lopen in elkaar over (de natuurlijke setting waarin de figuren zich bevinden is onduidelijk). − Het lijkt of (de beschermende / waarschuwende hand van) de vrouw links voortkomt uit een boom(tak) / het kader met vertakkingen. − De naakte vrouw wordt naar de maan toe getrokken / lijkt met de maan te communiceren. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 22 2 punten
Beschrijf twee verschillende vereenvoudigingen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (stilering in detaillering/abstrahering) De trekken die het gezicht kenmerken zijn summier weergegeven. / De vormen van het gezicht vloeien in elkaar over. / Overbodige detaillering in het gezicht is weggelaten. − (herleiding tot een basisvorm) Het hoofd is teruggebracht tot de eenvoudige vorm van een ei. − (afwerking van het materiaal) De vormen zijn (spiegel)glad gepolijst (met uitzondering van het haar). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 23 2 punten
Leg uit
- wat de voorstelling zo surrealistisch maakt, en
- op welke manier de vormgeving dit surrealistische karakter van de foto versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Het surreële karakter wordt versterkt door (een van de volgende): (1p)
- (positie) het horizontaal geplaatste / het liggende hoofd naast het verticaal geplaatste masker (suggestie van kanteling, ze vormen een hoek van 90 graden).
- (contrast) het sterke contrast tussen het witte/blanke gezicht en het zwarte masker.
- (herhaling) de nadrukkelijke herhaling van twee ovale vormen (hoofd en masker).
- (licht) de sterke lichtval. Die zorgt voor glimlicht op de haren / het glanzen van de haren en het masker en/of die zorgt voor het nog blanker/bleker maken van de vrouw en/of voor een spel met schaduwen.
2021, tijdvak 2: Tropisch modernisme
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 18 tot en met 22
Op afbeelding 18 en 19 zie je het museum voor moderne kunst in een voorstad van Rio de Janeiro (Brazilië). Het is ontworpen door de Braziliaanse architect Oscar Niemeyer (1907
- 2012). Het museum, dat werd geopend in 1996, is gebouwd op een rotspunt met uitzicht over een grote baai.
Niemeyer wilde dat het zou lijken alsof zijn gebouw "als een bloem uit de rots kwam". Bekijk afbeelding 18, 19 en 22.
Op figuur 6 zie je een doorsnede van het gebouw.
[figuur 6: zie het originele examen]
Het dak heeft een diameter van 50 meter en wordt op meerdere plekken ondersteund. Toch kan een dergelijke grote overspanning alleen gerealiseerd worden door het dak van een bepaald (samengesteld) materiaal te maken.
Oscar Niemeyer was tijdens het ontwerpen van dit gebouw sterk beïnvloed door de moderne architectuur van Le Corbusier. Op afbeelding 20 zie je Villa Savoye van Le Corbusier. De villa wordt beschouwd als een voorbeeld van modernistische architectuur.
Bekijk afbeelding 18, 19 en 20. Kenmerken van deze modernistische stijl zijn te herkennen in het gebouw van Niemeyer, zoals de sobere, strak uitgevoerde witte gevels.
Niemeyers architectuur werd door collega-architecten wel omschreven als "een tropische variant op het modernistische ideaal". Volgens de Engelse architect Norman Foster ontwierp Niemeyer vanuit de idee dat een schitterende vorm (schoonheid) vanzelf functioneel wordt. Daarmee draaide Niemeyer in de visie van Foster een belangrijk uitgangspunt van de modernistische ontwerppraktijk om.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Brazilië diende in 2016 als inspiratiebron voor de zogenaamde 'Cruise Collection 2017' van modehuis Louis Vuitton. Een cruisecollectie, ook wel vakantie- of reiscollectie genoemd, wordt in het voorseizoen uitgebracht en liefst op een bijzondere locatie gepresenteerd.
Op afbeelding 21a en 21b zie je twee ontwerpen uit deze collectie. Nicolas Ghesquière, die de collectie voor Vuitton ontwierp, was vol lof over de tropische uitstraling van Brazilië, over de "explosieve energie" en "dynamiek". Bekijk afbeelding 21a en 21b.
Vuitton koos Niemeyers museum uit als locatie om de cruisecollectie te presenteren. Op afbeelding 22 zie je de modellen op het toegangspad van het museum. Je ziet op afbeelding 19 het vervolg van hun looproute langs een slingerende baan van plastic kratten.
Niemeyers gebouw en de ligging ervan moeten voor Vuitton erg aantrekkelijk zijn geweest voor de presentatie van de cruisecollectie.
Vraag 27 3 punten
Beschrijf dit effect aan de hand van drie aspecten van het exterieur. Laat de lintvormige entree buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet drie van de volgende beschrijvingen bevatten: − De smalle ronde 'poot' van het gebouw lijkt op een steel van een bloem (die direct uit de rots lijkt te komen). − Het bovenste deel van het gebouw loopt van smal naar breed, zoals kelk- en/of kroonbladeren van een (bloeiende) bloem (vanuit de steel van een bloem). − Het gebouw is geheel rond / is een rond volume, zoals een bloem kan zijn. − De doorlopende raampartij met daarin een patroon van verticale lijsten/ramen doet denken aan de opeenvolging van kelk- en/of kroonbladeren van een bloem. − Het gebouw is helemaal wit en steekt daardoor sterk af tegen het bruin/groen van de rots, zoals een (witte) bloem afsteekt tegen groen blad / tegen een bruine tak. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 31 2 punten
Beschrijf de dynamiek in deze kledingontwerpen aan de hand van twee aspecten van de vormgeving.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (kleur) De afwisseling tussen (grote en kleine) felle kleurvlakken (rood - blauw, oranje - geel) zorgt voor dynamiek. − (diagonalen) De zwarte diagonale lijnen / accenten versterken de golvende dynamiek. − (losse delen) De loshangende delen stof bewegen (bij lopen). − (asymmetrie) De asymmetrische composities (stofdelen die elkaar kruisen) van de jurken maken het geheel dynamisch. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 32 3 punten
Leg dit uit aan de hand van drie voorbeelden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Het lintvormige toegangspad met de rode 'loper' kan dienen als catwalk. − Het gebouw doet denken aan de brug van een schip / een cruiseboot, en dat past bij het gegeven van een cruisecollectie / een reis- en/of vakantiecollectie. − Het witte exterieur leent zich goed als decor voor de kleurrijke collectie. − Het conische gebouw accentueert (bijna als een pijl of punt) de locatie / de toplocatie (waar een groot modemerk als Vuitton een modeshow pleegt te houden). − De ligging aan een baai / aan zee past goed bij het gegeven van een cruisecollectie / een reis- en/of vakantiecollectie. per juist antwoord (1) (3)
2021, tijdvak 3: Forum
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9
[figuur 1: zie het originele examen]
In 2006 werd door de gemeente Groningen een prijsvraag uitgeschreven voor het ontwerp van het Groninger Forum, een centrum voor informatie, cultuur en geschiedenis. Het Forum, dat onder meer een bibliotheek, expositieruimtes en een bioscoop zou moeten huisvesten, moest een opvallend gebouw worden, dat de aantrekkingskracht van de stad zou vergroten.
De gemeente nodigde zeven beroemde architecten uit om een ontwerp te maken. Hun ontwerpen werden gedurende enkele weken tentoongesteld.
Op afbeelding 1 en 2 zie je de inzending van het Londense architectenbureau Foreign Office. Afbeelding 1 is een computerontwerp, afbeelding 2 een maquette.
Het gebouw kreeg al snel de bijnaam 'moskee', omdat het doet denken aan oosterse architectuur.
De gevel heeft een patroon dat systematisch is geordend, maar die regelmaat wordt speels doorbroken.
Op afbeelding 3 en 4 zie je de inzending van het Amsterdamse bureau NL Architects. Figuur 1 op de pagina hiernaast toont verschillende aanzichten van de gevels. Op figuur 2 hieronder zie je enkele etages.
[figuur 2: zie het originele examen]
Midden in het gebouw bevindt zich een open ruimte, het atrium. Je kunt van daaruit op alle etages komen en ook op het dak, waar je uitzicht hebt over de hele stad.
Dit atrium versterkt het openbare karakter van het gebouw.
Bekijk afbeelding 3 en 4, figuur 1 en figuur 3. Op figuur 1 op pagina 2 zie je hoe de contour van het gebouw verandert als je eromheen loopt. Dat was precies wat de ontwerpers wilden. Vanuit elk standpunt krijgt het een andere vorm. Het aanzicht op afbeelding 3 zie je bijvoorbeeld als je op de pijl staat in figuur 3 hieronder.
[figuur 3: zie het originele examen]
Op afbeelding 5 en 6 zie je het voorstel van het Amsterdamse architectenbureau UN Studio. Afbeelding 7 toont een detail van de voorgevel.
Bekijk afbeelding 5, 6 en 7. Ook dit ontwerp is spectaculair. Dat geldt vooral voor het prominente deel aan het plein. De traditionele manier waarop gevels worden vormgegeven is hier helemaal losgelaten.
Het ontwerp op afbeelding 6 is typerend voor een stroming in de architectuur.
Op afbeelding 8 en 9 zie je het ontwerp van de Irakese architecte Zaha Hadid. Hadid tilt het gebouw boven de stad uit. Het staat op kolommen die hoger zijn dan de daken. Het zou op die manier deel uitmaken van de skyline van Groningen: een baken dat iedereen herkent.
Bekijk afbeelding 8 en 9. Het ontwerp kreeg een bijnaam: het werd 'ruimteschip' genoemd.
Via internet mochten de bewoners van Groningen een top 3 insturen met hun favoriete ontwerpen. Het ontwerp op afbeelding 3 en 4 van NL Architects werd zowel door het publiek als door een vakjury tot winnaar uitgeroepen. Ook de gemeenteraad koos unaniem dit ontwerp.
Een journalist van Het Dagblad van het Noorden schreef dat het 'meest behoudende ontwerp' had gewonnen.
Vraag 1 2 punten
Noem twee aspecten waardoor het gebouw oosters aandoet.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het gebouw is bedekt met een blauw-wit decoratief patroon, vergelijkbaar met patronen die je tegenkomt in de Arabische / Moorse cultuur en/of de decoraties zijn gebaseerd op geometrie (binnen de islam is er een taboe op het afbeelden van mensen en dieren) met zeshoekige gaten en/of in elkaar gevlochten cirkels en stervormen die ingewikkelde patronen vormen (1)
- Dakrand en gevels zijn 'geperforeerd' met openingen of gaten, waardoor een kant-achtig geheel ontstaat dat verwant is aan Arabische architectuur (1)
Vraag 2 3 punten
Noem drie manieren waarop de regelmaat wordt doorbroken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De gaten verschillen van grootte en/of de horizontale banen zijn soms breder, soms smaller. − De gaten zijn onregelmatig over de horizontale banen 'gestrooid': het gatenpatroon op de voorgevel is asymmetrisch geordend, of: de horizontale banen met gaten lopen niet over de hele gevel door. − De gaten zijn soms in groepjes van gelijke grootte geordend (rechtsboven), soms wisselen groot en klein elkaar regelmatig af. − De blauw-witte tegeldecoratie heeft een optisch effect: vormen lijken te kantelen en te draaien en/of er lijken steeds andere combinaties / cirkelvormen te ontstaan. − Het patroon van de blauw-witte tegeldecoratie verdicht zich op sommige plaatsen op de gevel. − Sommige gaten krijgen een stervorm als gevolg van de blauwe tegeldecoratie. − De contourlijn van het gebouw is onregelmatig doordat gaten soms op de hoeken zitten. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 3 1 punt
Leg dit uit.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Het openbare karakter wordt versterkt doordat je het atrium (met zijn bezoekers) van buiten kunt zien. Het gebouw wordt er letterlijk doorzichtig en open van. Het lijkt of je er vanaf de straat zó in kunt lopen. (1)
Vraag 4 2 punten
Leg uit hoe het komt dat het gebouw zulke uiteenlopende aanzichten heeft. Betrek twee aspecten van de vorm in je antwoord.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De totaalvorm is complex: de plattegrond is zeshoekig (die al zes 'gevels' suggereert in plaats van vier) en het gebouw 'verjongt' naar boven toe. − De brede zijgevels zijn verdeeld in drie vlakken, twee driehoeken en een ruit, die ten opzichte van elkaar geknikt zijn. In plaats van één vlakke zijgevel krijg je nu drie verschillende wanddelen. − Alle wanden hebben verschillende standen en richtingen / hellingen. Daardoor zie je steeds andere hoeken als je om het gebouw heenloopt. − Het 'gat' van het atrium heeft een grillige vorm die de brede gevels nog gecompliceerder maakt dan ze al zijn. Als je er omheen loopt overlappen de uitstekende delen (vloeren) elkaar steeds op een andere manier. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 5 3 punten
Noem drie aspecten waaruit dat blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Architectuur is meestal gebaseerd op horizontalen en verticalen; hier zijn bijna alle richtingen schuin en/of alle vlakken hellend. − Het is een grillige vorm met scherpe hoeken en hellende vlakken die (als zelfstandig vormelement fungeren, maar) soms niet functioneel zijn voor architectuur. − Het voorste deel van het gebouw heeft eigenlijk geen gevels; veel insnijdingen, waarbij niet goed te zien is wat binnen- en wat buitenruimtes zijn. − Er is geen gelijkmatige indeling in verdiepingen, of: verdiepingen lijken verschillend van hoogte zonder bepaalde ordening. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 7 2 punten
Bespreek twee aspecten waardoor het gebouw associaties met science- fiction oproept.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De gestroomlijnde of aerodynamische vormgeving lijkt op architectuur (of voertuigen) uit sciencefictionstrips en/of -films. − Het gebouw heeft enigszins de vorm van een kop: een dicht achterhoofd en een open kant die een gezicht lijkt met oplichtende ogen (aan de kant van het plein), waardoor het aan een robot of sciencefictionwezen doet denken. − De kleur (glimmend blauw) en het (oranje) licht en/of het sterke perspectief in de ontwerptekening versterken het 'futuristische' karakter en/of geven vaart aan het gebouw. per juist antwoord (1) (2)
2021, tijdvak 3: Dubbelportretten
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 10 en 11
Op afbeelding 10 zie je twee portretten, die omstreeks 1482 zijn geschilderd door de Italiaanse kunstenaar Piero di Cosimo.
Vasari, een tijdgenoot van Piero die de levens van kunstenaars in de renaissance beschreef, noemde Piero "een zeer voortreffelijk schilder naar het leven" en merkte op dat bovengenoemde portretten "van een sprekende gelijkenis" zijn.
Bekijk afbeelding 10. De beide mannen zijn heel natuurgetrouw weergegeven, met duidelijke individuele kenmerken. Zo heeft bijvoorbeeld de man rechts zeer specifieke gelaatstrekken: een kromme neus en een vooruitstekende kin.
De schilder wil de indruk wekken dat beide mannen gelijktijdig en samen in een en dezelfde ruimte geschilderd zijn. Toch is dat niet zo. Eerst werd de man op het linker schilderij geportretteerd. Zijn vader, die je op het rechter schilderij ziet, is pas enkele maanden later geschilderd, nadat hij al gestorven was, waarschijnlijk naar een eerder gemaakte tekening.
Hoewel Piero moeite deed om van beide portretten één geheel te maken, kun je toch zien dat het hier om twee afzonderlijke schilderijen gaat. Beide hebben bijvoorbeeld een eigen kader.
Vader en zoon waren bekende architecten. De zoon was daarnaast ook beeldhouwer en militair ingenieur. De vader was tevens musicus. Deze veelzijdigheid beantwoordt aan een bepaald renaissance-ideaal.
De voorwerpen op de voorgrond, zoals de passer en de bladmuziek, verwijzen niet alleen naar een specifiek beroep of een specifieke vaardigheid. Kunsthistorici zien hierin ook een verwijzing naar het streven naar harmonie in de renaissance.
In de renaissance verandert de status van de kunstenaar ten opzichte van de periode daarvoor. De portretten op afbeelding 10 bewijzen dit.
Op afbeelding 11 zie je twee samengevoegde portretten die de Oostenrijkse kunstenaar Oskar Kokoschka schilderde in 1919. Links zie je de typograaf Hans Mardersteig en rechts zijn vriend de kunsthistoricus Carl Georg Heise.
Bekijk afbeelding 11. Hoewel Kokoschka de twee mannen in afzonderlijke kaders weergeeft, laat hij toch zien dat de mannen gerelateerd zijn aan elkaar.
Kokoschka probeert in een portret "het innerlijk te vinden".
Kokoschka benadrukt in het portret van Mardersteig (links) diens introverte, verlegen karakter en in het portret van Heise diens extraverte karakter.
De portretten op afbeelding 10 en 11 zijn beide in olieverf geschilderd. Di Cosimo en Kokoschka benutten elk een andere eigenschap van olieverf.
Kokoschka schilderde veel portretten. In kunstenaarskringen oogstte hij veel bewondering, maar bij het grote publiek was hij niet populair.
Vraag 10 2 punten
Geef nog twee voorbeelden waaruit je kunt afleiden dat het twee afzonderlijke schilderijen zijn.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (perspectief) Er is geen sprake van centraal lijnperspectief: de convergerende lijnen op de voorgrond komen niet in één punt op de horizon samen (de lijnen hebben elk een ander verdwijnpunt), of: het gestreepte kleed op de voorgrond vormt geen doorlopend motief. − (lichtval) De lichtval is op beide schilderijen verschillend / niet consequent (vooral goed te zien bij de gezichten). − (kleur hemel) Het blauw van de hemel is op het linker schilderij veel donkerder dan op het rechter schilderij. − (ruimte) De figuren bevinden zich te dicht bij elkaar om in één ruimte te zijn. (Dit is vooral te zien aan de armen die buiten het kader doorgedacht kunnen worden.) − (emotie, relatie) De blik van de man links is in zichzelf gekeerd. / De man links kijkt weg en lijkt zich niet bewust van de man rechts. − (horizon, achtergrond) De horizon / het landschap op de achtergrond loopt niet logisch door. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 14 2 punten
Noem twee aspecten van de voorstelling waaruit je dat kunt afleiden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende aspecten: − De mannen zitten tegenover elkaar aan dezelfde tafel. − De handen reiken als het ware naar elkaar. − De man rechts buigt zich naar voren, in de richting van zijn partner. per juist aspect (1) (2)
2021, tijdvak 3: Beelden op straat
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16
Op figuur 4 hieronder zie je de Duitse kunstenaar Stephan Balkenhol aan het werk in zijn atelier. Hij legt de laatste hand aan een beeld.
[figuur 4: zie het originele examen]
Uit de foto kun je afleiden hoe dit beeld technisch tot stand is gekomen.
Op afbeelding 12 zie je een vergelijkbare kop en op afbeelding 13 zie je een ander beeld van Balkenhol. Het zijn geen portretten van specifieke personen. De figuren van Balkenhol zijn altijd doorsnee-mensen, gewone mannen die iedereen zouden kunnen voorstellen.
Op figuur 5 zie je de kop van afbeelding 12 zoals hij in een galerie te zien was.
[figuur 5: zie het originele examen]
In 1992 werd de kop tijdelijk in het centrum van Londen geëxposeerd. In de rivier de Theems staan nog rode pijlers van een oude brug. Op afbeelding 12 zie je hoe de pijlers als sokkel dienden voor het beeld van Balkenhol.
Je zou kunnen zeggen dat deze speciale buitenlocatie een betere plaats is om het beeld tentoon te stellen dan een museumzaal of galerie.
Op afbeelding 14 zie je een bushalte die de Tsjechische kunstenaar David Cerny in 2005 maakte voor de stad Liberec. Afbeelding 15 is een detail. De kop die je op het detail ziet is
- in tegenstelling tot die van Balkenhol
- wél een portret: het stelt een nazipoliticus voor die in Liberec is geboren.
Cerny's bushalte kan vervreemdend genoemd worden.
Cerny rekent hier af met een gehaat politicus. Zijn bushalte kan als een negatief monument worden beschouwd, een schandpaal, een 'anti- monument'.
Op afbeelding 16 zie je het monument voor de vermoorde Nederlandse filmregisseur Theo van Gogh, dat Jeroen Henneman in 2006 maakte. De Schreeuw is 4,5 meter hoog en bestaat uit zes delen roestvrij staal.
Henneman noemt het beeld "een staande tekening".
Theo van Gogh was een spraakmakend filmregisseur en columnist. Het beeld van Henneman heeft verschillende betekenislagen. Het kan gezien worden als een monument voor de vrijheid van meningsuiting. Maar het verwijst tevens naar de moord en naar het feit dat Van Gogh films maakte.
De beelden op afbeelding 14 en 16 zijn beide gemaakt ter nagedachtenis aan een persoon. Beide beelden kun je als een statement opvatten: op een kunstzinnige manier wordt iets verteld over de persoon en het bijbehorende verhaal.
Vraag 20 3 punten
Noem drie aspecten van de beelden die bijdragen aan deze indruk.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De beelden hebben geen speciale fysieke kenmerken: ze zijn bijvoorbeeld niet heel oud, niet heel jong, niet heel mooi, niet heel lelijk. − De gezichten hebben een neutrale uitdrukking, zonder bijzondere expressie. − De kleding van de staande figuur is neutraal / gewoon / onpersoonlijk. − Hij staat rechtop, zonder speciale pose. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 22 2 punten
Noem twee manieren waarop in dit werk vervreemding wordt opgeroepen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Het werk stelt een enorme / uitvergrote (gedekte) tafel voor (met relatief kleine stoelen eronder). − Het stilleven op de tafel is vervreemdend en/of absurd: een combinatie van normaal serviesgoed met een afgehakt hoofd en/of een grote insectenetende plant (en een vlieg). − Het is een functioneel ontwerp (bushokje), stilleven en monument tegelijkertijd, dat vervreemdend werkt: wachtende passagiers worden onderdeel van het kunstwerk. per juist antwoord (1) (2)
2019, tijdvak 1: Onder water
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 13
Op afbeelding 1 zie je het baptisterium van Pisa uit 1153. Een baptisterium is een doopkapel. Dopen is een religieus inwijdingsritueel waarbij iemand wordt ondergedompeld in een bad met water of waarbij het hoofd van iemand met een beetje water wordt overgoten.
In 1153 werd begonnen met de bouw van de doopkapel in romaanse stijl. De loggia
- een ondiepe zuilengalerij
- en de koepel werden pas later toegevoegd, aan het begin van de veertiende eeuw. Deze zijn in gotische stijl gebouwd.
Bekijk afbeelding 1. Het onderste deel van de doopkapel is gebouwd in romaanse stijl.
Vergeleken met het onderste deel lijkt het bovenste, gotische deel van het exterieur luchtiger.
Op afbeelding 2 zie je het interieur van het baptisterium met onder in de foto het marmeren doopvont. Bij de doop wordt het doopvont gevuld met water. Dit doopvont is groot genoeg om iemand helemaal in onder te dompelen. Op afbeelding 3 zie je het doopvont van dichtbij.
Bekijk afbeelding 2 en 3. Het doopvont neemt binnen dit baptisterium een belangrijke plek in. Dit blijkt onder andere uit de vormgeving van het interieur.
Het doopvont heeft een achthoekige vorm. De achthoek verwijst naar de wederopstanding van Christus na zijn dood. Vanwege die symboliek wordt de achthoek vaak gebruikt als grondplan voor een baptisterium of doopvont.
Op afbeelding 4 en 5 zie je het Zuiderbad, een overdekt zwembad in Amsterdam. Het gebouw dateert van 1897. In die tijd was het een rijwielschool, een hal waar je kon leren fietsen. In 1908 sloot de school en stond het gebouw enkele jaren leeg. De arts Otto Lanz kwam op het idee om in dit gebouw een zwembad te maken. In die tijd droeg een zwembad bij aan een betere hygiëne en gezondheid van de bevolking.
[figuur 1: zie het originele examen]
Op figuur 1 zie je het interieur met de oorspronkelijke ijzeren dakconstructie van het gebouw. Die constructie biedt praktische voordelen voor (de aanleg van) een zwembad.
In de negentiende eeuw grepen veel architecten terug op stijlen uit het verleden. Elk gebouwtype kreeg bij voorkeur een neostijl die paste bij de functie van het gebouw. Zo werden kerken uitgevoerd in een neogotische stijl en bestuursgebouwen in een neoclassicistische stijl.
Bekijk afbeelding 4 en 5. Het exterieur van dit gebouwtype, een fietshal of later dus overdekt zwembad, laat juist een mengelmoes van stijlen zien met kenmerken van bijvoorbeeld de gotiek en de renaissance.
Zwemmen in dit Zuiderbad was in eerste instantie bedoeld voor de gegoede burgerij. Aan het interieur werd dan ook extra aandacht besteed, zoals aan de fontein die je ziet op afbeelding 6 en 7.
Bekijk afbeelding 6 en 7. De fontein van het Zuiderbad straalt luxe uit.
Op afbeelding 8, 9 en 10 zie je het Noorderparkbad te Amsterdam. Het zwembad, ontworpen door de Architekten Cie., opende in 2016. Een verslaggever van Het Parool was erg onder de indruk van het nieuwe bad en schreef: "Het Noorderparkbad is het mooiste van de wereld. Het is een ode aan de waterdruppel."
Het meest opvallende element van dit gebouw zijn de gordijnen van geweven staal. Je ziet een gordijn meer in detail op figuur 2 en figuur 3.
figuur 2 figuur 3
Via deze stalen gordijnen stroomt overtollig regenwater van het dak naar beneden. Het wordt opgevangen in goten en deels hergebruikt voor het spoelen van toiletten en
- na zuivering
- als zwemwater.
Bekijk afbeelding 9 en 10 en figuur 2 en 3. De vormgeving van de stalen gordijnen roept associaties op met water.
Bekijk afbeelding 8, 9 en 10. De gordijnen maken de overgang tussen het gebouw en de parkachtige omgeving voor het oog minder hard.
Op afbeelding 11 zie je de buitenbaden en ligweides van het Noorderparkbad. Het zwembad wil een ontmoetingsplek zijn.
Het Zuiderbad werd oorspronkelijk opgericht met het doel om bij te dragen aan een gezonde manier van leven van burgers. Dit geldt ook voor het Noorderparkbad, maar de invulling van dit doel
- gezond leven
- verschilt. Bekijk afbeelding 4 tot en met 11.
Op figuur 4 zie je Swimming Pool (Zwembad) van de Argentijnse kunstenaar Leandro Erlich. Hij maakte dit werk voor Museum Voorlinden in Wassenaar. Het werk bestaat uit een grote rechthoekige bak afgedekt met een transparante glasplaat. Op deze glasplaat is een laagje water (6 cm diep) aangebracht.
[figuur 4: zie het originele examen]
Op het eerste gezicht ziet dit zwembad in deze museumzaal er heel vanzelfsprekend uit.
Op afbeelding 12 zie je het zwembad van boven en op afbeelding 13 zie je het zwembad van binnenuit. De mensen die in het zwembad staan hebben toegang tot het bad via een ingang die een verdieping lager ligt.
Of de beschouwer nu van buiten af op het zwembad kijkt of onder in het bad staat en naar boven kijkt, op beide plekken ervaart de beschouwer een gevoel van vervreemding.
Vraag 2 3 punten
Leg uit:
- waardoor die indruk van luchtigheid ontstaat en
- licht dit toe met twee voorbeelden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- twee van de volgende voorbeelden: (2p)
- het driehoekige maaswerk / tracering (boven de zuilenrij)
- opengewerkte versieringen zoals vele pinakels, hogels e.d. (t.o.v. de gesloten romaanse bogenrij / spaarveld)
- de open bogengalerij / de vele vrijstaande zuiltjes voor de muur
Vraag 3 3 punten
Noem drie aspecten van het interieur waaruit dit blijkt. Laat de versiering van het doopvont zelf buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − Het doopvont staat in het midden van het baptisterium / de kapel (in de centraalbouw). − Het doopvont wordt omringd door een zuilengalerij / zuilen. − Het doopvont staat op een verhoging (er leiden enkele traptreden naartoe). − De zwarte diagonale lijnen in de vloer leiden naar / komen samen in het doopvont en/of de achthoekige vorm van het doopvont wordt herhaald / geaccentueerd door de belijning in de vloer (het doopvont staat in het hart van een web van lijnen). per juist aspect (1) (3)
Vraag 7 3 punten
Noem drie aspecten van de fontein die bijdragen aan deze luxe.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − De fontein is versierd met mozaïek / fraaie tegels. − De fontein is een waterval (cascade) van overvloedig stromend water. − De fontein wordt sprookjesachtig aangelicht. − De fontein heeft een sierlijke / barokke vorm (zoals aanwezig in klassieke tuinen). − De fontein is centraal en/of verhoogd geplaatst (zoals een balkon / bordes). per juist aspect (1) (3)
Vraag 8 2 punten
Leg dit uit aan de hand van twee aspecten van de vormgeving.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (lijnen) De verticale lijnen / plooien in het (stalen) weefsel roepen associaties op met een 'gordijn van regen' (benaming voor hevige regenval die recht naar beneden valt). − (structuur) De rimpelige structuur van het (stalen) weefsel roept associaties op met stromend water / een bewegend wateroppervlak. − (licht) Het metaal glinstert in de zon / weerkaatst de zon zoals reflectie van zonlicht op water. − (contour) De golvende contourlijn roept associaties op met de golfbeweging van water. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 9 2 punten
Leg met twee voorbeelden uit dat de gordijnen de overgang van gebouw naar omgeving voor het oog minder hard maken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende voorbeelden: − (contour / vorm) De gordijnen hebben een golvende contour / organische vorm en die verzacht de overgang van het strenge gebouw naar de natuurlijke omgeving. − (transparant) Het gordijn is transparant (zoals vitrage) en maakt het zicht op het gebouw en/of op het buitenterrein wat wazig (camoufleert deels het gebouw). − (ruimte / diepte) Het gordijn vormt een dun laagje tussen binnen en buiten (zoals een coulisse) en verzacht de overgang van buiten (via de open structuur) naar de (gesloten) wand. per juist voorbeeld (1) (2)
Vraag 12 2 punten
Geef voor beide posities aan waardoor dit vervreemdende effect ontstaat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (boven) Van bovenaf ziet de beschouwer in het bad mensen (met kleren aan) onder water staan / in normaal tempo lopen (en niet vertraagd door de weerstand onder water) en naar boven kijken. Deze situatie komt niet overeen met een alledaagse ervaring van een zwembad / met de dagelijkse werkelijkheid, en roept daardoor een gevoel van vervreemding op (1)
- (onder water) In een leeg zwembad staan onder (een glasplaat met) een laagje water is vervreemdend omdat deze situatie weliswaar doet denken aan onder water zijn (zwemmen, nat worden, adem inhouden) maar je wordt niet nat en/of je kunt wel ademen en/of je kunt niet zwemmen (1)
2019, tijdvak 1: De zondvloed
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 19
Op afbeelding 14 zie je een miniatuur uit een dertiende-eeuws manuscript met de voorstelling van de ark van Noach. Het verhaal van de ark van Noach komt uit de Bijbel. Noach krijgt van God de opdracht een ark (een woonschip) te bouwen. De ark moet zo groot zijn dat daarop, naast de familie van Noach, van elke diersoort één mannetje en één vrouwtje past.
Uit onvrede over wat de mens op aarde aanricht, is God van plan om de aarde te laten overstromen. Dit wordt 'de zondvloed' genoemd. Iedereen verdrinkt, behalve Noach en alle andere mensen en dieren die aan boord van de ark zijn.
Afbeelding 14 laat een moment vóór de zondvloed zien: een engel helpt de dieren bij het binnengaan van de ark. Afbeelding 15 verbeeldt een moment tijdens de zondvloed. Vergelijk afbeelding 14 en 15. Aan de verbeelding van het water kun je het verschil zien tussen het moment vóór en tijdens de zondvloed.
Bekijk afbeelding 14. Aan boord van de ark bevindt zich een groot aantal mensen en dieren. De maker van deze miniatuur wilde die enorme hoeveelheid laten zien en tegelijk de voorstelling overzichtelijk houden.
Op afbeelding 16 zie je ook een voorstelling van de ark van Noach. Hier betreft het een miniatuur uit een laatveertiende-eeuws manuscript. De voorstelling op afbeelding 16 is levensechter dan die op afbeelding 14. Dit komt onder andere door de ruimteweergave.
Miniaturen zoals die op afbeelding 14, 15 en 16 werden niet gemaakt met het doel om een levensechte weergave van de werkelijkheid te geven. Ze dienden een ander doel.
Op afbeelding 17 zie je Sneeuwstorm
- stoomboot bij de monding van een haven (die noodsignalen afgeeft in ondiep water) uit 1842 van de Engelse schilder William Turner. Turner was gefascineerd door storm op zee en ook door technologische uitvindingen, zoals de stoommachine die een nieuw type boot aandreef.
Bekijk afbeelding 17. Turner schildert het meest hevige moment van een storm op zee.
Turner versterkt het stormachtige effect door zijn manier van schilderen.
Bekijk afbeelding 17. Het onderwerp van dit schilderij past bij een visie op de natuur die kenmerkend was voor de romantiek.
Op afbeelding 18 en 19 (detail) zie je een werk uit 2014 van de Chinese kunstenaar Cai Guo-Qiang. Dit werk bestaat uit een oude vissersboot waarop 99 levensgrote replica's van dieren zijn geplaatst. De boot vaart over een rivier die ernstig is vervuild naar een verderop gelegen galerie.
Bekijk afbeelding 18 en 19. Dit werk roept associaties op met het verhaal van de ark van Noach.
Zowel in de miniatuur met de voorstelling van de ark van Noach als in het werk van de Chinese kunstenaar, speelt de dreiging door water een grote rol. In beide gevallen is de mens de oorzaak van het onheil. Er is echter een groot inhoudelijk verschil tussen beide werken.
Guo-Qiang laat de boot met dieren over de vervuilde Huangpu-rivier varen, op weg naar de galerie waar zijn werk tentoongesteld wordt. Bewering: door deze tocht werkt dit kunstwerk effectiever als protestmiddel dan wanneer de kunstenaar de boot rechtstreeks in de galerie geplaatst had.
Vraag 14 3 punten
Beschrijf dit verschil aan de hand van drie aspecten van de voorstelling.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Op afbeelding 14 is weinig water te zien (laag water) en op afbeelding 15 beslaat het water een groot deel van de voorstelling (hoog water). − Op afbeelding 14 is het water rustig / zijn er weinig golven en op afbeelding 15 is het water wild / zijn er veel golven. − Op afbeelding 14 is er alleen water onder de ark, en op afbeelding 15 stroomt er ook water uit de hemel en/of rivieren. − Op afbeelding 14 ligt er niets in het water en op afbeelding 15 liggen er (verdronken) dier- en mensfiguren in het water. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 15 3 punten
Beschrijf drie manieren waarop de maker laat zien dat de ark vol mensen en dieren zit en hij tegelijk de voorstelling overzichtelijk houdt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Door van de vele mens- en dierfiguren alleen de hoofden weer te geven kan de maker laten zien dat het er veel zijn en door die vereenvoudiging blijft de voorstelling toch overzichtelijk. − Door de dierenkoppen binnen de kaders van de ramen te stapelen kan de maker laten zien dat het er veel zijn en blijft de voorstelling door de ordening toch overzichtelijk. − Door alle mens- en dierfiguren vereenvoudigd (zonder details, versiering) weer te gegeven kan de maker veel figuren laten zien en blijft de voorstelling overzichtelijk en/of door sterke stilering kan de maker veel figuren kwijt die onderling goed te onderscheiden zijn, wat zorgt voor overzichtelijkheid. − Door het 'huis' op de boot drie lagen / verdiepingen te geven laat de maker zien dat de boot groot is en door de verschillende ramen te vullen met mens- en dierfiguren laat hij zien dat alle lagen/verdiepingen gevuld zijn. Beide zorgen voor een overzichtelijke ordening. − Door gebruik te maken van slechts twee kleuren (oranjerood en blauw) naast wit zijn de vele dierfiguren (binnen de kaders van de ramen) goed uit elkaar te houden en blijft de voorstelling toch overzichtelijk. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 16 2 punten
Beschrijf twee aspecten van afbeelding 16 die de ruimteweergave meer levensecht maken (dan die op afbeelding 14).
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (perspectief) De ark op afbeelding 16 is verkort weergegeven. − (perspectief) De ark is diagonaal / schuin / driekwart in beeld geplaatst zodat er meer van de boot te zien is. − (plasticiteit door licht en donker) Op afbeelding 16 is de plasticiteit van de boeg en/of de kleding van de mensen en/of de bomen en/of de romp van de boot meer uitgewerkt door gebruik van licht en donker / schaduw. − (indeling in plans) Op afbeelding 16 is een indeling in voorgrond (oever met planten) en achtergrond (de zee, de lucht) te zien (op afbeelding 14 is nauwelijks diepte / is de gouden achtergrond decoratief). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 18 3 punten
Noem drie aspecten van de voorstelling waaruit blijkt dat het om een hevig moment tijdens een storm gaat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Er zijn hoge golven / golven met punten te zien. − Wolken (lucht) en (zee)water vormen samen één woeste werveling / kolkende massa / worden tot een stormachtige beweging opgezweept. − De boot wordt verzwolgen door de zee / verdwijnt bijna in zee. − Het rood met zwarte noodsignaal hangt als een dreigende wolk in de lucht. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 21 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die associaties oproepen met het verhaal van de ark van Noach.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De boot vol dieren roept associaties op met de boot / ark van Noach, waarop zich ook veel dieren bevinden. − De grote verscheidenheid aan dieren op de boot doet denken aan de verschillende diersoorten (van elke soort een mannetje en een vrouwtje) die aan boord van de ark van Noach gingen. − Het ernstig vervuilde rivierwater roept associaties op met de zondvloed / met de grote overstroming die al het leven bedreigt. − De dieren liggen / hangen erbij alsof zij uitgeput / doodziek zijn. Dit roept associaties op met de gevaarlijke situatie / de zondeval uit het verhaal van de ark van Noach. of De dieren lijken net gered uit een gevaarlijke situatie en dat doet denken aan Noach en zijn ark, die de redding vormen voor de (in hun voortbestaan bedreigde) dieren. per juist antwoord (1) (2)
2019, tijdvak 1: Boodschap in een fles
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 25
Op afbeelding 20 zie je een kristallen karaf met een stop, ontworpen door de Nederlandse glaskunstenaar A. D. Copier (1901-1991). Het ontwerp dateert van 1963. De karaf is bedoeld om water of wijn uit te schenken.
De vormgeving van de karaf doet denken aan vloeistof, zoals water.
Bekijk afbeelding 20. De karaf is een voorbeeld van modernistische vormgeving.
[figuur 5: zie het originele examen]
Op figuur 5 zie je de stop van de karaf. De stop is zo ontworpen dat de hals van de karaf er goed mee wordt afgesloten.
Op afbeelding 21 zie je een plastic wegwerpflesje met bronwater. Het flesje wordt in grote hoeveelheden geproduceerd en verkocht. Bekijk afbeelding 21. Het ribbelpatroon op de fles is gebaseerd op de beweging van water.
De ribbels in het flesje hebben ook een praktische functie.
figuur 6 figuur 7
Op figuur 6 (links) zie je een reclame-affiche voor mineraalwater van het merk Spa uit 1931 door de Franse ontwerper Jean d'Ylen. Op figuur 7 (rechts) zie je het veel later ontworpen logo voor SPA.
Bekijk figuur 6 en 7. Veel bedrijven kiezen ervoor om het logo van hun merkproduct te vereenvoudigen.
Op afbeelding 22 zie je een drinkfles van de Nederlandse ontwerper Rinke van Remortel. Met dit ontwerp won hij de prijsvraag die het bedrijf Dopper in 2010 had uitgeschreven voor een herbruikbare drinkfles voor kraanwater. Het bedrijf wil met dit soort drinkflessen het wegwerpen van plastic flessen tegengaan.
De fles bestaat uit drie delen: het grote blauwe deel, het witte deel en de blauwe dop. Dit systeem heeft voordelen voor de gebruiksfunctie.
De Dopper is verkrijgbaar in verschillende kleuren en is ook te bestellen met een persoonlijke opdruk op het witte deel (afbeelding 23). Deze variaties in kleur en opdruk bieden de consument voordelen voor het gebruik. Zo kan de consument een kleur kiezen die past bij zijn of haar outfit.
De internationale organisatie Join the Pipe produceert ook herbruikbare waterflessen, zoals het prijswinnende ontwerp van Mark Schulte uit 2009. Je ziet dit ontwerp waterflessen op afbeelding 24.
Afbeelding 25 is afkomstig van de website van Join the Pipe. De organisatie omschrijft haar doelstellingen als volgt: "Het doel is om iedereen, overal ter wereld, van schoon drinkwater te voorzien en het gebruik van milieuvervuilend voorverpakt water (zoals plastic wegwerpflessen) tegen te gaan. Van de opbrengst van de Join the Pipe- producten zoals de duurzame drinkwaterflesjes, Join the Pipe (horeca)- water en kraanwatertappunten, worden water- en sanitaire voorzieningen, zoals drinkwaterputten in ontwikkelingslanden als Afrika en Azië gefinancierd."
Het ontwerp van Schulte is gebaseerd op het idee van een waterleiding. Bekijk afbeelding 24 en 25.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
In het ontwerp van Schulte ligt de nadruk meer op de inhoudelijke betekenis van de waterfles voor de organisatie dan op de gebruiksfunctie van de waterfles.
Op figuur 8 zie je een logo dat Join the Pipe in haar campagne gebruikt om wereldwijd aandacht te vragen voor de problematiek rond schoon drinkwater.
[figuur 8: zie het originele examen]
De organisatie promoot haar project met de woorden: "Dit is het eerste sociale netwerk van kraanwaterdrinkers met als droom het bouwen van de langste waterleiding om zo iedereen, overal ter wereld, van schoon drinkwater te voorzien." Het logo draagt de maatschappelijke doelstelling van de organisatie uit.
Vraag 24 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de vormgeving die doen denken aan vloeistof, zoals water.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (vorm) De bolle vorm van de karaf doet denken aan een waterdruppel. − (materiaal) Het materiaal glas / kristal is helder / transparant en doet denken aan helder water. − (materiaal) Het (glazen) oppervlak van de karaf glanst en dat doet denken aan reflectie in water. − (vorm) De stop, die bestaat uit drie bolle vormen onder elkaar (die kleiner worden), doet denken aan luchtbellen in water / druppelen. − (kleur) De karaf is kleurloos, zoals helder water. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 27 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop het patroon verwijst naar waterbewegingen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De ribbels hebben de vorm van golven / zijn golvende lijnen. − De ribbels herhalen zich als rimpelingen in het water. − De golvende lijnen / ribbels op de voorkant en achterkant verspringen ten opzichte van elkaar / kruisen elkaar optisch waardoor het effect van golving / rimpeling in het water ontstaat. − De golvende lijnen / ribbels (direct onder het etiket) vormen een soort draaikolk. − De onderste golvende lijnen / ribbels bewegen omhoog alsof er een opwaartse druk is / luchtbel onder zit. − De bovenste ringen lijken een aanduiding van het hoogste waterpeil. per juist antwoord (1) (2)
2019, tijdvak 2: Waterlelie, water, waterlicht
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9
Op afbeelding 1 zie je Impression, soleil levant (Impressie, zonsopgang) van de Franse schilder Claude Monet. Hij schilderde het aan de haven van Le Havre.
Bekijk afbeelding 1. Het schilderij riep bij de presentatie ervan op de eerste tentoonstelling van de impressionisten in Parijs (1874) heftige reacties op. Veel bezoekers en (kunst)critici vonden dat dit werk niet voldeed aan de eisen van de Academie.
In 1883 betrok Monet een huis met een groot atelier in Giverny, op het platteland buiten Parijs. De schilder legde er een grote tuin aan met een vijver waarin hij verschillende soorten waterlelies liet groeien.
De vijver met waterlelies was voor Monet een onuitputtelijke bron van inspiratie. Hij schilderde wel 250 varianten op dit onderwerp.
De vijver in Giverny vormde de belangrijkste inspiratiebron voor Monets monumentale serie: Les Nymphéas (De waterlelies). Op afbeelding 2 en 3 zie je twee schilderijen uit deze serie, die in totaal acht doeken omvat. Monet werkte eraan van 1914 tot aan zijn dood in 1926. Op figuur 1 zie je Monet in zijn atelier in Giverny, met op de achtergrond enkele doeken uit deze serie.
[figuur 1: zie het originele examen]
Van Monet is bekend dat hij bij voorkeur in de open lucht schilderde. Uit bovenstaande foto is echter af te leiden dat Monet deze serie waterlelies in zijn atelier in Giverny maakte.
Bekijk figuur 1. Voor het maken van deze serie schilderijen bood het atelier in Giverny Monet een aantal voordelen ten opzichte van het werken in de open lucht.
Bekijk afbeelding 2, 3 en het detail op afbeelding 4. In elk schilderij wordt een enorme ruimte gesuggereerd.
Aan het eind van zijn leven schonk Monet de acht werken aan de stad Parijs. Hij bedacht zelf hoe de werken tentoongesteld moesten worden, namelijk verdeeld over twee ovale ruimtes.
Op afbeelding 5 zie je een van deze twee ovale ruimtes in het museum in Parijs, waar de werken tentoongesteld zijn precies zoals Monet het heeft gewild.
Bekijk afbeelding 5. Het tentoonstellingsplan van Monet gaat ervan uit dat de beschouwer helemaal kan opgaan in de schilderijen.
Les Nymphéas van Monet is wereldberoemd. In de kunstgeschiedenis wordt deze serie soms genoemd als een voorloper van het abstract expressionisme van na de Tweede Wereldoorlog. Op figuur 2 zie je een voorbeeld van zo'n abstract expressionistisch werk.
[figuur 2: zie het originele examen]
Jackson Pollock, Autumn Rhythm Number 30, 1950, 266 x 525 cm
Bekijk afbeelding 2 en 3.
Op figuur 3 zie je Sticky Water (2015) van de Engelse kunstenaar Claire Harvey. Op afbeelding 6 en 7 zie je enkele details van het werk. Het bestaat uit kleine stukjes plakband waarop met acrylverf in miniatuur mensen getekend zijn. De stukjes plakband worden verspreid op een doek of op een deel van een muur aangebracht.
[figuur 3: zie het originele examen]
Claire Harvey, Sticky Water, 360 x 600 cm
Op enige afstand van het werk doet de voorstelling denken aan een groep badgasten op een strand (zie figuur 3). Meer van dichtbij bekeken lijkt het een voorstelling van een groep mensen in een ondergelopen gebied. Bekijk afbeelding 6 en 7.
Bekijk figuur 3 en afbeelding 6 en 7. Het werk lijkt zowel plat als ruimtelijk.
Sticky Water zou je kunnen interpreteren als een werk over de vergankelijkheid van de mens.
Op afbeelding 8 en 9 zie je de installatie Waterlicht van Studio Roosegaarde. De installatie bestaat uit nevel- en lichteffecten en werd in
2015 tijdelijk gerealiseerd op het Museumplein in Amsterdam. De golvende blauwe lijnen werden een meter boven de mensen geprojecteerd. Doel van de installatie was te laten zien tot waar het water zou komen als de dijken zouden breken.
De installatie werd door sommige aanwezigen ervaren als "droomachtig en beklemmend tegelijk". Bekijk afbeelding 8 en 9.
Daan Roosegaarde van Studio Roosegaarde zegt: "Waterlicht laat je ervaren hoe Nederland eruit zou zien zonder waterwerken, als een virtuele overstroming. Innovatie zit in ons landschap, we zijn het alleen een beetje vergeten."
Stelling: Studio Roosegaarde slaagt erin om met Waterlicht mensen bewust te maken van de noodzaak om Nederland te beschermen tegen overstromingen als gevolg van klimaatverandering.
Vraag 4 2 punten
Beschrijf met twee verschillende voorbeelden hoe die enorme ruimte wordt gesuggereerd.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Er is geen horizon of waterkant zichtbaar (waardoor de ruimte oneindig / onbegrensd lijkt). − De verschillende verflagen zijn heel dun aangebracht (waardoor een suggestie van diepte / doorzicht / transparantie wordt gewekt). − De leliebladeren zijn (in sommige delen) sterk verkort weergegeven (en dit suggereert diepte). − Het vele blauw en/of de witte wolkerige vlekken roepen associaties op met de (weerkaatsing van) hemel / lucht (picturale ruimte). − De vijver wordt aan alle kanten door het kader afgesneden waardoor de ruimte zich buiten het kader lijkt uit te strekken (oneindig lijkt). − De vele losse toetsen / draaiende penseelstreken, waarin de blik eindeloos ronddwaalt / weinig houvast vindt (dragen bij aan de indruk van ruimtelijkheid). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 5 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de tentoonstellingswijze van de schilderijen die daaraan bijdragen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De schilderijen zijn (bijna wandvullend) in (een) ovale ruimte(s) gehangen, waardoor de suggestie van een aquarium / vijver ontstaat waarin de beschouwer zich bevindt. − De schilderijen zijn volledig rondom de beschouwer heen geplaatst, waardoor je de schilderijen 360 graden om je heen ervaart (zoals een panorama op ooghoogte). − De (resterende) ruimte is geheel wit en dat draagt bij aan het effect van ruimtelijkheid. − Het licht is (wit) zacht / diffuus (geen spotjes, geen gekleurd licht) zoals diffuus daglicht, wat bijdraagt aan het gevoel van ruimtelijkheid. − De ruimte is uitsluitend ingericht met deze serie schilderijen (er hangen geen andere werken), waardoor de beschouwer zich volledig kan focussen op deze werken / de beschouwer niet wordt afgeleid. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 7 2 punten
Geef twee aspecten van de voorstelling die de associatie met mensen in een ondergelopen gebied ondersteunen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende aspecten: − De mensen dragen hun spullen hoog / naast hun hoofd (om ze droog te houden). − De mensen hebben gewone kleren aan in het water (en geen zwemkleding). − Alleen de bovenlichamen van de mensen zijn zichtbaar (alsof hun onderlichaam zich onder water bevindt). − Rond de geklede mensen zie je golven / water kabbelen. per juist aspect (1) (2)
Vraag 8 4 punten
Beschrijf
- twee aspecten van het werk waardoor het plat lijkt.
- twee aspecten van het werk waardoor het ruimtelijk lijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Het werk lijkt plat (twee van de volgende): (2p)
- doordat de figuren zichtbaar op plakbandjes getekend zijn, waardoor de vlakheid van de wand wordt benadrukt (en de suggestie van de ruimtelijkheid ontkracht).
- door het grote oppervlak van de muur, die zichtbaar blijft als muur, en daardoor plat lijkt (zoals te zien op figuur 3).
- door het piepkleine formaat van de tekeningen op de plakkertjes, waardoor die alleen maar kleine stipjes op een muur lijken.
- Het werk lijkt ruimtelijk (twee van de volgende): (2p)
- door de bovenste figuren die kleiner zijn getekend, waardoor het lijkt dat ze verder weg / meer in de verte staan (zoals te zien is op figuur 3).
- door de driehoekscompositie waarin alle figuren (in het midden dichtbij elkaar) geplaatst zijn (suggestie van lineair perspectief).
- door de licht-donkercontrasten en/of de schaduwwerking in de figuren zelf.
- doordat de figuren allemaal vanuit hetzelfde hoge standpunt zijn getekend (en door de ellipsen van kringen in het water), waardoor de vlakke witte wand een ruimtelijk wateroppervlak lijkt.
- door de ellipsen van kringen in het water, waardoor de vlakke witte wand een ruimtelijk wateroppervlak lijkt.
Opmerking Als één juist antwoord wordt gegeven, 1 scorepunt toekennen.
Opmerking Als één juist antwoord wordt gegeven, 1 scorepunt toekennen.
Vraag 10 3 punten
Beschrijf
- twee aspecten van deze installatie die droomachtig kunnen overkomen.
- één aspect van de installatie die een gevoel van beklemming kan oproepen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- droomachtig (twee van de volgende): (2p)
- De nevel en de wolken doen denken aan droomvoorstellingen.
- De flarden doen denken aan fragmenten waaruit een droom bestaat.
- De blauwe kleur is onwerkelijk in de stad en doet denken aan een sterrennacht.
- De schemering / het schaarse licht doet denken aan een dromerige sfeer.
- beklemmend (een van de volgende): (1p)
- Door de licht- en nevelgolven boven de mensen te laten stromen ervaar je als bezoeker het effect van onder water zijn / gevaar van overstroming (verdrinking).
- Het blauwe licht kan kil en koud overkomen en daardoor beklemmend aanvoelen.
- De flarden nevel kunnen de associatie oproepen met schadelijke gassen / stoffen.
Opmerking Als bij 'droomachtig' één juist voorbeeld wordt gegeven, 1 scorepunt toekennen.
2019, tijdvak 2: Doop in de Jordaan
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 10 tot en met 15
Op figuur 4 zie je bronzen deuren die de Italiaanse beeldhouwer Bonanno Pisano rond 1180 maakte voor de Dom van Pisa. De 22 reliëfs verbeelden het leven van Christus, onder andere de doop van Christus in de rivier de Jordaan. Deze voorstelling is hieronder aangegeven met een pijl.
[figuur 4: zie het originele examen]
Op afbeelding 10 zie je dit reliëf met de doop van Christus in de Jordaan. Rechts op de oever staat Johannes de Doper, links staan twee engelen met de kleren van Christus in hun handen. Linksboven in het reliëf staat 'baptīzat', wat 'doop' betekent.
Bekijk afbeelding 10. Van Christus is alleen zijn hoofd zichtbaar. Toch valt Christus direct op.
De manier waarop de ruimte in dit bronzen reliëf is weergegeven, is kenmerkend voor de vroege middeleeuwen.
Op afbeelding 11 tot en met 15 zie je het doopvont dat bronsgieter Reinier van Hoei in 1107 vervaardigde voor de kloosterkerk in Luik. Dit geelkoperen doopvont is uit één stuk gegoten. Op afbeelding 11 zie je de doop van Christus in de Jordaan met links Johannes de Doper en rechts de engelen.
Bekijk afbeelding 11. De voorstelling bevat veel symboliek, zoals de aureolen om de hoofden van de engelen, Christus en Johannes, die staan voor de heiligheid van de figuren.
Vergelijk afbeelding 10 en afbeelding 11. De doopscène op afbeelding 11 is, vergeleken met die van Pisano op afbeelding 10, levensechter.
Op afbeelding 14 en 15 zie je een andere doopscène. Johannes doopt twee heidenen, niet-gelovige jonge mannen. Hier gaat het om gewone stervelingen die door Johannes worden gedoopt.
Bekijk afbeelding 14 en 15. Anders dan op afbeelding 11 benadrukt de kunstenaar hier het meer alledaagse karakter van de gebeurtenis.
Bekijk afbeelding 11 tot en met 15. De verschillende voorstellingen op het doopvont vormen samen een vloeiende opeenvolging van scènes.
Vanwege de meesterlijke uitvoering wordt dit doopvont een van de zeven kunstwonderen van België genoemd.
Het is bijzonder dat de naam van de middeleeuwse maker, Reinier van Hoei, bekend is.
Vraag 12 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de voorstelling waardoor Christus direct opvalt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Het hoofd van Christus is het midden van de voorstelling. − De figuren aan weerszijde van Christus buigen naar Hem toe / kijken naar Christus. − Johannes houdt zijn hand boven het hoofd van Christus. − De palmboom buigt / palmbladeren buigen naar Christus toe. − Christus kijkt als enige de beschouwer aan en/of het hoofd van Christus is als enige frontaal geplaatst. − Het hoofd van Christus vormt de top van de rivier / een decoratief vlak (alsof het hoofd op een sokkel staat). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 13 2 punten
Toon dit aan met twee voorbeelden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- De ruimte is (twee van de volgende): − (ondiep) De achtergrond is leeg en/of het water is als een plat vlak weergegeven en/of de figuren zijn (relatief) vlak. − (niet realistisch) (Delen van) de figuren zijn schematisch / lineair weergegeven en/of niet logisch zoals de vleugels van de engelen (waarbij een zijaanzicht wordt gecombineerd met een bovenaanzicht). − (één plan) De figuren (en boom en oever) staan naast elkaar op één plan. − (stapeling) De engelen en/of de palmbladeren zijn gestapeld (boven elkaar) weergegeven. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 15 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de voorstelling waaruit dit blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (individueler) Hoei's figuren hebben meer persoonlijke trekken door de opvallende haardracht en/of door de kenmerkende kleding zoals de mantel van Johannes dan de figuren van Pisano. − (anatomie) Christus in de rivier is levensechter weergegeven door het deels zichtbaar laten van de anatomie van het naakte lichaam, terwijl bij Pisano alleen het hoofd van Christus zichtbaar is. − (levendige golfslag) de voorstelling van stromend water is door de verschillende golfvormen / levendige lijnen levensechter weergegeven dan de bijna horizontale / schematisch aangeduide golven van Pisano. − (meer levensechte handeling) De Johannes van Hoei knijpt zijn mantel dicht (die anders open zou vallen of het water zou raken) en dat is levensechter dan (de veel te lange rechte baan stof van) de mantel van Johannes van Pisano. − De engelen van Hoei verdringen zich / buigen ver naar voren en zijn daardoor meer betrokken bij de gebeurtenis dan de wat stijve / stramme / rechte figuren van Pisano. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 16 3 punten
Noem drie aspecten van de voorstelling die het meer alledaagse karakter van de gebeurtenis benadrukken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − De mensen die gedoopt worden zijn helemaal naakt (de billen zijn zelfs te zien). − Bij de gewone mensen ontbreken de aureolen. − De omstanders staan gewoon met elkaar te praten (zijn niet zo onder de indruk). − Bijbelse figuren zoals God en/of engelen ontbreken. − Stralen vanuit de hemel ontbreken. per juist aspect (1) (3)
Vraag 17 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die ervoor zorgen dat de ene scène vloeiend overloopt in de volgende scène.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- De volgende aspecten van de voorstelling dragen bij aan het vloeiend overlopen van scènes (twee van de volgende): − de doorlopende rand / grond / vloer waarop de figuren geplaatst zijn en alle scènes verbindt − boompjes / planten waarvan de takken naar beide scènes reiken en/of waarvan de stam van de linker- naar de rechterzijde slingert / buigt − de (om)draaiende beweging van de figuren (alsof de figuren zich naar de volgende scène keren) − twee dezelfde figuren die met de rug naar elkaar toe staan (alsof dezelfde figuur dan in de volgende scène ‘meespeelt’) per juist aspect (1) (2)
2019, tijdvak 2: Stil water
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 24
Sinds de tweede helft van de negentiende eeuw worden wereldtentoonstellingen gehouden. Hier tonen verschillende landen hun vooruitgang op het gebied van (bouw)kunst, techniek en wetenschap. Op afbeelding 16, 17 en 18 zie je het paviljoen dat de architect Ludwig Mies van der Rohe ontwierp voor de wereldtentoonstelling in Barcelona in 1929. Op figuur 5 zie je de plattegrond van het paviljoen.
[figuur 5: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 5. Het langgerekte Barcelona-paviljoen met het platte dak is een voorbeeld van het Nieuwe Bouwen.
Bekijk afbeelding 16, 18, 19 en figuur 5. Het paviljoen ligt iets verhoogd op een plateau met twee waterbassins. Op afbeelding 19 zie je dat de vloertegels een beetje uitsteken over de rand van de bassins. De architect creëert hiermee een specifiek ruimtelijk effect.
Anders dan in traditionele architectuur vloeien in het Barcelona-paviljoen de ruimtes in elkaar over. Bekijk afbeelding 16, 17, 18 en figuur 5.
Het Barcelona-paviljoen van Mies van der Rohe was een inspiratiebron voor veel architecten, onder wie de Mexicaanse architect Luis Barragan (1902-1988). Op afbeelding 20, 21 en 22 zie je La Cuadra San Cristobal, een luxueus paardenstallencomplex met twee woonhuizen, dat Barragan in 1966 ontwierp. Figuur 6 toont een tekening van dit complex.
[figuur 6: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 20, 21 en 22 en figuur 6. Uit de vormgeving van het complex is af te leiden dat Barragan zich liet inspireren door het Barcelona-paviljoen van Mies van der Rohe.
Bekijk afbeelding 16, 18, 20, 21 en 22 en figuur 6. De waterbassins van Barragan hebben een andere functie dan de waterbassins van het Barcelona-paviljoen.
Barragan heeft zich ook laten inspireren door de architectuur uit zijn jeugd, namelijk die van Mexicaanse haciënda's. Op afbeelding 23 zie je een voorbeeld van zo'n haciënda.
Barragans architectuurstijl is expressiever dan veel Europese modernistische architectuur. Bekijk afbeelding 20 tot en met 23.
Op afbeelding 24 zie je een foto uit de voorjaarscollectie van het modemerk Nine West. De producer vond dat het gebouw van Barragan de volmaakte omgeving vormde voor het presenteren van deze voorjaarscollectie.
Blijkbaar vormt het complex met paarden, stallen en water een aantrekkelijk decor voor het maken van een fotoshoot. Bekijk afbeelding 24.
Vraag 21 1 punt
Geef aan welk ruimtelijk effect de architect hiermee creëert.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- Het paviljoen lijkt lichter (minder zwaar) / lijkt te zweven / lijkt te drijven op het water (doordat de indruk wordt gewekt dat het water onder de stenen, en daarmee onder het paviljoen doorloopt). (1)
Vraag 22 1 punt
Leg uit op welke manier de plaatsing van de wanden hieraan bijdraagt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: De wanden zijn vrijstaand (hebben geen dragende functie) en zijn iets verschoven (of haaks) ten opzichte van elkaar in de ruimte geplaatst, waardoor er geen gesloten ruimtes (met een bepaalde functie) zijn en/of waardoor de ruimtes in elkaar overvloeien. of De (buitenste) wanden zijn ver naar binnen geplaatst, waardoor het dak uitsteekt (grote overstek). Daardoor vloeien binnen- en buitenruimte in elkaar over. (1)
Vraag 25 2 punten
Geef twee voorbeelden van het exterieur van La Cuadra San Cristobal waaruit die expressievere stijl blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende voorbeelden: − het gebruik van warme kleuren zoals oranje en/of roze en/of paars − de poortachtige openingen en/of arcades (verwijzingen naar de haciënda's) − aflopend dak (in ander materiaal) − het minder strenge waterbassin en/of het waterbassin met een aflopende vorm en fontein (paradijslijk, oase) per juist voorbeeld (1) (2)
Vraag 26 2 punten
Beschrijf aan de hand van twee aspecten van de architectuur waarom die zich zo goed leent als decor voor deze foto-shoot.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (coulissewerking, kadrering) De grote geometrische muurvlakken met openingen daartussen werken als coulissen / kaders en maken composities spannend (zorgen voor spanning, drama). − (ontbreken van versiering) De sobere ruimtes / lege muren / onversierde muurvlakken zorgen dat het bonte patroon van de jurk en/of de levendige modellen goed tot hun recht kom(t)en. − (kleur) De roze, oranje (paarse) kleurvlakken vormen een aantrekkelijk contrast met de zwarte jurk / de jurk met het bonte patroon en/of de (deels) zwarte tassen van de modellen. − (textuur) Tegen de ruwe / harde muren komt de gladde / soepel vallende stof goed naar voren. per juist antwoord (1) (2)
2019, tijdvak 2: Kolkend water
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 25 tot en met 29
Op afbeelding 25 zie je het kunstwerk Descension (Afdaling) uit 2015 van de Indiase kunstenaar Anish Kapoor. Het kunstwerk, een enorme poel van kolkend water, werd in 2015 tentoongesteld in een galerie in Italië. Een luid brommende motor onder in de poel, zorgt voor de aanzuigende werking van het water, dat in een onzichtbare put lijkt te verdwijnen. Op figuur 7 zie je een detail van de draaikolk.
[figuur 7: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 25 en figuur 7. Het werk van Kapoor trekt direct sterk de aandacht van de bezoeker als die de galerieruimte betreedt.
Anish Kapoor voegde een zwarte kleurstof toe aan het water, waardoor het kunstwerk nog verontrustender wordt.
Descension werd in verschillende versies uitgevoerd die op diverse plekken in de wereld te zien zijn geweest. Op afbeelding 26 en 27 zie je een versie van Descension in het Brooklyn Bridge Park in New York (2017). Hier voegde Kapoor geen kleurstof toe aan het water.
Bekijk afbeelding 25 tot en met 27. Buiten in het park zal het werk heel anders worden ervaren dan binnen in de galerie.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Een journalist vroeg Kapoor of Descension wel een sculptuur was. Kapoor antwoordde: "Natuurlijk is het een sculptuur. Ik geef toe, het ziet er niet uit als een sculptuur: het is eerder een neerwaartse sculptuur dan een opwaartse sculptuur, maar het is een sculptuur."
Op afbeelding 28 zie je een ander werk van Kapoor: Ascension (Opstijging) uit 2011. Hij maakte dit werk, een witte rookpluim die opstijgt uit een cirkelvormige basis, voor een kerk in Venetië.
Door de titel van het werk en de plaatsing ervan onder de koepel van de kerk, roept Ascension associaties op met religieuze symboliek.
Op afbeelding 29 zie je Sky Mirror Red (Hemel, spiegel, rood). Kapoor realiseerde dit werk in 2010 voor een vijver in een park in Londen. Het bestaat uit een grote holle, roestvrijstalen schotel die op een buis is geplaatst. Het staal is glad gepolijst en voorzien van een rode spiegelende coating.
Een journalist merkte op dat het kunstwerk "het landschap dramatiseert".
Vraag 27 3 punten
Noem, afgezien van het geluid, drie aspecten van Descension die direct de aandacht van de bezoeker zullen trekken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − een groot gat in de vloer − het (zwarte) water in het gat − het (heftig) bewegende water − de draaikolk (die naar beneden stroomt) per juist aspect (1) (3)
Vraag 28 2 punten
Geef twee redenen waardoor juist het zwarte water het kunstwerk nog verontrustender maakt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende redenen: − Door het zwart zie je de bodem niet meer. − Door het zwart zie je er niets meer doorheen. − Het zwart maakt het (vreemde) gat optisch (nog) groter. − Het zwarte water kan associaties oproepen met vervuild / modderig water. − Het zwart versterkt het neerwaartse (zuigende) effect. per juiste reden (1) (2)
2018, tijdvak 1: Een superpassage
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Halverwege de negentiende eeuw verschenen in Parijs winkelpassages waar gegoede burgers kleding en luxe etenswaren konden kopen en waar ze bijvoorbeeld een grand café konden bezoeken. Dit winkelconcept werd al snel in heel West-Europa nagevolgd.
In Nederland werd de eerste winkelpassage, de Passage, in 1879 gebouwd in Rotterdam, door architect J.C. van Wijk. Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je de Passage. Op figuur 2 zie je enkele winkels uit deze passage met daarboven enkele appartementen.
De winkelpassage was een groot succes.
In de negentiende eeuw werd niet langer alleen door architecten gebouwd, maar ook steeds vaker door ingenieurs. Zij hadden een ander uitgangspunt (dan architecten) en hun nieuwe bouwwijze verschilde dan ook van die van de architecten. De Passage is een combinatie van de traditionele en de nieuwe manier van bouwen door deze verschillende specialisten.
Bekijk figuur 1 en figuur 2 op de pagina hiernaast. De gevels zijn door een architect ontworpen en het dak door een ingenieur.
De Passage is in 1940 bij het bombardement op Rotterdam vernietigd. Pas in 2014 kwam in het centrum van de stad een gebouw met een vergelijkbare functie: de Markthal. Je ziet het gebouw op afbeelding 1. Deze 'superpassage' werd gebouwd door het Rotterdamse architectenbureau MVRDV onder leiding van Winy Maas.
De gemeente Rotterdam gaf opdracht voor een overdekte markthal en wilde ook meer woningen en parkeerruimte in de binnenstad
- een locatie waar de grondprijs hoog is.
[figuur 3: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 1 en de dwarsdoorsnede op figuur 3. Winy Maas draagt met zijn ontwerp een oplossing aan voor alle drie de kwesties
- wonen, parkeren en overdekt winkelen
- en houdt daarbij ook rekening met de hoge grondprijs.
Als je de hal binnengaat zie je een enorme afbeelding op het gewelf, zoals te zien op afbeelding 2 en 3. Afbeelding 4 is een detail. Dit werk, Hoorn des overvloeds, is ontworpen door Arno Coenen en Iris Roskam. Het is een overweldigend beeld van 'ultieme verleiding'.
De enorme afbeelding in de Markthal doet denken aan plafondschilderingen uit de barok. Op afbeelding 5 zie je zo'n plafondschildering in een kerk in Rome.
In de Markthal is een vorm van ruimtesuggestie toegepast die doet denken aan die van barokschilders. De ruimte lijkt daardoor enorm. Vergelijk afbeelding 3 en 5.
In de barokkerk (afbeelding 5) is recht onder de plafondschildering één plek op de vloer gemarkeerd waar je als beschouwer moet gaan staan om het maximale effect van de schildering te ervaren.
Ook de barok wil verleiden en indruk maken op de beschouwer. Op afbeelding 6 zie je een detail van de schildering in de kerk in Rome, met virtuoze licht-donkereffecten.
Bekijk afbeelding 6.
De afbeelding in de Markthal bestaat uit 4500 vierkante aluminium platen waarop de voorstelling is geprint. Het lijkt alsof er één enorme foto is gemaakt, maar het geheel is samengesteld uit beelden die met hulp van de computer zijn opgebouwd.
Op de architectuur kwam ook kritiek. Een journalist schreef dat de Markthal niet uitnodigend is om naar te kijken en "pas 's avonds visueel tot leven komt". Op afbeelding 7 zie je hoe de hal er dan uitziet.
Bekijk afbeelding 1 en 7.
Vraag 4 3 punten
Noem drie aspecten van de voorstelling die bijdragen aan dit beeld van 'ultieme verleiding'.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten dragen bij aan het beeld van ultieme verleiding: − de enorme hoeveelheid producten / overvloed aan etenswaar − de enorme variatie aan etenswaar / producten zoals fruit (framboos, ananas) en/of granen (korenaren, tarwe, gerst) en/of vis en/of bloemen − de versheid / rijpheid van alle etenswaar / producten − het strooisel / vrij zweven van alle producten in de hemel/lucht (dat doet denken aan confetti strooien / feestvieren) − het puntgave uiterlijk / de perfecte verschijning (sprookjesachtig, onwerkelijk mooi) van alle etenswaar / producten (fruit, frambozen, korenaren) − het enorme formaat van alle etenswaar / producten (vruchtbaarheid) per juist aspect (1) (3)
Vraag 5 2 punten
Beschrijf twee overeenkomsten in de manier waarop een diepe ruimte is gesuggereerd.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Als lijnperspectief of kleurperspectief is geantwoord, geen scorepunt toekennen.
Vraag 6 2 punten
Leg uit:
- waarom juist op deze plek het effect van de plafondschildering maximaal is.
- waarom een dergelijke markering niet nodig is bij de afbeelding in de Markthal.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- In de Markthal is de afbeelding op het plafond langgerekt / beslaat de afbeelding de hele lengte van de Markthal, waarbij één duidelijk centrum ontbreekt. Om die reden is niet één enkel standpunt ideaal (1p)
2018, tijdvak 1: Mooi en ijdel
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 11
Op afbeelding 8 zie je een schilderij uit 1598 van de Italiaanse kunstenaar Caravaggio. Een jongeman kijkt naar zijn spiegelbeeld in het water.
Bekijk afbeelding 8. De suggestie van spiegelen wordt versterkt door de vormgeving. De weerspiegeling is bijvoorbeeld donkerder van kleur dan de jongen zelf. Ook de compositie versterkt de suggestie van spiegelen.
De jongen op het schilderij is Narcissus, een figuur uit de Griekse mythologie. Hij was zo mooi dat zowel jongens als meisjes verliefd op hem werden, maar hij beantwoordde die liefde nooit. De goden straften hem toen hij, tijdens de jacht, verkoeling zocht bij een bron. In het water zag hij voor het eerst zijn spiegelbeeld, waarop hij tot over zijn oren verliefd werd. Maar hij kon zijn spiegelbeeld natuurlijk niet omhelzen en hij stierf uiteindelijk van verlangen.
Caravaggio laat de verliefdheid van Narcissus goed zien. De blik van de jongen is bijvoorbeeld vol verlangen op de spiegeling gericht. Bekijk afbeelding 8.
Caravaggio was een van de meest invloedrijke schilders van de Italiaanse barok. In het schilderij op afbeelding 8 paste hij op een virtuoze manier verkortingen toe in de figuur van Narcissus. Maar Caravaggio werd vooral beroemd door de manier waarop hij het licht kon weergeven. Bekijk afbeelding 8.
Op afbeelding 9 zie je Echo en Narcissus uit 1903 van de Engelse schilder John Waterhouse. Echo is een nimf die Narcissus probeert te verleiden.
Waterhouse schildert net als Caravaggio het moment waarop Narcissus verliefd wordt op zijn spiegelbeeld. Maar de voorstelling van afbeelding 9 is anders en daarmee krijgt het schilderij een andere inhoud. Vergelijk afbeelding 8 en 9.
Op afbeelding 10 zie je een schilderij uit 2013 van de Grieks-Australische kunstenaar Michael Zavros.
Het schilderij heeft bijna dezelfde opzet als Caravaggio's Narcissus en kan gezien worden als een hedendaagse variant daarop.
Bekijk afbeelding 10. Het schilderij van Zavros kan postmodern genoemd worden.
In de psychologie wordt iemand die voornamelijk met zichzelf bezig is narcistisch of een narcist genoemd. Een narcist is egoïstisch en vaak gericht op zijn uiterlijk.
Het schilderij op afbeelding 10 heeft als titel Bad Dad (Slechte vader). Deze titel stuurt de betekenis van het schilderij.
Bad Dad is een zelfportret. Zavros schilderde zichzelf. Bekijk afbeelding 10.
Op afbeelding 11 zie je een portret van Justin Bieber. In eerste instantie lijkt het of iemand de popster gefotografeerd heeft, maar het is een selfie Bekijk afbeelding 11.
Bieber kan hier een hedendaagse Narcissus worden genoemd. Bekijk afbeelding 11.
Vraag 10 2 punten
Leg met twee voorbeelden uit hoe de compositie dit spiegel-effect versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Er is sprake van een symmetrische compositie rond een (denkbeeldige) horizontale as/middenlijn: boven- en onderkant van het beeld zijn (bijna) identiek van vorm. − De figuur en zijn weerspiegeling vullen het hele vlak en/of zijn ingekaderd of 'samengeperst' binnen het beeldvlak, waardoor de voorstelling alleen bestaat uit het spiegelen. − De oplichtende delen in het schilderij (de iets lichter gekleurde (onder)armen, hoofden, mouwen, handen) vormen samen een cirkel. Deze gesloten vorm versterkt het spiegel-effect. per juist antwoord (1) (2)
2018, tijdvak 1: Bont tapijt
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16
Op afbeelding 12 zie je het schilderij Het Slapend Meisje (1657) van de schilder Johannes Vermeer. De jonge vrouw zit aan een tafel bedekt met een oosters tapijt. Op de tafel staan onder meer een schaal met fruit en een karaf.
In de zeventiende eeuw nam in Nederland de welvaart sterk toe onder andere door de bloeiende handel met het Verre Oosten. Veel burgers werden rijk. Het schilderij op afbeelding 12 toont het interieur van een rijke burger.
Bekijk afbeelding 12. Alleen al uit het interieur en de inrichting kun je afleiden dat deze burger rijk was.
Vermeer was in zijn eigen tijd al beroemd om zijn meesterlijke schildertechniek. Hij toonde zijn kunnen in dit schilderij onder meer in de weergave van het tapijt.
Het tapijt op afbeelding 12 was voor Vermeer een echte uitdaging om te schilderen.
Op afbeelding 13 zie je de ontvangstruimte met reusachtige koepelschildering van bioscoop Tuschinski in Amsterdam. De bioscoop werd in opdracht van Abraham Tuschinski gebouwd en in 1921 geopend. Tuschinski wilde een "filmpaleis voor de burger" oprichten.
Bekijk afbeelding 13. De term 'filmpaleis' is een passende omschrijving voor deze bioscoop, waarvan het interieur doet denken aan het interieur van een paleis.
Het ontwerp voor de wanddecoraties, het tapijt en de koepelschildering is van de Nederlandse architect en ontwerper Jaap Gidding. Gidding was een vernieuwer die verschillende stijlen uit zijn tijd samenbracht in zijn ontwerpen. Het tapijt is overwegend in art deco, en de koepelschildering is een voorbeeld van art nouveau.
Bekijk afbeelding 13.
Op afbeelding 14 zie je Liquid (2014), een kunstwerk van de Azerbeidjaanse kunstenaar Faig Ahmet. Hij ontwerpt tapijten op de computer en laat die vervolgens in wol uitvoeren door tapijtknopers uit zijn geboorteland. Ahmets kunstwerken zijn gebaseerd op traditionele oosterse tapijten.
Bekijk afbeelding 14. Ahmet zet in zijn kunstwerk enerzijds een oosterse traditie voort, anderzijds wil hij die traditie doorbreken door erop te variëren.
Over de oosterse traditie zegt Ahmet: "De oosterse traditie is heel sterk. Ze is heel rijk maar tegelijk ook heel star
- te star voor de toekomst."
De titel Liquid kun je vertalen als vloeibaar of vloeistof. Dit zie je terug in de vormgeving van het tapijt.
Op afbeelding 15 en 16 zie je werk van het Nederlandse kunstenaars- en ontwerperscollectief We Make Carpets (Wij maken tapijten). Het collectief maakt tapijten van makkelijk verkrijgbare alledaagse producten, zoals pleisters, cocktailprikkers en bakstenen.
Op afbeelding 15 zie je Umbrella Carpet 2. Afbeelding 16 toont een detail. Dit wandtapijt werd oorspronkelijk gemaakt voor de etalage van warenhuis de Bijenkorf. Het is samengesteld uit verschillende papieren ijsparasolletjes, van het type dat je ziet op figuur 4.
[figuur 4: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 15 en 16, en figuur 4. Het collectief wilde een verrassend en spectaculair tapijt maken. De ontwerpers maakten gebruik van de kenmerkende eigenschappen van het ijsparasolletje om dit doel te bereiken.
Umbrella Carpet 2 was in 2016 te zien op de tentoonstelling Dream out Loud (Hardop dromen) in het Stedelijk Museum Amsterdam. Op deze tentoonstelling was werk te zien van ontwerpers die de aandacht wilden vestigen op allerlei sociale en ecologische problemen.
Volgens het museum nemen aan deze tentoonstelling kunstenaars deel die "hardop dromen over een betere wereld".
Vraag 20 4 punten
Noem:
- twee voorbeelden van het interieur waaruit je die rijkdom kunt afleiden, en
- geef bij elk voorbeeld aan waarom het duidt op rijkdom. Let op: laat het meisje buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Als wel een juist voorbeeld wordt gegeven, maar een juiste reden ontbreekt, 1 scorepunt toekennen.
Vraag 22 4 punten
Noem:
- drie aspecten van afbeelding 13 die doen denken aan een paleisachtig interieur, en
- leg uit dat een dergelijk interieur inhoudelijk een passende entree vormt voor een bioscoop.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- aspecten (drie van de volgende): (3p)
- de enorme centrale ruimte / de ruime hal (zoals een balzaal)
- de bijzondere lampen zoals lantarens en lichtring (in de koepel)
- de reusachtige schildering in de koepel
- het warme / exotische licht (paleis uit sprookjes van duizend-en- één-nacht)
- de vele warme rode en gele (gouden) kleuren / de vele bonte kleuren
- de (grote) brede / voorname trappartij
- de rijke decoratie op de wanden
- het reusachtige, bonte tapijt
- de vele (mahonie)houten betimmeringen
- uitleg (Het antwoord moet de volgende strekking hebben): (1) Een dergelijk paleisachtig/sprookjesachtig interieur past inhoudelijk bij de bioscoop / filmwereld die een wereld van illusie / fantasie is / die uitnodigt tot wegdromen (zoals sprookjespaleizen uit duizend-en-één- nacht).
Vraag 26 2 punten
Noem:
- twee kenmerkende eigenschappen van het ijsparasolletje, en
- geef per kenmerkende eigenschap aan welk spectaculair effect daarmee wordt bereikt (in dit tapijt).
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Alleen een scorepunt toekennen bij een combinatie van een juiste kenmerkende eigenschap en een juist effect.
2018, tijdvak 1: Beeldige varkens
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 23
Op afbeelding 17 zie je een Hummel-beeldje, genoemd naar de oorspronkelijke ontwerpster: zuster Maria Hummel. Haar jeugd op het platteland vormde de belangrijkste inspiratiebron voor het ontwerpen van deze porseleinen beeldjes, met voorstellingen van jongetjes omringd door dieren, meisjes met rieten mandjes, zingende kinderen, et cetera.
Afbeelding 17 geeft, in plaats van een levensechte weergave, een beetje een sentimenteel beeld van een boerenjongetje met twee biggetjes.
Op afbeelding 18, 19 en 20 zie je een kunstwerk uit 1988 van de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons. Hij baseerde zijn ontwerp voor dit kunstwerk op zo'n decoratief Hummel-beeldje. Hij liet een houtbewerker het ontwerp uitvoeren op groot formaat.
Het kunstwerk van Koons is weliswaar gebaseerd op zo'n decoratief beeldje uit de Hummel-serie, maar de voorstelling is nogal ongewoon: die wekt vervreemding op.
De titel van het kunstwerk is Ushering in Banality, wat 'aanzet geven tot het banale' betekent. Je kunt het woord banaal uitleggen als supersimpel, tegen het vervelende aan.
Bekijk afbeelding 18 en 19. Koons laat dit 'banale' onder andere tot uitdrukking komen in de manier waarop het beeld beschilderd is.
Koons: "De big [Ushering in Banality] staat in de traditie van de barok, zoals al mijn werk, omdat dit werk het publiek wil verleiden. (…) Het is een heel vanzelfsprekend en herkenbaar beeld. Je wilt het aanraken, je wordt ernaar toegetrokken, het krijgt haast een religieuze geur."
Koons verwijst in dit citaat naar een kenmerk van kunst uit de barok, namelijk verleiden en imponeren. Toch heeft Koons met zijn kunst een ander doel voor ogen dan de katholieke Kerk had ten tijde van de barok.
Bekijk afbeelding 18 en 19.
Het Stedelijk Museum Amsterdam kocht het beeld in 1988 aan. Dat leidde destijds tot veel verontwaardiging. Een criticus vond het een "uitvergrote replica van een mierzoete snuisterij op het dressoir van tante Annie".
De criticus keurt het werk duidelijk af. Zijn uitspraak is gebaseerd op een bepaalde opvatting over wat kunst is, een opvatting die tegengesteld is aan de visie van Koons op kunst.
Op afbeelding 21 zie je een werk van de Amerikaanse kunstenaar Paul McCarthy. Deze Inflatable Pigs (Opblaasbare varkens) waren met andere metershoge opblaassculpturen in 2009 te zien op een tentoonstelling in Utrecht.
Het beeld op afbeelding 21 lijkt in eerste instantie op een attractie voor een pretpark: een soort springkussen of reclame-object. Maar het is onmiskenbaar bedoeld als kunstwerk.
Geef aan welke term het best van toepassing is op de Inflatable Pigs.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De Belgische kunstenaar Wim Delvoye zette in 2004 in China een Art Farm (Kunstboerderij) met varkens op. De varkens groeien daar op en worden goed verzorgd. Delvoye tatoeëert dan hun huid met allerlei voorstellingen en patronen. Als een varken uiteindelijk doodgaat, wordt zijn huid als kunstwerk verkocht of wordt het dier opgezet.
Op afbeelding 22 zie je Delvoye die zijn varkens verzorgt. Zijn kunstproject draagt bij aan de discussie over het gebruik van dieren in kunst. Sommigen zijn van mening dat de dieren schade lijden, anderen zien ook positieve gevolgen.
Op afbeelding 23 zie je een opgezet varken van Delvoye met een tatoeage van Sneeuwwitje en haar prins tegen een patroon van het modemerk Louis Vuitton. Je kunt stellen dat Delvoye met het varken op afbeelding 23 spot met de gevestigde kunstwereld.
Vraag 28 3 punten
Noem drie aspecten die bijdragen aan deze sentimentele uitstraling.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − Het jongetje en de varkentjes lijken op een schattige pop met twee speelgoedbeestjes ernaast. − De varkentjes kijken liefdevol op (naar elkaar). − Het kleine formaat (14 cm) maakt de toch al zoete / popperige voorstelling nog schattiger. − De kleuren zijn clichématig toegepast: zachtroze voor (lieve) varkens en/of de huid van het jongetje en/of rode blosjes (op de wangen). − De kleding (geruite blouse, rood mutsje, kort broekje) past bij het clichébeeld van een 'lief klein jongetje'. − Het gladde oppervlak maakt de zoete / popperige voorstelling nog zachter. − De houding van het jongetje met de iets gebogen knieën en de handen in de zakken maakt hem schattig. per juist aspect (1) (3)
Vraag 29 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die deze vervreemding veroorzaken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Een varken (met strik) heeft geen (verhalende of kunsthistorische) relatie met engelen en is dus raadselachtig/vreemd. − De jongen die duwt / het varken lijkt te kussen met dichte ogen en/of ongewone kleding, is moeilijk te duiden / is een raadselachtige figuur (in relatie tot de engelen en/of het varken). − Het voortduwen van een (groot) varken (anders dan op een boerderij) roept vragen op over de betekenis van de voorstelling (het lijkt een beeld uit een carnavals- of kermisoptocht). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 30 2 punten
Toon met twee concrete voorbeelden aan dat de beschildering van het beeld banaal te noemen is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Elk onderdeel heeft zijn eigen (lokale) kleur (de ene engel geel, de andere blauw, de strik groen). − Elk onderdeel heeft een realistische / clichématige kleur (zoals het varken dat roze is, de strik vrolijk gekleurd, de huid van handen en gezicht huidkleurig). − De overgangen in kleur zijn hard / geleidelijke kleurovergangen ontbreken (zoals de scherpe grens tussen het blauw van de mouw en het roze van de huid van de engel). − De kleuren zijn versimpeld (met één kleur) aangebracht. − De kleuren zijn heel dun / egaal / decoratief aangebracht. per juist antwoord (1) (2)
2018, tijdvak 2: Bouwen om te bekoren
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7.
Op figuur 1 hieronder zie je een voorbeeld van een vroeg barokke kerk uit Italië: Il Gesù. De kerk werd eind zestiende eeuw gebouwd en staat in Rome.
[figuur 1: zie het originele examen]
Il Gesù
Op afbeelding 1 zie je Val-de-Grace, een kerk uit de Franse barok. Deze kerk staat in Parijs en is later gebouwd, in de tweede helft van de zeventiende eeuw. De architect François Mansart wilde een kerk die uitbundiger was dan het Italiaanse voorbeeld.
Vergelijk de voorgevel op afbeelding 1 met die op figuur 1. De voorgevel van Val-de-Grace lijkt vergeleken met die van Il Gesù heel imponerend.
Op figuur 2 zie je twee soorten koepelbouw: links zonder trommel en rechts met trommel. Het type met trommel is toegepast in Val-de-Grace.
[figuur 2: zie het originele examen]
Op figuur 3 en 4 zie je de verhoogde koepel zoals die is toegepast in Val- de-Grace.
figuur 3 figuur 4
Het voordeel van een verhoogde koepel voor het exterieur is dat de kerk hoger wordt, zodat je die van een afstand goed kunt zien. Een verhoogde koepel biedt ook voordelen voor het interieur. Bekijk figuur 4.
Op afbeelding 2 zie je de plafondschildering in de koepel. God is afgebeeld in de hemelopening en wordt omringd door allerlei Bijbelse figuren, zoals engelen en profeten.
De kunstenaar heeft de koepel zo geschilderd dat de blik van de beschouwer als vanzelf naar de hemelopening wordt gestuurd.
Op afbeelding 3 zie je de beeldengroep die onder de koepel geplaatst is. De beeldengroep stelt de geboorte van Christus voor. Maria begroet het kind eerbiedig. Jozef reageert verrast op het bijzondere kind.
Op afbeelding 4 zie je Jozef. De kunstenaar heeft veel moeite gedaan om het gevoel van verrassing zo overtuigend mogelijk te verbeelden in de houding van Jozef. Bekijk afbeelding 4.
De katholieke kerk had met het plaatsen van een dergelijke levensechte beeldengroep in de kerk een doel.
Architectenbureau FAT kreeg rond 2005 de opdracht om nieuwbouw te ontwerpen voor een voormalige arbeiderswijk in Manchester, Engeland. Op afbeeldingen 5, 6 en 7 zie je het nieuwbouwproject. FAT wilde de kwaliteit van de leefomgeving verbeteren door meer sfeer in de straten te brengen en bij het ontwerpen van woningen rekening te houden met de persoonlijke smaak en huiselijke stijl van de (voormalige) inwoners van dit gebied.
In figuur 5, op de pagina hiernaast, zie je een impressie die FAT maakte van een alledaags interieur in de huiselijke stijl van de wijkbewoners. De impressie bestaat uit allerlei aspecten van een interieur die doorgaans als gezellig of sfeervol worden ervaren, zoals een open haard.
[figuur 5: zie het originele examen]
Bekijk figuur 5.
FAT nam deze impressie van een huiselijk interieur als uitgangspunt voor het ontwerpen van het exterieur van de nieuwbouwwoningen. Elke woning kreeg een eigen stijl en een huiselijke sfeer. Bekijk afbeelding 5 en 6.
FAT is de afkorting van Fashion, Architecture, Taste (mode, architectuur, smaak). Het bureau typeert zichzelf als dwars, als een groep architecten die op allerlei niveaus ingaat tegen gewoontes in de architectuur. Hun motto bij het ontwerpen is: "Kill the modernist in you!" (Dood de modernist in jezelf!).
[figuur 6: zie het originele examen]
Walter Gropius, woningbouwproject Törten, Dessau 1926-1928
Op figuur 6 zie je een voorbeeld van een modernistische woonwijk uit de jaren twintig van de vorige eeuw. Afgaand op het project in Manchester kun je stellen dat het FAT niet helemaal gelukt is om de modernist in henzelf te doden. Bekijk afbeelding 5, 6 en 7.
De architectuurcriticus Hans Teerds vraagt zich af of het doel om de wijk in Manchester meer af te stemmen op de wensen van de inwoners wel is gehaald. Teerds: "Gaat de alledaagsheid van 'de straat' niet verloren? En bereikt men het doel: kan de bewoner zich nog identificeren met het resultaat?"
Vraag 1 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de gevel van Val-de-Grace die bijdragen aan het imponerende uiterlijk ervan.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − Het portiek / tempelfront (het geheel van zuilen, architraaf en fronton) voor de deur maakt de entree heel krachtig / imponerend. − Er staan (in plaats van pilasters) meerdere (dubbele) zuilen in de gevel waardoor die krachtig / imponerend lijkt. − De entree/ingang is een stuk boven straatniveau geplaatst / bevindt zich hoog boven een brede trap / enkele trappen waardoor de kerk voornaam / imponerend lijkt. − Er ligt nadruk op de verticaliteit van de gevel (meer zuilen, hogere entree, gebouw iets smaller dan Il Gesù) waardoor de Val-de-Grace imponerend lijkt. − Er zijn veel opvallende versieringen in de gevel zoals in de timpanen / frontons die de gevel dramatisch / imponerend maken. − Er is vrij veel reliëf / geleding in de gevel, daardoor zijn er sterke licht- donkercontrasten. Die maken dat de gevel ruimtelijk / imponerend lijkt. − De deur boven de trappartij is (relatief) hoog, waardoor deze voornaam / imponerend lijkt. per juist aspect (1) (3)
Vraag 3 2 punten
Geef twee manieren waarop de blik naar de hemelopening wordt gestuurd.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (ordening / compositie) Door de steeds kleiner wordende cirkels wordt de blik naar de hemelopening gestuurd. − (licht-donker / leeg-vol) Door het contrast tussen het witte / lege centrum en de omgeving die vol met figuren en/of donkerder is, wordt de blik naar het midden (de hemelopening) gestuurd. − (compositielijnen) Door de compositielijnen langs armen en benen (kijkrichtingen) wordt de blik naar het midden (de hemelopening) gestuurd. − (perspectief / repoussoirs) Via grote figuren onderaan/op de voorgrond wordt de blik via steeds kleiner wordende figuren naar het midden (de hemelopening) gestuurd. − (perspectief / verkort) De figuren zijn vrijwel allemaal verkort en/of van onderen weergegeven, waardoor de blik via de onderste figuren naar boven / de hemelopening wordt gestuurd. per juiste manier (1) (2)
Vraag 4 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop de houding van Jozef bijdraagt aan dit gevoel van verrassing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De half knielende houding van Jozef, alsof hij 'stilhangt' / in de aankomende / neerdalende beweging gestopt is, draagt bij aan het gevoel van verrassing. − De licht naar voren gebogen houding van Jozef met uitgestoken arm / open hand en naar voren reikend hoofd draagt bij aan het gevoel van verrassing. − De houding met wijd open / gespreide armen (en handen) draagt bij aan het gevoel van verrassing. − De houding van Jozef in een opbollende mantel / draperie (die nog niet om het lichaam is gevallen en duidt op aankomst) draagt bij aan het gevoel van verrassing. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 6 3 punten
Noem nog drie voorbeelden van dergelijke sfeervolle aspecten die je terugvindt in deze impressie.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − schilderijtjes aan de muur − een zitje met televisie / een ‘televisiehoek’ − de aanwezigheid van snuisterijen / beeldjes − plant(en) in de kamer − de muur met vakwerk (vergelijk romantische vakwerkhuizen) − tapijtje op de vloer per juist voorbeeld (1) (3)
Vraag 7 4 punten
Geef twee voorbeelden van het exterieur
- die duiden op een eigen stijl van de woningen, en
- twee voorbeelden die duiden op een huiselijke sfeer.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- eigen stijl (twee van de volgende): (2p)
- Elke gevel heeft een andere contour / vorm (klokgevel, trapgevel, moderne rechte gevel).
- Elke gevel is anders van kleur en/of heeft een ander kleurpatroon zoals rood-geel en rood-bruin (in verschillende kleurverhoudingen).
- Elke gevel heeft een ander aantal ramen en/of andere indeling van ramen.
- huiselijke sfeer (twee van de volgende): (2p)
- De (bekleding van de) voorgevels in bakstenen kun je associëren met een huiselijke sfeer.
- De traditionele stijl van de gevels (zoals zeventiende-eeuwse klok- en trapgevels) wordt geassocieerd met een huiselijke sfeer.
- Details zoals de toevoeging van balkons en/of bloembakken en/of decoratieve omlijstingen van de ramen maken de gevels huiselijk/gezellig.
- De geveldecoratie in de vorm van diagonale patronen verwijst naar vakwerk / geruit kleed en dat wordt geassocieerd met huiselijke sfeer.
2018, tijdvak 2: Man en vrouw
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12.
Op figuur 7 zie je een portret van een verloofd paar dat Pieter Codde schilderde in 1634.
[figuur 7: zie het originele examen]
Het paar liet zich vereeuwigen als voorname, zelfbewuste burgers. Bekijk figuur 7.
In de zeventiende eeuw werden in Nederland veel portretten, groepsportretten en huwelijksportretten geschilderd. Dat hing samen met de kunstmarkt, die hier anders was dan in zuidelijke baroklanden als Frankrijk en Italië.
Op afbeelding 8 zie je Het joodse bruidje, dat Rembrandt omstreeks 1665 schilderde. Een man en een vrouw lieten zich, in historische kostuums, afbeelden als Bijbelse personages. Het werk krijgt daardoor een andere betekenis dan het portret van het echtpaar op figuur 7.
Rembrandts schilderij toont de intimiteit van de liefde.
In Het joodse bruidje paste Rembrandt een vrije, losse manier van schilderen toe. Bekijk afbeelding 8 en het detail op afbeelding 9.
Op afbeelding 10 zie je De kus uit 1908 van de Oostenrijkse schilder Gustav Klimt.
De man en vrouw vormen een eenheid, die versterkt wordt door de vormgeving.
Ondanks die eenheid zijn de figuren toch goed van elkaar te onderscheiden. Klimt maakt in de decoratie duidelijk verschil tussen het mannelijke en vrouwelijke.
Het werk van Klimt behoort tot de jugendstil.
Op afbeelding 11 zie je een schilderij van de Amerikaanse illustrator James Avati uit 1950. Het is gebruikt voor het omslag van het boek op afbeelding 12. Avati maakte dit soort ontwerpen voor honderden pocketboeken. De omslagen moesten een miljoenenpubliek verleiden de boeken te kopen.
Een spannende voorstelling op het omslag van een boek verleidt het publiek tot aankoop.
Avati kreeg pas heel laat een overzichtstentoonstelling in een museum. Zijn werk werd in de jaren vijftig niet serieus genomen door de kunstwereld.
Vraag 10 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de voorstelling waaruit het voorname en/of zelfbewuste blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De man en de vrouw (twee van de volgende): − dragen dure kleding van kostbare stoffen (molensteenkragen, kant, zijde, brokaten lijfje). − poseren formeel / staan kaarsrecht (met hand in de zij). − hebben een fiere / trotse / zelfbewuste blik (ze zijn zich ervan bewust dat ze bekeken worden). − laten zich van top tot teen / in volle lengte afbeelden (waarmee ze laten zien dat ze zich zo'n dure opdracht kunnen permitteren). − laten zich afbeelden in een interieur of hal met een 'klassiek' omlijste en bewerkte deur (een voorname omgeving). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 13 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop de vormgeving de intimiteit versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (compositie) Het paar vormt een (centrale) driehoek met hun hoofden dicht bijeen. / Het paar vult het vlak in een driehoekscompositie, met hun hoofden dicht bijeen. − (compositie) De gebogen compositielijnen langs de contouren van de armen kruisen elkaar op de borst van de vrouw. − (licht/donker) Het paar licht op tegen een donkere achtergrond, waardoor hun gezichten / gebaren worden benadrukt. / Het clair-obscur geeft de voorstelling meer dramatiek (die gericht is op intimiteit). − (kleur) De kleuren ('goud' en rood) zijn warm/gloeiend en/of lichten 'vurig' op uit het donker (en verbinden het paar). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 15 1 punt
Geef met een voorbeeld aan hoe de vormgeving die eenheid versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- een van de volgende: − De man en vrouw vallen samen binnen één contour / vormen samen een organische vorm (en die gesloten contour versterkt de eenheid). − De man en vrouw worden samen omsloten door een goudkleurig vlak (waardoor ze als één geheel afsteken tegen de achtergrond). − De man en vrouw bestaan voor het grootste deel uit een (goudkleurig) vlak met decoratieve motieven, waardoor niet goed te zien is waar de een begint en de ander eindigt / waardoor ze een geheel lijken. (1)
Vraag 16 2 punten
Leg uit op welke manier dit verschil in de decoratie te zien is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De (mantel van de) man is versierd met rechthoekige vormen in vooral donkere kleuren, waardoor het clichébeeld van mannelijke kracht wordt versterkt (1)
- De figuur van de vrouw is versierd met ronde vormen (die op bloemen lijken) in bonte kleuren (rood, blauw en groen), waardoor het clichébeeld van zacht en vrouwelijk wordt versterkt (1)
2018, tijdvak 2: Woest aantrekkelijk
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 15.
Op afbeelding 13 zie je Jacht op krokodil en nijlpaard, rond 1616 gemaakt door de Vlaamse schilder Peter Paul Rubens.
Dit jachttafereel was voor een beschouwer uit de zeventiende eeuw nogal exotisch. Het nijlpaard en de krokodil bijvoorbeeld, waren dieren die vrijwel niemand kende omdat ze in de Nederlanden niet voorkwamen.
Rubens verbeeldt het moment waarop de opgejaagde dieren omsingeld zijn door jagers. De nauwe omsingeling maakt de voorstelling spectaculair.
Rubens schildert een heel dynamisch jachttafereel. Die indruk van dynamiek bereikt hij onder andere door de compositie.
Walter van Beirendonck is een Belgische modeontwerper die bekendstaat om zijn eigenzinnige en spectaculaire ontwerpen. In 2011 werd naar aanleiding van zijn dertigjarig jubileum als ontwerper in het Modemuseum in Antwerpen een overzichtstentoonstelling van zijn werk geopend.
De fotomuur op afbeelding 14 toont modellen die ontwerpen uit verschillende collecties van Van Beirendonck dragen. Afbeelding 15 toont een gedeelte van de fotomuur.
Bekijk afbeelding 15. Van Beirendonck maakt in zijn werk ongewone combinaties. Hij zegt: "Ik breng elementen samen waartussen geen verband bestaat."
Van Beirendonck maakte de fotomuur samen met Nick Knight, een beroemd fotograaf en regisseur van videoclips. De titel van dit werk is Walters Wild Knights. 'Knights' betekent ridders, maar in het Engels klinkt 'knights' hetzelfde als 'nights': nachten.
De modellen wekken de indruk van een groep wilde ridders of strijders.
Een criticus schrijft dat de groepsfoto op afbeelding 15 een sterke boodschap uitdraagt die voor veel van het werk van Van Beirendonck geldt: "Live, break free, be different!" ("Leef, bevrijd jezelf, wees anders!") De dragers van zijn mode worden aangespoord zich te bevrijden van iets.
Bekijk afbeelding 15.
Met sommige collecties brengt Van Beirendonck serieuze en maatschappelijk gevoelige onderwerpen onder de aandacht, zoals aids, klimaatverandering of discriminatie, zoals je kunt zien op figuur 8.
[figuur 8: zie het originele examen]
Hoe serieus en gevoelig het onderwerp ook is, Van Beirendoncks mode is altijd spectaculair en over the top.
Vraag 20 3 punten
Noem nog drie voorbeelden uit het jachttafereel die het zo exotisch maken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende voorbeelden: − palmbomen (op de achtergrond) en/of het woestijnlandschap − de (felgekleurde) oosterse kleding/hoofddeksels/tulbanden van de ruiters − de figuren met lendendoek op de grond (slaven, mythische figuren) − het pantervel waarop de ruiter links zit − (het type wapens): de (gedecoreerde) koker met pijlen en/of de speren per juist voorbeeld (1) (3)
Vraag 21 3 punten
Noem nog drie aspecten van de voorstelling die bijdragen aan het spectaculaire karakter ervan.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − De mannen te paard heffen hun speren / de mannen stoten met speren toe. − De mannen op de grond worden vertrapt door het nijlpaard en de krokodil. − Het nijlpaard en de krokodil proberen met alle macht aan hun belagers te ontkomen / bijten van zich af. − De jachthonden vallen aan / springen op naar het nijlpaard. − De paarden steigeren (alle drie). − Alle spieren van de mannen (op de grond) zijn gespannen / de lichamen van de ruiters zijn gespannen (met geheven armen). per juist aspect (1) (3)
Vraag 22 2 punten
Beschrijf de manier waarop de compositie bijdraagt aan die sterke dynamiek.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- De gebogen vormen / s-lijnen van de krokodil en/of de paarden en/of de mannen te paard en/of de lichamen van de mannen op de grond suggereren al beweging en zijn gericht op het centrum (concentrisch) van de voorstelling (1p)
Vraag 23 3 punten
Geef drie voorbeelden van ongewone combinaties:
- één voorbeeld gelet op kleur,
- één voorbeeld gelet op motief, en
- één voorbeeld gelet op accessoires.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
Een goed antwoord van een ongewone combinatie gelet op
- kleur bevat (een van de volgende): (1p)
- een voorbeeld van een model met twee kledingstukken in extreem felle kleuren roze / geel / groen / oranje.
- een voorbeeld van een model met kledingstukken in complementaire kleuren (bijvoorbeeld felroze jasje op knalgroene broek).
- motief bevat (een van de volgende): (1p)
- een voorbeeld van een model met een kledingstuk waarop een warmtemotief is geprint.
- een voorbeeld van een model met een kledingstuk met een 'kindertekening' / stripfiguren.
- een voorbeeld van een model met kledingstukken met totemfiguren / Afrikaanse motieven, strepen en/of vlekken.
Vraag 24 2 punten
Leg aan de hand van twee voorbeelden uit waardoor de indruk van wilde ridders of strijders ontstaat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De indruk van wilde ridders of strijders ontstaat doordat (twee van de volgende): − (de compositie) de modellen als één front op je af komen / in slagorde opgesteld staan. − (houding) de modellen sterk naar voren stappen / wilde armgebaren (met vuisten) maken / een (uitdagende of speelse) vechthouding aannemen. − (kostuums) de modellen uniformen dragen zoals je die bijvoorbeeld in games ziet. − (accessoires) de modellen een dreigende hoofdtooi (met ogen of een kop erop) dragen / maskers dragen / een gasmasker dragen. per juist antwoord (1) (2)
2018, tijdvak 2: Borden en schotels
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 21.
Vanaf het midden van de achttiende eeuw nam onder de adel en de gegoede burgerij de vraag naar exclusief serviesgoed enorm toe. Om aan die vraag te voldoen verschenen er steeds meer aardewerkfabrieken, zoals die van de beroemde keramist en ondernemer Josiah Wedgwood.
Catharina de Grote, tsarina van Rusland, bestelde rond 1770 een bijna duizenddelig eetservies bij Wedgwood. Het zogenaamde Groene Kikkerservies was bestemd voor haar nieuwe zomerpaleis. Het servies werd genoemd naar het gebied waar het paleis stond.
Op afbeelding 16 zie je een dinerbord uit dit kikkerservies. De manier waarop de kikker is verwerkt in de randdecoratie benadrukt de voorname status van het servies.
Het servies is gedecoreerd met voorstellingen van Engelse landschappen en gotische monumenten. Speciale decorateurs brachten de honderden verschillende voorstellingen met de hand aan.
Deze voorstellingen, van Engelse landschappen en monumenten, werden ontleend aan bekende kunstwerken.
Op afbeelding 17 en 18 (detail) zie je een bord uit 1853 ontworpen door de Franse keramist Charles Jean Avisseau. Hij maakte deel uit van een groep kunstenaars en intellectuelen die zich, mede door het werk van natuuronderzoekers zoals Charles Darwin, lieten inspireren door de levende natuur.
Het bord heeft de levende natuur in en rond een meertje als onderwerp. Een stuk servies zoals een bord of schotel leent zich goed voor de uitwerking van dit onderwerp.
Op veel borden is de natuur geïdealiseerd en lieflijk weergegeven. Op het bord van Avisseau is de natuur wild voorgesteld. Bekijk afbeelding 17 en 18.
Stelling: De wilde natuur als onderwerp voor dit soort handgemaakt servies komt voort uit verzet tegen de oprukkende industrialisatie.
Het bord is gemaakt van klei die is gebakken en daarna geglazuurd. Glazuur zorgt ervoor dat het voorwerp waterdicht wordt.
Het glazuur heeft ook een decoratieve functie. Bij de bladeren op het bord is te zien dat de glazuurschildering bijdraagt aan de levensechte voorstelling van de bladeren. Bekijk het detail op afbeelding 18.
Op afbeelding 19 en 20 zie je dinerborden uit het servies Hybrid (2011- 2015) van het Italiaanse ontwerperscollectief CTRLZAK. Voor Hybrid werden delen van Chinees servies gecombineerd met delen van Europees servies.
Bekijk afbeelding 19 en 20. Ondanks het feit dat de helften niet op elkaar aansluiten, zijn ze met zorg uitgekozen en samengevoegd, waardoor ze toch een eenheid vormen.
De borden op afbeelding 19 en 20 maken deel uit van een groot servies dat gemaakt is volgens hetzelfde concept. Je ziet meer stukken uit dit servies op afbeelding 21.
Bekijk afbeelding 19, 20 en 21. Het lijkt alsof steeds twee helften van bestaande serviesstukken aan elkaar gelijmd zijn. Toch is dit niet erg waarschijnlijk.
Vraag 27 2 punten
Noem twee manieren waarop de randdecoratie met kikker de voorname status van het servies benadrukt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De kikker is in een (wapen)schild geplaatst, en een (wapen)schild hoort bij adel / een voorname status. − De kikker is opgenomen in een soort lauwerkrans / een krans van bladeren die de rand van het bord siert. En een lauwerkrans hoort bij macht / een voorname status. − De kikker staat centraal in de decoratieve rand en die centrale plek benadrukt de bijzondere / voorname status van het (kikker)gebied waar het paleis staat (waartoe het servies behoort). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 30 2 punten
Noem twee aspecten van de voorstelling waaruit die wilde natuur blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende aspecten: − De grote vis in het midden van het bord eet een kleine vis op. − De planten / mossen zijn deels verdord (en niet puntgaaf en lieflijk voorgesteld). − De ondergrond / basis is grauw en ruw als klei / modder (zoals bij een echt meertje). − De planten (mossen, varens) en dieren (vissen, slangen, kikkers) zijn de minder aantrekkelijke / alledaagse soorten (en niet de mooiste, bijzondere of exclusieve soorten). per juist aspect (1) (2)
Vraag 34 2 punten
Noem twee aspecten van de voorstelling waaruit die eenheid blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende aspecten: − De helften hebben een overeenkomstig onderwerp (een landschapje met planten en/of een boom en water). − De voorstelling (van de afzonderlijke helften) loopt als het ware door: de vijvers zijn op dezelfde hoogte / de helft van de ene boom gaat over in de helft van de andere boom. − De helften hebben een ongeveer even brede decoratieve bloemenrand. per juist aspect (1) (2)
Hoe vaak beeldaspecten in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 7, 11-12, 16, 20-22, 24-25 | 9 | 31% |
| 2026, tijdvak 2 | 2, 4, 10-11, 13, 15-18, 21, 24, 29 | 12 | 41% |
| 2025, tijdvak 1 | 1-2, 8-9, 13-15, 17, 22, 25 | 10 | 36% |
| 2025, tijdvak 2 | 1, 5-6, 8, 10-11, 15, 17, 21, 24, 26 | 11 | 37% |
| 2024, tijdvak 1 | 2-3, 10-12, 15-16, 20, 27 | 9 | 31% |
| 2024, tijdvak 2 | 2-3, 6, 9, 12, 15, 18, 23, 28-29 | 10 | 33% |
| 2023, tijdvak 1 | 8, 10-11, 14, 19, 22, 27, 31 | 8 | 25% |
| 2023, tijdvak 2 | 1, 4, 12, 18, 22-23, 27 | 7 | 23% |
| 2022, tijdvak 1 | 6-7, 11, 17, 22, 26, 31 | 7 | 22% |
| 2022, tijdvak 2 | 2, 5-6, 10-11, 15-16, 25-30 | 13 | 41% |
| 2022, tijdvak 3 | 3-4, 12, 18, 21, 23, 26, 29, 31 | 9 | 27% |
| 2021, tijdvak 1 | 2-3, 5, 7-8, 16, 29 | 7 | 21% |
| 2021, tijdvak 2 | 1, 5-6, 8, 10, 14, 16, 18, 22-23, 27, 31-32 | 13 | 41% |
| 2021, tijdvak 3 | 1-5, 7, 10, 14, 20, 22 | 10 | 30% |
| 2019, tijdvak 1 | 2-3, 7-9, 12, 14-16, 18, 21, 24, 27 | 13 | 38% |
| 2019, tijdvak 2 | 4-5, 7-8, 10, 12-13, 15-17, 21-22, 25-28 | 16 | 50% |
| 2018, tijdvak 1 | 4-6, 10, 20, 22, 26, 28-30 | 10 | 28% |
| 2018, tijdvak 2 | 1, 3-4, 6-7, 10, 13, 15-16, 20-24, 27, 30, 34 | 17 | 49% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo staat een vraag over beeldaspecten, samen 191 vragen (33% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2018, tijdvak 2: 17 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 35% van de vragen over beeldaspecten, daarvoor 33%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met beeldaspecten
Maak de 15 nieuwste examenvragen over beeldaspecten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over beeldaspecten
Andere onderwerpen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo
Beeldaspecten op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op kunst (beeldend) oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt beeldaspecten voor in het eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 191 vragen over beeldaspecten, 33% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo stonden de meeste vragen over beeldaspecten?
In het examen van 2018, tijdvak 2, met 17 vragen: 1, 3-4, 6-7, 10, 13, 15-16, 20-24, 27, 30, 34.
Hoe oefen ik examenvragen over beeldaspecten?
Op deze pagina staan alle vragen over beeldaspecten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.