Examenvragen beschouwen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo

168 vragen over beschouwen uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Beschouwen komt in 18 van de 18 examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo voor, met 168 vragen (29% van alle examenvragen). Het meest in 2018, tijdvak 1 (16 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over beschouwen

Per examen de vragen over beschouwen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Leven in een klooster

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 11

Op afbeelding 1 en 2 zie je het kloostercomplex van Fontenay in Frankrijk. Het klooster werd in 1119 gesticht door de Orde van Cisterciënzers. De monniken van deze orde leefden sober en meestal op een afgelegen plek. Op afbeelding 3 en 4 zie je achtereenvolgens de westgevel en het schip van de kerk. Afbeelding 5 toont een voormalige werkplaats.

Luchtfoto van het kloostercomplex van Fontenay: links de lange kerk met roodbruin pannendak, daarnaast vleugels rond een binnenhof, tuinen met geometrische perken en bijgebouwen tussen de bomen.
afbeelding 1, kloostercomplex met links de kerk (Abdij van Fontenay, bovenaanzicht)
Kloosterhof van Fontenay met gazons en kegelvormige struiken, omringd door een kloostergang met bogen onder lage pannendaken; op de achtergrond de kerk en een vleugel met een rij kleine ramen.
afbeelding 2 (Abdij van Fontenay, kloosterhof)
Stenen westgevel van de kloosterkerk met een driehoekige topgevel, een paar kleine rondboogramen boven elkaar en een rondboogportaal in het midden, met een man in de deuropening.
afbeelding 3, westgevel van de kerk (Abdij van Fontenay, voorgevel kloosterkerk)
Lang, kaal schip van de kloosterkerk met een gewelf boven, zware pijlers en bogen aan weerszijden en in de verte een eindwand met kleine ramen.
afbeelding 4, schip van de kerk (Abdij van Fontenay, interieur kloosterkerk)
Lichte zaal met gewelven die rusten op korte, dikke zuilen, een stenen vloer en zonlicht dat door de ramen rechts naar binnen valt.
afbeelding 5, werkplaats monniken (Abdij van Fontenay, werkplaats van de monniken)

De laatste jaren zijn door de terugloop van gelovigen steeds meer kerken en kloostercomplexen leeg komen te staan. De kerkelijke gemeentes of parochies verkopen soms hun kerken. Nieuwe eigenaren geven er een andere functie aan: ze bouwen er bijvoorbeeld appartementen in, maken er een bibliotheek van of, zoals in Maastricht, een hotel.

Het verbouwen van een oude kerk tot een gebouw met een andere functie gaat vaak met tegenwerking gepaard. Soms zijn er bezwaren vanuit de maatschappij of zijn er technische beperkingen.

Vraag 6 2 punten

Geef

  • één voorbeeld van een bezwaar vanuit de maatschappij.
  • één voorbeeld van een technische beperking.
Bekijk het antwoord

• voorbeelden van een bezwaar vanuit de maatschappij: 1

  • (religieus) Er kan protest zijn vanuit religieuze gemeenschappen die de nieuwe functie niet passend vinden (de kerk is immers een huis van God).
  • (religieus) Er kan protest zijn vanuit gemeenschappen die negatieve ervaringen hebben met de kerk en/of men wil de identiteit van een (religieuze) gemeenschap bewaren.
  • (cultuurhistorisch) Men wil de (oorspronkelijke) architectonische en/of religieuze elementen niet aantasten.

• voorbeelden van een technische beperking: 1

  • (monumentenstatus) Bij het verbouwen van monumenten moeten eigenaren zich houden aan (strenge) eisen, bijvoorbeeld aan het gebruik van bepaalde materialen.
  • (type gebouwen) Vaak gaat het om hoge en/of kwetsbare ruimtes, die lastig zijn te verbouwen / verduurzamen en/of om ruimtes waarin nog veel voorzieningen (zoals toiletten) moeten worden aangebracht.

Vraag 6 in het hele examen

Bekijk afbeelding 6 tot en met 8.

Ingo Maurer ontwierp oorspronkelijk moderne lampen en eenvoudige verlichtingssystemen voor interieurs. De opdracht voor het ontwerpen van een entree zoals bij het Kruisherenhotel was veel uitdagender.

Vraag 8 2 punten

Geef twee redenen waarom deze opdracht zo uitdagend moet zijn geweest voor Maurer.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

  • (architectonische schaal) Het project / de installatie is veel grootschaliger / complexer dan de lampen en kleinere lichtinstallaties die Maurer eerder ontwierp.
  • (functies) Maurer moet bij dit project / deze installatie rekening houden met andere functies van het ontwerp (naast verlichten, zoals veiligheid, afsluitbaarheid, stevigheid, weersbestendigheid).
  • (regelgeving) Het project / de installatie is bedoeld voor een bestaande kerk / monument en daarvoor gelden vaak allerlei regels, waar je als ontwerper rekening mee moet houden (anders dan een lamp voor een particulier interieur).
  • (stijl en/of materiaal) Het hotel bevindt zich in een historisch kloostercomplex. Maurer moet bij het ontwerp een evenwicht zien te vinden tussen een moderne stijl en/of moderne materialen en gotische architectuur / een historische stijl en/of oude materialen.

per juist antwoord 1

Vraag 8 in het hele examen

Bekijk afbeelding 6 tot en met 8.

In de kerkarchitectuur heeft licht vaak een religieuze, symbolische betekenis. De entree van Maurer lijkt te verwijzen naar deze symboliek.

Vraag 9 2 punten

Geef aan

  • wat de religieuze symboliek is van licht in de kerk,
  • en beschrijf op welke manier Maurer daarnaar lijkt te verwijzen in de entree.
Bekijk het antwoord

Het antwoord moet de volgende strekking hebben:

  • De symboliek van het goddelijke licht / God is licht / licht als verwijzing naar het hemelse paradijs en/of de kerk als afspiegeling van de hemel. 1
  • De warme gloed van de koperen tunnel die tot in de kerk valt en/of de streep licht (lichtlijn) die verwerkt is in de vloer van de tunnel lijkt naar deze goddelijke aanwezigheid / het hemels paradijs te verwijzen. 1

Vraag 9 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Levenskrachtige beelden

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 12 tot en met 19

Op afbeelding 12, 13 en 14 zie je het beeld dat de Franse beeldhouwer Auguste Rodin (1840-1917) maakte van de Franse schrijver Honoré de Balzac (1799-1850). Op afbeelding 12 zie je het oorspronkelijke ontwerp dat Rodin maakte in gips. Op afbeelding 13 en 14 zie je een latere versie van het beeld in brons.

Wit gipsen beeld van Balzac in een museumzaal: een staande figuur, helemaal gehuld in een lange mantel zonder zichtbare armen, met het hoofd achterover geheven, op een lage plint.
afbeelding 12: Auguste Rodin, Balzac, 1898, gips, hoogte 275 cm
Donker bronzen beeld van Balzac, van opzij gezien: een rechtopstaande figuur in een ruime, golvende mantel die tot op de lage plint valt, het hoofd iets achterover.
afbeelding 13: Auguste Rodin, Balzac, 1898 (gegoten in 1954), brons
Detail van het bronzen beeld: het hoofd met wilde haren en een strenge blik, boven de hoog opstaande kraag van de mantel met een ruw bewerkt oppervlak.
afbeelding 14: Auguste Rodin, Balzac, 1898 (gegoten in 1954), brons

Balzac observeerde het sociale leven op straat. Hij verwerkte zijn indrukken in tientallen verhalen en romans. Daarin gaf hij vaak commentaar op de hogere klasse. Hij schreef vooral in de nacht, gehuld in een ruimvallende kamerjas, een soort monnikspij.

Twee zwart-witfoto's van de verstijfde kamerjas: links een close-up van de lege, rechtopstaande jas met een opening waar het hoofd zou zitten, rechts de hele jas op een plint in een vitrine.
figuur 4: Rodin, kamerjas verstevigd met gips en/of stijfsel gebruikt als voorstudie

Rodin liet die kamerjas namaken door de kleermaker van Balzac. De jas werd verstevigd met gips en diende als voorstudie (zie figuur 4).

Bekijk afbeelding 13 en 14.

Het beeld dat Rodin uiteindelijk creëerde van Balzac is dat van een bezeten, geëngageerd schrijver. De kamerjas versterkt dit beeld.

Vraag 14 1 punt

Leg uit waardoor de jas het imago van Balzac als een bezeten, geëngageerd schrijver versterkt.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is dat de omvang en/of de vorm van de (kamer)jas het imago van Balzac (bezetenheid, engagement) versterkt.

Voorbeeld van een juist antwoord is:

Het beeld bestaat voor het grootste deel uit de (kamer)jas die kenmerkend is voor Balzac / die een eenvoudige vorm heeft (met de armen / mouwen onzichtbaar) alsof de (kamer)jas het hoofd van Balzac draagt (zoals een sokkel). Daardoor ligt het accent op het (expressieve) hoofd dat bezetenheid / engagement uitstraalt.

of

Het beeld bestaat voor het grootste deel uit de (kamer)jas die kenmerkend is voor Balzac, omdat de jas staat voor zijn bezeten schrijverschap: het dag en nacht doorwerken (in die jas).

Vraag 14 in het hele examen

De serie beelden is ontstaan tijdens de coronapandemie van 2020. Aan De Bruyckere werd gevraagd of kunst troost kon bieden. Zij dacht bij deze vraag aan het schilderij op figuur 5: de dode Christus wordt ondersteund door een engel.

Zwart-witreproductie van een schilderij: het naakte bovenlichaam van de dode Christus met gesloten ogen, van achteren ondersteund door een engel met donkere vleugels die zijn armen om hem heen slaat.
figuur 5: Giorgione, Christo morto sorretto da un angelo, 1502-1510

De Bruyckere vertelde in een interview:

"De engel op het schilderij heeft brede, donkere vleugels. Warme vleugels die het lichaam kunnen bedekken en wegdragen naar een zachtere plek. Overal om me heen zie ik de warmte van brede vleugels. In de inspanningen van de gezondheidswerkers."

Bekijk afbeelding 15 tot en met 18.

Het schilderij op figuur 5 was een inspiratiebron voor de Arcangelo-serie van De Bruyckere.

Vraag 18 2 punten

Geef aan de hand van figuur 5 een inhoudelijke interpretatie van de Arcangelo-serie van De Bruyckere. Betrek het citaat van De Bruyckere in je antwoord.

Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat

  • • een inhoudelijke interpretatie van de Arcangelo-serie aan de hand van figuur 5 (1)
  • • en aan de hand van het citaat van De Bruyckere. (1)

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • • De huiden / 'dekens' over de figuren in de serie Arcangelo doen denken aan de beschermende vleugels van de engel uit het schilderij (op figuur 5). (1)
  • • De Bruyckere verwijst met de huiden / dekens naar de (engelachtige) zorgverleners tijdens de coronapandemie: "Overal om me heen zie ik de warmte van brede vleugels. In de inspanningen van de gezondheidswerkers." (1)

Vraag 18 in het hele examen

De Bruyckere maakte Arcangelo in was. Voor Rodin waren gipsen of wassen beelden meestal modellen, die bedoeld waren om later uit te voeren in marmer of brons. Ook De Bruyckere heeft enkele beelden laten uitvoeren in brons, gecombineerd met lood, zoals het werk op afbeelding 19.

Grijs bronzen beeld van een staande figuur op een sokkel, van hoofd tot knie bedekt door een lange, zwaar afhangende huid; de blote benen en voeten staan plat op de sokkel.
afbeelding 19: Berlinde De Bruyckere, Arcangelo III, 2023, brons, hoogte 294 cm

Bekijk afbeelding 19.

Stelling: de bronzen versie van Arcangelo heeft meer zeggingskracht dan de versies in was.

Vraag 19 1 punt

Geef een argument ter ondersteuning van deze stelling óf geef een tegenargument.

Bekijk het antwoord

• Het bronzen beeld heeft meer zeggingskracht dan de beelden in was, want (voorbeelden van goede argumenten ter ondersteuning zijn): 1

  • juist de uitvoering van Arcangelo in brons geeft een spanning tussen het idee van opstijgen van de figuur en het zware materiaal waarin het wordt uitgevoerd. Zo lijkt de mantel zwaarder en massiever en de figuur op de grond te houden. Dat maakt het beeld essentiëler en daarmee tijdlozer, wat bijdraagt aan de zeggingskracht.
  • in brons lijkt het werk klassieker / is het voor de eeuwigheid (is het minder vergankelijk dan in was).

of

• Het bronzen beeld heeft minder zeggingskracht dan de beelden in was, want (voorbeelden van goede tegenargumenten zijn): 1

  • in het eeuwige / harde materiaal brons gaat de betekenis verloren: de toepassing van (het relatief zachte materiaal) was is juist belangrijk om de kwetsbaarheid / vergankelijkheid / tijdelijkheid van de mens uit te drukken.
  • juist het contrast tussen de verschillende materialen (wassen benen, huid voor de vleugels) maakt het werk complexer / letterlijk en figuurlijk meer gelaagd. Dat effect gaat verloren in brons, omdat de huid / het oppervlak egaal / hard is.

Aanvulling: Op pagina 12, bij vraag 19 moet het eerste voorbeeld van een goed argument vervangen worden door: juist de uitvoering van Arcangelo in brons geeft een spanning tussen het idee van opstijgen van de figuur en het zware materiaal waarin het wordt uitgevoerd. Zo lijkt de mantel zwaarder en massiever en de figuur op de grond te houden. Dat maakt het beeld essentiëler en daarmee tijdlozer, wat bijdraagt aan de zeggingskracht. Toelichting: In het correctievoorschrift werd verwezen naar "een zwevende houding van de figuur". Afbeelding 19 toont echter een figuur die op platte voeten staat en niet op de tenen, zoals in de andere versies van Arcangelo.

Vraag 19 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Eigenwijze schilders

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 20 tot en met 24

De Franse kunstenaar Henri Matisse (1869-1954) zocht in zijn werk naar schoonheid en de vrijheid van het schilderen. Op afbeelding 20 zie je het schilderij Weelde, kalmte en wellust uit 1904. Het werk is gebaseerd op een gedicht van Baudelaire waarin een man zijn geliefde vraagt om met hem mee te reizen naar het paradijs.

Schilderij opgebouwd uit losse stippen en streepjes in felle kleuren: naakte figuren rusten en picknicken aan een zonnige baai, met een boom rechts, een boot en een gele lucht.
afbeelding 20: Henri Matisse, Luxe, Calme et Volupté, 1904, 98 × 118 cm

Het schilderij op afbeelding 23 kwam tot stand tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen de Verenigde Staten bij de oorlog betrokken werden. Een kunsthistoricus uit die tijd zag in dit werk van Guston vooral een pleidooi voor vredesonderhandelingen (en daarmee tegen de oorlog).

Vraag 26 1 punt

Geef aan de hand van de voorstelling een argument dat deze interpretatie ondersteunt.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is dat de voorstelling wordt geïnterpreteerd als een rustmoment in het gevecht en/of als een moment van overleg waarin de jongens bedenken hoe verder te gaan met hun (rollen)spel. (Het is eerder een wapenstilstand dan een verheerlijking van strijd.)

Voorbeeld van een juist antwoord is:

De jongens staan hier niet met gebalde vuisten te vechten. Integendeel, hun armen hangen bijna slap, ze wachten, kijken en luisteren naar elkaar, alsof ze met elkaar in gesprek zijn over hoe verder te gaan (wapenstilstand).

Vraag 26 in het hele examen

Schilderij in roze, rood en wit van een figuur met een witte puntmuts met kijkgaten die met een grote rode hand een puntmuts op een doek schildert, met een sigaret in de mond; om hem heen een gloeilamp, een klok, een kwastenpot en rode gordijnen.
afbeelding 24: Philip Guston, The Studio, 1969, 122 x 107 cm

Op afbeelding 24 zie je The Studio uit 1969. Het stelt de schilder zelf voor met een puntmuts over zijn hoofd. De puntmuts verwijst naar de 'hoods' van de Ku Klux Klan (KKK): een beweging van witte mannen en vrouwen die bekendstaat om het geweld tegen mensen van kleur, immigranten en specifieke religieuze richtingen (zie figuur 7). Zo zijn ze als KKK-lid altijd herkenbaar, maar als persoon niet. Guston was zelf geen aanhanger van de KKK.

Zwart-witfoto van een grote groep mensen in witte gewaden met witte puntkappen die het gezicht bedekken, dicht op elkaar in de nacht.
figuur 7: Een bijeenkomst van de Ku Klux Klan

Bekijk afbeelding 24.

Het zelfportret van Guston is dubbelzinnig: enerzijds getuigt het zelfportret van humor, anderzijds lijkt het werk een grimmige boodschap te bevatten.

Vraag 27 2 punten

Geef

  • één voorbeeld waaruit blijkt dat het zelfportret getuigt van humor, en
  • één voorbeeld dat lijkt te wijzen op een grimmige boodschap.
Bekijk het antwoord

• Het werk getuigt van humor door (een van de volgende): 1

  • de schilder die zichzelf al schilderend afbeeldt met een grote puntmuts op (waardoor hij onherkenbaar blijft).
  • de cartooneske stijl / spotprentstijl met sterke / eenvoudige vormen en uitvergrotingen, zoals de naar verhouding te grote (rode) hand.
  • het gebruik van de kleur roze en rood, een combinatie die eerder geassocieerd wordt met iets onschuldigs dan met het heftige onderwerp van de KKK.
  • grapjes in de voorstelling, zoals de rokende sigaret die uit de puntmuts steekt en/of het schilderij in het schilderij (droste-effect).

• Het werk lijkt een grimmige boodschap te bevatten doordat (een van de volgende): 1

  • de schilder zichzelf presenteert in zijn studio als lid van de KKK / als een persoon met (politiek) radicale ideeën en/of doordat hij anoniem/onherkenbaar is, lijkt hij te waarschuwen dat we niet weten wie hij is / wat hij denkt / of hij zichzelf wel is.
  • de figuur met de puntmuts verwijst naar de KKK-beweging en zelf een volgend (zelf)portret schildert, waardoor hij lijkt te verwijzen naar het steeds groter worden van de beweging in de Verenigde Staten.
  • de kunstenaar (die op zijn gemak zit te roken in zijn atelier) de KKK-beweging en/of radicale ideeën tot onderwerp van zijn kunst heeft gemaakt, vragen oproept: ondersteunt hij die ideeën of juist niet?

Vraag 27 in het hele examen

In 2024 was een grote overzichtstentoonstelling met werk van Guston te zien in Tate Modern (Londen). Het museum noemde Guston "een van de boeiendste schilders van de 20e eeuw die reageerde op een wereld in beroering".

Het werk van Guston was lange tijd weinig te zien geweest in Europa.

Vraag 29 1 punt

Geef een reden waarom het museum van moderne kunst juist nu weer aandacht besteedt aan het werk van Guston.

Bekijk het antwoord

een van de volgende:

  • Musea willen bij het maken van tentoonstellingen aansluiten bij de actualiteit (politiek engagement) en in 2024 is er weer veel aandacht voor politieke misstanden / oorlogen in de wereld.
  • De cartoonachtige stijl van Guston is voor musea interessant om te tonen, want die stijl past bij de hernieuwde belangstelling voor urban art / streetart van een jongere generatie.
  • De hernieuwde belangstelling voor figuratie in de schilderkunst (versus de moeilijk veronderstelde moderne abstracte kunst) is de reden dat er weer gezocht wordt naar voorbeelden in de kunstgeschiedenis, zoals het werk van Guston.

Vraag 29 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Weven in de werkplaats

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 14

In 1919 begon de ontwerpster Gunta Stölzl met haar studie aan het Bauhaus. Na haar eerste jaar specialiseerde Stölzl zich in de textielwerkplaats. Haar werk viel op door de vernieuwende ontwerpen en vele experimenten met textiel. Marcel Breuer studeerde in dezelfde periode aan het Bauhaus, maar dan in de meubelwerkplaats.

Samen ontwierpen ze de stoel die je ziet op afbeelding 9 en figuur 4. Breuer maakte het frame van zwart gelakt perenhout en Stölzl de zitting en de rugleuning van stroken van geweven wol.

figuur 4
figuur 4

Bekijk afbeelding 9 en figuur 4.

Het stoelontwerp van Breuer en Stölzl is een vroeg voorbeeld van de modernistische stijl zoals die binnen het Bauhaus tot bloei zou komen.

Het Bauhaus had uiteindelijk als doel om zoveel mogelijk ontwerpen machinaal te produceren. Maar lang niet alle ontwerpen waren geschikt om machinaal te produceren. Dit gold ook voor het stoelontwerp van Breuer en Stölzl.

Bekijk afbeelding 9 en figuur 4.

Het ontwerp van Breuer en Stölzl is lastig om machinaal te produceren.

Vraag 14 2 punten

Geef op basis van het ontwerp twee argumenten die deze stelling ondersteunen.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

− De houten onderdelen kunnen wel machinaal gezaagd en geschilderd worden, maar de montage van de verschillende delen is handwerk. − Het weven van de verschillende stroken/banden is handwerk. (Dit is te zien aan de verschillende diktes / breedtes van de stroken/banden.) − Het in elkaar vlechten van de stroken/banden tot een zitting / rugleuning is maatwerk (en dus handwerk).

− Het bevestigen van het weefwerk aan de stoel (door middel van gaatjes in het frame) is precisiewerk / maatwerk (en dus handwerk).

per juist antwoord (1)

Vraag 14 in het hele examen

Bekijk afbeelding 14.

Aan de bovenkant van het wandkleed staat de tekst (vrij vertaald uit het Engels): "Een beetje incompleet maar toch vermakelijk verhaal over het Bauhaus".

Stelling: Taselaar relativeert in zijn werk het serieuze imago dat het Bauhaus in de loop van de (kunst)geschiedenis heeft gekregen.

Vraag 22 1 punt

Geef aan de hand van afbeelding 14 een argument ter ondersteuning van deze stelling.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist argument:

Taselaar maakt de geschiedenis van het Bauhaus tot een 'vermakelijk (strip)verhaal' en/of hij stelt de geschiedenis van het Bauhaus voor als een soort speeltuin / circus vol met vliegers, grijnzende figuurtjes en handjes die alle kanten op wijzen.

Vraag 22 in het hele examen

In het TextielMuseum komen design, kunst, mode, erfgoed én innovatie op het gebied van textiel samen. Behalve een expositieruimte en een museumwinkel is er het TextielLab, waar hedendaagse ontwerpers kunnen experimenteren met textiel en nieuwe technieken.

Het TextielMuseum investeert veel tijd en geld in ontwerpers, zoals Koen Taselaar.

Vraag 23 3 punten

Geef drie redenen voor het museum om te investeren in jonge ontwerpers zoals Koen Taselaar.

Bekijk het antwoord

drie van de volgende:

− Zo kan het museum innovatieve makers nieuwe dingen laten uitproberen.

− Het TextielLab wordt daardoor uitgedaagd om te vernieuwen. − Het museum kan textiel op deze manier promoten als (modern) medium bij jonge makers.

− Het tentoonstellingsprogramma wordt met hedendaags design hipper (en aantrekkelijker voor het publiek / jongeren).

− De collectie van het museum wordt aangevuld met hedendaagse voorbeelden die ze in opdracht laten maken.

− Jonge ontwerpers laten zich inspireren door de collectie van het museum, hierdoor blijft ook de collectie / historie relevant voor de mensen van nu.

− Jonge ontwerpers hebben vaak zelf niet de financiële middelen om grote projecten te realiseren.

per juist antwoord (1)

Vraag 23 in het hele examen

2026, tijdvak 2: In het dagelijks leven

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 15 tot en met 21

De Amerikaanse kunstenaar Claes Oldenburg (1929-2022) maakte begin jaren zestig kopieën van alledaagse voorwerpen en etenswaren. Ze waren onder andere gemaakt van kippengaas en beschilderd gips. Hij verkocht deze artikelen in een door hemzelf opgerichte winkel, als onderdeel van het kunstproject The Store (1961) in New York. De prijzen van de artikelen varieerden van $ 21,79 tot $ 899,95.

figuur 6 figuur 7
figuur 6 figuur 7

Op afbeelding 15 zie je het interieur van The Store en de kunstenaar zelf, met in zijn hand het stuk taart van afbeelding 16. Figuur 6 en 7 geven een indruk van de etalage. Daarin zie je onder andere het overhemd van afbeelding 17.

Bekijk afbeelding 15 en figuur 6 en 7.

Oldenburg heeft moeite gedaan om The Store op een echte winkel te laten lijken. Toch zie je als bezoeker meteen dat het aanbod en de presentatie afwijken van een gangbare winkel.

Oldenburg schreef in die tijd een manifest met de titel I Am For … (Ik ben voor …). Het bestaat uit een opsomming van statements die iets vertellen over zijn visie op kunst in relatie tot leven. Zo schreef hij:

"Ik ben voor alle kunst die haar vorm ontleent aan de lijnen van het leven zelf, die kronkelt en zich uitstrekt, die zich ophoopt en spuugt en druipt, en die zwaar en grof en bot en zoet en dom is als het leven zelf."

Dit statement is te zien als een commentaar van Oldenburg op kunst.

Vraag 27 2 punten

Leg uit waar het commentaar van Oldenburg op gericht is. Betrek afbeelding 16 en/of 17 in je antwoord.

Bekijk het antwoord

Het antwoord moet de volgende strekking hebben:

  • het commentaar van Oldenburg: Oldenburg vindt dat kunst net zo echt (chaotisch, lelijk, zwaar of zoet) moet zijn als het leven zelf. En daarmee lijkt hij commentaar te geven op kunst die juist het leven idealer en/of belangrijker voorstelt dan het is en/of commentaar op het minimalisme / de abstracte kunst / conceptuele kunst die ver van het leven af staat. (1)
  • afbeelding: Zijn taartje (afbeelding 16) is geen perfect stuk taart, maar een wat ingezakt stuk (oud) gebak met gesmolten slagroom erop en/of een overhemd (afbeelding 17) dat niet gestreken / schoon is, maar gekreukt, flodderig en vlekkerig is. Of: Zijn kunstwerken zijn figuratief en/of herkenbaar en zijn niet zo lastig te begrijpen / vaag als abstracte kunst. (1)

Vraag 27 in het hele examen

Op afbeelding 18 zie je een door Oldenburg ontworpen poster uit 1961 waarmee hij reclame maakte voor zijn project The Store. De poster is opvallend anders vormgegeven dan in die tijd gebruikelijk was in de ontwerpwereld.

Stelling: met de poster op afbeelding 18 weet Oldenburg publiek te interesseren voor zijn winkel.

Vraag 28 2 punten

Geef een argument ter ondersteuning van deze stelling en een tegenargument. Betrek de poster in je antwoorden.

figuur 8
figuur 8
Bekijk het antwoord
  • voorbeelden van argumenten ter ondersteuning van de stelling zijn (een van de volgende): (1)

− (vormgeving) De poster trekt de aandacht door de unieke 'slordige' stijl / het unieke (energievolle) handschrift en/of opvallende kleuren en/of illustraties.

− (informatief) Op de poster staat de naam van het kunstproject en het adres, zodat mensen weten waar ze de winkel kunnen vinden.

  • voorbeelden van tegenargumenten zijn (een van de volgende): (1)

− (slecht leesbaar) De poster is heel druk en daardoor slecht leesbaar, dus mensen moeten veel moeite doen om te weten waar ze moeten zijn.

− (functie niet herkenbaar): De poster maakt / illustraties maken niet duidelijk wie of wat The Store precies is / waar reclame voor wordt gemaakt (het kan een winkel zijn maar ook een band, act).

Vraag 28 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Levendige trappenhuizen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 10

De voorbeelden in dit blok komen uit een paleis uit de barok en een negentiende-eeuws herenhuis. De architecten die ze ontwierpen werden er beroemd mee.

De Italiaanse beeldhouwer en architect Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) kreeg tijdens zijn leven veel opdrachten van de invloedrijke familie Barberini. Een van hen werd in 1623 tot paus gekozen: paus Urbanus VIII. Hij had Bernini leren kennen als kind, voedde hem op en zorgde voor een goede opleiding aan het hof. Bernini groeide uit tot een getalenteerd beeldhouwer en architect. Op figuur 1 zie je het marmeren beeld dat Bernini rond 1640 maakte van paus Urbanus VIII.

Zwart-witfoto van een marmeren zittend beeld van paus Urbanus VIII met tiara en een brede, rijk geplooide mantel, zijn rechterarm opgeheven, op een sokkel.
figuur 1

Bernini en de architect Franceso Borromini ontwierpen destijds twee bijzondere trappen(huizen) aan weerszijden van de centrale ingang. Op de plattegrond van figuur 3 (zie b) en op afbeelding 3 en 4 zie je het trappenhuis dat Bernini ontwierp. De trap leidt naar een ontvangstkamer.

Bekijk afbeelding 3 en 4.

Blik omhoog door het trappenhuis van Bernini: hoge zuilen en bogen rond de trap, met doorkijkjes naar de verdiepingen en de nissen met beelden.
afbeelding 3
Blik omhoog in een trappenhuis met zuilen en lichte wanden, de trap in het midden en daarboven de ramen van de verdiepingen.
afbeelding 4

Dit trappenhuis is zo ontworpen dat het de gasten haast dwingt om hun pas te vertragen, elkaar te zien en/of te spreken. Zo kunnen de beelden die in de nissen geplaatst zijn, aanleiding geven voor een gesprek in het trappenhuis.

Vraag 4 2 punten

Geef nog twee andere aspecten van het ontwerp die het trappenhuis tot een plek van ontmoeting en gesprek maken.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

  • De trap is heel breed (zodat er meerdere personen naast elkaar kunnen lopen (en praten)).
  • De trap heeft (diepe) nauwelijks verhoogde treden / stijgt langzaam / daalt langzaam. (Daardoor vertraagt de pas en dat geeft rust / tijd om te praten of te kijken.)
  • De plateaus / de vlakke gedeeltes bieden de gasten voldoende ruimte (om in groepjes met elkaar te praten of beelden te bekijken).
  • Het trappenhuis biedt doorkijkjes / zicht op overige verdiepingen / heeft open ramen (wat contact met andere bezoekers mogelijk maakt).
  • Het trappenhuis is licht en open en daardoor een prettige / veilige omgeving (om met elkaar te praten of elkaar te bekijken).

Vraag 4 in het hele examen

Paus Urbanus VIII zou Bernini ooit begroet hebben met de volgende woorden: "Het is voor u een groot geluk om de paus te mogen ontmoeten, maar het geluk is voor mij nog veel groter dat u, Bernini, leeft tijdens mijn ambtsperiode als paus."

Uit het citaat is af te leiden dat de paus veel betekenis hechtte aan de duurzame verbintenis met een groot en veelzijdig kunstenaar. De familie Barberini had dan ook belangen bij de aanstelling van een kunstenaar zoals Bernini aan het hof.

Vraag 6 2 punten

Geef twee belangen die de familie moest hebben gehad bij de langdurige aanstelling van een kunstenaar, zoals Bernini, aan het hof.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

  • (status / prestige) Het hof kreeg meer status / aanzien met een (virtuoos) kunstenaar zoals Bernini in dienst (propaganda voor het hof).
  • (veelzijdig) Het hof kon een veelzijdig kunstenaar zoals Bernini makkelijk inzetten voor veel verschillende soorten opdrachten.
  • (invloed) Het hof kon meer invloed uitoefenen op een getalenteerd kunstenaar, zoals Bernini, als hij al van jongs af aan voor het hof werkte. (Je kon hem naar je hand zetten.)
  • (nalatenschap) Het hof kreeg werken van een beroemd / getalenteerd kunstenaar, zoals Bernini, in collectie.

Vraag 6 in het hele examen

Tijdens de verbouwing van het paleis overleed de hoofdarchitect. Bernini kreeg de leiding over de afbouw van het paleis, omdat hij goede contacten had met de familie. Borromini moest onder zijn leiding verder werken, ook al was hij als vernieuwend architect en uitstekend ingenieur geschikter geweest dan Bernini voor deze taak.

Stelling: Sociale vaardigheden en invloedrijke contacten zijn net zo belangrijk voor een carrière van een kunstenaar als het maken van vernieuwend werk.

Vraag 7 2 punten

Leg uit wat het belang is van

  • sociale vaardigheden voor de carrière van een kunstenaar.
  • het maken van vernieuwend werk voor de carrière van een kunstenaar.
Bekijk het antwoord

Het antwoord moet de volgende strekking hebben:

  • (sociale vaardigheden) Een kunstenaar heeft sociale / communicatieve vaardigheden nodig om zijn persoon en werk onder de aandacht te brengen en zo opdrachtgevers, verzamelaars / kopers te interesseren. Dit is van belang om (voldoende) werk te kunnen maken / te verkopen en carrière te maken.
  • (vernieuwend) Met een nieuwe / originele visie op kunst en/of vormgeving kan een kunstenaar zich onderscheiden van andere kunstenaars en zo opdrachten naar zich toe trekken.

of

  • (vernieuwend) Vernieuwing, in de betekenis van 'origineel zijn', is sinds de renaissance steeds belangrijk geworden als criterium voor het bepalen van de waarde / kwaliteit van kunst / kunstenaars.

Vraag 7 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Delaunay en het moderne leven

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 11 tot en met 16

Het echtpaar Sonia en Robert Delaunay woonde en werkte in Parijs. Zij namen intensief deel aan het stadsleven. Soms stelden ze hun werken samen tentoon. In 1914 hingen hun werken naast elkaar op de Salon des Indépendants in Parijs. Deze salon van 'onafhankelijke kunstenaars' was een jaarlijks terugkerende tentoonstelling waar het werk van avant-gardekunstenaars te zien was.

Robert Delaunay presenteerde op deze Salon het werk Hommage à Blériot (Eerbetoon aan Blériot) dat je ziet op afbeelding 11. Blériot was een Franse luchtvaartpionier die in 1909 als eerste met een zelfontworpen vliegtuig het Kanaal over vloog.

Abstract schilderij met een veelvoud aan gekleurde cirkels en bogen, met rechts bovenin een klein vliegtuigje en op de achtergrond de Eiffeltoren.
afbeelding 11, 250 x 251 cm

De zwart-witfoto op figuur 9 werd gemaakt in het atelier van Robert Delaunay. Op de achtergrond zie je zijn schilderij van afbeelding 11. Sonia zit op de voorgrond links en draagt een door haar zelfontworpen jas. De twee modellen dragen verschillende stoffen die Sonia ontwierp.

Zwart-witfoto in het atelier van Robert Delaunay: drie vrouwen voor een groot schilderij met cirkels, van wie een vrouw staand een geblokte mantel draagt.
figuur 9

Gesteld kan worden dat op de foto (figuur 9) het beeld wordt neergezet van sterke, vooruitstrevende moderne vrouwen.

Vraag 19 3 punten

Geef drie manieren waarop dit wordt verbeeld.

Bekijk het antwoord

drie van de volgende:

  • De vrouwen zitten in een stoere houding / breeduit (armen in de zij) en/of kijken de beschouwer zelfverzekerd aan.
  • De vrouwen dragen stoffen / kleren met abstracte patronen. Daaruit blijkt dat ze modern / vernieuwend / vooruitstrevend willen zijn.
  • De vrouwen dragen wijde kleding / lappen stof waardoor hun silhouet niet past / de contouren van hun lichaam niet passen bij gangbare beelden van vrouwelijkheid (eigenwijs zijn, tegen gangbare beeldvorming ingaan).
  • De abstracte (stof)patronen en de hoekige houdingen van de lichamen komen overeen met de vormen van de abstracte schilderijen, waardoor ze als het ware uitstralen dat ze net zo vooruitstrevend zijn als de moderne kunst.
  • De vrouwen zitten / staan in een moderne setting / modern atelier (met moderne schilderijen), ruimtes die tot die tijd vooral voorbehouden waren aan mannen.

Aanvulling (correctievoorschrift, aanvulling 2025-1): als kandidaten de vraag beantwoorden vanuit het idee dat er een schilderij van Sonia Delaunay te zien is op de foto op figuur 9, dan kunnen deze antwoorden ook goed gerekend worden. In de inleiding stond een verwijzing naar afbeelding 12; die moet afbeelding 11 zijn (afbeelding 11 is het schilderij van Robert Delaunay, afbeelding 12 dat van Sonia Delaunay). De tekst hierboven is daarop aangepast.

Vraag 19 in het hele examen

Sonia Delaunay richtte midden jaren twintig haar eigen modestudio op: Atelier Simultané, wat zoiets betekent als Studio Simultaniteit (simultaan = tegelijkertijd). Met haar stofontwerpen, mantels en sjaals hoopte ze meer inkomsten te verwerven.

Op afbeelding 15 zie je het schilderij Drie Simultaanjurken uit 1925. Voor Sonia was haar werk als ontwerper even waardevol als haar autonome werk als kunstschilder. Haar ideaal was dat kunst en leven een geheel zouden vormen.

Schilderij met drie figuren in abstracte jurken met geometrische vormen: links een figuur met blauwe driehoeken, midden een figuur met gele en bruine vlakken, rechts een donkere figuur tegen een geblokte achtergrond.
afbeelding 15, 146 x 114 cm

Bekijk afbeelding 12 tot en met 15 en figuur 9.

Dat kunst en leven een geheel zijn, wordt zichtbaar in haar werk.

Vraag 20 2 punten

Leg met twee voorbeelden uit dit opgavenblok hoe het ideaal van kunst en leven vorm krijgt in het werk van Sonia Delaunay.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

  • Het ideaal van het samengaan van kunst en leven komt tot uitdrukking in de kledingstukken, die als kunstwerken worden gepresenteerd en het schilderij waarin de geometrische vormen van de kleding herhaald worden in de geometrie van de gebouwen.
  • Sonia maakt in deze tijd zowel vrijwel abstracte schilderijen / schilderijen vol geometrische vormen als modeontwerpen met abstracte / geometrische patronen (toegepast design ligt in het verlengde van abstracte schilderkunst).
  • De vrouwen gehuld in kleding met geometrische motieven (op figuur 9) vallen haast samen met de achtergrond van het geometrische schilderij en worden zo onderdeel van het totaalbeeld (moderne/abstracte kunstwerken).
  • De kledingstukken zijn functionele gebruiksartikelen voor in het dagelijks leven van de drager, maar ze zijn gebaseerd op (bijna) abstracte schilderijen (met een visie op dynamisch leven).

Vraag 20 in het hele examen

Een vertegenwoordiger van het Nederlandse chique warenhuis Metz & Co zag in 1925 de ontwerpen van Sonia in Parijs. Het warenhuis besloot haar ontwerpen te gebruiken voor de productie van kant-en-klare-naaipatronen en sjaals. Zo'n tien jaar later ontwierp Sonia ook jurken voor Metz&Co.

Vergelijk afbeelding 16 met afbeelding 14 en figuur 9.

Op afbeelding 16 zie je een jurk die Sonia ontwierp voor Metz&Co. Met een dergelijk ontwerp wist Metz&Co een bredere doelgroep te bereiken.

Paarse jurk met lange mouwen, een hoge kraag en een ceintuur, gedragen door een paspop, voor een grijze achtergrond.
afbeelding 16
Detail van de hals en het bovenlijf van dezelfde paarse jurk, met een hoge kraag en een V-vormige donkere lijn over het borststuk.
afbeelding 16

Vraag 21 2 punten

Geef aan welke twee aanpassingen Sonia deed in het nieuwe ontwerp om een bredere doelgroep te bereiken.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

  • (kleur) De kleur van de stof is donkerder / terughoudender van kleurstellingen (ton-sur-tonkleuren) en/of minder kleurvariatie.
  • (patroon) De stof is rustiger / eenvoudiger / kleiner qua geometrisch patroon en/of heeft als basispatroon een fijn lijnmotief.
  • (silhouet) Het model heeft een meer traditioneel / klassiek (vrouwelijk) silhouet.

Vraag 21 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Overal stippen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22

Yayoi Kusama werd in 1929 in Japan geboren. Vanaf jonge leeftijd had Kusama last van hallucinaties: je hoort of ziet verschijnselen die er in werkelijkheid niet zijn. Tijdens zulke hallucinaties hoorde ze bijvoorbeeld de bloemen in haar tuin praten, zag ze patronen in het tafellaken tot leven komen en bollen die kamers vulden. Bollen en stippen zijn een terugkerend motief in haar kunst.

In 2012 ontstond er een samenwerking tussen Kusama en het luxe modemerk Louis Vuitton. Ze ontwierp kleding, schoenen en accessoires vol stippen (polkadots). In 2023 mocht Kusama van Vuitton volledig haar gang gaan bij de creatie en presentatie van de collectie Creating Infinity (Oneindigheid creëren).

Voor deze collectie ontwierp Kusama een exclusieve handtas in de vorm van een pompoen. Je ziet de tas LV x YK Pumpkin Bag op afbeelding 19. Dezelfde tas zie je ook op afbeelding 20. Deze laatste afbeelding maakte deel uit van de publiciteitscampagne van de collectie.

Gele, pompoenvormige handtas met het LV-monogram en een zwart-witte ketting als handvat, op een witte achtergrond.
afbeelding 19
Campagnebeeld: een vrouw met rood haar en een gele pompoentas, en een tweede vrouw in een trui met gekleurde stippen, tegenover elkaar op een witte achtergrond.
afbeelding 20

Bekijk afbeelding 19 en 20.

Uit de campagne blijkt de invloed van Kusama op de collectie van Vuitton, waarbij de identiteit van het modehuis toch goed herkenbaar blijft.

Vraag 26 2 punten

Geef aan de hand van afbeelding 19 en/of 20 twee voorbeelden waarin je de invloed van Kusama op de collectie terugziet.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

  • De vrucht / het motief pompoen van Kusama is een tas / een (gebruiks)artikel geworden. (Vuitton staat bekend om zijn tassen.)
  • De tas is bedekt met (zwarte) 'stippen' (in de vorm van het zwarte monogram LV) en zwarte stippen op een (gele) pompoen is kenmerkend voor het werk van Kusama. (Het monogram LV is een handelsmerk van Louis Vuitton.)
  • Het model van Vuitton draagt kleding met een patroon van gekleurde stippen, deze polkadots zijn kenmerkend voor het werk van Kusama.

Vraag 26 in het hele examen

De nieuwe samenwerking van Louis Vuitton en Yayoi Kusama werd wereldwijd groots gepresenteerd. Op afbeelding 21 zie je de belangrijkste winkel van Louis Vuitton in Parijs. Op het dak werd een reusachtige opblaaspop van de kunstenaar Kusama geplaatst, die als het ware de gevels van stippen voorzien.

Gevel van de Louis Vuitton-winkel in Parijs, bedekt met gekleurde stippen, met bovenop een rode opblaaspop en een blauwe lucht.
afbeelding 21

Kusama heeft samen met Vuitton de titel van de collectie bedacht: Creating Infinity (Oneindigheid creëren).

Vraag 27 1 punt

Geef aan de hand van afbeelding 21 een verklaring voor deze titel.

Bekijk het antwoord

De titel Creating Infinity / Oneindigheid creëren verwijst naar de wens van Kusama om de hele wereld van haar bonte stippen te voorzien en de samenwerking met Louis Vuitton is daarvan een voorbeeld: ze voorziet het hele 'huis' / de volledige collectie van vrolijke stippen.

Vraag 27 in het hele examen

In de marketingcampagne ging Vuitton een samenwerking aan met Snapchat: via deze app worden digitaal gecreëerde beelden over de werkelijkheid heen getoond. Op afbeelding 22 zie je hoe de polkadots van Kusama verschijnen op beroemde gebouwen in Parijs.

Twee foto's van Parijs met gekleurde stippen op beroemde gebouwen: links de Eiffeltoren met bonte stippen, rechts de Arc de Triomphe met dezelfde stippen en het Louis Vuitton-logo.
afbeelding 22

Journalist Thomas van Huut gaf in de krant commentaar op de samenwerking van Kusama met Vuitton. Hij vroeg zich af: "Een kunstenaar die in de twintigste eeuw bij de avant-garde hoorde en haar werk nu uitlevert aan een groot modehuis, reduceert die haar ooit vooruitstrevende werk niet tot een decoratief printje?"

Uit het citaat kun je afleiden dat Van Huut kritiek heeft op de samenwerking van Kusama met Vuitton.

Vraag 28 2 punten

Geef

  • een argument ter onderbouwing van de kritiek van Van Huut dat het hier alleen maar gaat om 'een decoratief printje'.
  • een argument waarom Kusama nog steeds te zien is als een vooruitstrevend kunstenaar.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • argument ter onderbouwing van de kritiek: met de opmerking van Thomas van Huut dat Kusama zich 'uitlevert aan een groot modehuis' en/of haar werk 'reduceert tot een decoratief printje' geeft hij aan dat Kusama's werk niet meer van betekenis is / alleen nog maar versiering (decoratief) is / commercieel is geworden (terwijl Kusama's werk in de twintigste eeuw nog wel vooruitstrevend / van inhoudelijke betekenis was).
  • argument voor Kusama als vooruitstrevend kunstenaar: Kusama wil de hele wereld van stippen / polkadots voorzien en daarmee positieve energie uitdragen. De samenwerking met een internationaal modehuis, zoals Louis Vuitton, draagt bij aan de verspreiding van haar werk. Het is juist knap dat Kusama steeds nieuwe manieren vindt om haar doel te bereiken en iedereen blij te maken. (Daarin is ze vooruitstrevend.)

Vraag 28 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Koninklijk wonen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 11.

Lodewijk XIV, ook wel de Zonnekoning genoemd, regeerde over Frankrijk van 1661 tot aan zijn dood in 1715. Hij liet een jachtslot in het toenmalige dorp Versailles bij Parijs verbouwen tot een reusachtig paleis met tuinen. Landschapsschilder Pierre Patel kreeg de opdracht om een serie aanzichten te maken van het paleis. Op afbeelding 1 zie je het enige schilderij uit deze serie dat bewaard is gebleven.

Schilderij van het paleis van Versailles en de tuinen vanuit het vogelperspectief: symmetrische paden, perken en bomen lopen uit naar een lichte horizon.
afbeelding 1, Pierre Patel, Vue du château et des jardins de Versailles, 1668

Het leven aan het hof draaide volledig om de koning. De dagelijkse handelingen werden geregisseerd als een toneelstuk. Zo begon de dag van Lodewijk XIV in de slaapkamer, die te zien is op afbeelding 3. De prent op afbeelding 4 geeft een indruk van het opstaan van de koning. Het opstaan ging gepaard met allerlei rituelen en daarbij waren veel mensen betrokken.

Vergulde zaal met een kroonluchter, rijk versierde wanden en plafond, en een verhoogde ruimte met een balustrade en een rondboognis.
afbeelding 3, De slaapkamer van Louis XIV
Prent van het opstaan van de koning: de koning zit op een verhoogd bed, omringd door hovelingen en bedienden in een rijk versierde kamer.
afbeelding 4, Maurice Leloir, Het opstaan van koning Lodewijk XIV, prent

Bekijk afbeelding 3 en 4. De slaapkamer was enorm groot en zo ingericht dat de rituelen konden worden uitgevoerd en het publiek dit spektakel kon bijwonen.

Vraag 3 3 punten

Geef nog drie voorbeelden van de inrichting en/of vormgeving van de slaapkamer waaruit blijkt dat die geschikt is gemaakt voor een publieke vertoning van en het bijwonen van de rituelen.

Bekijk het antwoord

Het antwoord moet drie van de volgende voorbeelden bevatten:

  • Het bed staat centraal in de ruimte, zodat iedereen de koning kan zien.
  • Het (staatsie)bed wordt afgescheiden van de rest van de ruimte door een balustrade / hekwerk.
  • Er staan stoeltjes naast het bed voor de mensen die helpen bij het ritueel.
  • De kleurcombinatie van rood en goud van de wanden en de gordijnen past bij het theater / past bij het opstaan als een voorstelling (bijzonder ritueel met publiek).
  • De gordijnen rondom het bed (voor het laten zien en verbergen van de koning) dragen bij aan het theatrale karakter van het opstaan.

Per juist antwoord 1 scorepunt.

Vraag 3 in het hele examen

Zwart-witte plattegrond van de eerste verdieping van het paleis met gangen en vertrekken; op twee plekken staat een genummerde markering: (1) de slaapkamer en (2) de zaal met de plafondschildering van Apollo.
figuur 1, Plattegrond van de eerste verdieping van het paleis

De slaapkamer van Lodewijk XIV bevond zich op de eerste verdieping, boven de centrale ingang van het paleis. Op figuur 1 is de slaapkamer gemarkeerd met een (1). De rol die de koning vervulde binnen het Franse koninkrijk was die van absoluut heerser.

Bekijk figuur 1. De plaatsing van de slaapkamer op deze plek in het paleis heeft behalve een praktische functie ook een symbolische functie.

Vraag 4 1 punt

Beschrijf een symbolische functie van de slaapkamer van Lodewijk XIV op deze plek in het paleis.

Bekijk het antwoord

Het antwoord moet de volgende strekking hebben:

De slaapkamer van Lodewijk XIV als centrum van de macht / als het kloppende hart van de natie: de kamer ligt in het centrum van het paleis (boven de entree) en dat symboliseert de alles overheersende macht van Lodewijk XIV en/of hierdoor overziet Lodewijk XIV zijn bezit / zijn hele koninkrijk.

of

Lodewijk XIV als Zonnekoning: de slaapkamer ligt in het midden van het paleis, wat te vergelijken is met de positie van de zon in het zonnestelsel: alle planeten draaien om de zon / alles draait in het paleis om de Zonnekoning.

of

De slaapkamer was zo gepositioneerd in het paleis dat het licht van de opkomende zon er binnenviel, wat de verbinding van de Zonnekoning met de zon nog verder versterkte.

Opmerking: Het scorepunt alleen toekennen als ook een beschrijving van de symbolische functie wordt gegeven.

Vraag 4 in het hele examen

Voorstellingen van klassieke goden, met name van Apollo, komen op veel plaatsen voor in het paleis van Versailles. Ze werden alle aangebracht in opdracht van Lodewijk XIV.

Vraag 7 1 punt

Geef een inhoudelijke reden voor het aanbrengen van dergelijke voorstellingen door de koning in zijn paleis.

Bekijk het antwoord

Het antwoord is een van de volgende:

  • Lodewijk XIV laat zich de Zonnekoning noemen / identificeert zich met de zon / met de zonnegod Apollo.
  • Lodewijk XIV omringt zich met deze goden, alsof hij zelf een god is / in een godenwereld leeft.
  • Lodewijk XIV laat zien dat hij geleerd/ontwikkeld is en de klassieken kent.
  • Lodewijk XIV gebruikte afbeeldingen van Apollo en andere goden om zijn (goddelijke en onbetwistbare) macht te symboliseren/versterken.

Vraag 7 in het hele examen

Jacob van der Beugel heeft in het kunstwerk ook een DNA-portret van kroonprins Amalia opgenomen.

Vraag 13 1 punt

Geef hiervoor een reden die ingaat op (de toekomst van) het koningschap.

Bekijk het antwoord

Het antwoord is een van de volgende voorbeelden:

  • Kroonprinses Amalia heeft als dochter van koning Willem-Alexander en koningin Máxima delen van hun DNA en volgt haar vader op / wordt de nieuwe koningin. Dat verklaart haar (DNA-)portret tussen de portretten van haar vader en moeder.
  • Dit kunstwerk gaat over de erfopvolging. Het DNA van koningin Máxima en koning Willem-Alexander ligt besloten in Amalia. Zij passen in de bloedlijn / DNA-lijn van de nieuwe generatie koningen en koninginnen.
  • Met dit hedendaagse kunstwerk tonen de koning en koningin zich als een modern koningshuis: ze zijn transparant (tonen het DNA van hun familie) en/of ze tonen het resultaat van hedendaagse wetenschap en ze laten daarmee zien dat ze zich richten op de toekomst, met hun dochter Amalia als toekomstige koningin.

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Uitzonderlijk talent

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16.

Sinds de negentiende eeuw besteedt het Nederlandse koningshuis aandacht aan het stimuleren van getalenteerde, vaak jonge kunstenaars. Kunstenaars ontvangen een koninklijke beurs of er wordt werk van ze aangekocht.

Saleh wordt door kenners wel de Rembrandt van Indonesië genoemd. Op afbeelding 14 zie je een portret van Saleh als 'Oosterse prins'. Zo liet hij zich door een tijdgenoot schilderen. In deze of vergelijkbare kleding trok hij door Europa en begaf hij zich in kringen van adel en andere voorname mensen.

Hij was populair in deze kringen en dat was niet alleen te danken aan zijn talent voor schilderen.

Portret van een man met een wit-rode tulband en een donkerrood gewaad met opgeslagen kraag, met een palmboom op de achtergrond.
afbeelding 14, Johann Karl Bähr, Portret van Sjarif Bastaman Raden Saleh, 85 x 70 cm

Vraag 18 2 punten

Geef nog twee verklaringen voor de belangstelling die Saleh kreeg in kringen van adel en andere voorname mensen.

Bekijk het antwoord

Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):

  • Saleh kwam zelf uit een adellijke familie / de aristocratie en was dus thuis in deze voorname kringen.
  • Saleh had goede connecties met het hof / het Koninklijk Huis in Nederland, wat een aanbeveling was voor / toegang gaf tot andere adellijke kringen / tot kringen van voorname mensen.
  • Een kennismaking / ontmoeting met Saleh werd gezien als aandacht hebben voor kunst en cultuur, wat bijdraagt aan de cultureel-maatschappelijke / intellectuele status van het hof (mecenaat) / voorname mensen.
  • Saleh was een exotische verschijning en voldeed daarmee aan het romantische verlangen naar het / de belangstelling voor het vreemde / exotische in deze kringen van voorname mensen.

Vraag 18 in het hele examen

Dramatisch schilderij van een natuurbrand: een buffel en tijgers op rotsen, met opstijgende rook en vogels in de lucht.
figuur 3, Raden Saleh, Boschbrand, 300 x 396 cm, olieverf op doek

Op figuur 3 zie je het schilderij Boschbrand dat Saleh maakte in 1849. Hij schonk het aan koning Willem III als dank voor de jarenlange steun die Saleh had ontvangen van het koningshuis. Het werk raakte zoek. Pas in 2006 vond een kunsthistoricus het werk terug in een depot van Instituut Collectie Nederland.

Het schilderij werd gerestaureerd. De erfgenamen van de voormalige koningin Juliana besloten dat het doek thuishoorde in Indonesië, maar ze vonden er geen koper voor. Uiteindelijk werd het werk verkocht aan een museum in Singapore, een stadstaat naast het huidige Indonesië.

De kunsthistoricus die het werk had teruggevonden, had liever gezien dat het Koninklijk Huis het werk geschonken of verkocht had aan het Rijksmuseum in Amsterdam.

Vraag 19 2 punten

Geef twee inhoudelijke argumenten die de kunsthistoricus hiervoor zou kunnen aanvoeren.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste argumenten zijn (twee van de volgende):

  • (behoud van Nederlands erfgoed) Het is door Saleh cadeau gegeven aan de koninklijke familie (Koning Willem III). Het getuigt van weinig respect voor de kunstenaar/gever om het vervolgens te verkopen, het verdient dan ook een publiek toegankelijke plek waar iedereen het kan zien.
  • (mecenaat) Het schilderij staat voor / symboliseert goed mecenaat / zorg voor kunst en kunstenaars, waarmee het koninklijk huis zich kan onderscheiden / een voorbeeld voor anderen kan zijn.
  • (koloniaal verleden) Het schilderij is een voorbeeld / getuigenis van een aspect van het koloniaal verleden van Nederland en laat zien dat mensen uit de koloniën in Nederland en Europa succesvol konden zijn.
  • (hoge kwaliteit) Het monumentale schilderij is in Nederland een bijzonder voorbeeld van romantische kunst uit die tijd.

Per juist argument 1 scorepunt.

Vraag 19 in het hele examen

Beeldend kunstenaar Neo Matloga (1993) woont en werkt afwisselend in zijn geboorteland Zuid-Afrika en in Nederland. Hij volgde een opleiding aan de academie in Johannesburg en aan De Ateliers in Amsterdam.

In 2018 werd Matloga winnaar van de Koninklijke Prijs voor de Schilderkunst. Op figuur 4 zie je de kunstenaar, samen met koning Willem-Alexander, voor een van zijn werken staan.

Zwart-witfoto van twee mannen in pak voor een groot schilderij met mensen; de ene man houdt een wit blad vast.
figuur 4

Het werk van Matloga bestaat uit een combinatie van grote collages van foto's uit tijdschriften en schilder- en tekenkunst. Daarvoor gebruikt hij houtskool, inkt en olieverf. Op afbeelding 15 zie je een werk van Matloga uit 2021.

Zwart-witte collage van een huiselijke woonkamer: een houten masker aan de muur, een vrouw op de bank, een tweede vrouw en twee mannen in pak, en een platenkast.
afbeelding 15, Neo Matloga, A Bo papa Mapula, ba na le masala, 250 x 375 cm

Bekijk afbeelding 15. Matloga verbeeldt in zijn werk alledaagse scènes in een huiselijke omgeving. Het gaat om kleine gebeurtenissen uit het leven van zijn Zuid-Afrikaanse vrienden.

Matloga verwerkt westerse clichébeelden over (Zuid-)Afrikaanse cultuur in zijn werk. Helemaal rechts zie je bijvoorbeeld de voorzijde van een elpee met de tekst Black Music erop. Die verwijst naar het idee dat er zoiets als Zwarte muziek bestaat.

Vraag 20 2 punten

Noem nog twee voorbeelden van westerse clichébeelden over de (Zuid-)Afrikaanse cultuur die je ziet in de voorstelling op afbeelding 15.

Bekijk het antwoord

Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):

  • (Zuid-)Afrikaanse kunst, zoals het Afrikaanse masker links
  • (Zuid-)Afrikaanse kunst, zoals het beeld van de vogel rechts
  • Het danspaar verwijst naar de (Zuid-)Afrikaanse danscultuur en/of jazz: er wordt veel en/of goed gedanst.

Vraag 20 in het hele examen

Bij de uitreiking van de Koninklijke Prijs voor de Schilderkunst merkte de jury op verrast te zijn door de eigen stijl die Matloga met de collagetechniek had ontwikkeld. De jury schreef in haar rapport hierover: "Echt een nieuwe stem [..], een die tegelijkertijd bekend voorkomt."

Bekijk afbeelding 15 en 16. De invloed van Höch is zo'n stem die bekend voorkomt in het werk van Matloga. Verder constateert de jury dat Matloga in zijn werk "echt een nieuwe stem" laat horen.

Vraag 23 1 punt

Geef aan de hand van afbeelding 15 een argument voor het oordeel van de jury dat Matloga inhoudelijk "echt een nieuwe stem" laat horen. Betrek een aspect van de vormgeving en/of voorstelling in je antwoord.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:

  • Matloga werkt uitsluitend in zwart-wit, waardoor hij mensen wil laten zien hoe westerse (veelal witte) mensen kijken naar / vooroordelen hebben over het dagelijks leven / uiterlijk / cultuur van Zwarte mensen, bijvoorbeeld dat ze goed kunnen dansen en hun kunst uit maskers bestaat.
  • Matloga werkt op groot formaat, zijn doeken met interieurs zijn bijna net zo groot als de ruimte waarin de beschouwer staat. Op deze manier betrekt hij de beschouwer sterk bij zijn werk en nodigt hij de beschouwer uit om te kijken naar / na te denken over onderwerpen als hoe zie ik de ander / racisme / (voor)oordelen.

Vraag 23 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Een vrouwelijke blik op fotografie

Opgavetekst

Dora Maar (1907-1997) werd geboren in Parijs. Na een studie schilderkunst volgde ze er een opleiding in de fotografie en richtte ze haar eigen fotostudio op. Haar werk viel op door de toepassing van fotomontage en een vernieuwende stijl. Ze was een van de weinige vrouwelijke kunstenaars die deelnam aan tentoonstellingen waar werk te zien was van surrealisten.

Bekijk afbeelding 18 tot en met 20. De werken zijn te zien als een commentaar op het klassieke schoonheidsideaal van de vrouw, zoals verbeeld in het schilderij van Botticelli op figuur 5.

Vraag 28 2 punten

Leg dit uit aan de hand van figuur 5 en afbeelding 18, 19 en/of 20.

Bekijk het antwoord

Een juiste uitleg omvat:

  • een beschrijving (van een aspect) van het expressief verbeelde vrouwenlichaam uit afbeelding 18, 19 of 20, waaruit blijkt dat (1 scorepunt)
  • dit verschilt van het geïdealiseerde beeld van een vrouwenlichaam, zoals voorgesteld in het werk van Botticelli / figuur 5. (1 scorepunt)

Voorbeeld van een juist antwoord is: In het werk van Dora Maar zijn de vrouwenlichamen vervormd / expressief weergegeven, alsof ze een gevoel uitdrukken. Dit lijkt een commentaar op het klassieke schoonheidsideaal / op de vele vrouwelijke naakten die kunstenaars zoals Botticelli schilderden: lichamen met perfecte verhoudingen en/of staand in bevallige poses (standbeen, speelbeen).

Opmerking: De maximumscore alleen toekennen als het antwoord beide antwoordelementen bevat.

Vraag 28 in het hele examen

Op afbeelding 21 en 22 zie je twee foto's van de Amerikaanse fotograaf Nan Goldin (1953) afkomstig uit de serie The Ballad of Sexual Dependency (Ballade van seksuele afhankelijkheid). De serie omvat meer dan 700 foto's die gemaakt zijn in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Ze fotografeerde haar vriendenkring van kunstenaars, artiesten en leden uit de underground scene van New York. In haar werk komen thema's aan bod zoals liefde, vriendschap, verlies en verslaving.

Kleurenfoto van een vrouw in een bloemenjurk die op een houten bank zit, met een brandende lamp boven haar en een blikje op de vloer.
afbeelding 21, Nan Goldin, Trixie on the cot, NYC, 65 x 97 cm
Kleurenfoto van een vrouw die op een bed met een koperen hoofdeinde ligt, met een man naast haar; op de achtergrond een bakstenen muur en een masker.
afbeelding 22, Nan Goldin, Greer and Robert on the bed, NYC, 65 x 97 cm

Bekijk afbeelding 21 en 22. Je kunt aan de foto's zien dat ze een momentopname zijn uit het leven van deze vriendenkring en/of dat ze er een direct inkijkje in geven.

Vraag 29 3 punten

Noem drie voorbeelden waaraan je dit kunt zien.

Bekijk het antwoord

Het antwoord is drie van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):

  • de ongewone / weinig flatteuze houdingen (niet geposeerd)
  • een vieze ruimte / een ruimte in een kelder en/of krot (waar niet iedereen komt)
  • een (genant) moment van dronkenschap en/of uitputting (in de nacht)
  • De foto's zijn onscherp / bewogen (vooral afbeelding 22).
  • De foto is scheef genomen (afbeelding 22).
  • De foto's zijn overbelicht en/of de gezichten hebben onnatuurlijke kleuren.

Vraag 29 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Geniale bruggen

Opgavetekst

Geniale bruggen

Leonardo da Vinci (1452 - 1519) was een getalenteerd mens. Hij beschikte over veel kennis en kunde op het gebied van onder meer muziek, filosofie, astrologie en wiskunde. Om die reden wordt hij in de kunstgeschiedenis gezien als een homo universalis.

Op afbeelding 1 en 2 zie je twee bladen met schetsen en aantekeningen die Leonardo maakte. Uit de bladen blijkt dat hij verschillende disciplines van kunst en wetenschap beoefende.

Op afbeelding 3 zie je het schilderij Maria met kind en de Heilige Anna. Leonardo schilderde dit tussen 1501 en 1519 in opdracht van koning Lodewijk XII van Frankrijk. Het is een van de (weinige) werken die Leonardo heeft voltooid.

Bekijk afbeelding 3.

Het schilderij wordt gerekend tot de (hoog)renaissance.

Vergelijk afbeelding 2 en 3.

Leonardo was constant bezig met onderzoek, hij tekende vele tekenbladen vol.

Afbeelding 2 is een detailstudie voor het schilderij op afbeelding 3.

Leonardo stuurde in 1502 een brief aan de sultan van het Ottomaanse rijk met een ontwerpschets voor een bijzondere brug. Je ziet de ontwerpschets op figuur 1 hieronder. In de schets zie je een bovenaanzicht (a) van de brug, en een vooraanzicht (b) van dezelfde brug, maar dan met een weg erover.

Op figuur 2 zie je twee tekeningen die gebaseerd zijn op het brugontwerp van Leonardo (a uit figuur 1). De brug van 280 meter (!) zou de brede rivier bij Istanbul moeten overspannen om zo de twee stadsdelen met elkaar te verbinden.

Op afbeelding 4 zie je een recente foto van Istanbul. Met behulp van Photoshop is er van Leonardo's ontwerp een digitale reconstructie gemaakt. Op de brug is een weg geplaatst (zoals b uit figuur 1).

Bekijk figuur 2.

Als ontwerper van een brug dien je rekening te houden met bepaalde technische en functionele eisen. Regelmatig werd het gebied rond Istanbul geteisterd door hevige regen, storm en aardbevingen. De stevige brug die Leonardo ontwierp, was bestand tegen natuurgeweld zoals storm en aardbevingen.

Het ontwerp van Leonardo was bijzonder door de enorme overspanning. Leonardo baseerde zijn ontwerp op de Romeinse manier van bouwen van bruggen en aquaducten, zoals de voorbeelden op figuur 3. Hij maakte er een eigen variant op.

Vergelijk figuur 2 met figuur 3.

Op afbeelding 5 tot en met 7 zie je het ontwerp Striatus, een brug die ontworpen is door Zaha Hadid Architecten. Striatus strekt zich uit over een voetpad op het terrein van de architectuurbiënnale van Venetië (2021). De biënnale is een internationale tentoonstelling waar kunst en architectuur uit de hele wereld worden getoond. Op figuur 4 zie je twee ontwerptekeningen van Striatus.

Striatus is 16 meter lang en bestaat uit 53 holle, 3D-geprinte betonblokken waar geen wapening in zit. Elk blok bestaat uit 500 laagjes geprint beton. Het geheel is relatief eenvoudig te (de)monteren.

Bekijk afbeelding 5 tot en met 7 en figuur 4.

Striatus kan niet alleen opgevat worden als architectuur, maar ook als een (autonoom) kunstwerk. Dit komt bijvoorbeeld door de bijzondere, esthetische vorm.

In de fabriek wordt het 3D-computerontwerp met behulp van een robotarm in beton uitgevoerd. Op figuur 5 zie je hoe het ontwerp in lagen geprint wordt. De geprinte betonblokken worden met behulp van een ondersteunende constructie geassembleerd (figuur 6).

Bekijk afbeelding 7 en figuur 5 en 6.

Bekijk afbeelding 5, 6 en 7.

Striatus is een vernieuwende brug wat betreft vorm en techniek en werd voor het eerst gepresenteerd op de internationale architectuurbiënnale in Venetië.

Zaha Hadid (1950-2016) was een baanbrekende architect die met haar gewaagde ontwerpen de grenzen van de architectuur verkende. Gladde en ronde welvingen waren kenmerkend in haar werk. Velen dachten dat haar unieke ontwerpen praktisch niet uit te voeren waren. Op figuur 7 zie je haar ontwerp (2007) voor een cultureel centrum in Azerbeidzjan.

Haar studio Zaha Hadid Architects zet haar werk voort. Zaha wist zichzelf als vrouw (met Brits-Iraakse achtergrond) staande te houden in een westerse wereld van mannelijke architecten.

Net als Leonardo da Vinci in zijn tijd, wordt Zaha Hadid in de kunstgeschiedenis gezien als een architect met een bijzondere status.

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1 afbeelding 1, 24 x 18 cm

Schetsen en aantekeningen van Leonardo da Vinci op papier. Links een gebouw met koepel en bijgebouwen in tekening. Rechts een plattegrond van een centraal gebouw met vier ronde lobben. Onderaan dichte regels handschrift.

afbeelding 2

afbeelding 2
afbeelding 2 afbeelding 2, 28 x 20 cm

Vier studies van een kind met rode krijt op papier, in verschillende houdingen: staand, in beweging, een hoofd, en een lichaam met been en voet.

afbeelding 5

afbeelding 5
afbeelding 5 afbeelding 5

Foto van de brug Striatus in een park: een gebogen witte betonconstructie met aan de linkerkant een trap. Bomen en mensen op het gras eromheen.

afbeelding 6

afbeelding 6
afbeelding 6 afbeelding 6

Foto van Striatus van dichtbij: de gebogen, gelaagde betonconstructie met opstappunten. Op de achtergrond bomen en gras.

afbeelding 7

afbeelding 7
afbeelding 7 afbeelding 7

Foto van de onderkant van Striatus: het gebogen betonnen plafond toont horizontale lagen. Twee mensen lopen eronder door.

figuur 4

figuur 4
figuur 4 bovenaanzicht | zijaanzicht

Links een bovenaanzicht van Striatus: een gebogen vorm met drie armen, op een plattegrond met bomen en paden. Rechts een zijaanzicht: de gebogen brug tussen hoge bomen.

Vraag 6 2 punten

Geef nog twee argumenten waarom Striatus op te vatten is als een (autonoom) kunstwerk.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee argumenten, bijvoorbeeld: het verbeeldt een (vernieuwend) idee of concept van overbrugging; de gebruiksfunctie is minimaal of symbolisch (de brug overspant slechts een voetpad, het platform is zo laag dat het nauwelijks een uitkijkpunt is); de vorm wijkt af van of lijkt een knipoog naar de primaire functie van een brug (de brug heeft vijf opstappunten). (2p)

Per juist argument 1 punt. Alleen de eerste twee argumenten tellen mee.

Vraag 6 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Op eigen grond

Opgavetekst

Op eigen grond

Op afbeelding 8 zie je een deel van het fresco dat Benozzo Gozzoli rond 1460 maakte in opdracht van Cosimo de' Medici. Het fresco bevindt zich in de privékapel van het stadspaleis van De' Medici in Florence (afbeelding 9). Het verbeeldt het Bijbelverhaal van de drie wijzen uit het Oosten die op weg zijn naar Bethlehem om daar de geboorte van Christus te eren.

Op afbeelding 8 zie je de jongste van de drie wijzen, Caspar, op zijn witte paard. Links van hem zie je zijn gevolg: een groep belangrijke personen onder wie leden van de familie De' Medici.

Bekijk afbeelding 8.

Caspar staat op de voorgrond. Daarmee benadrukt Gozzoli dat hij de belangrijkste figuur is op de voorstelling.

Het landschap is niet geschilderd naar de waarneming, het doet eerder wat kunstmatig aan.

Het kunstmatige landschap past bij de opvatting over schoonheid in de renaissance.

Gozzoli heeft Caspar naar alle waarschijnlijkheid het gezicht gegeven van Lorenzo, de kleinzoon van Cosimo de' Medici. Ook Cosimo zelf is in de muurschildering afgebeeld, evenals andere leden van de familie. Bovendien heeft Gozzoli zichzelf afgebeeld – met een rood hoofddeksel met zijn naam erop – links in het gevolg van Caspar. Zie het detail op afbeelding 10.

Bekijk afbeelding 8 en het detail op afbeelding 10.

Dat Gozzoli een zelfportret verwerkte in deze muurschildering, toont de relatief hoge maatschappelijke status van de kunstenaar in de renaissance aan.

De privékapel met de muurschildering werd destijds opgedragen aan de paus en twee belangrijke vorsten uit Milaan en Rimini. Dit gebeurde tijdens de jaarlijkse processie in Florence ter gelegenheid van de 'magiërs,' zoals de wijzen uit het Oosten in die tijd werden genoemd. In de privékapel van De' Medici heeft het verhaal van de wijzen uit het Oosten op de eerste plaats een religieuze betekenis. Maar het wordt ook in verband gebracht met de opkomst van het humanisme in die tijd.

Alexandra Kehayoglou is een Argentijnse kunstenaar die grote, handgeknoopte tapijten maakt en als kunstwerken presenteert. Haar grootouders waren afkomstig uit Griekenland en emigreerden in 1922 naar Argentinië waar ze een bedrijf opstartten voor het maken en verkopen van tapijten. Kehayoglou onderzoekt en verbeeldt landschappen in Argentinië die door toedoen van de mens veranderen en verloren dreigen te gaan.

Bekijk afbeelding 11, 12 en 13.

In 2021 maakte Alexandra Kehayoglou een geknoopt (getuft) tapijt met daarop een voorstelling van een deel van de meanderende Paraná rivier in Argentinië. De kunstenaar heeft geprobeerd de variatie in het landschap te verbeelden.

Bekijk afbeelding 11, 12 en 13.

Kehayoglou wil de beschouwer nauw betrekken bij dit werk.

Gozzoli en Kehayoglou verwerken beiden lokale landschappen in hun werk: Gozzoli het landgoed van De' Medici in Toscane en Kehayoglou een rivierengebied in Argentinië. De betekenis van het landschap verschilt tussen beide werken.

Het tapijt van Kehayoglou was te zien op de tentoonstelling 'Schurend Paradijs' in Kunsthal KAdE in Amersfoort (2022). Hier waren werken tentoongesteld van kunstenaars die het ideaal van een maakbare wereld, een paradijs, ter discussie stelden.

Door middel van kunst proberen de tentoonstellingsmakers het publiek na te laten denken over onderwerpen zoals klimaatverandering en de maakbaarheid van de wereld.

afbeelding 8

afbeelding 8
afbeelding 8 afbeelding 8

Deel van het fresco van Benozzo Gozzoli. Een stoet ruiters trekt door een rotsachtig landschap met bomen en een kasteel op de heuvel. In het midden rijdt Caspar op een wit paard, omringd door een gevolg in rijk versierde kleding en rode hoofddeksels.

Vraag 17 2 punten

Gozzoli en Kehayoglou verwerken beiden lokale landschappen in hun werk: Gozzoli het landgoed van De' Medici in Toscane en Kehayoglou een rivierengebied in Argentinië. De betekenis van het landschap verschilt tussen beide werken. Geef aan wat de betekenis van het landschap is in: het schilderij van Gozzoli; het tapijt van Kehayoglou.

Bekijk het antwoord
  • Schilderij van Gozzoli: het landschap is een esthetisch, geïdealiseerd of goddelijk landschap dat de schoonheid en variatie van de natuur of het landgoed van De' Medici benadrukt; of Gozzoli wil laten zien hoe goed hij de schoonheid en rijkdom van de natuur of het landgoed kan weergeven. (1p)
  • Tapijt van Kehayoglou: het landschap vraagt aandacht voor de invloed van de mens op de natuur, en de toeschouwer wordt fysiek betrokken bij de schoonheid van de natuur, zodat hij zich bewust wordt van de kwetsbaarheid ervan. (1p)

Per onderdeel 1 punt.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Het tapijt van Kehayoglou was te zien op de tentoonstelling 'Schurend Paradijs' in Amersfoort. Geef twee redenen waarom het werk van Kehayoglou past bij het thema van die tentoonstelling.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee redenen met een relatie tussen de paradijselijke kant (het aantrekkelijke, zachte, kleurrijke kleed en de verbeelding van een mooi natuurgebied) en de schurende, onheilspellende of kwetsbare kant (de beschadiging van het kleed, de vernietiging van de natuur). Bijvoorbeeld: het tapijt verbeeldt een paradijselijke rivierdelta die door ontbossing en klimaatschade zijn ongereptheid verliest, en de bezoeker 'vertrapt' het; of het tapijt is een zelfgemaakte wereld die de scheppende kracht van de mens toont, maar ook de feiten onder ogen brengt, omdat het werk slijt; of het tapijt trekt aan door kleur en zachte materialen, maar is ook een aanklacht tegen het vernietigen van de natuur. (2p)

Een reden telt alleen mee als die een relatie legt tussen de paradijselijke kant van het werk en de schurende of kwetsbare kant. Per juiste reden 1 punt.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

Door middel van kunst proberen de tentoonstellingsmakers het publiek na te laten denken over onderwerpen zoals klimaatverandering en de maakbaarheid van de wereld. Ben je van mening dat kunsttentoonstellingen zoals deze in Amersfoort geschikt zijn om bij te dragen aan het doel van de tentoonstellingsmakers? Ondersteun je mening met een argument.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een standpunt (ja of nee) en onderbouwt dat met een argument, bijvoorbeeld: ja, want kunstenaars laten onverwachte standpunten zien en prikkelen de verbeelding; ja, want kunstwerken laten ruimte voor interpretatie en dringen geen mening op; ja, want werk van bekende kunstenaars krijgt veel media-aandacht, zodat veel mensen worden bereikt; nee, want kunstwerken kunnen deze problematiek niet uitleggen, zijn vaak voor meerdere uitleg vatbaar en bieden geen oplossingen; nee, want met (kunst)tentoonstellingen bereik je maar een beperkt publiek. (1p)

Elk standpunt (ja of nee) telt mee als het met een passend argument is onderbouwd. Een standpunt zonder argument telt niet mee.

Vraag 19 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Virgil Abloh, grensverleggend ontwerper

Opgavetekst

Virgil Abloh, grensverleggend ontwerper

Modeontwerper Virgil Abloh (1980-2021) groeide op in Chicago waar hij architectuur studeerde en als architect werkte voordat hij doorbrak als modeontwerper. Hij werd bekend als oprichter van het streetwear merk Off White. In 2018 kreeg hij als eerste Afro-Amerikaanse man een belangrijke functie bij een Europees modehuis: hij werd artistiek directeur van de mannenlijn van Louis Vuitton in Parijs.

Op afbeelding 14 en 15 zie je een jas die Abloh heeft ontworpen voor de wintercollectie van 2021. Uit dit ontwerp is zijn belangstelling voor architectuur af te leiden.

De jas op afbeelding 14 en 15 is niet bedoeld en ook niet geschikt voor dagelijks gebruik.

De ontwerpen zoals de jas op afbeelding 14 en 15 worden ook wel 'showpieces' genoemd. Deze showpieces zijn van artistieke betekenis voor de ontwerper. Voor het modehuis zijn ze vooral van commercieel belang.

Op figuur 8 zie je een beroemde foto van architecten die in 1931 deelnamen aan het Beaux Arts Ball (schone-kunstenbal) in New York. Naar het voorbeeld van de Franse academie gaven Amerikaanse kunstacademies en kunstinstituten vanaf het eind van de negentiende eeuw jaarlijks een feest, waarmee ze de aandacht van (potentiële) geldschieters wilden trekken. Op figuur 8 betrof het de afdeling architectuur. In het midden zie je William Van Alen, de architect van The Chrysler Building, verkleed als zijn eigen ontwerp. The Chrysler Building is tot op de dag van vandaag nog een van de beroemdste wolkenkrabbers in New York.

Bekijk afbeelding 16 en figuur 8.

Het is aannemelijk dat Abloh met (de presentatie van) zijn bijzondere Parijs-jas verwijst naar dit Beaux Arts Ball in New York.

Architect Ludwig Mies van der Rohe was van 1938 tot 1958 directeur van de architectuuropleiding waar Abloh studeerde. Abloh is sterk beïnvloed door het werk van deze architect. Zo verwijst hij in zijn modeshow naar het paviljoen dat Mies van der Rohe in 1929 ontwierp voor de wereldtentoonstelling in Barcelona. Je ziet het paviljoen op afbeelding 17 tot en met 19. Het gebouw is voor een belangrijk deel opgebouwd uit materialen zoals marmer (travertijn, onyx), staal, beton en glas.

Bekijk afbeelding 17 tot en met 19.

Het paviljoen deed dienst als ontvangstruimte en entreegebouw van de tentoonstelling, ook bij de officiële opening van de wereldtentoonstelling. Het gebouw had dus vooral een representatieve functie.

Met dit gebouw presenteerde Duitsland zich op de wereldtentoonstelling.

Bekijk afbeelding 16 tot en met 23.

Uit de setting (het decor) waarin de modeshow van Abloh zich afspeelt, is af te leiden dat hij zich liet inspireren door het paviljoen van Mies van der Rohe.

Tijdens de productie van de wintercollectie en de show was Abloh ernstig ziek. Hij wist dat hij snel zou komen te overlijden. Hij zei over zijn laatste collectie: "Alles wat ik ben zit in deze show. Dit is heel persoonlijk."

Bekijk afbeelding 14 en 20 tot en met 23.

Met deze modecollectie verwijst Abloh naar zijn eigen geschiedenis: je kunt er verschillende persoonlijke inspiratiebronnen van Abloh in herkennen.

Abloh waardeerde het dat Mies van der Rohe een (uniforme) stijl nastreefde die overal ter wereld begrepen werd en toepasbaar was. Ook Abloh streefde een dergelijke internationaal begrepen stijl na, maar hij gaf er een andere invulling aan dan Mies van der Rohe.

afbeelding 14

afbeelding 14
afbeelding 14 afbeelding 14

Model in een witte broek en een witte jas. Op de jas zitten driedimensionale blokken en gebouwen, onder meer een kathedraal met torens en een kleine toren. De achtergrond is donker marmer.

afbeelding 15

afbeelding 15
afbeelding 15 afbeelding 15

Close-up van het model met de jas. Op de jas een kathedraal met torens (Notre-Dame), een oranje spitse vorm die lijkt op de Eiffeltoren, en een gebouw met ronde details op de mouw.

Vraag 22 2 punten

Geef aan waarom de showpieces van artistieke betekenis zijn voor de ontwerper en van commercieel belang voor het modehuis.

Bekijk het antwoord
  • Artistieke betekenis voor de ontwerper: de showpieces geven zijn visie en inspiratiebronnen weer; of ze geven hem de ruimte om zich als beeldend kunstenaar te presenteren, te innoveren en grenzen te verleggen, omdat functionaliteit en draagbaarheid niet van belang zijn; of ze plaatsen hem in een historische lijn van beroemde ontwerpers. (1p)
  • Commercieel belang voor het modehuis: showpieces trekken aandacht, worden gedeeld op social media en besproken in de media, en verleiden mensen om de rest van de collectie te bekijken of te kopen; of ze stralen de bekendheid en kwaliteit van het merk af en trekken klanten; of ze vestigen de aandacht op de relatie met Parijs, wat de status en prijs van de collectie verhoogt. (1p)

Per onderdeel, artistieke betekenis en commercieel belang, 1 punt.

Vraag 22 in het hele examen

afbeelding 16

afbeelding 16
afbeelding 16 afbeelding 16

Show in een glazen paviljoen met een plafond van stalen raster. Een model met hoed draagt de jas met gebouwen. Naast hem een tweede model in een witte jas. Op de achtergrond modellen in groen.

figuur 8

figuur 8
figuur 8

Zwart-witfoto van architecten op het Beaux Arts Ball in 1931, verkleed als gebouwen met torens. Rechts een man in een jas met een hoge, spitse toren op het hoofd.

Vraag 23 2 punten

Het is aannemelijk dat Abloh met (de presentatie van) zijn bijzondere Parijs-jas verwijst naar dit Beaux Arts Ball in New York. Geef twee redenen waarom Abloh dit zou doen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee redenen, bijvoorbeeld: Abloh plaatst zich met zijn Parijs-jas in lijn met beroemde architecten uit de kunstgeschiedenis; hij verwijst naar zijn persoonlijke geschiedenis en zijn architectuuropleiding in Amerika; humor en herkenbaarheid, want de architecten presenteerden hun gebouwen als kostuum en Abloh doet dat met iconische gebouwen als mode; het werven van geldschieters, wat ook het doel van de modeshow is. (2p)

Per juiste reden 1 punt. Alleen de eerste twee redenen tellen mee.

Vraag 23 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Sobere harmonie

Opgavetekst

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1

Foto van het interieur van de San Lorenzo in Florence, gezien vanuit het middenschip richting het altaar. Ronde arcaden rusten op zuilen met kapitelen. Boven het middenschip een cassetteplafond met verdiepte vierkante vakken. In de wanden ronde vensters. In de verte het altaar met een beschilderde halfronde nis.

afbeelding 2

afbeelding 2
afbeelding 2

Foto van het interieur van de Sagrestia Vecchia: een kleine vierkante ruimte met een koepel die op de hoeken rust. In de koepel een lichtopening in het midden en in de hoeken ronde medaillons met reliëfs. In de wanden rondbogen en nissen met beelden. In het midden een tafel op een rood-bruin betegelde vloer.

Vraag 10 2 punten

Hans van der Laan woonde tot zijn dood in de abdij Sint Benedictusberg. Hij had een duidelijke visie op het leven in de abdij: “Ik reken dan op de goede wil om lagere belangen prijs te geven voor hogere, zoals dat ook in het geestelijk leven zo dikwijls moet gebeuren. En dat hoger belang is dan vooral de grote eenheid van meubels en ruimte, en de rust die daardoor aan de geest wordt verschaft.” Onder 'lagere belangen' verstond Van der Laan het lichamelijke en persoonlijke. Bekijk afbeelding 7 en 8. Je zou kunnen stellen dat met de meubels op afbeelding 7 en 8 wat van de lichamelijke en persoonlijke belangen opgeofferd moeten worden. Geef een argument voor deze stelling. Betrek een aspect van de meubels op afbeelding 7 en/of 8 in je antwoord.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument voor de stelling waaruit begrip van het citaat blijkt, bijvoorbeeld: de banken hebben een hard materiaal, zijn niet bekleed of hebben alleen een rechte rugleuning, waardoor zitcomfort (een lichamelijk belang) wordt opgeofferd; of de banken zijn allemaal hetzelfde en eenvoudig of uniform vormgegeven, waardoor een persoonlijk belang zoals individuele smaak wordt opgeofferd. (1p)
  • Noemt een juist aspect van de meubels uit afbeelding 7 en/of 8 als toelichting, bijvoorbeeld: de banken zijn van hard materiaal, niet bekleed of hebben een rechte rugleuning; of de banken zijn allemaal hetzelfde, eenvoudig of uniform vormgegeven. (1p)

Twee onderdelen van elk 1 punt: een argument voor de stelling, waaruit begrip van het citaat blijkt, en een juist aspect van de meubels als toelichting. Beide zijn nodig.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Hans van der Laan streefde in zijn ontwerpen voor de abdij naar harmonie en evenwicht, net als Brunelleschi in zijn ontwerp voor de San Lorenzo. Geef een overeenkomst in de manier waarop beide architecten harmonie en evenwicht wilden bereiken in hun ontwerpen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een overeenkomst in de manier waarop beide architecten harmonie en evenwicht wilden bereiken, bijvoorbeeld een vast maatsysteem van verhoudingen, de nadruk op de verhoudingen tussen geometrische volumes, of decoraties die ondergeschikt zijn aan de helderheid van de indeling. (1p)

Een van de volgende overeenkomsten is voldoende: beide architecten gebruikten een vast maatsysteem van verhoudingen (Brunelleschi de klassieke verhoudingen of de gulden snede, Van der Laan zijn eigen 'plastische getal'); beide legden de nadruk op de verhoudingen tussen de geometrische bouwvolumes, lijnen en vlakken; bij beide zijn decoraties ondergeschikt aan de helderheid van de indeling (bij Van der Laan zijn decoraties vrijwel afwezig).

Vraag 11 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Menselijk / dierlijk

Opgavetekst

afbeelding 9

afbeelding 9
afbeelding 9 hoogte 24 cm

Naturalistisch beeld van een lopende leeuw op een rechthoekige sokkel. De leeuw heeft een volle manen, de kop is naar voren gericht en de staart staat omhoog. De spieren en de vacht zijn gedetailleerd weergegeven. Het beeld is donkerbruin.

Vraag 14 1 punt

In de negentiende eeuw was voor veel Franse kunstenaars erkenning van de Salonjury belangrijk. Geef hiervoor een verklaring.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een verklaring waarom erkenning van de Salonjury belangrijk was, bijvoorbeeld: het oordeel van de jury was toonaangevend en gaf de kunstenaar status; of de Salon trok veel publiek en leverde opdrachten en naamsbekendheid op. (1p)

Een van de volgende verklaringen is voldoende: het oordeel van de jury was toonaangevend, sloot aan bij de heersende norm voor kunst en gaf de kunstenaar status; de tentoonstellingen van de Salon trokken veel publiek en konden opdrachten of klanten opleveren en de naamsbekendheid van de kunstenaar vergroten.

Vraag 14 in het hele examen

afbeelding 13

afbeelding 13
afbeelding 13 127 x 102 cm

Schilderij De mandril van Oskar Kokoschka (1926). Een mandril met een grimas en ontblote tanden zit in een wilde, groene omgeving met palmen. Opvallende kleuren: blauw en geel in de vacht, een roze snuit en paarse en groene tinten in de achtergrond. De verf is in losse, dynamische streken aangebracht.

afbeelding 14

afbeelding 14
afbeelding 14

Foto van een mandril die staat op een grijze plank in een dierentuin. De vacht is blauwgrijs, de neus en de kop zijn felrood en blauw, en de buik is wit.

Vraag 17 2 punten

Ook in het oeuvre van de expressionistische kunstenaar Oskar Kokoschka (1886-1980) speelden dieren een rol. Kokoschka maakte geregeld schetsen van de gekooide wilde dieren in de Londense dierentuin, waaronder van de mandril George. Op afbeelding 13 zie je het schilderij De mandril uit 1926 dat Kokoschka maakte op basis van zijn schetsen. Bekijk afbeelding 13 en 14 (een foto van een mandril). De mandril was als diersoort een interessant onderwerp voor een expressionist zoals Kokoschka. Geef hiervoor twee redenen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft twee van de volgende redenen waarom de mandril een interessant onderwerp was voor een expressionist: de mandril valt op door bijzondere, felle of zuivere kleuren (zoals blauw en geel in de vacht en de roze snuit), wat past bij de belangstelling van expressionisten voor sterke kleurcontrasten; de mandril heeft opvallende proporties (een grote kop, een groot kort lijf, kleine klauwen), wat past bij de belangstelling voor vervormingen en uitvergrotingen; de mandril heeft een sterke grimas of een masker dat lijkt op menselijke emotie, en het gevoelsleven is een belangrijk onderwerp voor expressionisten; de mandril is een wild, primitief of exotisch dier, wat past bij de belangstelling voor het onbekende leven ver van de westerse cultuur. (2p)

Per juiste reden 1 punt, met twee juiste redenen is het maximum 2. Een reden verwijst naar het kenmerk van de mandril (kleur, proporties, grimas, of het wilde en exotische dier) en naar de belangstelling van expressionisten daarvoor.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

Bekijk afbeelding 13. In 1926 schreef Kokoschka over de mandril George: “Toen ik hem aan het schilderen was, zag ik een wilde, geïsoleerde kerel, bijna als een spiegelbeeld van mezelf. Iemand die alleen wil zijn.” Op de site van museum Boijmans van Beuningen wordt over De mandril geschreven: “Kokoschka benadrukt in zijn schilderij het wilde en ongetemde, waarmee hij het dier als het ware zijn vrijheid teruggeeft.” Kokoschka plaatste George in zijn schilderij niet in de omgeving waarin hij hem had geobserveerd. De aanpassing die hij in de voorstelling deed, zou je kunnen interpreteren als een uiting van zijn eigen behoefte aan vrijheid. Leg deze interpretatie uit aan de hand van beide citaten en de voorstelling van het schilderij.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een interpretatie van het schilderij als zelfportret of als persoonlijke uiting van de schilder, aan de hand van het citaat van Kokoschka (de mandril lijkt op hemzelf). (1p)
  • Legt een relatie tussen de interpretatie 'vrijheid teruggegeven' uit het citaat van Boijmans en de ingreep van de kunstenaar, bijvoorbeeld: de mandril wordt bevrijd of in een natuurlijke omgeving geplaatst in plaats van in een kooi in de dierentuin. (1p)

Twee onderdelen van elk 1 punt: een interpretatie van het schilderij als zelfportret of persoonlijke uiting van de schilder aan de hand van het citaat, en een relatie tussen 'vrijheid teruggegeven' uit het citaat van Boijmans en de ingreep van de kunstenaar (de mandril bevrijden of in een natuurlijke omgeving plaatsen).

Vraag 19 in het hele examen

afbeelding 15

afbeelding 15
afbeelding 15 hoogte 160 cm

Beeld Birthday Suit van Joseph Klibansky, gemaakt van gepolijst brons. Een naakte orang-oetan met een puntige feesthoed op het hoofd staat op een zwart voetstuk. Het oppervlak glanst.

afbeelding 16

afbeelding 16
afbeelding 16

Detail van het beeld uit afbeelding 15: het hoofd en het bovenlijf van de orang-oetan, met de feesthoed op het hoofd en een pijp in de mond. Het glanzende oppervlak toont rimpels en plooien in de huid.

Vraag 20 2 punten

Op afbeelding 15 zie je het beeld Birthday Suit (2019) van de Nederlandse kunstenaar Joseph Klibansky (1984). Het beeld stelt een orang-oetan in 'feestkostuum' voor en is gemaakt van gepolijst brons. Bekijk afbeelding 15 en het detail op afbeelding 16. Je zou de orang-oetan in Birthday Suit kunnen typeren als tragikomisch. Geef een argument voor deze typering. Betrek zowel het tragische als het komische in je antwoord.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft het tragische aspect met een voorbeeld, bijvoorbeeld: de orang-oetan staat met feestattributen op een sokkel tentoongesteld, alsof hij een kunstje moet uitvoeren. (1p)
  • Beschrijft het komische aspect met een voorbeeld, bijvoorbeeld: de absurde combinatie van een naakte aap met feestattributen (aap als mens), of de clowneske blik en de afwijkende proporties (dikke buik, klein geslacht). (1p)

Het tragische en het komische elk 1 punt, mits met een voorbeeld beschreven. Tragisch: de orang-oetan staat met feestattributen op een sokkel tentoongesteld, als 'voor aap', alsof hij een kunstje moet opvoeren. Komisch: de absurde combinatie van een naakte aap met feestattributen (aap als mens), of de clowneske blik en de afwijkende proporties (dikke buik, klein geslacht).

Vraag 20 in het hele examen

figuur 6

figuur 6
figuur 6

Foto van een zwarte pet met witte opdruk. Op de pet staat 'Picasso' doorgehaald, en daaronder 'Klibansky'. De pet ligt op een doos met een zwart-wit getekend patroon.

Vraag 21 2 punten

Klibansky staat aan het hoofd van het bedrijf Studio Joseph Klibansky. Hij speelt met zijn kunst in op trends in de markt en besteedt veel aandacht aan netwerken en marketing. Beelden als Birthday Suit zijn zeer prijzig en met name in trek bij beroemdheden. Via zijn webshop verkoopt hij onder meer sieraden en petjes die in oplage worden gemaakt. Op figuur 6 zie je zo'n petje met het opschrift 'Picasso Klibansky' (met 'Picasso' doorgehaald). Ondanks zijn (commerciële) succes klinkt er vanuit de Nederlandse kunstwereld vaak kritiek op Klibansky. Zijn werk zou gelikt en commercieel zijn. Volgens Klibansky moeten kunst en commercie juist samengaan. De pet op figuur 6 sluit aan bij Klibansky's visie op kunst, maar is ook te zien als Klibansky's antwoord op de kritiek uit de kunstwereld. Leg aan de hand van figuur 6 uit dat de pet aansluit bij Klibansky's visie op kunst, en dat de pet te zien is als Klibansky's antwoord op de kritiek uit de kunstwereld.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de pet aansluit bij Klibansky's visie op kunst, bijvoorbeeld: in zijn visie gaan hoge kunst en lage kunst samen, en een gesigneerd petje in oplage verkopen is commercieel en werkt als merchandise; Klibansky zet zichzelf met zijn naam op de pet als merk in de markt. (1p)
  • Legt uit dat de pet te zien is als Klibansky's antwoord op de kritiek uit de kunstwereld, bijvoorbeeld: de naam 'Picasso' symboliseert de grote, gevestigde kunstenaar en is doorgestreept en vervangen door Klibansky's eigen naam, waarmee hij laat zien dat hij net zo belangrijk is als Picasso, of de hedendaagse kunstenaar op zijn manier te werk gaat, of de kunstwereld een spiegel voorhoudt door Picasso ook als merk neer te zetten. (1p)

Twee onderdelen van elk 1 punt: de aansluiting bij de visie op kunst (kunst en commercie gaan samen; een gesigneerd petje in oplage is merchandise), en het antwoord op de kritiek (de naam Picasso is doorgehaald en vervangen door die van Klibansky, waarmee hij zichzelf net zo belangrijk of hedendaags neerzet).

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

De Nederlandse kunstwereld is verdeeld over het werk van Klibansky. In Museum de Fundatie (Zwolle) kreeg Klibansky een solotentoonstelling en kocht het museum een werk van hem aan. Dit leidde tot kritiek van onder andere Robbert Roos, directeur van Kunsthal KAdE (Amersfoort). Hij typeerde Klibansky's werk als “commerciële marketing rommel”. Wat vind jij: is Klibansky vooral een kunstenaar of juist een zakenman? Ondersteun je antwoord met twee argumenten.

Bekijk het antwoord
  • Ondersteunt het antwoord met twee juiste argumenten. Voor kunstenaar, bijvoorbeeld: zijn kunstwerken hebben betekenis, wat getuigt van creativiteit; in zijn werk komen nieuwe en traditionele technieken samen, wat een innovatieve houding laat zien; het werk van een team assistenten doet niets af aan het kunstenaarschap, hij is een conceptuele of hedendaagse kunstenaar; zijn kunstwerken zijn esthetisch en knap gemaakt en tonen gevoel voor esthetiek en ontwerptalent; hij maakt objecten of laat objecten maken en presenteert ze als kunst. Voor zakenman, bijvoorbeeld: hij zet zijn werk en zichzelf als merk in de markt, bijvoorbeeld via zijn webshop, wat een commerciële instelling laat zien; hij speelt in op trends in de markt, wat een commerciële instelling laat zien; hij besteedt veel aandacht aan netwerken en marketing. (2p)

Per juist argument 1 punt. Argumenten voor 'kunstenaar' en argumenten voor 'zakenman' zijn beide goed. Ook een juist argument voor elk van de twee kanten levert maximaal 2 punten op.

Vraag 22 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Samen bouwen en vormgeven

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6

Op afbeelding 1 zie je een miniatuur die Jean Fouquet rond 1465 maakte in opdracht van de hertog van Nemours. De voorstelling verwijst naar het Bijbelverhaal over koning Salomo die in opdracht van God een schitterende tempel in Jeruzalem liet bouwen. Volgens de verhalen werd de tempel zo'n 500 jaar later totaal verwoest. Fouquet schilderde de tempel van Salomo in de vorm van een gotische kerk, zoals de kathedraal van Tours die je ziet op figuur 1.

[figuur 1: zie het originele examen]

Bekijk figuur 1. De rijke versiering in de vorm van pinakels en beeldhouwwerken zijn kenmerkend voor de gotische bouwstijl.

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. Kunsthistorici nemen aan dat Fouquet de kathedraal uit zijn geboortestad Tours als voorbeeld heeft genomen voor zijn 'tempel van Salomo'.

Bekijk afbeelding 1 en het detail op afbeelding 2. In de middeleeuwen hadden schilders en beeldhouwers nog niet zo’n voorname status als in de renaissance: beeldhouwers waren ambachtsmannen. Op afbeelding 2 zie je links onderin een beeldhouwer aan het werk.

Bekijk afbeelding 1. Links op afbeelding 1 is het paleis van koning Salomo afgebeeld. Fouquet plaatste de bouwmeester naast de koning op het balkon van het paleis.

De miniatuur van Fouquet is onderdeel van een uitgebreid manuscript met religieuze, deels ook historische verhalen. Het manuscript is speciaal gemaakt voor de hertog van Nemours. Opdrachtgevers van dergelijke rijk geïllustreerde manuscripten hadden vaak zowel religieuze als maatschappelijke redenen om zo'n opdracht te verstrekken.

Op afbeelding 3 zie je een houtsnede met een voorstelling van een middeleeuwse kathedraal gemaakt door de kunstenaar Lyonel Feininger. De houtsnede werd gebruikt voor het omslag van het manifest dat in 1919 verscheen bij de oprichting van het Bauhaus: de nieuwe opleiding voor kunstenaars, vormgevers en architecten. Het manifest riep kunstenaars op om niet langer kunst te maken, maar om samen het dagelijks leven vorm te geven en te vernieuwen.

Bekijk afbeelding 3. De middeleeuwse kathedraal staat onder meer voor de vernieuwing die het Bauhaus in het onderwijs wilde realiseren.

De Duitse kunstenaar Marianne Brandt begon haar opleiding aan het Bauhaus in 1923. Als een van de eerste vrouwelijke studenten werd ze toegelaten op de metaalwerkplaats. Op afbeelding 4 zie je een aluminium plafondlamp die Brandt ontwierp tijdens haar studie aan het Bauhaus.

Bekijk afbeelding 4. Het ontwerp van deze lamp was vernieuwend en paste bij het streven van het Bauhaus om kwalitatief hoogwaardige en betaalbare producten op de markt te brengen.

Naast haar werk op de metaalwerkplaats, experimenteerde Marianne Brandt met fotografie en fotomontages. Op afbeelding 5 zie je een zelfportret. De foto is gemaakt in haar studentenkamer in het Bauhaus- gebouw in Dessau. Op figuur 2 zie je links het gedeelte van het gebouw waarin de studentenflats zich bevonden.

[figuur 2: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 5. Brandt presenteert zichzelf in dit portret als een vernieuwer, als een kunstenaar met een nieuwe visie op vormgeving.

Na haar opleiding kreeg Brandt een aanstelling als hoofd van de ontwerpafdeling van de Duitse metaalwarenfabriek Ruppelwerke, waar ook 'luxeartikelen' van gelakt blik werden gemaakt. In een brief aan haar voormalige leermeester van het Bauhaus deed ze haar beklag over de in haar ogen onsamenhangende collectie, veelal kitscherige ontwerpen en de hiërarchische verhoudingen binnen het bedrijf.

Op afbeelding 6 zie je de fotomontage die Brandt rond 1930 maakte. De titel is Met alle tien vingers. In Duitsland was dit een uitdrukking voor het goed volbrengen van je taak, met inzet van al je talenten.

Stelling: Het werk op afbeelding 6 is te zien als een kritisch commentaar op de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt.

Vraag 9 2 punten

Geef een argument ter ondersteuning van deze stelling. Betrek de titel van het werk in je argumentatie.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (commentaar) De vrouw mag dan talent hebben, ze is nog steeds ondergeschikt aan / moet nog knielen voor de man die de baas is / de zaken regelt (1)
  • (titel) De handen van de getalenteerde vrouw (met gespreide vingers) / 'haar 10 vingers' worden namelijk door de man gecontroleerd / bestuurd / bepaald (alsof ze zijn marionet is) (1)

Vraag 9 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Levensverhaal op wandtapijt

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 7 tot en met 14

Grayson Perry is een van de bekendste hedendaagse Britse kunstenaars. Zijn oeuvre omvat onder andere werken in keramiek, wandkleden en modeontwerpen. Daarnaast is hij actief als schrijver en filmmaker.

Op afbeelding 7 zie je The Walthamstow Tapestry (Het tapijt uit Walthamstow), een zeven meter lang wandtapijt dat Perry maakte in 2009. Het tapijt is geweven. De titel verwijst naar de Londense wijk waar Perry's atelier gevestigd was toen hij het tapijt ontwierp.

Bekijk afbeelding 7. Het tapijt stelt de levensloop van een mens voor. Perry verbeeldt deze levensloop op verschillende manieren. Zo is de gele lijn met 'trappetjes' te zien als de ontwikkeling en maatschappelijke carrière van de mens.

Bekijk afbeelding 7 en de details op afbeelding 8 en 9. Perry stelt dat ons (westerse) bestaan niet los te zien is van de consumptiemaatschappij waarin we leven.

[figuur 3: zie het originele examen]

Grayson Perry laat zich inspireren door mode, kunstnijverheid, volkskunst en door de geschiedenis van tapijtkunst. Het middeleeuwse Tapijt van Bayeux is een belangrijk voorbeeld uit die geschiedenis. Je ziet enkele delen uit dit tapijt op figuur 3. Op afbeelding 10 en 11 zie je twee details.

Het ruim zeventig meter (!) lange, geborduurde tapijt is gemaakt in de 11e eeuw en verbeeldt een historische slag in Engeland. Tot op de dag van vandaag hebben kunsthistorici nog niet kunnen achterhalen door wie het tapijt gemaakt is, al duiden de verschillende borduurstijlen op meerdere makers.

Bekijk afbeelding 10 en 11. De makers borduurden met dikke wol op een linnen ondergrond. Daarbij gebruikten ze slechts acht kleuren. Ondanks het gebruik van dikke wol en een beperkt kleurenpalet, lukte het de makers te zorgen voor een levendige variatie in de vormgeving van de mens- en dierfiguren.

Bekijk afbeelding 10 en 11. In de middeleeuwen konden de meeste mensen niet lezen. Om die reden moest het verhaal zo helder en duidelijk mogelijk in beeld worden gebracht.

Bekijk afbeelding 7 tot en met 11 en figuur 3. The Walthamstow Tapestry is (mede) gebaseerd op het tapijt van Bayeux.

Dat Grayson Perry zo bekend is komt niet alleen door zijn werk, maar ook door zijn kleurrijke persoonlijkheid. Regelmatig verkleedt de kunstenaar zich als vrouw, zijn alter ego Claire, en rijdt hij op een opvallende motor (zie afbeelding 12 en 13). De teddybeer die Perry kreeg toen hij als kind de mazelen had, speelt ook een belangrijke rol in zijn leven (zie afbeelding 14). Hij kent aan deze knuffel, die hij Alan Measles (Alan Mazelen) noemt, goddelijke krachten toe, gebruikt hem als inspiratiebron voor zijn werk en neemt hem mee in een 'reliekhouder' achterop zijn motor.

Bekijk afbeelding 7 tot en met 9 en 12 tot en met 14. Ofschoon Perry in zijn doen en laten vrij extreem is, wil hij dat zijn werk toegankelijk is voor een breed publiek. Met The Walthamstow Tapestry brak hij naar eigen zeggen door bij het grote publiek.

Bekijk afbeelding 7 tot en met 9. Perry streeft met zijn werk en zijn alter ego Claire ernaar de beschouwer bewust te maken van vaste denkbeelden over gender en rolpatronen (bijvoorbeeld tussen mannen en vrouwen).

Vraag 13 3 punten

Toon dit aan met drie voorbeelden uit afbeelding 10 en/of 11.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − Er zijn (bij de mens- en dierfiguren) verschillende soorten borduursteken toegepast. − Er is variatie aangebracht in het formaat van de figuren, zoals kleine (mens- en dier)figuren in de randen en grotere (mens- en dier)figuren in het midden. − Er is gevarieerd in kleur / in kleurcontrasten: zo zijn binnen een figuur en/of tussen figuren onderling verschillende kleurcontrasten toegepast (rood, blauw, wit). − Er zijn verschillende patronen in de kleding van de mensen zichtbaar (zoals in de maliënkolders en de gestreepte sokken van de persoon die neergestoken wordt). per juist antwoord (1) (3)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Geef een verklaring voor de populariteit van dit wandkleed

  • gebaseerd op aspecten uit het leven van deze kunstenaar.
  • gebaseerd op de kunstgeschiedenis.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • aspect uit het leven van de kunstenaar (een van de volgende): (1p)
    • De The Walthamstow Tapestry bevat aspecten uit Perry's leven, zoals de motor waarop hij (Claire) rijdt, zijn liefde voor zijn knuffel of de verwijzing naar zijn atelier (het ontstaan van het kleed) en zou het levensverhaal van Perry en/of zijn alter ego Claire kunnen zijn. Daarmee lijkt dit kunstwerk dicht op de huid van de kunstenaar te liggen (en dat vinden kunstliefhebbers aantrekkelijk / herkenbaar).
    • Perry geeft zich bloot, en dat maakt het werk toegankelijk / herkenbaar voor mensen uit alle lagen van de bevolking.
  • verklaring op basis van de kunstgeschiedenis (een van de volgende): (1p)
    • Het levensverhaal is een klassiek thema in de kunstgeschiedenis, zoals het leven van Christus of dat van andere heiligen / helden / goden / (beroemde) personen. Iedereen kan zich daarin herkennen. (Bovendien geeft Perry een alledaagse invulling aan het thema: hij maakt het van nu).
    • Het wandkleed sluit qua vormgeving / voorstelling aan bij popart / is herkenbaar door verwijzingen naar de consumptiemaatschappij.

Vraag 16 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Levende sculpturen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 15 tot en met 19

Eind jaren zestig werden in verschillende musea tentoonstellingen over moderne kunst georganiseerd waarin de verhouding tussen kunst en leven aan de orde werd gesteld. In het Stedelijk Museum Amsterdam was de tentoonstelling 'Op losse schroeven' (1969) te zien. Een criticus constateerde destijds: "Een tentoonstelling niet van mooie schilderijen en gave sculpturen, maar van houdingen, processen, ontwerpen, situaties. Als er iets op losse schroeven wordt gezet, dan is het de traditionele omgang met de kunst door musea, galeries, verzamelaars en het publiek."

De Nederlandse kunstenaar Marinus Boezem gaf museummedewerkers de opdracht om uit alle ramen van het Stedelijk Museum beddengoed te hangen. Op figuur 4 zie je een indruk van het beoogde resultaat.

[figuur 4: zie het originele examen]

Bekijk figuur 4. Boezem wilde met dit project "een frisse wind" door het museum laten waaien. Dat past bij wat de criticus opmerkte over het doorbreken van de traditionele omgang met kunst.

Tijdens de opening van de tentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam kwam het Britse kunstenaarsduo Gilbert & George langs. Het duo bestaat uit Gilbert Proesch (1943) en George Passmore (1942). Ze leerden elkaar kennen op de kunstacademie in Londen en sinds 1969 leven en werken ze samen.

Gilbert & George

  • het duo was officieel geen deelnemer aan de tentoonstelling
  • bleef tijdens de opening enkele uren bewegingsloos op de trap van het museum staan. Op afbeelding 15 zie je een foto van het duo op de trap.

Bekijk afbeelding 15. Het werk kreeg de titel Living Sculpture (Levende sculptuur) en bevat naast de titel nog enkele verwijzingen naar traditionele beeldhouwkunst.

[figuur 5: zie het originele examen]

Bekijk figuur 5. Op figuur 5 zie je een ander aanzicht van Living Sculpture op de trap van het museum. Net als het werk van Boezem, verbindt het kunstwerk van Gilbert & George kunst met het leven.

Kunst en leven vallen voor Gilbert & George samen. Scènes uit het dagelijks leven van het kunstenaarsduo vormen dan ook de belangrijkste onderwerpen van hun beeldende werk. Op afbeelding 16 zie een collage van foto's uit de serie The drinking pieces (De drank stukken) uit 1972. De opname werd gemaakt tijdens een 'avondje drinken'. Uit de afdrukken stelden de kunstenaars de collage samen.

Bekijk afbeelding 16. In eerste instantie wekt het werk de indruk dat het kunstenaarsduo zelf dronken was bij het maken van de opname.

Toch bestaat het werk op afbeelding 16 niet uit snapshots die gemaakt zijn tijdens een 'avondje drinken'. Het werk bestaat uit verschillende bewerkingen van een en dezelfde opname.

In 1970 verkondigden Gilbert & George onder de noemer 'What our Art Means' (Wat onze kunst betekent) dat ze Art for All (Kunst voor iedereen) wilden maken: "We willen dat onze kunst […] direct tot de mensen spreekt, over hun leven gaat en niet over hun kennis van kunst. De twintigste eeuw is vervloekt met onbegrijpelijke kunst. De decadente kunstenaars komen alleen voor zichzelf op en voor een select gezelschap dat de gewone buitenstaander uitlacht en verwerpt. Wij stellen dat raadselachtige, obscure en op vorm gebaseerde kunst decadent is, en een wrede ontkenning is van het leven van mensen."

Het kunstenaarsduo geeft in dit citaat kritiek op de abstracte en conceptuele kunst van de twintigste eeuw die zij "decadent" noemen.

Op afbeelding 17 zie je het werk Shitted (Bescheten) uit 1983. Dit werk bestaat uit een samenstelling van zestien grote fotoprints, waarop enkele uitwerpselen te zien zijn. De twee figuren onderin zijn Gilbert & George zelf.

Shitted is in de visie van Gilbert & George een goed voorbeeld van wat zij "kunst voor iedereen" noemen.

Tijdens de eerste lockdown als gevolg van COVID-19 in 2020 maakte Gilbert & George elke dag een kort filmpje over hun dagelijkse routine: over hoe zij samen eten, samen werken en samen zorgen voor voldoende beweging. Deze filmpjes werden door hun galerie op Instagram gedeeld. Op afbeelding 18 en 19 zie je twee stills uit deze filmpjes.

Bekijk afbeelding 17, 18 en 19. Stelling: De Instagramfilmpjes van Gilbert & George sluiten beter aan bij het principe van 'kunst voor iedereen', dan het werk Shitted.

Vraag 18 2 punten

Geef twee manieren waarop het project van Boezem de traditionele omgang van het museum met kunst doorbreekt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De traditionele omgang met kunst wordt doorbroken door (twee van de volgende): − (productie) niet zelf een (kant en klaar) kunstwerk te maken (dat in het museum gepresenteerd wordt), maar slechts een instructie te leveren / door de uitvoering van het werk aan museummedewerkers over te laten. − (presentatie) het kunstwerk niet zoals gebruikelijk binnen (en daardoor veilig) in een museumzaal te plaatsen, maar uit de ramen te hangen / half buiten te plaatsen (waardoor voorbijgangers als het ware museumbezoekers worden). − (voorbijgaand) geen kunstwerk van duurzaam materiaal te maken (eeuwigheidswaarde), maar een tijdelijk project te realiseren (dat na de actie verloren gaat). − (functieverandering) het beddengoed buiten te hangen en daarmee de functie van het museum te veranderen in / te vergelijken met een woonhuis. − (waarde) het kunstwerk (anders dan schilderijen of beeldhouwwerken) uit alledaagse materialen samen te stellen, namelijk beddengoed. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 21 2 punten

Beschrijf twee manieren waarop het werk van Gilbert & George kunst en leven met elkaar verbindt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − De kunstenaars presenteren zichzelf / hun lichamen als (levend) kunstwerk. − De kunstenaars staan letterlijk op hetzelfde niveau als en/of tussen het publiek. − De kunstenaars staan op een (doorgangs)plek die gewoonlijk niet voor kunst bedoeld is (de trap). − De kunstenaars zijn onaangekondigd (als gasten) langsgekomen en hebben zelf een plek ingenomen op de tentoonstelling (ze representeren de overgang van het gewone leven naar kunstwerk). − De kunstenaars zijn ('als standbeeld') gekleed in alledaags kostuum (ze onderscheiden zich nauwelijks van de andere gasten, behalve dat ze geschminkt zijn). per juist antwoord (1) (2)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Toon dit aan met twee voorbeelden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Dit is af te leiden uit (twee van de volgende): − het feit dat Gilbert & George ten voeten uit in dezelfde houding op de foto staan en de ruimte en de positie van hen daarin steeds dezelfde is. − het feit dat elke foto een ander vervormd fragment / schuine uitsnede van een en dezelfde basisfoto laat zien. − de lichtvlekken op en/of bollingen in de foto's, die het resultaat zijn van een bijzonder afdrukproces. − het feit dat het centrum scherper is dan de randen (vignettering), wat het resultaat is van een bijzonder afdrukproces (als variant van dezelfde basisfoto). per juist antwoord (1) (2)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 3 punten

Geef aan de hand van het citaat drie van hun kritiekpunten op de abstracte en conceptuele kunst.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De abstracte en conceptuele kunst (drie van de volgende): − spreekt niet direct tot de mensen. − gaat niet over het leven van de mensen / ontkent op wrede wijze het leven van de mensen. − gaat over kennis van kunst. − is onbegrijpelijk. − is alleen voor de kunstenaar zelf interessant en voor een klein groepje ingewijden / elitair publiek. − bestaat uit liefhebbers van kunst die neerkijken op anderen / het brede publiek. − gaat alleen over vorm. per juist antwoord (1) (3)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Geef aan de hand van Shitted

  • een argument dat deze visie ondersteunt.
  • een argument dat tegen de visie van Gilbert & George ingaat.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (argument ter ondersteuning) Het werk Shitted is een voorbeeld van "kunst voor iedereen" omdat het figuratief werk is / de voorstelling herkenbaar is: namelijk Gilbert & George omringd door drollen (1)
  • (argument tegen) Het betreft weliswaar een herkenbare voorstelling (figuratief, dichtbij het leven) van Gilbert & George omringd door drollen, maar de betekenis ervan is niet duidelijk: het werk lijkt de beschouwer te bespotten (alsof het duo 'met poep gooit' of doordat de kunstenaars hun tong uitsteken naar de beschouwer) en/of omdat het toch weer kunst is die over kunst(geschiedenis) lijkt te gaan (1)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Geef een argument ter ondersteuning van deze stelling.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • argument ter ondersteuning (een van de volgende): − Instagram is voor iedereen (gratis) toegankelijk, en zo bereiken Gilbert & George een breed publiek en/of voor Shitted moet je toch eerst naar het museum (dan behoor je al tot de incrowd van de kunstwereld). − Door de Instagramfilmpjes krijgt iedereen een kijkje in het leven van het kunstenaarsduo (tijdens een lockdown), wat de betrokkenheid van de beschouwer bij het leven (als kunst) van de kunstenaars vergroot (en dat is bij Shitted niet het geval). − 'Leven tijdens lockdown' is een voor iedereen herkenbaar thema, en dat geldt niet voor Shitted waarvan het thema onduidelijk is. (1)

Vraag 26 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tussen twee werelden

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 20 tot en met 24

Marjane Satrapi (1969) is een illustrator, striptekenaar en filmmaker van Iraanse afkomst. Tussen 2001 en 2005 bracht ze de graphic novel Persepolis uit: een roman in de vorm van een stripverhaal. In het boek beschrijft ze hoe ze als jong meisje opgroeit in een tijd van oorlog en revolutie, haar schooltijd in Europa (Oostenrijk) en haar terugkeer naar Iran als jonge vrouw. Satrapi noemt het boek een combinatie van persoonlijke ervaringen, (historische) feiten en fictie.

Op figuur 6 zie je het eerste hoofdstuk waarin ze beschrijft dat alle meisjes sinds de Islamitische Revolutie in 1978 een hoofddoek moeten dragen.

[figuur 6: zie het originele examen]

Op afbeelding 20 zie je een detail van de pagina op figuur 6. Boven in de tekstbalk staat: "Ik wist niet wat ik van de hoofddoek moest denken. Ik was erg gelovig, maar net als mijn ouders ook modern en progressief." Ze ervaart dit als leven tussen twee werelden: de westerse en de Arabische.

Bekijk afbeelding 20. Satrapi verbeeldt het leven tussen twee werelden: de westerse en de Arabische.

Tijdens haar middelbare schooltijd in Oostenrijk ontdekt Satrapi dat er veel vooroordelen over Iran bestaan. Zo menen haar vrienden dat Iran qua ontwikkeling achterloopt bij Europa. Satrapi keert enkele jaren later terug naar Iran voor een opleiding aan de kunstacademie. Daar merkt ze dat de conservatieve regering in Iran sinds de revolutie grote invloed heeft op het onderwijs

  • ook op de kunstacademie.

[figuur 7: zie het originele examen] In de tekst in het kader links boven staat: "Om ons niet van het rechte pad af te leiden waren onze ateliers gescheiden van die van de mannen."

En in de tekstballon van de docent staat: "Ik ben jullie anatomiedocent. Vroeger tekenden we naakten maar inmiddels zijn de tijden veranderd. Jullie model zal bedekt zijn. Probeer er wat moois van te maken."

Bekijk figuur 7. Op figuur 7 zie je een pagina over een les modeltekenen. Satrapi geeft op deze pagina commentaar op de les modeltekenen aan de academie in Iran.

Satrapi's stijl past goed bij het verhaal dat ze wil vertellen in deze graphic novel.

Op afbeelding 21 en 22 zie je affiches die door de Iraanse grafisch vormgever Reza Abedini ontworpen zijn. Sinds de Islamitische Revolutie bestaat er in Iran een taboe op het weergeven van mensen en dieren. Abedini verwijst in zijn werk regelmatig naar dat taboe en maakt het tot onderwerp van zijn werk.

Bekijk afbeelding 21 en 22.

Bekijk afbeelding 21 en 22. Abedini past tekst niet alleen toe als informatie, hij gebruikt tekst ook als middel om een voorstelling op te roepen en een illusie van ruimtelijkheid te creëren.

Op afbeelding 23 zie je het affiche dat Abedini maakte voor een tentoonstelling van zijn eigen werk in Iran. De titel van de tentoonstelling was 'In the beginning …'. Hij verwees daarmee onder meer naar een zin uit de Bijbel: "In het begin was het Woord" en naar Perzië, de oude benaming voor Iran. Het affiche toont zijn zelfportret, met op zijn trui en gezicht traditionele Perzische diagrammen en bloemmotieven.

Bekijk afbeeldingen 23 en het detail op afbeelding 24. Over zijn ontwerpen zegt Abedini: "Mijn belangrijkste doel is een brug te slaan tussen de Perzische traditie en onze hedendaagse cultuur."

Vraag 28 2 punten

Beschrijf aan de hand van de voorstelling twee commentaren van Satrapi op de les modeltekenen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (geen zicht op anatomie, de les is zinloos) Het model is volledig bedekt / gekleed (niet naakt), zoals bij modeltekenen gebruikelijk is ter bestudering van de anatomie. De les is daarmee vrij zinloos geworden (want op deze manier leer je niet om de anatomie van het menselijk lichaam te tekenen). − (beperkte vormentaal) Het lichaam van het model is volledig bedekt / het model is bedekt door een donkere/zwarte sluier / chador, waarmee Satrapi laat zien dat de verschillende aanzichten steeds dezelfde (decoratieve) vorm / driehoek opleveren (in plaats van een interessante ruimtelijke vorm). − (traditionele rolverdeling) Er nemen alleen vrouwen deel aan de les modeltekenen (gescheiden van mannen), en de docent is een man, waarmee Satrapi commentaar geeft op de traditionele rolverdeling in de les modeltekenen. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 2 punten

Geef hiervoor twee redenen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De sobere / sterk gestileerde stijl leidt niet af (is kernachtig), waardoor de nadruk komt te liggen op de inhoud van het verhaal dat Satrapi wil vertellen / op de universele beeldtaal (1)
  • Het werken in zwart-wit past goed bij het verhaal dat Satrapi wil vertellen over twee verschillende / contrasterende culturen (1)

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 2 punten

Geef twee manieren waarop Abedini het taboe op het afbeelden van mensen tot onderwerp maakt van zijn werk.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Dit doet hij door (twee van de volgende): − (delen van) menselijke figuren / vormen op te bouwen uit versierende letters / uit teksten (kalligrafie als decoratie gebruiken). − (driedimensionaliteit ontkennen) menselijke figuren als silhouetten weer te geven. − de menselijke figuren onherkenbaar te maken / hun identiteit te verbergen achter decoratieve patronen en/of door het aansnijden van het gezicht. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Geef een interpretatie van het affiche / het zelfportret waarin je

  • het doel van Abedini aantoont en
  • de titel van de tentoonstelling uitlegt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een goed antwoord omvat een beschrijving van het affiche / zelfportret waarin wordt aangetoond

Voorbeeld van een goed antwoord is:

  • (1) Abedini slaat in dit affiche een brug tussen traditionele Perzische en hedendaagse cultuur door zijn hedendaagse zelfportret / zijn portret als 'maker' te voorzien van Arabische / Perzische patronen.
  • (2) De titel "In the beginning…" verwijst naar Abedini's 'begin', zijn Iranese afkomst en zijn ontwikkeling als kunstenaar / vormgever.

Vraag 32 in het hele examen

2023, tijdvak 2: In het atelier van de schilder

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13

De in Dordrecht geboren schilder Ary Scheffer (1795-1858) groeide op in een kunstenaarsfamilie. Na de dood van zijn vader verhuisde het gezin in

1811 naar Parijs. In die tijd was Parijs een belangrijk centrum van de kunsten. De talentvolle Ary Scheffer ging in de leer bij een academisch geschoolde kunstenaar en ontwikkelde zich al gauw tot een volleerd en succesvol kunstenaar. Hij kreeg toegang tot de hoogste kringen. Aristocraten en voorname burgers gaven hem opdrachten voor het maken van portretten.

Op afbeelding 9 zie je Ary Scheffer aan het werk in zijn atelier. Het schilderij is gemaakt door zijn neef Johannes Lamme.

Bekijk afbeelding 9. Scheffer wordt hier gepresenteerd als een vakman met een volwaardig ingericht hoog en groot atelier. Je ziet allerlei kunstenaarsbenodigdheden uitgestald die zijn professionaliteit benadrukken, zoals de schilderkist rechts van Scheffer.

Naast het maken van portretten richtte Scheffer zich op de productie van historiestukken: schilderijen met historische, mythologische of religieuze onderwerpen, zoals het schilderij De Hemelse en Aardse Liefde op afbeelding 10.

Bekijk afbeelding 9 en 10. Bij de uitwerking van De Hemelse en Aardse Liefde bestudeerde Scheffer verschillende objecten uit zijn atelier.

Bekijk afbeelding 10 en het detail op afbeelding 11. De vrouwen op dit schilderij stellen twee verschillende soorten liefde voor. De vrouw links staat in de christelijke leer voor de 'goede' of ware hemelse (geestelijke) liefde en de vrouw rechts voor de 'gevaarlijke' of verleidelijke (lichamelijke) liefde.

De voorstelling op afbeelding 9 is door Johannes Lamme zorgvuldig in scène gezet, en biedt als het ware een rondleiding door het atelier van Scheffer.

Een dergelijk 'kijkje in het atelier' (zoals het werk op afbeelding 9) was van economische betekenis voor Scheffer.

Op afbeelding 12 zie je een schilderij van het atelier van Édouard Manet. Manet zit links voor de schildersezel. De mensen om hem heen zijn vrienden, onder wie de jonge schilders Monet en Renoir, en de journalist/schrijver Emile Zola. Het olieverfschilderij werd in 1870 gemaakt door Henri Fantin-Latour, een goede vriend van Manet.

Het beeld van Manet in zijn atelier verschilt van dat van Scheffer in zijn atelier. Het schilderij van het atelier van Manet roept een ander beeld op van diens kunstenaarschap.

Het schilderij op afbeelding 12 lijkt een momentopname, alsof het werk ter plekke en direct 'naar de waarneming' is geschilderd. Toch is uit de voorstelling en de toegepaste techniek af te leiden dat het hier niet om één momentopname kan gaan, maar om een zorgvuldig opgebouwd schilderij dat waarschijnlijk tot stand kwam in het atelier van Fantin-Latour.

Op afbeelding 13 zie je een beroemd schilderij van Édouard Manet: Olympia uit 1863. Toen het werk op de Salon van 1865 in Parijs tentoongesteld werd, veroorzaakte het een schandaal. Een criticus schreef dat het lichaam van de vrouw op het schilderij hem deed denken aan een lijk in een lijkenhuis.

Ondanks de kritiek op zijn werk was Manet van grote invloed op het werk van enkele vernieuwende schilders uit de tweede helft van de negentiende eeuw: de realisten en de impressionisten.

Vraag 11 3 punten

Leg aan de hand van drie aspecten van de voorstelling uit dat de lichamelijke liefde wordt gezien als gevaarlijk.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − De vrouw rechts is nadrukkelijk naakt en dat duidt op het gevaar van verleiding / seksueel verlangen. − De rechterhand van de vrouw rust op de kop van een roofdier, en dat duidt op het gevaar van verleiding / op de vrouw als roofdier (van de jacht). − De vrouw rechts is gekleed in een rood gewaad, en rood duidt op het gevaar van bloed en/of verleiding / aantrekkingskracht. − De wijnranken in het haar / in het wat losse kapsel van de vrouw rechts duidt op het losbandige / wilde karakter van de vrouw. − De vrouw rechts heeft een bloem in haar hand die verwelkt / waarvan de bloemblaadjes uitvallen en dat duidt op de vergankelijkheid van aardse schoonheid en liefde (die is maar van korte duur en daardoor 'gevaarlijk'). per juist antwoord (1) (3)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Geef hiervoor een argument.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Met een dergelijk 'kijkje in het atelier' kon Scheffer zijn voornaamheid / professionaliteit / ondernemerschap laten zien en aanprijzen bij potentiële klanten (een soort visitekaartje). (1)

Vraag 13 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Betoverende boeken

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 19

Op afbeelding 14 en 15 zie je de Lebuïnus codex. Dit middeleeuwse boek is gemaakt rond 1100 na Chr. Het boek is rijk gedecoreerd met zilver, goud, edelstenen en ivoor. In dit boek staan verhalen over het leven van Christus. Deze Bijbelverhalen zijn, volgens de christelijke leer, geschreven door de vier evangelisten. Twee van hen zie je in de ivoren reliëfs op afbeelding 16 en 17.

Bekijk afbeelding 16 en 17. Beide evangelisten zijn onder meer te herkennen aan een eigen symbool. Op afbeelding 16 zie je Lucas met de stier en op afbeelding 17 zie je Johannes met de adelaar.

Het boek is vermoedelijk gemaakt in opdracht van de kerk. De omslag heeft in de eerste plaats een praktische functie, want die beschermt de handgeschreven teksten.

De omslag is van hout dat versierd is met verschillende materialen. Elk materiaal is bewerkt door een specialist: een meester in zijn vak. Er is onder andere gewerkt met ivoor en zilver.

Het boek wordt tevoorschijn gehaald bij bijzondere religieuze feestdagen en tijdens het afleggen van de eed van de bisschoppen.

Op afbeelding 18 en figuur 5 zie je een beeld dat de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer maakte in 1989. De titel is Die Sprache der Vögel (De taal van de vogels). De beelden van Kiefer zijn vaak gemaakt van industriële materialen zoals lood, beton en ijzer.

[figuur 5: zie het originele examen]

Afbeelding 18 toont het werk in zijn geheel. Het beeld bestaat ruwweg uit drie delen. Op afbeelding 19 zie je een detail van het middelste deel.

Het beeld straalt tegelijkertijd kracht en kwetsbaarheid uit.

[figuur 6: zie het originele examen]

Op figuur 6 zie je een beeld van de adelaar zoals dat gebruikt werd door het Duitse nazi-regime tijdens de Tweede Wereldoorlog. Kiefer werd geboren in 1945 en groeide op tussen de puinhopen van het naoorlogse Duitsland. In zijn werk, zoals in Die Sprache der Vögel, verwijst hij regelmatig naar deze periode of andere belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis van Duitsland.

Toen Kiefer ooit gevraagd werd waarom hij in zijn werk zoveel nadruk op de geschiedenis legde antwoordde hij: "[…] om beter inzicht te krijgen in hoe de wereld werkt. Hoe verder je teruggaat in de geschiedenis, hoe beter de structuren zichtbaar worden."

Kiefer wordt gerekend tot het (neo-)expressionisme, een kunststroming uit de jaren 80 van de vorige eeuw die een reactie was op de conceptuele en minimalistische kunst.

Kiefer vat zijn rol als kunstenaar op als het verbeelden van zijn visie op de wereld. De rol van de kunstenaar in de middeleeuwen, zoals die van de maker van de ivoren reliëfs van de Lebuïnus codex, was een heel andere.

Vraag 21 2 punten

Geef twee redenen waarom het boek geschikt is voor dergelijk ritueel gebruik.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − Het is een heilig boek met verhalen over het leven van Christus (en past bij belangrijke religieuze vieringen, zoals Pasen). − Het is een heilig boek met oude geschriften (en past goed bij religieuze rituelen, zoals de eed afleggen met de hand op het boek). − Het is een zeldzaam / kostbaar boek vanwege de versieringen in edelmetalen en edelstenen (en past goed bij bijzondere vieringen). − Het is een kwetsbaar boek, omdat het oud is en bladzijden van perkament heeft (het is dus niet geschikt voor dagelijks gebruik). − Het is een groot / dik boek (dat goed zichtbaar is tijdens het ritueel). per juist antwoord (1) (2)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Geef een korte interpretatie van Die Sprache der Vögel, waarin je de uitspraak van Kiefer en figuur 6 betrekt. (maximaal circa 75 woorden)

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een goede interpretatie omvat een samenhangende bespreking van het kunstwerk Die Sprache der Vögel met een verwijzing naar

Voorbeelden van goede antwoorden zijn:

  • In het werk van Kiefer is een adelaar te herkennen en die zou kunnen verwijzen naar het symbool van de nazi's in Duitsland, zoals de adelaar op figuur 6. Het werk heeft zowel een krachtige als een kwetsbare uitstraling. Daarmee verwijst Kiefer misschien naar de geschiedenis van oorlog en geweld: dat een machtig land of regime ook in verval kan raken.
  • De taal van de vogels zou kunnen verwijzen naar de taal van kunstenaars. Zo verwijst Kiefer met zijn kunstwerk in de vorm van een reusachtige vogel (die samengesteld is uit schroot en boeken) naar alle verhalen en beelden die samen onze geschiedenis vormen; zoals verhalen over de Tweede Wereldoorlog en de nazi's en waarvan wij allemaal (en dus ook Kiefer) leren en waarover we spreken.

Vraag 24 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Mode met een missie

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 20 tot en met 25

Bas Kosters (1977) is een Nederlandse modeontwerper en kunstenaar. Binnen de modewereld wordt Kosters gezien als een rebel. Tijdens zijn shows steunt hij openlijk de lhbtiq+-gemeenschap1) en hij maakt gebruik van tweedehands kleding en restmaterialen.

Op afbeelding 20 zie je enkele modellen tijdens de presentatie van de collectie 'Dear Sir/Madam: HOPE' uit 2018. Kosters verzet zich tegen de elitaire wereld van de high fashion, van grote modehuizen, goede smaak en schoonheidsidealen. Kosters: "Ik vind dat er een vooringenomen beeld bestaat over wat mode is en ik ben het er vaak niet mee eens. Ik geloof niet in hiërarchie."

Bekijk afbeelding 20.

Aan het eind van een modeshow komt een modeontwerper vaak de catwalk op om de show af te sluiten en applaus in ontvangst te nemen. Op afbeelding 21 zie je de beroemde ontwerper Giorgio Armani na afloop van een show tussen zijn modellen staan. Op afbeelding 22 zie je Kosters aan het einde van zijn show.

Vergelijk afbeelding 21 en 22.

noot 1 De afkorting lhbtiq+ staat voor alle seksuele oriëntaties en genderidentiteiten (naast heteroseksualiteit en cisgender).

Op afbeelding 23 zie je de Robotbag, een tas die ontstaan is uit een samenwerking tussen Kosters, asielzoekers en immigranten. De tas is gemaakt van reddingsvesten die zijn achtergelaten door vluchtelingen toen ze de oversteek naar Europa maakten. Op afbeelding 24 zie je Kosters te midden van de mensen met wie hij de tassen maakte.

Bekijk afbeelding 23 en 24. De Robotbag werd gepresenteerd tijdens de show van 'Dear Sir/Madam: HOPE'. Het project staat volgens Kosters voor hoop en een frisse start.

De modeontwerper Bas Timmer (1990) ontwierp de sheltersuit (schuilpak), een water- en winddichte jas, gemaakt van restmaterialen, zoals oude slaapzakken. Hij richtte de Sheltersuit Foundation op om zo veel mogelijk sheltersuits uit te delen aan dak- en thuislozen, zodat zij warm en droog blijven. Op afbeelding 25 en figuur 7 zie je iemand in zo'n sheltersuit.

[figuur 7: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 25 en figuur 7. In tegenstelling tot de ontwerpen van Bas Kosters staat bij de sheltersuit van Bas Timmer de functionaliteit centraal.

De Sheltersuit Foundation heeft een naaiatelier in Enschede. Daar worden de sheltersuits gemaakt door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en (voormalige) vluchtelingen. Er zijn sinds 2014 ruim tienduizend sheltersuits uitgedeeld aan dak- en thuislozen.

Vraag 28 2 punten

Leg uit dat de manier waarop Kosters zich als ontwerper presenteert van meer engagement getuigt dan de wijze waarop Armani zich als ontwerper presenteert.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Kosters toont zich qua uiterlijk één geheel met zijn modellen / met de lhbtiq+-gemeenschap (en dat getuigt van sociale betrokkenheid / engagement) (1)
  • Armani, die gekleed is in een pak, vormt qua uiterlijk eerder een contrast met zijn modellen. Hij presenteert zich als een zakenman / als een voornaam persoon die alleen zijn modecollectie laat zien (1)

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 2 punten

Leg uit dat het project rond de Robotbag zowel letterlijk als figuurlijk zorgt voor hoop en een frisse start.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • (figuurlijk) (een van de volgende): (1p)
    • De reddingsvesten zijn tijdens moeilijke overtochten gebruikt en krijgen nu een nieuwe functie. De reddingsvesten symboliseren een frisse start / hoop op een beter leven in Europa.
    • De nieuwe functie van de reddingsvesten is een rugzak. Deze symboliseert ruimte voor een nieuw leven met nieuwe herinneringen / bagage.
    • De tas heeft een frisse / felle / zomerse kleur (oranje/rood) en symboliseert een nieuw / zonniger begin.

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 31 2 punten

Kies een van de onderstaande begrippen die volgens jou een passende omschrijving is voor de sheltersuits. Ondersteun je keuze met een argument.

1 assemblage

2 high fashion

3 massaproduct

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:

  • assemblage: Een sheltersuit bestaat uit afgedankte slaapzakken en restmaterialen van tenten. Deze worden samen geassembleerd tot een nieuw product.
  • high fashion: Als je als dak- en thuisloze met een luxe sheltersuit rondloopt is dat een vorm van high fashion binnen die doelgroep.
  • massaproduct: Het ontwerp van de sheltersuits ligt vast. / De sheltersuits zijn geen maatwerk, maar worden zonder specifieke klant- wens geproduceerd. Er zijn er al ruim 10.000 uitgedeeld.

Vraag 31 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Adembenemende architectuur voor de natuur

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7

In de negentiende eeuw leidde onderzoek naar de natuur en de aanleg van wetenschappelijke plantencollecties tot de bouw van reusachtige kassen. Dergelijke kassen werden aangelegd op landgoederen van de adel en waren privé-eigendom.

Op afbeelding 1 en figuur 1 zie je een voorbeeld van zo'n plantenkas uit 1827. Een hertog liet de kas bouwen op zijn landgoed nabij Londen. De kas is ontworpen door architect Charles Fowler en is gemaakt van (natuur)steen, ijzer en glas. Hier bracht de hertog zijn bijzondere collectie van tropische planten en (palm)bomen onder.

[figuur 1: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. Op het eerste gezicht zou je niet denken dat dit gebouw een plantenkas was. De architect gaf de kas het uiterlijk van een paleis.

Op afbeelding 2 en 3 zie je Palm House. Deze monumentale botanische kas uit 1848 staat in Kew Gardens in Londen. De kas werd gebouwd in opdracht van de Britse regering en was publiek toegankelijk. Figuur 2 geeft een indruk van het interieur.

[figuur 2: zie het originele examen]

Palm House was een spectaculair bouwwerk dat grote indruk moet hebben gemaakt op de bezoekers, en niet alleen omdat het zo groot was. Bekijk afbeelding 2 en 3, en figuur 2.

Bekijk afbeelding 2 en 3, en figuur 2. Het ontwerp van Palm House kwam tot stand door een nauwe samenwerking tussen de architect Decimus Burton en de ingenieur Richard Turner. Zij zijn met dit ontwerp een enorme uitdaging aangegaan.

Palm House is in eerste instantie ontworpen om tropische planten en bomen zo goed mogelijk te kunnen plaatsen, verzorgen en bestuderen. Het middendeel is bijvoorbeeld hoog genoeg voor onder andere palmbomen en grote bamboesoorten.

De bouw van dergelijke grote plantenkassen is van invloed geweest op de ontwikkeling van moderne architectuur. Zo werden bij de plantenkassen manieren van bouwen toegepast die in de twintigste eeuw werden ingezet bij het snel en goedkoop realiseren van moderne woningen.

Op afbeelding 4 en figuur 3 zie je het paviljoen dat de Engelse overheid liet bouwen op de wereldtentoonstelling van 2010 in Shanghai. Op een wereldtentoonstelling laten verschillende landen zien welke vooruitgang ze hebben geboekt op het gebied van kunst, wetenschap en techniek. Die vooruitgang komt vaak ook tot uitdrukking in de architectuurontwerpen van de landenpaviljoens.

Het ontwerp van architectenbureau Heatherwick Studio bestaat uit een opvallend hoofdgebouw (a)

  • circa 15 meter hoog
  • geplaatst op een groot betonnen plein (b). Daaronder bevinden zich nog enkele expositieruimtes en voorzieningen voor bezoekers (c).

[figuur 3: zie het originele examen]

Het hoofdgebouw (a) is bekleed met 60.000 acrylstaven. Je ziet details op afbeelding 5 en 6. De staven zijn in een soort rastervormige wand gestoken en bewegen mee met de wind. Het gebouw contrasteert wat vorm en textuur betreft sterk met gebruikelijke hoogbouw, zoals op de achtergrond van afbeelding 4 te zien is.

Op afbeelding 6 zie je dat de acrylstaven aan de uiteinden zaden bevatten. De zaden zijn afkomstig van de Kew Millennium Seed Bank. Deze zaadbank, die zijn oorsprong heeft in Kew Gardens, bestaat uit een enorme collectie zaden van wilde planten, vooral van soorten die met uitsterven bedreigd worden. De staven dienen ook als lichtkokers: ze brengen daglicht het gebouw in, zoals te zien is op afbeelding 7 (het interieur van het hoofdgebouw).

Bekijk afbeelding 4 tot en met 7. Het paviljoen is te zien als een soort bewaarder van een kostbare schat.

Na afloop van de wereldtentoonstelling werd het paviljoen afgebroken en werden de acrylstaven met zaden geschonken aan scholen, onder meer aan scholen in China en Engeland. Deze actie doet denken aan de manier waarop een paardenbloem haar zaden verspreidt. Zie figuur 4.

[figuur 4: zie het originele examen]

Begin twintigste eeuw was 'form follows function' een belangrijk uitgangspunt voor architecten bij het ontwerpen van modernistische gebouwen: die moesten zo functioneel mogelijk worden. Later in de twintigste eeuw kwam hier kritiek op, omdat veel modernistische gebouwen op elkaar gingen lijken.

Bekijk afbeelding 4. Hieronder staan twee uitgangspunten die van toepassing zouden kunnen zijn op het Engelse paviljoen van Heatherwick Studio.

1 Form follows fun (de vorm moet leuk zijn)

2 Form follows content (de vorm moet de inhoud laten zien)

Vraag 8 2 punten

Leg uit

  • op welke manier deze actie verwijst naar de paardenbloem, en
  • welke boodschap de organisatie (de Engelse overheid) met deze actie uitdraagt op scholen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • De boodschap die de organisatie met deze actie uitdraagt op scholen is (een van de volgende): (1p)
    • dat de mens zorg moet dragen voor de natuur omdat die (door veranderingen in het klimaat) bedreigd wordt.
    • dat liefde voor en/of kennis over de natuur bijdraagt aan het voortbestaan van de aarde.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

Kies het uitgangspunt dat jij het beste vindt passen bij het paviljoen. Ondersteun je keuze met een argument.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • voorbeelden van juiste antwoorden zijn: Form follows fun: de vorm van het paviljoen is grappig / speels, omdat (een van de volgende): − er een verrassende grote pluizenbol op een gekreukeld plein ligt. − de binnenkant zo verrassend / spannend is met al die zaden die oplichten. − de staven zacht bewegen als het waait. of Form follows content: het paviljoen heeft de vorm van een plant / paardenbloem / zaadbol en (de inhoud) gaat ook over planten / zaden: er wordt een collectie (planten)zaden getoond. (1)

Vraag 9 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Dagelijkse taferelen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12

De zeventiende-eeuwse schilder Jan Steen was in het dagelijks leven herbergier. De gebeurtenissen die plaatsvonden in zijn herberg vormden een inspiratiebron voor zijn schilderijen, bijvoorbeeld voor het schilderij uit

1663 dat je ziet op afbeelding 8.

Bekijk afbeelding 8. Een klein gezelschap vermaakt zich in een herberg. De man en vrouw op de voorgrond behoren tot de gegoede burgerij. Jan Steen verbeeldt ze als een ondeugend paar.

Het is een drukte van belang in de herberg: de kleine ruimte is vol mensen, er lopen dieren rond en er slingeren spullen. Toch heeft de schilder met een afgewogen compositie gezorgd voor rust en samenhang in de voorstelling.

De schilderijen van Jan Steen bevatten boodschappen over hoe men zich in die tijd diende te gedragen in het leven. In dit schilderij, met de titel In weelde siet toe, wordt gewaarschuwd voor de gevolgen van leven in luxe en overvloed. Op figuur 5 zie je vier details uit het schilderij van afbeelding 8 en een rij met zeven ondeugden.

[figuur 5: zie het originele examen]

In de zeventiende eeuw was er veel vraag naar schilderijen die een inkijkje gaven in het dagelijks leven. Burgers hingen dergelijke genrestukken aan de muur ter verfraaiing van het interieur, maar ook om andere redenen.

Ook voor beeldend kunstenaar Daniel Spoerri (geb.1930) is het dagelijks leven een bron van inspiratie. Op afbeelding 9 zie je de restanten van een maaltijd die een aantal mensen in 1963 genuttigd had in een galerie in Parijs. Spoerri had enkele bevriende kunstenaars te eten uitgenodigd in de galerie. Na de maaltijd vroeg hij iedereen van tafel te gaan en "niets meer aan te raken". Hij plakte alles wat op tafel stond vast, en hing het tafelblad vervolgens aan de muur van de galerie, zoals in het werk op figuur 6.

[figuur 6: zie het originele examen]

Het kunstwerk op afbeelding 9 is ook zo 'toevallig' ontstaan. Toch is het alsof de kunstenaar na het vertrek van de gasten spullen iets verplaatst heeft om de compositie spannender of harmonieuzer te maken.

Spoerri maakt in zijn werk gebruik van bestaande 3D-voorwerpen.

De jaren zestig waren een periode van verzet tegen maatschappelijke normen en waarden. Ook kunstenaars, onder wie Spoerri, verzetten zich tegen traditionele opvattingen over wat goede kunst was.

Op afbeelding 10, 11 en 12 zie je drie foto's uit de serie Farmers (Boeren) van fotografe en beeldend kunstenaar Louise te Poele. Ze maakte de foto's in 2009 op het verjaardagsfeest van haar voormalige buurvrouw uit haar geboortedorp in de Achterhoek.

Bekijk afbeelding 10, 11 en 12. Louise te Poele heeft de achtergrond steeds zwart gemaakt om het dramatische effect te versterken.

Louise te Poele heeft zich laten inspireren door zeventiende-eeuwse schilderkunst, zowel door genrestukken, zoals die van Jan Steen, als door zeventiende-eeuwse portretkunst. Van het laatste zie je een voorbeeld op figuur 7 hieronder.

[figuur 7: zie het originele examen]

Frans Hals, Malle Babbe, 1633-1635

Bekijk afbeelding 10, 11 en 12.

Vraag 10 3 punten

Geef aan de hand van de voorstelling van het paar drie voorbeelden waaruit je het ondeugende kunt afleiden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende voorbeelden: − De vrouw kijkt de toeschouwer brutaal/uitdagend aan. − De vrouw houdt haar wijnglas voor het kruis van de man / raakt met haar wijnglas het kruis van de man. − De man en vrouw zitten er onderuitgezakt bij / zijn wel erg ontspannen. − De man heeft zijn been brutaal op de knie van de vrouw gelegd. − Van de vrouw is veel blote huid / de blote hals zichtbaar en/of de vrouw heeft een diep decolleté (met een roosje erin). − Het jasje van de man is losgeknoopt. − Het voetje van de vrouw steekt (brutaal) onder haar rok vandaan. − De vrouw heeft een karaf vast (vermoedelijk een wijnkaraf) en dat duidt in deze context op dronkenschap. per juist voorbeeld (1) (3)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Neem de letters van de detailafbeeldingen over op je antwoordblad. Noteer bij elke letter de ondeugd die er het best bij past. Let op: er blijven drie ondeugden over.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • detail a (5) lust detail b (4) luiheid detail c (6) onmatigheid detail d (1) hebzucht indien vier antwoorden juist (3) indien drie antwoorden juist (2) indien twee antwoorden juist (1) indien één of geen antwoord juist (0) (3)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Leg dit uit aan de hand van

  • het 'omgevallen glas' onder in afbeelding 9, en
  • de plaatsing van de lepels.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (glas) Het glas is door de kunstenaar waarschijnlijk op zijn kant gelegd zodat de gele en/of blauwe en/of rode vlakjes zichtbaar zijn. Deze kleuraccenten maken de compositie spannender en/of maken de compositie door de herhaling van de kleuren (gele kan, blauw tafelkleed, rood servet en schaaltje) harmonieuzer (1)
  • (lepels) De lepels zijn alle vier (zorgvuldig) tegen de rand van het bord gelegd. Ze wijzen alle vier in een andere richting. Dat maakt de compositie dynamischer / spannender en/of harmonieuzer (1)

Vraag 14 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Je gelooft je ogen niet

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 13 tot en met 21

De zeventiende-eeuwse Italiaanse kunstenaar Gianlorenzo Bernini was in zijn eigen tijd al een beroemde beeldhouwer en architect. Op afbeelding 13, 14 en 15 zie je een van zijn vroegste werken, een beeldengroep uit 1622. Bernini was toen 24 jaar.

Het werk verbeeldt een moment uit het mythologische verhaal over Daphne en Apollo. Volgens deze mythe zou Apollo de god van de liefde, Cupido, beledigd hebben door diens pijl en boog af te pakken. Als reactie hierop schiet Cupido een gouden pijl in Apollo's hart, waardoor Apollo hevig verliefd wordt op de nimf Daphne. Cupido schiet op haar juist een loden pijl af die het vuur van de liefde dooft. Als Apollo zijn geliefde Daphne achtervolgt en haar bijna te pakken heeft, vraagt zij aan haar vader (een riviergod) om hulp. Hij laat haar voor altijd veranderen in een laurierboom.

Bekijk afbeelding 13, 14 en 15. Bernini nam als uitgangspunt voor zijn werk het moment dat Daphne net aan de greep van Apollo ontkomt door in een laurierboom te veranderen. Kennelijk was dit moment voor Bernini het meest aantrekkelijk om te verbeelden.

De beeldengroep is een technisch meesterwerk. Het geheel is gehouwen uit één stuk marmer. Marmer is zwaar en hard materiaal. Toch geloof je bijna niet dat de beeldengroep van marmer is gemaakt, zo virtuoos heeft Bernini het marmer bewerkt.

Bekijk afbeelding 13 tot en met 15, en de details op afbeelding 16 en 17.

Het verhaal over Daphne en Apollo komt uit het boek Metamorfosen van de Romeinse schrijver Ovidius, waarin goden en mensen steeds een dramatische gedaanteverwisseling (metamorfose) ondergaan. Deze verhalen hebben kunstenaars van alle tijden geïnspireerd.

"In 2008 ontdekten archeologen op de bodem van de Indische Oceaan een 2000 jaar oud scheepswrak propvol met kostbaarheden, kolossale beelden, gouden munten en spectaculaire sieraden. Honderden kunstwerken werden opgedoken en gerestaureerd."

Zo begint het verhaal dat de Britse kunstenaar Damien Hirst de bezoeker vertelt bij de tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable (Schatten uit het wrak van De Ongelooflijke). In 2017 maakte de kunstenaar onder die noemer een tentoonstelling die plaatsvond in twee (!) grote musea in Venetië. Niet onbelangrijk: het verhaal dat hier gepresenteerd werd was verzonnen. Alle objecten uit de tentoonstelling zijn, anders dan het verhaal doet vermoeden, door Hirst en z'n team gemaakt. Alleen is op de tentoonstelling zelf nauwelijks terug te vinden dat het allemaal een verzinsel is.

Bekijk afbeelding 18, 19 en 20. Hirst wil de indruk wekken dat deze bronzen beeldengroep (Hydra en Kali) heel lang onder water heeft gelegen (en dus een archeologische vondst is).

Op de tentoonstelling is een documentaire te zien, gemaakt door Hirst en zijn team, over de expeditie op zee en het opduiken van de schat. Op figuur 8 zie je het optakelen van een deel van de schat. Damien Hirst komt zelf ook voor in de film: hij is de geldschieter die de hele expeditie financiert.

[figuur 8: zie het originele examen]

Hoe verder je in de tentoonstelling komt, hoe meer je als bezoeker het gevoel krijgt dat er iets niet klopt. Zo zijn in sommige kunstwerken figuren te herkennen uit de hedendaagse populaire cultuur, zoals te zien is op afbeelding 21.

Bekijk afbeelding 21. Door in zijn archeologische vondsten te verwijzen naar figuren uit de populaire cultuur, zoals naar Baloe de beer, wil Hirst de bezoeker laten nadenken over (de betekenis van) onze huidige cultuur.

De tentoonstelling kreeg veel media-aandacht en riep zeer uiteenlopende reacties op. Een journalist schreef: "Hij [Hirst] maakt je boos, hij maakt je gek, hij maakt je vrolijk … Gaat dat zien!" Uit het commentaar van deze journalist is zijn visie op wat kunst moet zijn af te leiden.

Vraag 19 3 punten

Geef drie redenen waarom juist dit moment voor de beeldhouwer het meest aantrekkelijk was om te verbeelden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − (dramatisch hoogtepunt) Het is het dramatische hoogtepunt van het verhaal / een spannend moment en dat leent zich goed voor de weergave van emoties / expressieve houdingen. − (gedaanteverwisseling) Het gegeven van een gedaanteverwisseling / de verandering van een mensfiguur (nimf) in een boom is een uitdaging voor de kunstenaar om vorm te geven / leent zich goed om indruk te maken. − (acties komen samen) Er komen verschillende acties / handelingen samen (rennen, vluchten, vergroeien) en dat is een uitdaging voor de kunstenaar om in één logisch beeld vorm te geven. − (belangrijke figuren / aspecten uit het verhaal komen samen) Op dit moment in het verhaal komen de belangrijkste figuren (Apollo en Daphne en de boom) samen en dat biedt de kunstenaar de mogelijkheid één kunstwerk / beeldengroep te maken. per juist antwoord (1) (3)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

Geef een reden waarom de 'gedaanteverwisseling' zo'n aantrekkelijk onderwerp is voor kunstenaars.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • een van de volgende: − (verbeelding) Het onderwerp spreekt tot de verbeelding / tot de fantasie / bevat iets magisch, en dat prikkelt de creativiteit / de wens tot scheppen / tot verbeelden. − (vormgeving) Het is een uitdaging om een overtuigende / geloofwaardige beeldende vorm te vinden voor een onzichtbare / niet- gekende verandering / dynamiek (door figuren te combineren en met contrasten te werken). − (scheppen, creëren) Het thema gedaanteverwisseling ligt dicht bij de maker / is te vergelijken met de manier waarop kunstenaars scheppen / creëren, namelijk door materialen (verf, hout, marmer) in mooie objecten te veranderen en/of door verhalen te vertellen. (1)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Geef twee redenen waarom Hirst deze documentaire onderdeel laat zijn van zijn tentoonstelling.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (bewijskracht) Om het verhaal over (de vondst van) het scheepswrak en de schat zo geloofwaardig mogelijk te maken / kracht bij te zetten. − (traditie) Het tonen van een documentaire over de maker / kunstenaar / het tentoongestelde past bij de (educatieve) manier waarop tentoonstellingen opgezet worden. − (financiering) Hirst speelt mee als geldschieter en daarmee geeft hij aan dat hij daadwerkelijk degene is die dit hele project (grotendeels) financiert en dat is feitelijk niet verzonnen. − (kunstwerk) De documentaire is te zien als een kunstwerk / maakt deel uit van het totale artistieke concept. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Leg dit uit met een voorbeeld.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

  • (vergankelijkheid) Door figuren uit tekenfilms, zoals Baloe de Beer, in deze tentoonstelling te presenteren als archeologische vondst wil Hirst ons laten nadenken over de vergankelijkheid van de wereld, dat onze huidige cultuur verloren kan gaan, net zoals die van de Grieken en Romeinen.
  • (status) Door een tekenfilmfiguur, zoals Baloe de Beer, in deze tentoonstelling te presenteren als archeologische vondst wil Hirst ons laten nadenken over wat men in de toekomst (na bijvoorbeeld 1000 jaar) zal terugvinden van onze (dominante westerse) populaire cultuur. De vraag is welke betekenis men dan zal toekennen aan bijvoorbeeld Baloe. Misschien wordt die gezien als een belangrijke persoon, held of godheid (en Disney als de nieuwe Ovidius).
  • Door figuren uit tekenfilms, zoals Baloe de Beer, in deze tentoonstelling te presenteren in de vorm van sculpturen die ooit gemaakt zouden zijn, laat Hirst ons nadenken over wat de betekenis van kunst (en musea) is, wat we nu belangrijk en/of mooi vinden en wat niet (over wie of wat bepaalt wat tentoongesteld moet worden en voor de toekomst bewaard moet blijven en wat niet).
  • Door figuren uit tekenfilms, zoals Baloe de Beer, op te nemen in een totaal nieuw verhaal / nieuwe mythe, laat Hirst ons nadenken over de kracht van verhalen / over nepnieuws of geschiedvervalsing, die op overtuigende manier als de waarheid wordt gebracht (en onze visie op de werkelijkheid kan beïnvloeden).

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Leg uit

  • welke visie op kunst deze journalist heeft, gezien zijn commentaar, en
  • geef vervolgens met een argument aan of je het eens bent met zijn visie of juist niet.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • Voorbeeld van een goede argumentatie is (een van de volgende): (1p)
    • Eens met de kunstcriticus, want kunst moet echt iets met je doen, je raken en aan het denken zetten. Als kunst alleen maar mooi is om te zien of te moeilijk om te begrijpen, dan is die niet zo betekenisvol.
    • Oneens met de kunstcriticus, want kunst die zulke sterke emoties oproept, wil slechts indruk maken / shockeren en zal niet echt ergens over gaan / zal niet echt van betekenis zijn of zal zijn doel voorbijschieten.

Vraag 25 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Wie de schoen past …

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 22 tot en met 26

Op afbeelding 22 zie je een schilderij uit 1937, gemaakt door de Belgische kunstenaar René Magritte. De voorstelling van deze schoenen is grappig, maar ook beangstigend. Bekijk afbeelding 22.

De titel van het schilderij is Het rode model. Die titel versterkt het beangstigende gevoel dat de voorstelling oproept nog eens.

Het werk van Magritte vormt voor veel kunstenaars en ontwerpers een inspiratiebron. Zo ook voor de Belgische modeontwerper Jurgi Persoons. Op afbeelding 23 zie je een van zijn schoenontwerpen uit de lente- zomercollectie van 1997. De schoenen zijn voor de presentatie bevestigd op een grijze grondplaat en gefotografeerd door Frédéric Uyttenhove. Op afbeelding 24 zie je ze aan de voet van een model.

Het werk van Magritte wordt gerekend tot het surrealisme. Ook in de foto op afbeelding 23 is de invloed van het surrealisme te herkennen.

De foto die Uyttenhove maakte van de schoenen, is gebruikt voor het affiche ter aankondiging van de tentoonstelling Footprint. De sporen van schoenen in mode in het modemuseum in Antwerpen. Je ziet het affiche op figuur 9. De tentoonstelling bood een historisch overzicht van ruim 400 schoenontwerpen.

[figuur 9: zie het originele examen]

Bekijk figuur 9. Als onderdeel van het affiche van de tentoonstelling over schoenontwerp krijgt de voorstelling van Uyttenhoves foto nieuwe betekenissen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Producenten van sportschoenen vragen soms beroemde ontwerpers om een exclusieve sneaker te ontwerpen. Op afbeelding 25 zie je de Wing shoe (Vleugelschoen) die de Amerikaanse modeontwerper Jeremy Scott in 2008 voor Adidas ontwierp.

Bekijk afbeelding 25. Voor dit ontwerp heeft Scott zich laten inspireren door cartoons en stripverhalen.

Op afbeelding 26 zie je een exclusieve sneaker die Jeremy Scott ontwierp Het ontwerp is gebaseerd op een Amerikaanse auto uit de jaren vijftig. De lichtjes achter op de schoenen kunnen aan en in het materiaal zit een metallic glans.

Bekijk afbeelding 25 en 26. Het ontwerp op afbeelding 26 wekt de indruk gestroomlijnder te zijn dan het ontwerp op afbeelding 25.

Voor een bedrijf als Adidas is het aantrekkelijk om ontwerpers als Jeremy Scott en Jurgi Persoons aan zich te binden.

Vraag 27 1 punt

Leg dit uit aan de hand van de titel en de voorstelling.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: De titel Het rode model doet vermoeden dat op het schilderij een model of een kleur rood te zien is, maar die twee aspecten ontbreken. / Het 'model' uit de titel zou kunnen verwijzen naar het paar schoenen, maar de schoenen zijn niet rood. Het zoeken naar en/of het ontbreken van die aspecten in de voorstelling maakt je als beschouwer onrustig, alsof er iets ergs gebeurd is. (Is het model iets overkomen? Zijn deze schoenen de enige sporen / bewijsstukken van iemand die verdwenen is?) (1)

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 29 2 punten

Geef twee nieuwe betekenissen die de foto krijgt in de context van het affiche.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − De foto met de afdrukken van de voeten / tenen die de drager van deze hakken zou maken, verbeeldt letterlijk de titel Footprint (voetafdruk). − De foto laat een aantal sporen / teenafdrukken rondom (voor en achter) het schoenontwerp zien, en die verbeelden 'de sporen van schoenen in de mode', wat zoiets betekent als 'de geschiedenis van bijzondere schoenontwerpen'. Daarvan is het ontwerp van Jurgi Persoons er ook een en/of zijn 'schoenen' tonen een stap in de geschiedenis van het schoenontwerp. − De foto van de dramatisch aangelichte hakken kan in de context van deze tentoonstelling over (de geschiedenis van de) mode verwijzen naar de modeshows waarin de schoenontwerpen te zien waren / meeliepen. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Geef twee redenen waarom dit aantrekkelijk is voor een bedrijf als Adidas.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − Een bedrijf zoals Adidas verhoogt zo de status van hun merk. (Door beroemde ontwerpers in te zetten associëren klanten het merk met high fashion.) − Door exclusieve ontwerpen uit te brengen (in beperkte oplage) wordt de uitstraling van een bedrijf als Adidas ook exclusiever. − Een bedrijf als Adidas breidt daarmee de doelgroep uit (behalve de sporters kopen ook de meer modebewuste klanten hun sportschoenen). per juist antwoord (1) (2)

Vraag 32 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Uitstekende gebouwen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9

Op afbeelding 1 zie je een fotomontage uit 1925 van de Russische kunstenaar en architect El Lissitzky. Het is een (nooit uitgevoerd) ontwerp voor een opvallend flatgebouw en staat bekend onder de naam Wolkenstrijker. Het overwegend horizontale gebouw, dat twee en deels drie verdiepingen telt, staat op drie pijlers van 50 meter hoog en zou 'de wolken kunnen aanraken en gladstrijken'. Op figuur 1 zie je een ontwerptekening die Lissitzky maakte van het gebouw.

[figuur 1: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. De fotomontage (afbeelding 1) was bedoeld voor het presenteren van het ontwerp aan een breed publiek; de tekening (figuur 1) was bedoeld voor vakgenoten van Lissitzky.

Lissitzky wilde een architectuur ontwerpen voor de nieuwe mens, die zou leven in een moderne, dynamische en door technologie geleide samenleving. Op afbeelding 2 zie je hoe hij zich die nieuwe mens voorstelde.

Bekijk afbeelding 2. De nieuwe mens zoals Lissitzky die in de figuur op afbeelding 2 verbeeldt, is modern en dynamisch. De vormgeving draagt hieraan bij.

In de pijlers van het gebouw plaatste Lissitzky liften. De lift zou onder de grond uitkomen en aansluiten op het metronet van Moskou. Lissitzky bedacht dat acht van dergelijke Wolkenstrijkers op de ring om het centrum van de stad zouden moeten verrijzen, zoals te zien is op de plattegrond op figuur 2.

[figuur 2: zie het originele examen]

Het ontwerp van de Wolkenstrijker (afbeelding 1) en de manier waarop de gebouwen in de stad geplaatst zouden worden (figuur 2), paste bij Lissitzky's visie op de nieuwe mens levend in een moderne, dynamische samenleving.

Op afbeelding 3 en 4 zie je het voormalige ministerie van Wegenbouw en Transport in Tbilisi, de hoofdstad van Georgië. Het gebouw werd in de jaren zeventig van de vorige eeuw ontworpen door architect en minister van bouwzaken Chakhava en architect Jalaghania. Het geheel is tegen een heuvel gebouwd, zoals je ziet op figuur 3.

[figuur 3: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 1, 3 en 4 en figuur 1 en 3. Het gebouw wordt in de architectuurgeschiedenis regelmatig vergeleken met de Wolkenstrijker van Lissitzky. Het ontwerp van Lissitzky is wat betreft de constructie uitdagender dan het ontwerp van het ministeriegebouw.

Bekijk afbeelding 3 en 4 en figuur 3. Het exterieur van het ministeriegebouw roept associaties op met het werkveld van het ministerie: wegenbouw en transport. Zo doen de lintvensters denken aan stukken spoorrails.

Op afbeelding 5 tot en met 8 zie je Balancing Barn (Balancerende schuur) uit 2010. Het gebouw is bedoeld als vakantiehuis. Architectenbureau MVRDV ontwierp het in opdracht van Living Architecture, een organisatie die een breed publiek kennis wil laten maken met moderne architectuur. Het zijn veelal gebouwen op het platteland in Engeland.

Het huis is 30 meter lang en gemaakt van staal en beton. De binnenzijde is afgewerkt met hout. De gevelbekleding bestaat uit metalen platen. Op figuur 4 zie je dat de helft van het huis boven de grond zweeft. Vanuit de woonkamer (afbeelding 9) kun je via het 'tapijt van glas' in de diepte kijken. Op het uiterste puntje van het huis is de afstand tot de grond

6 meter. Hier hangt een schommel. Helemaal rechts (bij de pijl op figuur 4) is de entree.

[figuur 4: zie het originele examen]

lengtedoorsnede dwarsdoorsnede

Bekijk afbeelding 5 tot en met 9 en figuur 4. Op afbeelding 5 zie je de vrij normale entree van de woning. Toch zullen de binnen- en de buitenkant van de woning de bezoeker verrassen.

Bekijk afbeelding 7 en 8 en figuur 4. De overhangende architectuur stelt bijzondere eisen aan de constructie. Die moet ervoor zorgen dat het gebouw stevig en stabiel blijft bij diverse belastingen, ook als er acht of meer mensen een feestje houden in de woonruimte boven de schommel.

Bekijk afbeelding 5 tot en met 8. Balancing Barn is te zien als een voorbeeld van postmoderne architectuur. Zo verwijst de vorm van het gebouw naar die van traditionele Engelse schuren.

Het voornaamste doel van Living Architecture is dat vakantiegangers het platteland van Engeland leren kennen. Volgens de organisatie draagt moderne architectuur bij aan het sterker ervaren van de natuurlijke omgeving.

Bekijk afbeelding 6 tot en met 9.

Vraag 1 2 punten

Leg uit dat

  • de fotomontage geschikt is voor presentatie aan een breed publiek, en
  • de tekening eerder bedoeld is voor vakgenoten.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • de fotomontage (een van de volgende): (1p)
    • (levensecht) De fotomontage geeft een goed sfeerbeeld / een levensechte indruk van het gebouw, zoals het ontwerp in de context van de stad bedacht is (en dat maakt het voor het brede publiek goed voorstelbaar).
    • (laag standpunt) De fotomontage gaat uit van een laag standpunt, waardoor het publiek zich een voorstelling van het gebouw kan vormen vanaf de straat (en dat draagt bij aan het inlevingsvermogen van het brede publiek).
  • de tekening (een van de volgende): (1p)
    • (opbouw, constructie) De tekening is in isometrisch perspectief en/of biedt inzicht in de ruimtelijke opbouw / constructie van het gebouw wat belangrijk is voor architectuurontwerpen (die vakgenoten een goede indruk moeten geven van het gebouw als geheel / in drie dimensies).
    • (vernieuwing, modern) De tekening is een abstracte compositie / toont het gebouw in moderne stijl (en dat geeft vakgenoten een goede indruk van het vernieuwende karakter van het architectuurontwerp).

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

Ben je van mening dat de moderne architectuur van dit vakantiehuis bijdraagt aan een sterkere ervaring van de natuurlijke omgeving? Beargumenteer je antwoord.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Voorbeelden van juiste argumenten zijn: − Ja, want de vele grote ramen bieden uitzicht op de natuurlijke omgeving (en versterken de ervaring van natuur bij verschillende weersomstandigheden). − Ja, want een deel van de vloer in de woonkamer is van glas, waardoor je de natuurlijke grond / het gras kunt zien (en dat versterkt de ervaring van een natuurlijk oppervlak). − Ja, want een deel van het huis (de woonkamer) zweeft hoog boven de grond en vormt daardoor een soort uitkijktoren op de natuur (en dat versterkt de ervaring van de natuur). − Ja, want de strakke / industriële uitstraling van het huis vormt een groot contrast met de organische vormen uit de natuur, waardoor je als je buiten bent ervaart hoe grillig / veelvormig natuur is. of − Nee, want het is niet zozeer de moderne architectuur die bijdraagt aan een sterkere ervaring van de natuur, maar de ligging van het vakantiehuis op een mooie plek in de natuur. − Nee, want de moderne industriële uitstraling van dit huis is zo sterk dat die juist afleidt van de natuur. (1)

Vraag 9 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Bedriegen en bedrogen worden

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 10 tot en met 13

In de zeventiende eeuw speelden veel schilders een spel met de beschouwer. Ze wilden enerzijds de beschouwer overtuigen van hun meesterlijke techniek, anderzijds laten zien dat schilderijen een en al illusie zijn.

Op afbeelding 10 zie je Kweepeer, kool, meloen en komkommer uit 1602 van de Spaanse kunstenaar Juan Sanchez Cotán. Het stelt een nis in een (kelder)muur voor waarin vroeger voedsel koel en droog werd bewaard. Stukken groente en fruit werden vaak opgehangen om ze te beschermen tegen rotting en knaagdieren.

Bekijk afbeelding 10. De schilder wil de indruk wekken dat de beschouwer zelf voor de nis in de kelder staat.

Het schilderij verbeeldt een tafereel uit het dagelijks leven. Om het schilderij spannend te maken heeft de schilder het een dramatische uitstraling gegeven.

Op afbeelding 11 zie je een stilleven uit 1668 van de Vlaamse schilder Cornelis Gijsbrechts. Het onderwerp van dit werk is 'schilderkunst'. Je ziet een schilderij op een spieraam afgebeeld en een schilderstok: dat is een stok die werd gebruikt om de hand waarmee je schildert te ondersteunen.

Op het stilleven zijn onder andere een doodskop, een zandloper en een gedoofde kaars te zien. Dit zijn vanitas-symbolen die verwijzen naar de tijdelijkheid van het aardse leven.

Bekijk afbeelding 11. Gijsbrechts heeft nog een opmerkelijk vanitas-symbool verwerkt in het schilderij: het doek van het stilleven laat in de rechter bovenhoek los. Dit symbool is bedoeld als waarschuwing voor schilders die de werkelijkheid zo levensecht mogelijk proberen na te bootsen.

Gijsbrechts werkte als hofschilder voor koning Frederik III van Denemarken. Deze koning stond bekend om zijn voorliefde voor kunst en wetenschap. Gijsbrechts maakte voor hem een hele serie van dit soort vanitas-schilderijen. Daarmee kon de koning indruk maken op zijn gasten en hen vermaken. Ze dienden als aanleiding voor gesprekken, bijvoorbeeld over wat 'werkelijkheid' is.

Op afbeelding 12 zie je het schilderij Golden Boy (2015) van de Australische kunstenaar Gregory Hodge. Het is gemaakt van acrylverf op papier, dat vervolgens op een kunststof drager is geplakt. Het schilderij is gebaseerd op een zeventiende-eeuws fresco op het gewelf van een kerk in Rome. Je ziet het fresco op afbeelding 13. Hier lijkt het plafond zich te openen naar de hemel, en zie je engelen maar ook heiligen opstijgen naar een centraal geplaatst religieus symbool (voor Christus).

Vergelijk afbeelding 12 en 13. Hodge: "Ik was niet geïnteresseerd in het direct overnemen van de motieven, ik maakte geen figuratieve schilderijen, maar ik wilde een abstracte taal ontwikkelen die de essentie van deze fresco's verbeeldt."

Toch bevat zijn abstracte schilderij elementen die te herleiden zijn tot bepaalde aspecten uit de voorstelling, zoals de kleine goudgele cirkels aan de rand van het schilderij die verwijzen naar de decoraties (rozetten) in de gewelfschildering.

Het schilderij van Hodge lijkt driedimensionaal.

Op schilderijen met bedrieglijk echte voorstellingen van de werkelijkheid, zoals bij het zeventiende-eeuwse schilderij van Cotán, is vaak nauwelijks te zien dat het werk geschilderd is. Het ontbreken van een (zichtbare) toets of handschrift versterkt het illusionistisch effect. Je kunt stellen dat Hodge zijn handschrift juist zichtbaar maakt.

Vraag 12 3 punten

Noem nog drie aspecten van de voorstelling die verwijzen naar het onderwerp schilderkunst.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − het (schilders)palet met klodders verf − het bundeltje penselen − het (verf)bakje (voor afgeschraapte verf) − flesjes voor verdunningsmiddel / terpentijn / olie − een (schilders)doek om vlekken te verwijderen / iets weg te poetsen − een van de portretjes links is nog niet af per juist antwoord (1) (3)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Geef aan waarvoor de schilder precies waarschuwt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • een van de volgende: − Het is een waarschuwing aan de schilder dat zijn werk (hoe goed hij de werkelijkheid ook weet vast te leggen op het doek) uiteindelijk vergankelijk is. − Het is een waarschuwing aan de schilder van bedrieglijk echte nabootsingen van de werkelijkheid, namelijk dat hij niet de schepper (God) is / dat zijn schilderijen de schepping van God kunnen evenaren. (1)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Leg uit waarom een dergelijk schilderij een goed aanknopingspunt vormt voor een gesprek over wat 'werkelijkheid' is.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Het schilderij vormt een goed aanknopingspunt voor een gesprek over 'werkelijkheid' omdat

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Geef een argument dat deze stelling ondersteunt. Geef vervolgens een tegenargument.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (voor) Hodge maakt de schildertoets/-streek tot onderwerp van zijn schilderij. Hij vergroot deze uit / hij maakt grote schildergebaren (1)
  • (tegen) Hodge stileert de grote vegen/toetsen verf zo door en door dat er geen sprake meer is van een zichtbaar handschrift (Hij schildert ze heel zorgvuldig, in één keer, zodat er een vervreemdend effect ontstaat.) (1)

Vraag 17 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Met een gouden randje

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 17

Op afbeelding 14 zie je het kunstwerk Fountain (Fontein) uit 1917 van Marcel Duchamp.1)

Bekijk afbeelding 14. Duchamp heeft voor dit werk een bestaand object gebruikt: een zogenaamd urinoir.

Duchamp zond dit werk in voor een tentoonstelling van de Society of Independent Artists onder een andere naam (R. Mutt). Deze tentoonstelling voor 'onafhankelijke kunstenaars' hanteerde minder strenge toelatingseisen dan de meeste kunstsalons uit die tijd. Toch werd het werk niet tentoongesteld. Blijkbaar riep het veel discussie op.

Fountain wordt gezien als een (vroeg) voorbeeld van conceptuele kunst.

Duchamp heeft veel invloed gehad op andere kunstenaars. Op afbeelding

15 zie je het kunstwerk dat Maurizio Cattelan in 2016 maakte. Het bestaat uit een massief gouden toiletpot ter waarde van ruim een miljoen dollar. Het kunstwerk was geïnstalleerd in de wc van het Guggenheim Museum in New York. Bezoekers konden er echt gebruik van maken.

Bekijk afbeelding 15. Dit kunstwerk bleek een enorme publiekstrekker te zijn. Mensen stonden uren in de rij om op deze wc te mogen gaan.

noot 1 Onder wetenschappers bestaat discussie over aan wie het werk Fountain moet worden toegeschreven: aan Marcel Duchamp of aan Elsa von Freytag-Loringhoven.

De titel van het werk op afbeelding 15 is America. De Verenigde Staten van Amerika wordt vaak gezien als het land van de onbegrensde mogelijkheden. Veel mensen komen naar Amerika met de verwachting dat ze er rijk en gelukkig worden: de Amerikaanse droom.

Bekijk afbeelding 15. Je zou het kunstwerk kunnen zien als commentaar op de 'Amerikaanse droom'.

America werd ter gelegenheid van een solotentoonstelling van Cattelan in

2019 geëxposeerd in Blenheim Palace (zie figuur 5) in Engeland. Blenheim Palace is de geboorteplek van de Britse oud-premier Winston Churchill. Je ziet de toiletruimte in Blenheim Palace op afbeelding 16.

[figuur 5: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 16 en figuur 5. De omgeving waarin een kunstwerk getoond wordt, is vaak van invloed op hoe het werk door de beschouwer ervaren en verklaard wordt. Ook Cattelans kunstwerk America is veranderd nu het in Blenheim Palace (Paleis Blenheim) geplaatst is en niet in een Amerikaans museum.

Twee dagen na de opening van de tentoonstelling werd de gouden toiletpot gestolen uit Blenheim Palace. Kort daarna bracht de verzekeringsmaatschappij Generali een reclamecampagne uit voor het verzekeren van kunstverzamelingen. Je ziet een poster uit deze campagne op afbeelding 17.

De poster toont Maurizio Cattelan zelf met een replica van de gestolen toiletpot onder zijn arm. De bovenste tekstregel luidt (in vertaling): "Grote kunstenaars stelen". De tekst linksonder luidt: "Kunst verzekert creativiteit, Generali verzekert kunst".

Bekijk afbeelding 17. Cattelan heeft vast om financiële redenen meegewerkt aan deze reclamecampagne, maar hij zal ook de dubbelzinnige betekenis van de poster zeer gewaardeerd hebben.

Vraag 21 3 punten

Geef drie verklaringen voor de enorme aantrekkingskracht van dit werk op het publiek.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − (kostbaar) Het is een heel kostbaar kunstwerk (en dat trekt publiek). − (exclusiviteit binnen bereik) De gouden toiletpot is een extreem luxeproduct. Door het als gebruiksobject in het Guggenheim te tonen, wordt het beschikbaar voor iedereen. − (beroemd, icoon) Het kunstwerk werd in korte tijd heel beroemd / een icoon / je moet het hebben meegemaakt. − (unieke ervaring) Het is een tijdelijk kunstwerk / van voorbijgaande aard / unieke ervaring. − (humor) Het is enorm grappig om zo'n gouden wc te kunnen / mogen gebruiken. per juist antwoord (1) (3)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

Geef een argument dat deze stelling ondersteunt. Betrek het kunstwerk in je argumentatie.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Een juist antwoord relateert het feit dat de toiletpot van goud is aan een minder positief beeld van Amerika (minder positief dan Amerika als land waar je per definitie rijk en gelukkig wordt). Voorbeelden van goede antwoorden zijn: − Een gouden toiletpot is te gek voor woorden, het is een sprookje: net als de Amerikaanse droom. Dat Amerika per definitie zou leiden tot rijkdom en geluk klopt niet (de werkelijkheid is vaak anders). − Het hebben van een gouden toiletpot is dermate absurd / een teken van extreme rijkdom en dat illustreert de vaak grote verschillen in rijkdom / klassenverschillen, zoals in Amerika. (1)

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Geef aan in welk opzicht de plaatsing van het kunstwerk in Blenheim Palace van invloed is

  • op hoe het kunstwerk daar ervaren wordt.
  • op de betekenis van het kunstwerk.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (ervaren) De gouden pot past qua uitstraling beter in de context van een paleis (Blenheim Palace) dan in een modern museum (Guggenheim). Of: In Blenheim Palace wordt de gouden pot ervaren als een logisch onderdeel van het interieur (1)
  • (betekenis) De titel van de toiletpot, America, verwijst in de context van Blenheim Palace / het geboortehuis van Churchill naar de relatie tussen Engeland en de Verenigde Staten: bijvoorbeeld naar de samenwerking, concurrentie of spanningen tussen beide landen. (Bezoekers die kritiek hebben op Amerika, kunnen dit op ludieke wijze demonstreren.) (1)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Geef twee manieren waarop je de poster met de tekst "Grote kunstenaars stelen" kunt uitleggen. Betrek het kunstwerk van Catellan in je antwoord.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • "Grote kunstenaars stelen" verwijst enerzijds naar (de beroemde kunstenaar) Catellan die hier op de poster mogelijk zelf de dief is van zijn eigen werk, (1)
  • anderzijds verwijst "Grote kunstenaars stelen" naar het gegeven dat een grote / goede kunstenaar ideeën van andere kunstenaars 'steelt', zoals Catellan die met dit werk laat zien dat hij zich door een werk van Duchamp heeft laten inspireren / dat hij varieert op een thema van Duchamp (1)

Vraag 24 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Wow!

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 18 tot en met 25

Le Bon Marché is een van de eerste grote warenhuizen in Europa. Het is gebouwd in de eerste helft van de negentiende eeuw, bevindt zich in het centrum van Parijs en trekt tot op de dag van vandaag veel klanten en andere bezoekers. Het warenhuis geeft regelmatig beroemde, toonaangevende kunstenaars en ontwerpers opdracht om voor hun winkel iets te ontwerpen, zoals publiciteitsmateriaal.

Op figuur 6 zie je een prent uit 1872 die een indruk geeft van het interieur van dit warenhuis destijds.

[figuur 6: zie het originele examen]

Op afbeelding 18 en 19 zie je twee affiches die artikelen aanprijzen voor de speelgoedafdeling. Het affiche op afbeelding 18 is ontworpen door G. Cazenove in 1920, kort na de Eerste Wereldoorlog. Het affiche op afbeelding 19 werd in 1926 ontworpen door Charles Loupot.

Bekijk afbeelding 18 en 19. De voorstelling op afbeelding 18 richt zich vooral op de belevingswereld van de volwassene, terwijl de voorstelling op afbeelding 19 meer verwijst naar de belevingswereld van het kind.

Bekijk afbeelding 19. Charles Loupot liet zich bij het ontwerpen van zijn affiche inspireren door nieuwe ontwikkelingen in de schilderkunst uit die tijd, zoals het kubisme en het futurisme.

Het affiche van Loupot hing op veel plekken in Parijs en moest voorbijgangers naar het warenhuis lokken. Vergelijk afbeelding 18 en 19. De vormgeving van het affiche op afbeelding 19 leent zich beter voor dit doel dan het affiche op afbeelding 18.

Op afbeelding 20 zie je het affiche dat Le Bon Marché uitbracht bij de themaweken over Los Angeles in 2018. Deze metropool aan de westkust van de Verenigde Staten is bekend vanwege het gunstige klimaat, de ligging aan zee en de entertainmentindustrie.

Op het affiche staat "Vu Au Bon Marche

  • welcome to Los Angeles
  • rive gauche" (Nu te zien in Bon Marché
  • welkom in los Angeles
  • zuidelijke oever Parijs). Le Bon Marché is gevestigd aan de zuidoever van de Seine in Parijs, midden in een luxueus winkelgebied.

Bekijk afbeelding 20. De ontwerper van het affiche wil de indruk wekken dat de bezoeker van Le Bon Marché straks een shopping center in Los Angeles betreedt.

Ook een groot deel van de inrichting van het warenhuis stond tijdens deze weken in het teken van Los Angeles. Op afbeelding 21 zie je een foto van een display voor strand- en cadeau-artikelen.

De inrichting lijkt niet alleen gebaseerd op beelden van de Amerikaanse westkust, maar ook op Amerikaanse popart. Op afbeelding 22 zie je Still Life #60 (1973) van de popart-kunstenaar Tom Wesselman. Het driedimensionale werk bestaat uit een ensemble van panelen die met olieverf beschilderd zijn.

Bekijk afbeelding 21 en 22.

Ter gelegenheid van deze themaweken vroeg het warenhuis de beroemde Amerikaanse skater, dj en ontwerper Scott Oster om een tijdelijke installatie te ontwerpen. Op afbeelding 23 tot en met 25 zie je de skateramp die hij samen met het architectenbureau MANA ontwierp. Op figuur 7 zie je de contour van het object ingetekend in de foto.

[figuur 7: zie het originele examen]

De kubus, Le Cube, is gemaakt van spiegelende platen en bevindt zich in het hart van het warenhuis. In het midden is een cilindervorm, een tunnel uitgespaard. Er klonk muziek uit de ramp en door een ingebouwde lichtinstallatie veranderde de tunnel voortdurend van kleur. Een paar keer per dag waren er demonstraties van professionele skaters.

Bekijk de afbeelding 23, 24 en 25 en figuur 7. Le Cube is een spectaculaire installatie. De spiegelende installatie past goed bij de functie en de vormgeving van dit luxe warenhuis.

De website van Le Bon Marché vermeldt dat kunst sinds jaar en dag een belangrijke plek inneemt binnen het bedrijf. Kunstenaars en ontwerpers "dragen andere perspectieven aan op nieuwe werelden en openen deuren naar nieuwe mogelijkheden". Le Bon Marché investeert regelmatig in kunstenaars en geeft ze een podium. Een installatie zoals Le Cube biedt het bedrijf zelf echter ook voordelen.

Je zou ook kritiek kunnen hebben op deze installatie, waarbij skatecultuur van de straat in een luxe warenhuis wordt gepresenteerd.

Vraag 31 2 punten

Geef twee voordelen die een installatie als Le Cube het warenhuis biedt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (naamsbekendheid) Een spectaculaire installatie, zoals Le Cube, krijgt veel media-aandacht en dat levert grotere (naams)bekendheid voor het warenhuis op. − (kwaliteit) Door samen te werken met toonaangevende kunstenaars / ontwerpers, in dit geval met Oster, straalt het warenhuis originaliteit uit, en dat kan dienen als een soort 'keurmerk' van kwaliteit. − (economisch) Een spectaculaire installatie zoals Le Cube trekt (nieuw) publiek / een bredere doelgroep aan, en dat levert nieuwe klanten / economisch voordeel op. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

Geef een argument dat deze stelling ondersteunt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Een juist argument verbindt de skatecultuur, de kritische / rebelse cultuur van de straat, met de overname door commercie / kapitalisme (waardoor het zich de skatecultuur toe-eigent). Voorbeelden van juiste argumenten zijn: − De skatecultuur is van oudsher een rebelse subcultuur (uit de armere wijken van de steden), maar wordt hier toegeëigend door het luxe warenhuis, verandert in een publiciteitsstunt of evenement om rijke burgers te vermaken. − In de installatie wordt tegendraadse / eigenwijze straatcultuur uit Los Angeles in een luxe commercieel warenhuis gepresenteerd, waar de skatecultuur zich doorgaans tegen verzet. (1)

Vraag 32 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Een kerk voor de heilige Andreas

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4

Op afbeelding 1 zie je een kerk in Rome. Het is de Sant'Andrea al Quirinale, die in de tweede helft van de zeventiende eeuw werd ontworpen door Gianlorenzo Bernini.

De ingangspartij is opgebouwd uit klassieke elementen: zuilen, pilasters, timpanen en kroonlijsten. De manier waarop deze elementen zijn toegepast, is typerend voor de barok.

[figuur 1: zie het originele examen]

Op afbeelding 2 zie je het interieur met het hoofdaltaar, dat tegenover de ingang ligt. In figuur 1, de projectietekening van de Sant'Andrea, is deze altaarruimte gemarkeerd.

Bekijk afbeelding 2 en figuur 1. Bernini heeft de ingangspartij en de altaarruimte architectonisch op elkaar afgestemd.

Bekijk afbeelding 2. Bernini heeft de architectuur van het interieur uitbundiger vormgegeven dan het exterieur.

De kerk is gewijd aan de heilige Andreas, een volgeling van Christus. Hij werd vanwege zijn geloof door de Romeinen aan een X-vormig kruis genageld. Toen hij stierf, werd hij in de hemel opgenomen. Op afbeelding

3 en 4 zie je dat zijn martelaarschap centraal staat in deze altaarruimte.

Bekijk afbeelding 4. Op het schilderij zie je de gekruisigde Andreas. Het schilderij is een voorbeeld van schilderkunst uit de Italiaanse barok.

Schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur zijn op elkaar afgestemd om het verhaal te vertellen van Andreas, zijn dood en opname in de hemel. Bekijk afbeelding 3 en 4.

Bekijk afbeelding 2 en 3. Op afbeelding 3 zie je een opening boven het altaar, die voor de bezoeker van de kerk onzichtbaar is (afbeelding 2).

Op figuur 2 zie je een beeld van Andreas op een wolk. Het beeld vormt het bovenste deel van de altaarruimte, zoals te zien is op afbeelding 2.

[figuur 2: zie het originele examen]

Het samenbrengen van schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur tot een totaalkunstwerk paste bij een specifiek doel van de Roomse kerk.

Vraag 6 2 punten

Beschrijf welk effect de opening op het kunstwerk heeft en leg uit dat hierdoor de betekenis van het kunstwerk wordt versterkt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (effect) Via de ronde opening valt daglicht naar binnen dat de goudkleurige stralen laat oplichten, waardoor die op echte licht- of zonnestralen lijken (dit dramatische effect is typerend voor de barok) (1)
  • (betekenis) Deze lichtstralen verwijzen naar / versterken de suggestie van het goddelijke licht dat uit de hemel komt om Andreas op te nemen (1)

Vraag 6 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Spatten, vegen en knallen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 5 tot en met 7

Na de Tweede Wereldoorlog verschoof het centrum van de moderne, westerse kunst van Parijs naar New York. Kunstenaars uit de Verenigde Staten namen de voortrekkersrol in de kunst over. Hun schilderijen waren abstract en meestal zeer groot van formaat. Kunstcritici zagen deze werken als typisch Amerikaans. In de schilderijen die Jackson Pollock rond 1948 begon te maken, is de breuk met de Europese schildertraditie goed te zien. Niet alleen de werken zelf brachten een radicale vernieuwing, maar ook de techniek waarmee ze tot stand kwamen.

[figuur 3: zie het originele examen]

Op figuur 3 zie je Jackson Pollock aan het werk in zijn atelier.

Bekijk figuur 3. Pollock werkte ook met traditionele schildersmaterialen, zoals verf kwasten en doek, maar hij gebruikte deze materialen radicaal anders dan kunstschilders vóór hem.

Op afbeelding 5 zie je een schilderij dat Pollock in 1950 maakte. De titel is Autumn Rhythm, Number 30 (Herfstritme, nummer 30).

Bekijk afbeelding 5 en figuur 3. Uit de verschillende vormen en sporen op het doek is af te leiden uit welke (lichaams)bewegingen van de schilder ze zijn ontstaan.

De media zetten Pollock graag neer als een 'schilderbeest' of een wilde die werd gedreven door ongecontroleerde emoties. Maar volgens ooggetuigen bouwde de kunstenaar zijn schilderijen juist heel doelbewust op.

Pollock was een vertegenwoordiger van de Amerikaanse stroming in de schilderkunst die de kunstwereld domineerde in de jaren na de Tweede Wereldoorlog.

Ook in Europa gaan kunstenaars na 1945 op zoek naar nieuwe mogelijkheden in de schilderkunst. Net als in Amerika experimenteren zij met nieuwe materialen en technieken om hun ideeën vorm te geven. Vanaf 1958 maakt de kunstenaar Yves Klein afdrukken van naakte vrouwen die van tevoren worden ingesmeerd met blauwe verf. Klein raakt gefascineerd door de mogelijkheden van deze 'menselijke penselen' en zal uiteindelijk meer dan honderdvijftig werken maken met gebruikmaking van het lichaam. Op afbeelding 6 zie je een voorbeeld uit 1960.

Bekijk afbeelding 6. Het werk van Klein bestaat net als dat van Pollock uit verfsporen die te herleiden zijn tot bewegingen. De vormen die zo ontstaan, zorgen op hun beurt voor een nieuwe dynamiek.

[figuur 4: zie het originele examen]

De foto's op figuur 4 zijn gemaakt tijdens de eerste presentatie in een galerie in Parijs in 1960. Yves Klein geeft aanwijzingen aan de modellen. Op de achtergrond speelt een orkestje een muziekstuk (eveneens van Klein) dat uit één enkele toon bestaat.

Je zou deze presentatie een performance kunnen noemen.

Kleins opvatting over de rol van de kunstenaar bij de totstandkoming van een kunstwerk verschilt fundamenteel van die van Pollock. Bij Pollock is die rol nog vrij traditioneel te noemen, bij Klein is die meer vernieuwend.

De kunstenares Niki de Saint Phalle maakte deel uit van de groep kunstenaars waar Yves Klein ook toe behoorde. In 1961 en 1962 maakte zij in een aantal sessies haar Shooting Paintings. De werken bestonden uit assemblages van verschillende voorwerpen waartussen kleine zakjes met verf werden bevestigd. Het geheel werd vervolgens overdekt met een laag gips. De zo verkregen witte reliëfs vormden het doelwit bij de schietsessies die Saint Phalle organiseerde in aanwezigheid van publiek, en vaak ook met medewerking van het publiek.

[figuur 5: zie het originele examen]

De foto op figuur 5 is gemaakt tijdens een schietsessie. Het werk op afbeelding 7 is een resultaat van een sessie.

Bekijk afbeelding 7. De verf die uit het kapotgeschoten oppervlak sijpelt, bepaalt hoe het werk eruit gaat zien. De kunstenaar kan het eindresultaat maar gedeeltelijk beïnvloeden.

Bekijk afbeelding 6 en 7. Yves Klein en Niki de Saint Phalle behoorden tot het nouveau réalisme, een Franse stroming die ook wel neo-dada werd genoemd.

Vraag 13 2 punten

Geef daarvoor een argument. Geef ook een argument waarom het géén performance genoemd zou mogen worden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (argument voor) De kunstenaar presenteert de actie aan het publiek: de actie zelf kan daardoor beschouwd worden als het (tijdelijke) kunstwerk (1)
  • (argument tegen) Het (fysieke) object / het schilderij dat overblijft is het eigenlijke kunstwerk (Klein toont slechts de manier waarop hij het werk gemaakt heeft, namelijk met behulp van lichamen en verf) (1)

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Gouden gloed

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 8 tot en met 13

Op afbeelding 8 zie je een Grieks beeld uit de zesde eeuw voor Christus. Dit type beeld van een jonge, naakte man wordt een kouros (jonge man) genoemd. De kouros op afbeelding 8 stond op het graf van een omgekomen soldaat. Het beeld van de jonge man symboliseert kracht.

Op afbeelding 9 zie je een beeldje dat de beeldhouwer George Stanley maakte. Het stelt een naakte ridder voor die een zwaard vasthoudt, steunend op een filmrol. Het beeld, dat bekend staat als 'de Oscar', is ontworpen als trofee en wordt jaarlijks uitgereikt aan diegenen die de beste prestaties in de filmwereld hebben geleverd.

[figuur 6: zie het originele examen]

Op figuur 6 zie je links Jacqueline Durran en rechts een tekening van het beeld. Durran kreeg een Oscar voor het kostuumdesign van de film Little Women.

Bekijk figuur 6 en afbeelding 9. De Oscar is slechts 35 cm hoog, waardoor je het beeld in de hand kunt houden.

De betekenis van de Oscar is te vergelijken met die van de Griekse kouros van afbeelding 8.

De Oscar is een bronzen beeld. Het Griekse beeld op afbeelding 8 is van marmer.

Op afbeelding 10 en 11 zie je twee aanzichten van het beeld Forme uniche della continuità nello spazio (Unieke vormen van de continuïteit in de ruimte) uit 1913 van de Italiaanse kunstenaar Umberto Boccioni. Het beeld stelt een man voor die stevig doorloopt. Zo is één gebogen been naar voren geplaatst en één been naar achteren.

Boccioni is een van de bekendste kunstenaars van het futurisme. De futuristen wilden breken met de traditionele kunst, zoals ze in hun manifest duidelijk maakten: "Laten we onszelf van dat zootje bevrijden […] Laten we het lichaam openscheuren en de omgeving erin opnemen."

Bekijk afbeelding 10 en 11. Uit dit citaat, en ook uit Boccioni's werk, klinkt de wens om de (beeldhouw)kunst te vernieuwen en op deze manier uitdrukking te geven aan de moderne tijd.

[figuur 7: zie het originele examen]

Thomas Schütte, Große Geister (Grote geesten), 1997/1998

Op figuur 7 zie je drie beelden uit de serie Große Geister (Grote geesten) van de Duitse kunstenaar Thomas Schütte. Hij maakte ruim vijftig van dit soort beelden in verschillende uitvoeringen. De beelden op figuur 7 zijn van gepolijst aluminium.

Schütte plaatst zijn beelden vaak in groepjes, meestal in een groep van drie. Daardoor ontstaat interactie tussen de beelden.

Op afbeelding 12 en 13 zie je een 'grote geest' van Schütte voor het Neues Museum in Weimar. Het werk is nagenoeg identiek aan het beeld links op figuur 7, alleen is het uitgevoerd in gepolijst brons.

Bekijk afbeelding 12 en 13. In deze nieuwe context

  • bij de entree van het museum voor moderne kunst
  • ontstaat een andere interactie met het beeld.

De titel van de beelden, Große Geister, is van invloed op hoe de beschouwer de beelden waarneemt en ze betekenis geeft.

Vraag 17 3 punten

Noem drie aspecten van de voorstelling waaruit je die (symboliek van) kracht kunt afleiden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende aspecten: − Het lichaam is gespierd (sixpack). − Het lichaam heeft brede schouders. − De man heeft (rechte armen met) gebalde vuisten. − De man staat kaarsrecht / stevig op twee benen (standvastig). − Het hoofd van de man is opgeheven (zelfverzekerd). − De blik van de man is strak (zonder vrees). per juist aspect (1) (3)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Geef aan

  • welke interactie er ontstaat, en
  • welke betekenis het beeld daardoor krijgt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Er ontstaat een interactie tussen het beeld en het publiek / bezoekers van het museum. (Het beeld bij de entree van het museum staat voorovergebogen en met uitgestoken arm richting bezoekers die aan komen lopen) (1)
  • Het beeld krijgt de rol van ontvanger / verwelkomer / gastheer van het publiek (1)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Geef een interpretatie van het werk Große Geister, waarbij je

  • de titel van het werk betrekt, en
  • de vormgeving.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Het gegeven antwoord is een voorbeeldantwoord. Andere antwoorden zijn mogelijk, op voorwaarde dat ze voldoen aan het gestelde kader.

Vraag 25 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Krullen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 17

Op afbeelding 14 zie je een prent van een schoorsteenmantel met een spiegel erboven. Het is een rijk interieur uit de tijd van de late barok. De stijl uit die periode wordt ook wel rococo genoemd.

Een kenmerk van een rococo-interieur is dat architectuur en wanddecoratie op elkaar zijn afgestemd en als één geheel zijn vormgegeven. Bekijk afbeelding 14.

[figuur 8: zie het originele examen]

In de haard werd hout gestookt om de kamer te verwarmen. Boven de haard, aan weerszijden van de spiegel, zijn kandelaars geplaatst. Op figuur 8 zie je een detail met een kandelaar.

De kandelaars zijn met opzet bij de spiegels aangebracht.

Huizen worden tegenwoordig meestal centraal verwarmd met radiatoren. Op afbeelding 15 zie je een radiator uit 2003 van de Nederlandse ontwerper Joris Laarman.

Laarmans ontwerp is geïnspireerd op ornamenten uit de rococo. Bekijk afbeelding 15.

Laarman heeft zijn ontwerp Heatwave (Hittegolf) genoemd. Het ontwerp is door een Belgische fabrikant in productie genomen en de radiator is te koop in verschillende formaten. Op afbeelding 15 zie je de Heatwave small, op afbeelding 16 de Heatwave extra large.

De radiator is gemaakt van gegoten beton en wordt aangesloten op de warmwaterleidingen achter de muur. Door aan het kraantje rechts te draaien stroomt het water in de verwarming.

Laarman hield er rekening mee dat een radiator veel warmte moet kunnen afgeven.

Bekijk afbeelding 15 en 16. De Heatwave extra large is opgebouwd uit het basiselement Heatwave small.

Op afbeelding 17 zie je de Heatwave extra large in een bar in Antwerpen. De folder noemt het "een prachtig kunstwerk dat alle blikken naar zich toe trekt". Dat komt niet alleen door de vorm van de radiator.

Bekijk afbeelding 15 en 16. Het ontwerp van Laarman past bij een postmoderne visie op ontwerpen.

Toch past zijn ontwerp ook bij een modernistische visie op ontwerpen.

Vraag 32 2 punten

Geef hiervoor twee argumenten.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (decoratief) Het ontwerp is decoratief / bevat veel krullen. − (citeren) Het ontwerp citeert historische stijlen, in dit geval die van de barok / rococo. − (humor) Het ontwerp is speels door de ongebruikelijke / overdreven vorm voor een functioneel / saai object. − (ongebruikelijke toepassing van materiaal) Het beton is in dit ontwerp ongebruikelijk toegepast, namelijk als beeldend / versierend element. − (dubbele functie) Het functionele object (radiator) is een esthetisch object (wanddecoratie) / design geworden. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

Geef hiervoor één argument.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • een van de volgende: − (modulair) Het werken met een modulair systeem van (schakelbare) basiselementen past bij een modernistisch ontwerp. − (functioneel) De vorm is in zoverre functioneel dat de vele krullen / uitstulpingen / vertakkingen (en de dikte van de 'buizen') zorgen voor veel radiatoroppervlak dat de warmteafgifte bevordert. (1)

Vraag 33 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Metrostations

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8

Metrostations zijn, net als treinstations, plekken die tot de verbeelding spreken. Het zijn hoogstandjes van technische vernieuwing en ze worden vaak aantrekkelijk vormgegeven.

Op afbeelding 1 en 2 zie je het Mayakovskaya-metrostation in Moskou. Het ondergrondse station uit 1938 ligt aan de metrolijn die het centrum van Moskou verbindt met het vliegveld buiten de stad.

Veel metrostations kregen in die tijd een voorname en klassieke uitstraling. De architectuur van het Mayakovskaya-metrostation vertoont overeenkomsten met Romeinse architectuur, zoals het Pantheon. Je ziet het interieur van het Pantheon op figuur 1.

[figuur 1: zie het originele examen]

Bekijk figuur 1 en afbeelding 1 en 2.

Bekijk afbeelding 1 en 2. De vorm van de (perron)overkapping is gebaseerd op een ovaal in plaats van op een cirkel.

Het station ligt metersdiep onder de grond, en is zo vormgegeven dat de indruk wordt gewekt van direct contact met de wereld boven de grond.

Op afbeelding 3 zie je een van de 34 mozaïeken die aangebracht zijn in de overkapping van het perron. Deze mozaïeken dragen bij aan de indruk dat je vanuit de ondergrondse tunnel toch contact met buiten hebt. Bekijk afbeelding 1 tot en met 3.

De voorstellingen in de mozaïeken verwijzen naar het alledaagse leven in de Sovjet-Unie rond 1938. De toenmalige leider van de Sovjet-Unie, Jozef Stalin, noemde de metro in Moskou "een van de beste scholen in de stad die op elke dag, elk uur en elke minuut de grootsheid van het socialisme leert aan de Russische bevolking". Bekijk afbeelding 1 tot en met 3.

In 2018 werd in Amsterdam een nieuwe metrolijn in gebruik genomen: de Noord/Zuidlijn. Op afbeelding 4 en 5 zie je Station Noorderpark, dat ontworpen werd door Benthem Crouwel Architects.

Op figuur 2 zie je het eerste ontwerp van dit metrostation. In dit ontwerp eindigt de overkapping van het station een stukje voorbij de trap.

[figuur 2: zie het originele examen]

Op afbeelding 4 en 5 zie je dat het architectenbureau de overkapping uiteindelijk heeft doorgetrokken tot ver boven de perrons. Deze overkapping is dynamischer vormgegeven dan in het eerste ontwerp. Vergelijk figuur 2 met afbeelding 4 en 5.

Bekijk afbeelding 4 en 5. De overkapping bestaat uit een skeletconstructie. Door toepassing van een dergelijke constructie wordt de ruimte op het perron gebruiksvriendelijker voor de reizigers.

Op afbeelding 6 en 7 zie je het kunstwerk De 7 poorten van kunstenaarsduo Persijn Broersen en Margit Lukács. Dit kunstwerk werd speciaal gemaakt voor Station Noorderpark en staat op een plek tussen de spoorrails, in het verlengde van de perrons. Deze plek is gemarkeerd op afbeelding 4. Op afbeelding 8 zie je een digitaal schetsontwerp.

Bekijk afbeelding 6, 7 en 8. Het kunstwerk doet op het eerste gezicht denken aan een ruïne. Toch zie je duidelijk dat het geen ruïne is.

De kunstenaars hebben zich bij dit werk laten inspireren door de stadsontwikkeling van Amsterdam-Noord. Oude bakstenen fabrieken en arbeiderswoningen werden gesloopt of boden na ingrijpende verbouwingen plaats aan trendy bedrijfjes en nieuwbouwhuizen.

Bekijk afbeelding 6, 7 en 8. Het kunstwerk De 7 poorten is te zien als een poging van de kunstenaars om iets van deze ontwikkeling zichtbaar te maken. Ze omschrijven het kunstwerk als een 'reis vanuit het verleden naar de toekomst'.

Vraag 4 2 punten

Leg uit dat zowel de voorstelling in het mozaïek op afbeelding 3 als de vormgeving van het Mayakovskaya-station bijdraagt aan deze 'scholing'.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • vormgeving (een van de volgende): (1p)
    • De klassieke / classicistische vormgeving van het Mayakovskaya- station roept associaties op met de (classicistische) architectuur van machtige rijken / steden uit de geschiedenis (Rome) en/of met het Romeinse rijk. Op die manier wilde de Sovjet-Unie zich vergelijken met de macht / grootsheid / het succes van deze rijken / steden.
    • De luxe materialen (marmer, glanzend staal) en perfecte afwerking roepen het beeld op van een 'paleis voor het volk' / laten zien dat de gewone, hardwerkende mens (arbeider) belangrijk is voor de Sovjet-Unie.

Vraag 4 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Een kunstreis maken

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13

In de zestiende eeuw reisden veel kunstenaars uit Noord-Europa naar Italië. De Nederlandse kunstenaar Maarten van Heemskerck ging in 1532 naar Rome. Hij was enorm onder de indruk van de stad en bleef er vijf jaar wonen en werken.

Op afbeelding 9 zie je het schilderij Panorama met de ontvoering van Helena te midden van de wonderen van de klassieke wereld uit 1535. Van Heemskerck schilderde het in Rome. De scène met de ontvoering (op de voorgrond) komt uit de Griekse mythologie, maar die ontvoering lijkt bijzaak. Bekijk de voorstelling op afbeelding 9.

De schilder heeft er alles aan gedaan om het landschap zo groot en uitgestrekt mogelijk te laten lijken.

Van Heemskerck maakte in Rome verschillende studies van de resten van het Colosseum, soms tot in detail.

Op afbeelding 10 zie je een brokstuk van een zuil: een kapiteel ligt ondersteboven in het zand. Op de achtergrond zie je het Colosseum. Van Heemskerck probeert in deze studie de beschouwer te overtuigen van de grootsheid van de klassieke oudheid.

Op afbeelding 11 zie je een zelfportret van Van Heemskerck, waarop hij zichzelf twee keer afbeeldt. Hij maakte dit zelfportret vijftien jaar na zijn terugkeer uit Rome. Het schilderij is te zien als promotie voor zijn werk.

De Duitse schilder Hank Schmidt in der Beek en fotograaf Fabian Schubert vormen een kunstenaarsduo. Van 2009 tot 2016 werkte het duo aan het project Painters Portraits (Schildersportretten). Daarvoor reisde het duo naar diverse plekken in Europa waar ooit beroemde schilders, zoals Cézanne, Monet en Van Gogh, buiten schilderden.

Op afbeelding 12 zie je de foto die Schubert maakte van zijn collega, schilder Schmidt in der Beek. De schilder heeft zijn ezel op een plek gezet waar vroeger zeer waarschijnlijk andere kunstenaars het uitzicht en plein air (in de open lucht) vastlegden.

De foto zelf is het kunstwerk, niet het schilderij op de foto. De foto is daarmee te zien als een commentaar op het schilderen naar de waarneming.

Na zeven jaar aan het project te hebben gewerkt bracht het duo in 2016 een boek uit met de titel Und im Sommer tu ich malen (En in de zomer doe ik schilderen). Op afbeelding 13 zie je twee pagina's uit dit boek.

Bekijk afbeelding 12 en 13. Uit de titel van het boek en uit de foto's is af te leiden dat het duo het maken van kunst, en daarmee ook hun eigen werk, sterk relativeert.

Vraag 9 3 punten

Benoem het belangrijkste onderwerp (thema) van het schilderij. Licht je antwoord toe aan de hand van twee aspecten van de voorstelling.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • voorbeelden van juiste antwoorden zijn (twee van de volgende): (2p)
    • Het landschap is voorgesteld als een soort toneel om allerlei overblijfselen van de klassieke oudheid te laten zien, zoals tempels, ruïnes (van villa's), triomfbogen, aquaducten.
    • Het landschap toont een verzameling bouwwerken uit de klassieke oudheid en de renaissance.
    • De scène op de voorgrond lijkt op een uittocht van klassieke beelden / objecten / 'wonderen van de klassieke oudheid' (in plaats van op een ontvoering).

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 3 punten

Beschrijf drie manieren waarop de schilder dit heeft bereikt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − (formaat) door het enorm brede / rechthoekige formaat (panorama) − (perspectief) door het vogelvluchtperspectief / de hoge horizon − (licht / atmosferisch perspectief) door het sterke contrast tussen de donkere / donkergroene voorgrond en de veel lichtere / grijze / lichtblauwe kleuren op de achtergrond − (plans) door de indeling in drie plans: een (scherpe) voorstelling met boten en mensen op de voorgrond, een (iets minder scherpe) voorstelling van heuvels en bouwwerken in het midden en een (vaag) berglandschap op de achtergrond − (lijnen) door de vele lijnen / paadjes richting de horizon (de diepte in) − (contrast groot en klein) door het contrast tussen de grotere / gedetailleerd weergegeven gebouwen / bouwwerken (en mensen) op de voorgrond en de uiterst kleine gebouwen / bouwwerken op de achtergrond per juist antwoord (1) (3)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Leg aan de hand van de voorstelling uit dat het schilderij kan worden gezien als promotie voor zijn werk.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (voorstelling) Door zichzelf af te beelden met op de achtergrond een afbeelding van hemzelf als jongeman die tekent / schildert voor het Colosseum, laat Van Heemskerck zien dat hij kennis heeft van de klassieken / dat hij naar Rome is gereisd en de klassieken naar eigen waarneming heeft bestudeerd (1)
  • (promotie) Op deze manier toont Van Heemskerck zijn kwaliteit/deskundigheid als schilder en/of zijn staat van dienst als kunstenaar/portretschilder (van jong en onervaren in Rome tot volwassen en ervaren kunstenaar), waarmee hij mogelijke opdrachtgevers kan interesseren (1)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Leg dit uit aan de hand van de titel van het boek. Betrek het fotoproject in de uitleg.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • Dit laten ze in hun foto's zien door (een van de volgende voorbeelden): (1p)
    • het materiaal dat de schilder gebruikt, namelijk drie (hobby)potjes verf en/of het schilderen in drie (ongemengde) kleuren, alsof het een kinderactiviteit is.
    • de schilder af te beelden als een hobbyist (schilder met baret) die graag naar aantrekkelijke / pittoreske bestemmingen reist om daar slechts wat abstracte vormen / zijn eigen trui / blouse te schilderen.
    • de schilder in de foto te betrappen als hij aandachtig / serieus aan het werk is bij het maken van een schilderij waarop slechts ruitjes en/of kleurbanen te zien zijn, en daarmee wordt kunst maken als serieuze/moeilijke activiteit (die veel kennis en vaardigheden vereist) gerelativeerd.
    • de indruk te wekken dat alles kunst kan zijn, of het nu de foto is of het doek met de ruitjes en/of de kleurbanen. (Het is dan helemaal raar als je daarvoor gaat reizen en dus veel moeite doet.)

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Pionieren

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 21

De Duits-Amerikaanse kunstenaar Albert Bierstadt (1830-1902) was in zijn tijd een beroemd landschapsschilder. Met name zijn landschappen met voorstellingen van kolonisten, die vanuit het oosten van de Verenigde Staten naar het toen nog onbekende Wilde Westen trokken om daar een nieuw leven op te bouwen, werden zeer gewaardeerd. Bierstadt nam ooit deel aan zo'n trektocht naar het Westen.

Op afbeelding 14 zie je Bierstadts schilderij The Oregon Trail (De Oregon- route). Figuur 3 toont een detail. Je ziet een groep kolonisten die de Oregon route volgen, een reis van bijna 3500 km lang, die maanden duurde.

[figuur 3: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 14 en het detail op figuur 3. Bierstadt roept het beeld op van een avontuurlijke reis.

De schilderijen van Bierstadt werden in zijn tijd tentoongesteld in salons, zoals die in Parijs. Een jury bepaalde of een kunstwerk wel voldeed aan de eisen van de Académie en of het kon worden toegelaten. Dit werk van Bierstadt werd destijds toegelaten, onder meer vanwege de vormgeving en de inhoud van het schilderij.

Bekijk afbeelding 14.

Eind negentiende eeuw veranderde de waardering voor de landschappen van Bierstadt door de vernieuwingen die de impressionisten brachten op het gebied van landschapsschilderkunst. Op afbeelding 15 zie je een schilderij van Claude Monet: een landschap met hooimijten uit 1891.

Gelet op het onderwerp landschap, verschilt de manier waarop de impressionisten het landschap benaderen nogal van de manier waarop Bierstadt dat doet.

Een andere vorm van pionieren is een trektocht maken ter ontspanning. Tot op de dag van vandaag trekken mensen eropuit met een caravan of camper. Voor ontwerpers is het een uitdaging om een dergelijk mobiel, compact en toch ook functioneel huisje te ontwerpen.

Op afbeelding 16, 17 en 18 zie je De Markies. Eduard Böhtlingk ontwierp dit huisje in 1985 voor de ontwerpwedstrijd Tijdelijk Wonen. Ingeklapt, zoals op figuur 4, is het huisje zo mobiel als een caravan.

[figuur 4: zie het originele examen]

Als de lange zijwanden worden uitgeklapt, worden het vloerdelen. Dit zie je op figuur 5.

[figuur 5: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 4 en 5. Als je De Markies uitklapt, verandert hij van karakter, bijvoorbeeld van een gesloten vorm in een open vorm.

Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 4 en 5. In het ontwerp van De Markies zijn kenmerken van modernistische vormgeving terug te vinden.

Bekijk afbeelding 16, 17 en 18. De foto's van De Markies zijn gemaakt om het product onder de aandacht van het publiek te brengen. De foto's spelen handig in op gevoelens van vrijheid bij toekomstige klanten: de wens om te leven zoals je zelf wilt.

Op afbeelding 19 en 20 zie je de auto die de Nederlandse kunstenaar Joost Conijn in 2001 zelf bouwde. De auto is van hout en rijdt op een houtgestookte motor. Met deze auto en een aanhanger vol hout erachter reisde Conijn door Oost-Europa. "De auto beweegt zich door Europa van voorval naar voorval", schrijft de kunstenaar. De reizen van Conijn zijn een aaneenschakeling van onvoorziene gebeurtenissen, zoals autopech op afbeelding 21. Hij legt ze vast op foto's en op film, in teksten en in tekeningen.

Bekijk afbeelding 19 en 20. De Hout Auto van Conijn is functioneel: je kunt ermee rijden en dus reizen. Tegelijkertijd is het een kunstzinnig object dat het gangbare beeld van wat een auto is, in twijfel trekt. Zo is de auto van hout gemaakt en dat is nogal primitief vergeleken met de nieuwste materialen waarvan auto's gemaakt zijn.

Voor Conijn is de auto ook een communicatiemiddel: een middel om onverwachte ontmoetingen te creëren. Zijn moeder zegt daarover: "Dat is eigenlijk zijn interesse, om te zien wat er op de wereld aan de hand is, en dicht bij de mensen te komen. En dat vervolgens vast te leggen." Zo zal het feit dat de auto van hout is, reacties en daarmee ontmoetingen uitlokken.

Een kunstcriticus schrijft: "Dit kunstproject met de houtwagen lijkt op een langdurige performance waarvan de handeling zich iedere keer op een andere tijd en in een andere ruimte afspeelt."

Vraag 21 2 punten

Leg aan de hand van twee voorbeelden uit op welke manier deze foto's van De Markies een beeld van vrijheid creëren.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (ontsnappen of vlucht uit dagelijks leven) Het beeld van een caravan op een plek waar niemand is / in een weids landschap, roept een gevoel van vrijheid op. − (jezelf zijn) De jongen die op de rand van de caravan zit, zit te vissen (doet waar hij zin in heeft), wat een gevoel van vrijheid oproept. − (zelfvoorzienend) De jongen zit vanuit zijn huisje te vissen, laat zien dat hij zelf voor wat eten kan zorgen. − (romantisch licht / schemering) De caravan wordt getoond in het donker met sfeervol licht en/of met zacht, schemerig licht en dat doet denken aan rust / vredig / romantisch reizen en dat roept een gevoel van vrijheid op. − (de flexibele vorm / ruimte) De caravan wordt getoond in verschillende fasen van uitbouw; dat suggereert hoe makkelijk het is en hoe vrij je bent om deze caravan te gebruiken. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Beschrijf nog twee manieren waarop Conijn met Hout Auto het gangbare idee van wat een auto is, in twijfel trekt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (doe-het-zelf versus industrieel) Conijns auto ziet er zichtbaar zelfgemaakt / in elkaar geknutseld uit, anders dan een perfect afgewerkte auto uit de fabriek. − (bouwmateriaal en brandstof) Conijns auto is grotendeels van hout gemaakt en tegelijkertijd verbruikt de auto hout als brandstof, wat absurd is (het lijkt wel alsof de auto zichzelf moet oprijden/opeten). − (tijdrovend versus efficiënt) Conijn moet veel moeite doen om brandstof te verzamelen (hij moet zelf hout hakken of kopen). Het reizen wordt daardoor zwaar, tijdrovend en (enigszins) absurd. De meeste voertuigen worden gemaakt om reizen juist makkelijker, sneller en aangenamer te maken (efficiënt). − (uniek versus massaproduct) Conijns auto is een uniek object, draagt Conijns signatuur en dat is anders dan een gewone auto die in de regel een massaproduct is. − (hout versus benzine) Conijns auto heeft een houtgestookte motor, wat associaties oproept met een open haard / houtkachel / oude stoomtreinen, met inefficiëntie in plaats van efficiëntie, zoals een auto die op een fossiele brandstof of elektriciteit rijdt. − (speels versus serieus) Conijns auto heeft een speelse vormgeving / lijkt te spotten met de gladde / stoere vormgeving van de meeste auto's. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Beschrijf nog een manier waarop Hout Auto bijdraagt aan het uitlokken van onverwachte ontmoetingen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • een van de volgende: − Hout Auto is gemaakt met primitieve middelen / technieken en zal (bij een lange reis) regelmatig gerepareerd moeten worden. Conijn heeft dan hulp nodig / zal dan contact maken met mensen die met hem meedenken (vragen stellen, zich verdiepen in zijn probleem). − Hout Auto is afhankelijk van hout. Conijn moet dus voor zijn brandstof naar (voor auto's) bijzondere plekken om hout te verzamelen (kappen), waardoor hij in gesprek komt met mensen die hem dat zien doen. (1)

Vraag 23 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Reisbewijs

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 22 tot en met 26

In 1832 bracht een groep Franse diplomaten een bezoek aan Marokko. De Franse kunstenaar Eugène Delacroix mocht mee als een soort verslaggever, om indrukken van deze reis vast te leggen.

Op afbeelding 22 zie je een dubbele pagina uit een van de schetsboeken met tekeningen en aquarellen die Delacroix in Marokko maakte. Aan zijn schetsen is te zien dat hij belangstelling had voor enkele specifieke onderwerpen van de Marokkaanse cultuur.

De tekeningen en aquarellen waren vaak bedoeld als voorstudies voor schilderijen die Delacroix bij terugkeer in Frankrijk maakte. Op figuur 6 is nog een schetsblad te zien dat Delacroix in Marokko maakte.

[figuur 6: zie het originele examen]

Uit de schetsboeken is de onderzoekende benadering van de schilder af te leiden.

In het begin van de negentiende eeuw werd de aquareltechniek steeds populairder onder kunstenaars. Delacroix maakte veelvuldig gebruik van de aquareltechniek tijdens zijn reis door Marokko.

Delacroix noteert in een brief over zijn reis naar Marokko: "Zijn wij [Fransen] zelf niet aan het einde van datgene wat de meest geavanceerde beschaving kan produceren? Zij [inwoners van Marokko] staan op duizend manieren dichter bij de natuur, hun kleding, de vorm van hun schoenen. (..) Wij daarentegen in onze korsetten, nauwe schoenen, belachelijke pakken, wij zijn te beklagen." Delacroix heeft kritiek op de westerse cultuur en hij heeft een romantische visie op Noord-Afrikaanse culturen.

Ook de Zwitserse kunstenaar Paul Klee reisde naar Noord-Afrika om inspiratie op te doen. In het voorjaar van 1914 bezocht hij Tunesië. Op afbeelding 23 zie je Gezicht op Kairuan, een aquarel die hij tijdens deze reis maakte. Op figuur 7 zie je een recente foto van de stad Kairuan.

[figuur 7: zie het originele examen]

Klee was niet geïnteresseerd in het zo levensecht mogelijk weergeven van de stad Kairuan. Hij wilde vooral een harmonieus beeld scheppen. Daartoe abstraheerde hij wat hij zag.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Klees werk wordt in de kunstgeschiedenis soms tot het expressionisme gerekend.

De Nederlandse kunstenaar Herman de Vries reist om materiaal te verzamelen. Hij werkt veel met gevonden materialen uit de natuur. Op afbeelding 24 zie je het werk 84 kleuren uit 2014. Voor dit werk verzamelde hij kleine hoeveelheden aarde (zand) afkomstig van verschillende plekken op de wereld. Ook vrienden brachten hem aarde. Van elk hoopje aarde wreef hij een beetje uit op papier. Je ziet hiervan een voorbeeld op afbeelding 25.

Herman de Vries wil zijn eigen inbreng in het kunstwerk zo minimaal mogelijk houden. Over zijn werkwijze zegt hij: "Ik laat zien wat er is, ik voeg er niets aan toe, ik doe niets met de natuur, er zijn mensen die werken met de natuur, ik laat alleen zien."

Bekijk afbeelding 24 en het detail op afbeelding 25. Ook uit het werk 84 kleuren is af te leiden dat de kunstenaar geprobeerd heeft het werk zo onpersoonlijk mogelijk te maken.

Je zou het werk van Herman de Vries kunnen zien als een vorm van landschapsschilderkunst.

Wie tegenwoordig reist kan op elke plek foto's maken en die delen op social media. Op het Instagram-account Insta_repeat verzamelt een kunstenaar uit Noorwegen instagramfoto's. Op afbeelding 26 zie je een pagina van dit Instagram-account Insta_repeat. De kunstenaar wil anoniem blijven.

Bekijk afbeelding 26. De fotocollages zijn te zien als een (ironisch) commentaar op de unieke en bijzondere foto's van reizen.

De kunstenaar wil met dit project een discussie over kopie en originaliteit op gang brengen. Tegelijkertijd kun je vragen stellen bij de originaliteit van deze fotocollages.

Vraag 26 3 punten

Geef aan de hand van figuur 6 en/of afbeelding 22 drie voorbeelden waaruit die onderzoekende benadering van de schilder is af te leiden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende voorbeelden: − (vlugge schets, niet volledig uitgewerkte tekening) Delacroix onderzoekt in enkele lijnen (arm)bewegingen. − (meerdere losse voorstellingen) Delacroix tekent / schildert op één blad meerdere onderwerpen/voorstellingen door (en over) elkaar heen. − (houdingen) Delacroix schildert / tekent mensen in verschillende houdingen. − (aanzichten) Delacroix schildert / tekent dezelfde mensen vanuit verschillende gezichtspunten (bijvoorbeeld van opzij en van voren). − (accenten) Delacroix onderzoekt / besteedt aandacht aan specifieke details (hoe een mantel / omslagdoek valt). − (aantekeningen) Delacroix maakt bij de tekeningen notities (over onderwerp, kleur). − (beeldaspecten) Delacroix onderzoekt verschillende (beeld)aspecten, zoals de lichtval op muren / in onderdoorgangen, kleurvlakken / kleuraccenten (op gevels), de diepte in het landschap (perspectief). − (materialen, technieken) Delacroix onderzoekt het gebruik van aquarel door het in vlekken, dekkend en doorschijnend toe te passen. per juist voorbeeld (1) (3)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 28 2 punten

Leg dit uit aan de hand van het citaat.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (kritiek) Uit wat Delacroix zegt over (onze) mensen "in korsetten, nauwe schoenen, belachelijke pakken" / over "het einde van datgene wat de meest geavanceerde beschaving kan produceren", blijkt dat hij kritiek heeft op de (zijn eigen) westerse cultuur, die in zijn ogen strakke regels kent en/of rationalistisch is (1)
  • (romantische visie) Hij idealiseert daarentegen de andere, niet- westerse / Noord-Afrikaanse culturen, waar het leven volgens hem natuurlijker / vrijer / eenvoudiger en dus beter was dan het westerse: "Zij staan op duizend manieren dichter bij de natuur, hun kleding, de vorm van hun schoenen" (1)

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Geef twee argumenten die deze interpretatie ondersteunen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − De Vries probeert in feite een heel groot landschap / het landschap 'aarde' te schilderen, waarbij hij zand / aarde zelf als schildersmateriaal gebruikt. − De Vries probeert de rijkdom aan kleuren van de aarde zo goed mogelijk weer te geven, door heel veel verschillende aardkleuren te gebruiken / kleurnuances van aarde te tonen. − Door het uitwrijven van aarde op papier en/of het maken van een zorgvuldige compositie van verschillende beetjes uitgewreven aarde tot een geheel / een lappendeken is het 'schilderij' vanzelf een landschap per juist antwoord (1) (2)

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

Leg uit waarom Insta_repeat te zien is als een commentaar op reisfoto's.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • een van de volgende: − De fotocollages bewijzen / laten zien dat veel mensen naar dezelfde toeristische / spectaculaire plek reizen om daar vervolgens allemaal ongeveer dezelfde foto's te maken, een gedrag dat nauwelijks avontuurlijk te noemen is. − De kunstenaar geeft met de fotocollages commentaar op het unieke gegeven van 'I was here', en het bewijs dat de Instagramfoto levert dat je iets bijzonders hebt gedaan. De vele 'I was here'-plaatjes zijn juist het bewijs dat het niet bijzonder is wat mensen doen. Ze doen allemaal hetzelfde. (1)

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 34 2 punten

Is het project Insta_repeat naar jouw mening te zien als een origineel werk? Geef een argument voor en geef een argument tegen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • voorbeeld van een argument voor: Ja, want hij / zij zoekt bestaand materiaal bij elkaar en plaatst dit in een nieuwe (originele) samenhang / context (Insta_repeat) met een ander doel, namelijk kopieergedrag aankaarten en/of een discussie tussen makers van foto's op gang brengen (1)
  • voorbeeld van een argument tegen: Nee, want het is vrij eenvoudig om foto's met hetzelfde onderwerp te vinden en die naast elkaar te plaatsen en/of hij/zij laat niet zien hoe het anders kan (doet in feite niets anders dan de andere fotografen) en is dus zelf weinig origineel (1)

Vraag 34 in het hele examen

2021, tijdvak 2: De toren van Babel

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 5

De toren van Babel werd volgens een verhaal uit de Bijbel ooit gebouwd door een volk dat wilde laten zien hoe machtig het was. De toren moest daarom tot aan de hemel reiken. God zag dit als een teken van hoogmoed. Hij strafte de bouwers door hen verschillende talen te laten spreken. Daardoor konden zij elkaar niet langer verstaan, wat samenwerken onmogelijk maakte. De toren werd niet voltooid en het volk viel uiteen: de mensen verspreidden zich over de aarde.

Op afbeelding 1 zie je De toren van Babel, geschilderd door Pieter Bruegel in 1568. Afbeelding 2 toont een detail. Volgens het verhaal ging het om een toren die tot aan de hemel reikte. Bruegel wilde in zijn schilderij dit enorme formaat van de toren benadrukken.

Bruegel baseerde zijn toren op het Colosseum in Rome, een stad die hij bezocht tijdens zijn reis door Italië. Veel kunstenaars uit Noord-Europa maakten in die tijd een studiereis naar Italië, zo ook Jan Gossaert. Op figuur 1 zie je een schets die Gossaert maakte van het Colosseum in Rome.

[figuur 1: zie het originele examen]

Bruegel nam het Colosseum als voorbeeld voor zijn toren van Babel.

Bruegel was zeker niet de enige die dit Bijbelverhaal tot onderwerp van zijn werk maakte. Met name in de havenstad Antwerpen, waar Bruegel enige tijd woonde en werkte, bleek dit onderwerp bij schilders uit die tijd behoorlijk populair.

Op afbeelding 3 en 4 zie je Babel, een installatie uit 2001 gemaakt door de Braziliaanse kunstenaar Cildo Meireles. De kunstenaar verzamelde ruim tien jaar lang tweedehands radio's op zijn reizen door diverse landen. Van deze radio's bouwde hij een toren.

Bekijk afbeelding 3 en 4. De installatie doet denken aan een kantoor- of woontoren. De radio's, die hier als bouwelement dienen, versterken die associatie.

De oudste radio's zijn gebruikt voor de basis van de toren en de nieuwere versies voor de top. Meireles maakte de toren zo dat hij hoger lijkt dan hij in werkelijkheid is.

De radio's staan aan en zijn op zenders van over de hele wereld afgestemd. Het volume staat net hard genoeg om te horen dat de radio's aanstaan, maar te zacht om te horen wat er gezegd of gezongen wordt. Het is een kakofonie van geluiden. Meireles omschrijft zijn toren als "the tower of incomprehension" (de toren van onbegrip).

Zijn toren is te zien als een hedendaagse variant op het thema van de toren van Babel.

Op afbeelding 5 zie je de toren van het Louise Weissgebouw uit 1999 in Straatsburg. Het gebouw is ontworpen door Architecture-Studio uit Parijs en is bedoeld voor de vergaderingen van het Europees Parlement. Twaalf keer per jaar komen de vertegenwoordigers van de verschillende lidstaten in dit gebouw bijeen. Op figuur 2 zie je een bovenaanzicht van de toren en het aangrenzende gebouw.

[figuur 2: zie het originele examen]

De Europese Unie is nog steeds in ontwikkeling. De architecten wilden in hun gebouw het 'proces van eenwording' tot uitdrukking brengen, waarbij de cirkel eenheid symboliseert. Bekijk afbeelding 5 en figuur 2.

De architecten verwijzen in hun ontwerp van het Louise Weissgebouw onder meer naar het thema van de toren van Babel zoals verbeeld door Pieter Bruegel.

Vraag 4 1 punt

Geef hiervoor een verklaring.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Als geantwoord wordt dat het verhaal van Babel zich in een havenstad afspeelt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Leg dit uit. Betrek een aspect van de voorstelling in je uitleg.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeeld van een goede uitleg is: (2) De toren van Meireles is opgebouwd uit heel veel radio's die allemaal uitzenden (vanuit verschillende achtergronden, culturen) maar niet ontvangen (luisteren). Net als bij de toren van Babel gaat het werk over de miscommunicatie (in onze tijd): iedereen zendt berichten uit / post of plaatst dingen op internet / social media, maar er is geen echte uitwisseling / geen echt gesprek (te vergelijken met een radio die alleen maar kan zenden en niet kan reageren).

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

Vind je dit thema passen bij een gebouw van het Europees Parlement? Onderbouw je mening met een argument.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Ja, het thema van de toren van Babel past wel bij het Europees Parlement, waar de verschillende lidstaten moeten zien samen te werken en/of het thema van de toren van Babel kan de lidstaten eraan helpen herinneren dat als zij zich laten leiden door hoogmoed / eigenbelang, er van eenheid niets terechtkomt. of Nee, de bouw van de toren van Babel was ingegeven door hoogmoed en leidde tot miscommunicatie. Door te verwijzen naar dit thema relativeren de architecten de poging van de Europese Unie / het Europees Parlement om samen iets nieuws op te bouwen / een eenheid te vormen. (1)

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Reizen met Dürer

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 6 tot en met 10

De Duitse kunstenaar Albrecht Dürer (1471

  • 1528) woonde en werkte zijn hele leven in Neurenberg, maar was tegelijk een ondernemend en reislustig kunstenaar. Zo gaf hij leiding aan een drukkerij, trok hij twee keer over de Alpen naar Italië en bezocht hij de Nederlanden. Vanuit Venetië schreef Dürer aan een vriend over de waardering die hij in Italië als kunstenaar kreeg: "Hier ben ik een man van aanzien, thuis slechts een parasiet."

Bekijk afbeelding 6. Op afbeelding 6 zie je een vroeg zelfportret van Dürer (1498). Hij beeldt zichzelf af als man van aanzien.

Kunstenaars maakten in de renaissance

  • anders dan in de middeleeuwen
  • vaker zelfportretten.

Bekijk afbeelding 6. In dit zelfportret wordt de blik van de beschouwer nadrukkelijk naar het open raam met uitzicht op een berglandschap gestuurd. Dürer wil met dit doorkijkje iets vertellen over zichzelf.

Dürer maakte tijdens zijn reizen regelmatig aquarellen. Op afbeelding 7 zie je zo'n aquarel, Gezicht op Arco, dat hij maakte op zijn reis door Italië in 1495.

In 1521 reisde Dürer door de Nederlanden. In Antwerpen maakte hij kennis met de schilder Joachim Patinir (1480

  • 1524). Dürer beschrijft deze kunstenaar in een van zijn dagboeken als "gut Landschaftmahler" (goede landschapsschilder). Patinir reisde zelf niet buiten de Nederlanden.

Op afbeelding 8 zie je een landschap van Patinir: Landschap met de heilige Hieronymus uit 1517. Op de voorgrond zie je de heilige die een doorn uit de poot van een leeuw haalt.

Het landschap op afbeelding 7 heeft Dürer zeer waarschijnlijk buiten, naar de waarneming geschilderd. Uit het schilderij op afbeelding 8 is af te leiden dat Patinir, anders dan Dürer, meer naar de fantasie heeft gewerkt.

Bekijk afbeelding 8. Dürer omschrijft Patinir in zijn dagboek als een "goede landschapsschilder" en daarmee als een kunstenaar die voor zijn tijd vernieuwend werk maakte.

Op afbeelding 9 zie je Het grote stuk gras, een aquarel geschilderd door Dürer. Op afbeelding 10 zie je een tekening in inkt en krijt van de renaissancekunstenaar Leonardo da Vinci: Ster van Bethlehem (deze titel verwijst naar een plant met die naam).

De werken zijn ongeveer rond dezelfde tijd gemaakt. Uit de werken is echter af te leiden dat Dürers benadering van de natuur verschilt van die van Da Vinci. Dürer wil vooral de schoonheid van Gods schepping weergeven. Da Vinci heeft met zijn tekening een wetenschappelijk doel.

Dürer leidde in Neurenberg een drukkerij waar hij ook zijn eigen prenten produceerde. Daarnaast reisde Dürer veel. Op die manier leverde hij met zijn werk een grote bijdrage aan de verspreiding van kennis over kunst en natuur door heel Europa. Toch werd hij, anders dan in Italië, in zijn eigen land veel minder gewaardeerd.

Vraag 11 3 punten

Geef hiervoor drie redenen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende redenen: − (zelfbewustzijn/individu) Onder invloed van het humanisme is er meer aandacht voor de mens als individu / groeit het zelfbewustzijn van de kunstenaar. − (bewijs van artistieke kwaliteit) In de renaissance is er meer vraag naar portretten en dient het zelfportret van de kunstenaar als bewijs van diens artistieke kwaliteit. − (emancipatie/status) In de renaissance neemt het aanzien van kunstenaars toe / is de kunstenaar niet (alleen) een dienstbare ambachtsman (dienstbaar aan God, de Kerk). − (onderwerp van studie) Het zelfportret is voor de kunstenaar een relatief makkelijke manier om studie te doen naar anatomie / houding / uitdrukking. per juiste reden (1) (3)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Beschrijf

  • op welke twee manieren de blik van de beschouwer naar het open raam wordt gestuurd, en
  • leg uit wat Dürer met dit doorkijkje wil vertellen over zichzelf.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • De blik van de beschouwer wordt naar het open raam gestuurd (twee van de volgende): (2p)
    • (ooghoogte) doordat het raam met uitzicht op de hoogte van zijn ogen is geplaatst (en die ogen kijken de beschouwer aan).
    • (wit accent) doordat er een wit accent in het raam is geplaatst (de besneeuwde bergtoppen).
    • (diagonaal) door een diagonale lijn, zoals de lijn in de hoek van het raam die Dürer compositorisch verbindt met het berglandschap.
    • (herhaling, beeldrijm) doordat de hoek die de arm (links op de voorgrond) maakt, wordt herhaald in de hoek van het raam.
    • (contrast) door het sterk laten oplichten van het raam in de donkere achtergrond door licht/helder kleurgebruik in het raam (lichtblauw en lichtgroen).
    • (detaillering) door de gedetailleerde weergave van het landschap (bijna net zo gedetailleerd als het gezicht, en veel zorgvuldiger dan bijvoorbeeld de muren en de mantel).
  • Het doorkijkje laat een berglandschap zien en daarmee wil Dürer aangeven dat hij (een van de volgende): (1p)
    • deze bergen zelf gezien heeft en/of naar de waarneming geschilderd heeft (de moeite van het schilderen waard vindt).
    • een man van de wereld is (veel kennis heeft).
    • veel gereisd heeft (over de Alpen getrokken is).

Opmerking Als één juiste manier gegeven wordt, 1 scorepunt toekennen.

Vraag 12 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Mysterieuze materie

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 11 tot en met 17

De Franse kunstenaar Paul Gauguin werd aangetrokken door het pure leven zoals hij dat hoopte aan te treffen op eilanden in de Stille Oceaan. Hij vond deze 'primitieve' samenlevingen oorspronkelijker en eerlijker dan zijn eigen westerse cultuur. In 1891 verhuisde hij zelfs naar Tahiti. De bouwwerken en voorwerpen uit deze verre gebieden werden een inspiratiebron voor zijn werk.

Op afbeelding 11 zie je een beschilderd houtsnijwerk dat Gauguin in 1890 maakte. De titel, Soyez mystérieuses (Wees mysterieus), is linksboven in het hout gegraveerd. Bekijk afbeelding 11. Het werk heeft een geheimzinnige sfeer, die onder andere tot uiting komt in de manier waarop de natuur wordt voorgesteld. Zo is de maan, rechtsboven, deels voorgesteld als een vrouwenfiguur.

[figuur 3: zie het originele examen]

Gauguin werd geïnspireerd door niet-westerse kunst zoals wandreliëfs van boeddhistische tempels, waarvan je er een ziet op figuur 3. Dergelijke kunst vormde een belangrijke inspiratiebron voor Soyez mystérieuses.

Bekijk afbeelding 11.

Gauguin schreef veel brieven aan zijn collega-kunstenaars. Hij raadde hun aan om in hun werk niet alleen oog te hebben voor het oppervlakkige en zeker niet te vervallen in de "gruwelijke gekunsteldheid van de Academie voor Schone Kunsten".

Op afbeelding 12 zie je een voorbeeld van een dergelijk academisch werk: De geboorte van Venus (1879) geschilderd door Bouguereau. Bekijk afbeelding 12 en lees nog eens de woorden van Gauguin.

De kunstenaar Constantin Brancusi reisde in 1904 vanuit Roemenië naar Parijs. Hij werd aangetrokken door het levendige kunstklimaat aldaar en nam les aan de Academie. In 1908 werkte hij kort voor de beroemde beeldhouwer Rodin.

Op figuur 4 zie je een vroeg werk van Brancusi: Slaap (1908). Zowel uit de voorstelling als uit de bewerking van de steen is de invloed van Rodin af te leiden.

[figuur 4: zie het originele examen]

Bekijk figuur 4. De figuur in steen lijkt te slapen: de ogen zijn gesloten. Brancusi versterkt deze indruk van 'slapen' door een contrast aan te brengen in het marmer.

Tussen 1908 en 1909 maakte het werk van Brancusi een grote ontwikkeling door. Hij wilde zich onderscheiden van zijn beroemde leermeester Rodin. Op afbeelding 13 zie je Slapende muze uit 1910. Bekijk figuur 4 en afbeelding 13. Vergeleken met het hoofd op figuur 4 is het hoofd op afbeelding 13 sterk vereenvoudigd.

Afrikaanse maskers en andere etnografische voorwerpen waren belangrijke inspiratiebronnen voor kunstenaars zoals Brancusi. Ze werden verzameld en waren te zien bij de kunstenaars thuis, in het volkenkundig museum of in galeries in Parijs.

[figuur 5: zie het originele examen] Maskers, zoals het masker hiernaast, werden gewaardeerd om hun expressieve kwaliteit en veronderstelde magische kracht. Na de Eerste Wereldoorlog (1914

  • 1918) raakte een veel breder publiek geïnteresseerd in 'primitieve kunst': Afrika kwam in de mode.

Op afbeelding 14 zie je Noir et blanche (Zwart en wit). De Amerikaanse fotograaf Man Ray maakte deze foto in 1926 voor het modetijdschrift Vogue. Man Ray was bevriend met Brancusi en ging om met dadaïsten en surrealisten.

Bekijk afbeelding 13 en afbeelding 14. Man Ray liet zich voor deze foto inspireren door Slapende muze van Brancusi. Maar uit de manier waarop het hoofd en het masker zijn gecombineerd blijkt vooral de invloed van het surrealisme, zoals het thema van de droom en het (onder)bewustzijn.

De foto werd in Vogue gepubliceerd met het onderschrift: "Gezicht van parelmoer en masker van ebbenhout".

Op afbeeldingen 15, 16 en 17 zie je This second Dreamer (Deze tweede dromer) uit 2017. Het is een bronzen beeld van de Afro-Amerikaanse kunstenaar Wangechi Mutu. Mutu groeide op in Kenia en volgde haar kunstopleiding in Amerika. In haar werk combineert zij invloeden van haar Afrikaanse achtergrond met invloeden uit de westerse kunst. This second Dreamer is een zelfportret.

Bekijk afbeelding 13, 15, 16 en 17. Mutu baseerde dit werk op Slapende muze van Brancusi (afbeelding 13). Het werk is echter een (zelf)portret.

Stelling: de titel This second Dreamer verwijst naar Mutu's persoonlijke geschiedenis.

Vraag 24 1 punt

Geef een verklaring voor de keuze van Vogue om dit onderschrift te gebruiken (en niet de titel van Man Ray).

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • een van de volgende verklaringen: − Het onderschrift van Vogue (Gezicht van parelmoer en masker van ebbenhout) is vrij specifiek, gaat over de schoonheid / aantrekkelijke uitstraling van het (blanke/fijne) gezicht en (de magie van) het (zwarte) masker (daarvoor is een onderschrift als 'Zwart en wit' te saai). − Vogue is een modetijdschrift / gaat over stijl / wil aansluiten bij wat er in de mode is (Afrika) en zal zich verre willen houden van eventuele politieke of (sociaal-)maatschappelijke onderwerpen (een onderschrift als 'Zwart en wit' zou associaties met culturele verschillen kunnen oproepen). − Vogue is meer voorstellingsgericht (minder abstract) en verwijst naar luxe / verfijndheid / exclusiviteit van materialen (ebbenhout en parelmoer), zoals gebruikelijk in een modetijdschrift (daarvoor is een onderschrift als 'Zwart en wit' te abstract). (1)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Beschrijf twee aspecten van Mutu's werk waaruit je kunt afleiden dat het een zelfportret is.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het kunstwerk van Mutu (twee van de volgende): − (gelaatstrekken) heeft individuele trekken in het gezicht, zoals een frons in het voorhoofd en/of een scherpe tekening tussen neus en mond en/of enigszins dikke oogleden. − (kapsel) heeft een Afrikaans kapsel (dat verwijst naar de Afrikaanse afkomst van Mutu). − is (met dit specifieke Afrikaanse kapsel en het liggende bronzen hoofd zoals dat van Brancusi) een combinatie van Afrikaanse en westerse invloeden, net als Mutu's eigen levensloop. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Geef een argument dat deze stelling ondersteunt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • voorbeelden van juiste argumenten zijn: − This Second Dreamer verwijst naar de (toekomst)dromen die Mutu zelf heeft / (in Afrika) had om een (succesvol) kunstenaar te kunnen worden / als zwarte vrouw te kunnen slagen in een overwegend blanke kunstwereld. − This Second Dreamer verwijst naar de Amerikaanse geschiedenis (The American dream), die mede gevormd is door de zwarte slaven die daar het slachtoffer van werden (Mutu's hoofd lijkt op een afgehakt hoofd) / door mensen uit Afrika zoals Mutu zelf. (1)

Vraag 26 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Forum

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9

[figuur 1: zie het originele examen]

In 2006 werd door de gemeente Groningen een prijsvraag uitgeschreven voor het ontwerp van het Groninger Forum, een centrum voor informatie, cultuur en geschiedenis. Het Forum, dat onder meer een bibliotheek, expositieruimtes en een bioscoop zou moeten huisvesten, moest een opvallend gebouw worden, dat de aantrekkingskracht van de stad zou vergroten.

De gemeente nodigde zeven beroemde architecten uit om een ontwerp te maken. Hun ontwerpen werden gedurende enkele weken tentoongesteld.

Op afbeelding 1 en 2 zie je de inzending van het Londense architectenbureau Foreign Office. Afbeelding 1 is een computerontwerp, afbeelding 2 een maquette.

Het gebouw kreeg al snel de bijnaam 'moskee', omdat het doet denken aan oosterse architectuur.

De gevel heeft een patroon dat systematisch is geordend, maar die regelmaat wordt speels doorbroken.

Op afbeelding 3 en 4 zie je de inzending van het Amsterdamse bureau NL Architects. Figuur 1 op de pagina hiernaast toont verschillende aanzichten van de gevels. Op figuur 2 hieronder zie je enkele etages.

[figuur 2: zie het originele examen]

Midden in het gebouw bevindt zich een open ruimte, het atrium. Je kunt van daaruit op alle etages komen en ook op het dak, waar je uitzicht hebt over de hele stad.

Dit atrium versterkt het openbare karakter van het gebouw.

Bekijk afbeelding 3 en 4, figuur 1 en figuur 3. Op figuur 1 op pagina 2 zie je hoe de contour van het gebouw verandert als je eromheen loopt. Dat was precies wat de ontwerpers wilden. Vanuit elk standpunt krijgt het een andere vorm. Het aanzicht op afbeelding 3 zie je bijvoorbeeld als je op de pijl staat in figuur 3 hieronder.

[figuur 3: zie het originele examen]

Op afbeelding 5 en 6 zie je het voorstel van het Amsterdamse architectenbureau UN Studio. Afbeelding 7 toont een detail van de voorgevel.

Bekijk afbeelding 5, 6 en 7. Ook dit ontwerp is spectaculair. Dat geldt vooral voor het prominente deel aan het plein. De traditionele manier waarop gevels worden vormgegeven is hier helemaal losgelaten.

Het ontwerp op afbeelding 6 is typerend voor een stroming in de architectuur.

Op afbeelding 8 en 9 zie je het ontwerp van de Irakese architecte Zaha Hadid. Hadid tilt het gebouw boven de stad uit. Het staat op kolommen die hoger zijn dan de daken. Het zou op die manier deel uitmaken van de skyline van Groningen: een baken dat iedereen herkent.

Bekijk afbeelding 8 en 9. Het ontwerp kreeg een bijnaam: het werd 'ruimteschip' genoemd.

Via internet mochten de bewoners van Groningen een top 3 insturen met hun favoriete ontwerpen. Het ontwerp op afbeelding 3 en 4 van NL Architects werd zowel door het publiek als door een vakjury tot winnaar uitgeroepen. Ook de gemeenteraad koos unaniem dit ontwerp.

Een journalist van Het Dagblad van het Noorden schreef dat het 'meest behoudende ontwerp' had gewonnen.

Vraag 8 1 punt

Ben je het eens met de visie van deze journalist? Geef een argument voor je antwoord.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Antwoorden moeten de volgende strekking hebben: Ja, dit ontwerp kan 'normale' architectuur genoemd worden, die voor veel mensen acceptabel is; alle andere ontwerpen zijn extremer of provocerender: een 'moskee' of een 'ruimteschip' is niet neutraal genoeg voor een openbaar gebouw en/of het deconstructivistische ontwerp is te tegendraads. of Nee, want het is een complexe, verrassende vorm, die 'nieuwer' of vooruitstrevender is dan de blokvorm van de 'moskee'. (1)

Vraag 8 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Dubbelportretten

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 10 en 11

Op afbeelding 10 zie je twee portretten, die omstreeks 1482 zijn geschilderd door de Italiaanse kunstenaar Piero di Cosimo.

Vasari, een tijdgenoot van Piero die de levens van kunstenaars in de renaissance beschreef, noemde Piero "een zeer voortreffelijk schilder naar het leven" en merkte op dat bovengenoemde portretten "van een sprekende gelijkenis" zijn.

Bekijk afbeelding 10. De beide mannen zijn heel natuurgetrouw weergegeven, met duidelijke individuele kenmerken. Zo heeft bijvoorbeeld de man rechts zeer specifieke gelaatstrekken: een kromme neus en een vooruitstekende kin.

De schilder wil de indruk wekken dat beide mannen gelijktijdig en samen in een en dezelfde ruimte geschilderd zijn. Toch is dat niet zo. Eerst werd de man op het linker schilderij geportretteerd. Zijn vader, die je op het rechter schilderij ziet, is pas enkele maanden later geschilderd, nadat hij al gestorven was, waarschijnlijk naar een eerder gemaakte tekening.

Hoewel Piero moeite deed om van beide portretten één geheel te maken, kun je toch zien dat het hier om twee afzonderlijke schilderijen gaat. Beide hebben bijvoorbeeld een eigen kader.

Vader en zoon waren bekende architecten. De zoon was daarnaast ook beeldhouwer en militair ingenieur. De vader was tevens musicus. Deze veelzijdigheid beantwoordt aan een bepaald renaissance-ideaal.

De voorwerpen op de voorgrond, zoals de passer en de bladmuziek, verwijzen niet alleen naar een specifiek beroep of een specifieke vaardigheid. Kunsthistorici zien hierin ook een verwijzing naar het streven naar harmonie in de renaissance.

In de renaissance verandert de status van de kunstenaar ten opzichte van de periode daarvoor. De portretten op afbeelding 10 bewijzen dit.

Op afbeelding 11 zie je twee samengevoegde portretten die de Oostenrijkse kunstenaar Oskar Kokoschka schilderde in 1919. Links zie je de typograaf Hans Mardersteig en rechts zijn vriend de kunsthistoricus Carl Georg Heise.

Bekijk afbeelding 11. Hoewel Kokoschka de twee mannen in afzonderlijke kaders weergeeft, laat hij toch zien dat de mannen gerelateerd zijn aan elkaar.

Kokoschka probeert in een portret "het innerlijk te vinden".

Kokoschka benadrukt in het portret van Mardersteig (links) diens introverte, verlegen karakter en in het portret van Heise diens extraverte karakter.

De portretten op afbeelding 10 en 11 zijn beide in olieverf geschilderd. Di Cosimo en Kokoschka benutten elk een andere eigenschap van olieverf.

Kokoschka schilderde veel portretten. In kunstenaarskringen oogstte hij veel bewondering, maar bij het grote publiek was hij niet populair.

Vraag 12 1 punt

Geef een argument dat deze zienswijze ondersteunt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: De passer verwijst naar de architectuur en/of de bladmuziek verwijst naar het componeren van muziek, en daarmee naar 'de goddelijke harmonie' die in deze kunstvormen tot uitdrukking komt (bijvoorbeeld in de ideale verhoudingen). (1)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 16 4 punten

Beschrijf voor elk portret waaruit je het genoemde karakter kunt afleiden. Doe dit aan de hand van een aspect van de voorstelling en een aspect van de vormgeving.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • Mardersteig, voorstelling (een van de volgende): (1p)
    • de rustige houding
    • het zitten met de handen over elkaar
    • de wat dromerige / afgewende blik
    • zwijgend / met gesloten mond
  • Mardersteig, vormgeving (een van de volgende): (1p)
    • het vele (dromerige) blauw (ook op de achtergrond)
    • het zwart (dat Mardersteig wat meer in de achtergrond duwt)
    • het warme geel / rood (innerlijke gloed)
    • overwegend rechte lijnen
  • Heise, voorstelling (een van de volgende): (1p)
    • de actieve houding / schuin naar voren zitten
    • beweeglijke handen (met de handen praten)
    • met gerichte blik (half gericht op Mardersteig)
  • Heise, vormgeving (een van de volgende): (1p)
    • vele tinten groen (levendig)
    • veel wit en/of lichtroze (laat het gezicht oplichten / op de voorgrond komen)
    • veel korte penseelstreken / vlekken / vegen
    • de beweeglijke lijnen / kronkelende lijnen

Vraag 16 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Beelden op straat

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16

Op figuur 4 hieronder zie je de Duitse kunstenaar Stephan Balkenhol aan het werk in zijn atelier. Hij legt de laatste hand aan een beeld.

[figuur 4: zie het originele examen]

Uit de foto kun je afleiden hoe dit beeld technisch tot stand is gekomen.

Op afbeelding 12 zie je een vergelijkbare kop en op afbeelding 13 zie je een ander beeld van Balkenhol. Het zijn geen portretten van specifieke personen. De figuren van Balkenhol zijn altijd doorsnee-mensen, gewone mannen die iedereen zouden kunnen voorstellen.

Op figuur 5 zie je de kop van afbeelding 12 zoals hij in een galerie te zien was.

[figuur 5: zie het originele examen]

In 1992 werd de kop tijdelijk in het centrum van Londen geëxposeerd. In de rivier de Theems staan nog rode pijlers van een oude brug. Op afbeelding 12 zie je hoe de pijlers als sokkel dienden voor het beeld van Balkenhol.

Je zou kunnen zeggen dat deze speciale buitenlocatie een betere plaats is om het beeld tentoon te stellen dan een museumzaal of galerie.

Op afbeelding 14 zie je een bushalte die de Tsjechische kunstenaar David Cerny in 2005 maakte voor de stad Liberec. Afbeelding 15 is een detail. De kop die je op het detail ziet is

  • in tegenstelling tot die van Balkenhol
  • wél een portret: het stelt een nazipoliticus voor die in Liberec is geboren.

Cerny's bushalte kan vervreemdend genoemd worden.

Cerny rekent hier af met een gehaat politicus. Zijn bushalte kan als een negatief monument worden beschouwd, een schandpaal, een 'anti- monument'.

Op afbeelding 16 zie je het monument voor de vermoorde Nederlandse filmregisseur Theo van Gogh, dat Jeroen Henneman in 2006 maakte. De Schreeuw is 4,5 meter hoog en bestaat uit zes delen roestvrij staal.

Henneman noemt het beeld "een staande tekening".

Theo van Gogh was een spraakmakend filmregisseur en columnist. Het beeld van Henneman heeft verschillende betekenislagen. Het kan gezien worden als een monument voor de vrijheid van meningsuiting. Maar het verwijst tevens naar de moord en naar het feit dat Van Gogh films maakte.

De beelden op afbeelding 14 en 16 zijn beide gemaakt ter nagedachtenis aan een persoon. Beide beelden kun je als een statement opvatten: op een kunstzinnige manier wordt iets verteld over de persoon en het bijbehorende verhaal.

Vraag 21 4 punten

Geef twee argumenten die deze bewering ondersteunen. Geef daarna twee argumenten voor het tegendeel.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • voordeel van deze buitenlocatie (twee van de volgende): (2p)
    • Veel passanten kunnen het beeld nu zien, of: veel mensen nemen kennis van het werk, of: voorbijgangers maken kennis met kunst.
    • De 'klassieke' zuilen verheffen het beeld tot iets bijzonders of maken een monument van de kop.
    • Het formaat van de kop leent zich voor zo'n grote buitenruimte: het beeld is al van verre te zien.
    • De zuilen vormen een 'lichaam' voor de geïsoleerde kop (die als een heerser uitkijkt over de stad).
  • nadeel van de buitenlocatie (twee van de volgende): (2p)
    • Het beeld komt niet goed tot zijn recht doordat de aanvankelijke sokkel, een open 'tafel', geen (esthetisch) geheel vormt met de zuilen (het 'wringt').
    • Je kunt het beeld niet van dichtbij en/of van alle kanten goed bekijken.
    • Het geheel ziet eruit als een kwetsbare constructie (alsof het beeld los op de 'tafel' staat en die tafel weer los op de zuilen).

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Geef twee argumenten waarom het werk zo kan worden opgevat.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De politicus wordt hier verguisd in plaats van geëerd: op een grote 'sokkel' ligt zijn afgehakte hoofd (op een bord, met het mes er nog in) (1)
  • Brons is een duurzaam materiaal dat traditioneel voor historische (stand)beelden en monumenten wordt gebruikt. De associatie met iets belangrijks en/of verhevens wordt hier teniet gedaan door de lugubere voorstelling en/of door de functie van het kunstwerk als bushokje (1)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 25 3 punten

Leg uit op welke manier het beeld op afbeelding 16 zowel

  • de moord op Van Gogh
  • als zijn beroep van filmregisseur
  • als de vrijheid van meningsuiting verbeeldt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (moord:) Het beeld is een (silhouet van Van Goghs) profiel dat enigszins achterover helt en schreeuwt (1)
  • (filmregisseur:) Het beeld is opgebouwd uit een aantal shots / beelden / frames die een tijdsverloop aangeven (in films worden vaak zes frames gebruikt om een spanningsclimax op te bouwen) (1)
  • (vrijheid van meningsuiting:) De buitenste contour heeft zijn mond geopend, de binnenste mond is gesloten; dit verbeeldt de spanning tussen spreken en zwijgen, je mening geven of je mond houden (1)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Welk van deze beelden vind je krachtiger als artistiek statement?

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Wanneer een relevant deel van het antwoord is gegeven, 1 scorepunt toekennen.

of

Opmerking Wanneer een relevant deel van het antwoord is gegeven, 1 scorepunt toekennen.

Vraag 26 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Design en leven

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22

In 1919 werd het Bauhaus opgericht door Walter Gropius. Het was een nieuwe opleiding voor kunstenaars, vormgevers en architecten. In een manifest riep Gropius kunstenaars op om niet langer "kunst te maken", maar zich te wijden aan "het samen bouwen en ontwerpen van het dagelijks leven". Om aan een breed publiek duidelijk te maken waar de opleiding voor stond, werd in 1923 een grote tentoonstelling georganiseerd met Bauhausontwerpen.

Er werd ook architectuur tentoongesteld. De schilder Georg Muche, zelf docent aan het Bauhaus, ontwierp de eengezinswoning Haus am Horn. Je ziet het huis op afbeelding 17. Op afbeelding 18 zie je een deel van de kinderkamer.

Bekijk afbeelding 17 en 18. Het huis, waarvan de kamers waren ingericht met Bauhausontwerpen, werd gepresenteerd als een 'modelwoning'.

Bekijk afbeelding 19. Op afbeelding 19 zie je de wieg die Peter Keler ontwierp voor de kinderkamer van Haus am Horn. De wieg is gemaakt van hout, ijzer en vlechtwerk, en is een voorbeeld van modernistische vormgeving.

Gropius zag het als een uitdaging om goed vormgegeven producten uiteindelijk industrieel te kunnen vervaardigen. Zijn doel was om meubelen zo te ontwerpen dat ze vrij eenvoudig in grote oplagen konden worden geproduceerd.

De wieg op afbeelding 19 is gemaakt in de houtwerkplaats van Bauhaus. Toch lijkt Keler in zijn ontwerp al rekening te hebben gehouden met de mogelijkheid om het ontwerp machinaal te kunnen produceren.

[figuur 6: zie het originele examen]

Op figuur 6 zie je een foto van een werkbespreking met studenten van de vooropleiding (Vorkurs) van het Bauhaus. In deze lessen stond het ontwikkelen van materiaal-, kleur- en vormgevoel centraal.

Bauhaus-student Alma Buscher ontwierp voor de kinderkamer van Haus am Horn een 'bouwspel'. Je ziet dit spel op afbeelding 20. Zij wilde met dit spel vormonderzoek en creativiteit bij kinderen bevorderen.

Afbeelding 20 en bekijk figuur 6. Je kunt stellen dat Buscher met haar 'bouwspel' kinderen uitdaagt om vorm- en kleuronderzoek te doen op een manier waarop de Bauhaus- studenten dit zelf ook deden.

Ook vormgevers van nu zijn voortdurend op zoek naar nieuwe vormen en materialen. Ze houden zich vaak bezig met vraagstukken als: hoe kun je duurzame producten maken? Vormgever Eric Klarenbeek heeft onderzoek gedaan naar een schimmel: mycelium. Mycelium is het netwerk van draden dat zorgt voor de groei van paddenstoelen. De schimmel fungeert als een natuurlijke lijm die vezels groenafval (biomassa) met elkaar verbindt.

Op afbeelding 21 zie je hoe je met behulp van een schimmel een lampenkap kunt maken. De biomassa wordt eerst 'geactiveerd' door hem nat te maken en te vermengen met het mycelium. Daarna wordt dit mengsel aangebracht in een mal. De schimmelgroei die zo ontstaat, wordt tot stilstand gebracht door het product te laten drogen. De vorm wordt dan hard.

Bekijk afbeelding 21. Schimmels associeer je niet direct met een designproduct.

Klarenbeeks onderzoek leidde tot de oprichting van het label Krown-design, dat producten op basis van schimmels op de markt brengt, zoals geluidspanelen en verpakkingsmaterialen. Daarnaast biedt het label onder de noemer Grow-It-Yourself (GIY) online enkele 'groei-het-zelf- pakketten' aan. Zo ook voor de bureaulamp die je ziet op afbeelding 22.

Elk GIY-pakket bevat alle benodigde schimmels, materialen en een handleiding om bijvoorbeeld een bureaulamp, een bloempot of verpakkingsmateriaal te maken.

Werk van Eric Klarenbeek was in 2017 te zien op de tentoonstelling Change the system (Verander het systeem) in museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. Hier waren werken of liever ideeën van de nieuwste generatie Nederlandse ontwerpers te zien. Samensteller van de tentoonstelling, Annemartine van Kesteren, stelt dat "het design [van deze nieuwe generatie ontwerpers] inspireert, de verbeelding in gang zet en met nieuwe oplossingen kan komen".

Ditzelfde gold in feite ook voor de Bauhaus-tentoonstelling in 1923. Toch verschilt de huidige visie op 'het leven vormgeven', zoals getoond in Rotterdam, op een bepaald punt sterk van die van de Bauhaus- ontwerpers ten tijde van de tentoonstelling in 1923.

Vraag 30 1 punt

Geef met een voorbeeld uit het spel op afbeelding 20 een argument voor deze stelling.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Met de eenvoudige blokken uit dit spel kan een kind verschillende kleurcombinaties maken en/of grote nieuwe vormen samenstellen (zoals een boot, een (stedelijk) landschap en een brug). Dit spel is te vergelijken met de experimentele vormen / het materiaalonderzoek van de studenten van het Bauhaus. (1)

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

Leg uit waarom een vormgever dit toch interessant materiaal vindt voor designonderzoek.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • een van de volgende: − Vormgevers van nu zijn op zoek naar milieuvriendelijke manieren waarop ze kunnen vormgeven, dus zonder grondstoffen te gebruiken die het milieu belasten en/of door grondstoffen te gebruiken die recyclebaar zijn. − Schimmels associëren we niet direct met aantrekkelijk design. Het is voor vormgevers een uitdaging om van minder aantrekkelijk / ongebruikelijk materiaal toch een aantrekkelijk en/of goed product te ontwerpen. (1)

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

Leg uit op welke manier een GIY-pakket bijdraagt aan 'beter leven', in de zin van 'duurzamer leven'.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Voorbeeld van een juiste uitleg: Met het GIY-pakket leer je het product helemaal kennen / leer je iets over de herkomst en/of de aard en/of de werking van de verschillende materialen. Daardoor word je je meer bewust van de grondstoffen en/of word je gestimuleerd om zelf nieuwe producten / ontwerpen te maken (bijvoorbeeld van afval of schimmels). of Met het GIY-pakket ontstaat (opnieuw) een duurzaam product, omdat je het na gebruik bij het groenafval kunt doen (weer recyclen kunt). (1)

Vraag 32 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Onder water

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 13

Op afbeelding 1 zie je het baptisterium van Pisa uit 1153. Een baptisterium is een doopkapel. Dopen is een religieus inwijdingsritueel waarbij iemand wordt ondergedompeld in een bad met water of waarbij het hoofd van iemand met een beetje water wordt overgoten.

In 1153 werd begonnen met de bouw van de doopkapel in romaanse stijl. De loggia

  • een ondiepe zuilengalerij
  • en de koepel werden pas later toegevoegd, aan het begin van de veertiende eeuw. Deze zijn in gotische stijl gebouwd.

Bekijk afbeelding 1. Het onderste deel van de doopkapel is gebouwd in romaanse stijl.

Vergeleken met het onderste deel lijkt het bovenste, gotische deel van het exterieur luchtiger.

Op afbeelding 2 zie je het interieur van het baptisterium met onder in de foto het marmeren doopvont. Bij de doop wordt het doopvont gevuld met water. Dit doopvont is groot genoeg om iemand helemaal in onder te dompelen. Op afbeelding 3 zie je het doopvont van dichtbij.

Bekijk afbeelding 2 en 3. Het doopvont neemt binnen dit baptisterium een belangrijke plek in. Dit blijkt onder andere uit de vormgeving van het interieur.

Het doopvont heeft een achthoekige vorm. De achthoek verwijst naar de wederopstanding van Christus na zijn dood. Vanwege die symboliek wordt de achthoek vaak gebruikt als grondplan voor een baptisterium of doopvont.

Op afbeelding 4 en 5 zie je het Zuiderbad, een overdekt zwembad in Amsterdam. Het gebouw dateert van 1897. In die tijd was het een rijwielschool, een hal waar je kon leren fietsen. In 1908 sloot de school en stond het gebouw enkele jaren leeg. De arts Otto Lanz kwam op het idee om in dit gebouw een zwembad te maken. In die tijd droeg een zwembad bij aan een betere hygiëne en gezondheid van de bevolking.

[figuur 1: zie het originele examen]

Op figuur 1 zie je het interieur met de oorspronkelijke ijzeren dakconstructie van het gebouw. Die constructie biedt praktische voordelen voor (de aanleg van) een zwembad.

In de negentiende eeuw grepen veel architecten terug op stijlen uit het verleden. Elk gebouwtype kreeg bij voorkeur een neostijl die paste bij de functie van het gebouw. Zo werden kerken uitgevoerd in een neogotische stijl en bestuursgebouwen in een neoclassicistische stijl.

Bekijk afbeelding 4 en 5. Het exterieur van dit gebouwtype, een fietshal of later dus overdekt zwembad, laat juist een mengelmoes van stijlen zien met kenmerken van bijvoorbeeld de gotiek en de renaissance.

Zwemmen in dit Zuiderbad was in eerste instantie bedoeld voor de gegoede burgerij. Aan het interieur werd dan ook extra aandacht besteed, zoals aan de fontein die je ziet op afbeelding 6 en 7.

Bekijk afbeelding 6 en 7. De fontein van het Zuiderbad straalt luxe uit.

Op afbeelding 8, 9 en 10 zie je het Noorderparkbad te Amsterdam. Het zwembad, ontworpen door de Architekten Cie., opende in 2016. Een verslaggever van Het Parool was erg onder de indruk van het nieuwe bad en schreef: "Het Noorderparkbad is het mooiste van de wereld. Het is een ode aan de waterdruppel."

Het meest opvallende element van dit gebouw zijn de gordijnen van geweven staal. Je ziet een gordijn meer in detail op figuur 2 en figuur 3.

figuur 2 figuur 3

Via deze stalen gordijnen stroomt overtollig regenwater van het dak naar beneden. Het wordt opgevangen in goten en deels hergebruikt voor het spoelen van toiletten en

  • na zuivering
  • als zwemwater.

Bekijk afbeelding 9 en 10 en figuur 2 en 3. De vormgeving van de stalen gordijnen roept associaties op met water.

Bekijk afbeelding 8, 9 en 10. De gordijnen maken de overgang tussen het gebouw en de parkachtige omgeving voor het oog minder hard.

Op afbeelding 11 zie je de buitenbaden en ligweides van het Noorderparkbad. Het zwembad wil een ontmoetingsplek zijn.

Het Zuiderbad werd oorspronkelijk opgericht met het doel om bij te dragen aan een gezonde manier van leven van burgers. Dit geldt ook voor het Noorderparkbad, maar de invulling van dit doel

  • gezond leven
  • verschilt. Bekijk afbeelding 4 tot en met 11.

Op figuur 4 zie je Swimming Pool (Zwembad) van de Argentijnse kunstenaar Leandro Erlich. Hij maakte dit werk voor Museum Voorlinden in Wassenaar. Het werk bestaat uit een grote rechthoekige bak afgedekt met een transparante glasplaat. Op deze glasplaat is een laagje water (6 cm diep) aangebracht.

[figuur 4: zie het originele examen]

Op het eerste gezicht ziet dit zwembad in deze museumzaal er heel vanzelfsprekend uit.

Op afbeelding 12 zie je het zwembad van boven en op afbeelding 13 zie je het zwembad van binnenuit. De mensen die in het zwembad staan hebben toegang tot het bad via een ingang die een verdieping lager ligt.

Of de beschouwer nu van buiten af op het zwembad kijkt of onder in het bad staat en naar boven kijkt, op beide plekken ervaart de beschouwer een gevoel van vervreemding.

Vraag 4 1 punt

Leg uit dat de symboliek van de achthoek goed past bij een doopvont.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De achthoek staat voor de wederopstanding van Christus / het (opnieuw) tot leven komen en de onderdompeling in het doopvont wordt ook gezien als het begin van nieuw leven / het opnieuw geboren worden (als christen) / het wegwassen van de (erf)zonde. (1)

Vraag 4 in het hele examen

2019, tijdvak 1: De zondvloed

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 19

Op afbeelding 14 zie je een miniatuur uit een dertiende-eeuws manuscript met de voorstelling van de ark van Noach. Het verhaal van de ark van Noach komt uit de Bijbel. Noach krijgt van God de opdracht een ark (een woonschip) te bouwen. De ark moet zo groot zijn dat daarop, naast de familie van Noach, van elke diersoort één mannetje en één vrouwtje past.

Uit onvrede over wat de mens op aarde aanricht, is God van plan om de aarde te laten overstromen. Dit wordt 'de zondvloed' genoemd. Iedereen verdrinkt, behalve Noach en alle andere mensen en dieren die aan boord van de ark zijn.

Afbeelding 14 laat een moment vóór de zondvloed zien: een engel helpt de dieren bij het binnengaan van de ark. Afbeelding 15 verbeeldt een moment tijdens de zondvloed. Vergelijk afbeelding 14 en 15. Aan de verbeelding van het water kun je het verschil zien tussen het moment vóór en tijdens de zondvloed.

Bekijk afbeelding 14. Aan boord van de ark bevindt zich een groot aantal mensen en dieren. De maker van deze miniatuur wilde die enorme hoeveelheid laten zien en tegelijk de voorstelling overzichtelijk houden.

Op afbeelding 16 zie je ook een voorstelling van de ark van Noach. Hier betreft het een miniatuur uit een laatveertiende-eeuws manuscript. De voorstelling op afbeelding 16 is levensechter dan die op afbeelding 14. Dit komt onder andere door de ruimteweergave.

Miniaturen zoals die op afbeelding 14, 15 en 16 werden niet gemaakt met het doel om een levensechte weergave van de werkelijkheid te geven. Ze dienden een ander doel.

Op afbeelding 17 zie je Sneeuwstorm

  • stoomboot bij de monding van een haven (die noodsignalen afgeeft in ondiep water) uit 1842 van de Engelse schilder William Turner. Turner was gefascineerd door storm op zee en ook door technologische uitvindingen, zoals de stoommachine die een nieuw type boot aandreef.

Bekijk afbeelding 17. Turner schildert het meest hevige moment van een storm op zee.

Turner versterkt het stormachtige effect door zijn manier van schilderen.

Bekijk afbeelding 17. Het onderwerp van dit schilderij past bij een visie op de natuur die kenmerkend was voor de romantiek.

Op afbeelding 18 en 19 (detail) zie je een werk uit 2014 van de Chinese kunstenaar Cai Guo-Qiang. Dit werk bestaat uit een oude vissersboot waarop 99 levensgrote replica's van dieren zijn geplaatst. De boot vaart over een rivier die ernstig is vervuild naar een verderop gelegen galerie.

Bekijk afbeelding 18 en 19. Dit werk roept associaties op met het verhaal van de ark van Noach.

Zowel in de miniatuur met de voorstelling van de ark van Noach als in het werk van de Chinese kunstenaar, speelt de dreiging door water een grote rol. In beide gevallen is de mens de oorzaak van het onheil. Er is echter een groot inhoudelijk verschil tussen beide werken.

Guo-Qiang laat de boot met dieren over de vervuilde Huangpu-rivier varen, op weg naar de galerie waar zijn werk tentoongesteld wordt. Bewering: door deze tocht werkt dit kunstwerk effectiever als protestmiddel dan wanneer de kunstenaar de boot rechtstreeks in de galerie geplaatst had.

Vraag 23 2 punten

Geef twee argumenten die deze bewering ondersteunen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Groter publieksbereik: de boot vaart bijvoorbeeld langs een stad, waardoor veel meer mensen het werk zien dan wanneer het werk alleen in een galerie geplaatst wordt (waar vooral kunstliefhebbers komen) (1)
  • Versterking van de inhoud: door de boot met (dood)zieke dieren in de context van de vervuilde rivier te laten zien wordt de aandacht meer op de vervuilde rivier gericht / wordt de inhoudelijke zeggingskracht van het werk vergroot (dan in de galerie, waar meer aandacht zal zijn voor de vormgeving van de boot) (1)

Vraag 23 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Boodschap in een fles

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 20 tot en met 25

Op afbeelding 20 zie je een kristallen karaf met een stop, ontworpen door de Nederlandse glaskunstenaar A. D. Copier (1901-1991). Het ontwerp dateert van 1963. De karaf is bedoeld om water of wijn uit te schenken.

De vormgeving van de karaf doet denken aan vloeistof, zoals water.

Bekijk afbeelding 20. De karaf is een voorbeeld van modernistische vormgeving.

[figuur 5: zie het originele examen]

Op figuur 5 zie je de stop van de karaf. De stop is zo ontworpen dat de hals van de karaf er goed mee wordt afgesloten.

Op afbeelding 21 zie je een plastic wegwerpflesje met bronwater. Het flesje wordt in grote hoeveelheden geproduceerd en verkocht. Bekijk afbeelding 21. Het ribbelpatroon op de fles is gebaseerd op de beweging van water.

De ribbels in het flesje hebben ook een praktische functie.

figuur 6 figuur 7

Op figuur 6 (links) zie je een reclame-affiche voor mineraalwater van het merk Spa uit 1931 door de Franse ontwerper Jean d'Ylen. Op figuur 7 (rechts) zie je het veel later ontworpen logo voor SPA.

Bekijk figuur 6 en 7. Veel bedrijven kiezen ervoor om het logo van hun merkproduct te vereenvoudigen.

Op afbeelding 22 zie je een drinkfles van de Nederlandse ontwerper Rinke van Remortel. Met dit ontwerp won hij de prijsvraag die het bedrijf Dopper in 2010 had uitgeschreven voor een herbruikbare drinkfles voor kraanwater. Het bedrijf wil met dit soort drinkflessen het wegwerpen van plastic flessen tegengaan.

De fles bestaat uit drie delen: het grote blauwe deel, het witte deel en de blauwe dop. Dit systeem heeft voordelen voor de gebruiksfunctie.

De Dopper is verkrijgbaar in verschillende kleuren en is ook te bestellen met een persoonlijke opdruk op het witte deel (afbeelding 23). Deze variaties in kleur en opdruk bieden de consument voordelen voor het gebruik. Zo kan de consument een kleur kiezen die past bij zijn of haar outfit.

De internationale organisatie Join the Pipe produceert ook herbruikbare waterflessen, zoals het prijswinnende ontwerp van Mark Schulte uit 2009. Je ziet dit ontwerp waterflessen op afbeelding 24.

Afbeelding 25 is afkomstig van de website van Join the Pipe. De organisatie omschrijft haar doelstellingen als volgt: "Het doel is om iedereen, overal ter wereld, van schoon drinkwater te voorzien en het gebruik van milieuvervuilend voorverpakt water (zoals plastic wegwerpflessen) tegen te gaan. Van de opbrengst van de Join the Pipe- producten zoals de duurzame drinkwaterflesjes, Join the Pipe (horeca)- water en kraanwatertappunten, worden water- en sanitaire voorzieningen, zoals drinkwaterputten in ontwikkelingslanden als Afrika en Azië gefinancierd."

Het ontwerp van Schulte is gebaseerd op het idee van een waterleiding. Bekijk afbeelding 24 en 25.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

In het ontwerp van Schulte ligt de nadruk meer op de inhoudelijke betekenis van de waterfles voor de organisatie dan op de gebruiksfunctie van de waterfles.

Op figuur 8 zie je een logo dat Join the Pipe in haar campagne gebruikt om wereldwijd aandacht te vragen voor de problematiek rond schoon drinkwater.

[figuur 8: zie het originele examen]

De organisatie promoot haar project met de woorden: "Dit is het eerste sociale netwerk van kraanwaterdrinkers met als droom het bouwen van de langste waterleiding om zo iedereen, overal ter wereld, van schoon drinkwater te voorzien." Het logo draagt de maatschappelijke doelstelling van de organisatie uit.

Vraag 31 2 punten

Geef nog twee voordelen die deze variatie in kleur en opdruk de consument biedt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − Een variatie in kleur / opdruk is voordelig voor het gebruik in een gedeelde omgeving (in een gezin, op school of kantoor) omdat de flessen goed uit elkaar te houden zijn. − Door variatie in opdruk / kleur kan de consument een hippe variant maken / meegaan met de mode / trends. − Bij aanschaf van meerdere flessen in verschillende kleuren kan de consument een meerkleurige / bonte fles samenstellen. − Met een persoonlijke opdruk / logo kan een consument reclame maken voor een (ander / eigen) product. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 3 punten

Leg uit:

  • dat het ontwerp gebaseerd is op het idee van een waterleiding, en
  • toon dit aan met twee voorbeelden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • twee van de volgende voorbeelden: (2p)
    • Elke fles heeft de buis als basisvorm.
    • Er zijn vijf verschillende varianten op de buisvorm die overeenkomen met onderdelen van een waterleiding (zoals de Y- vorm).
    • Elke fles is te koppelen aan een andere fles en vormt zo een leiding.

Opmerking Als bij het tweede deel van de vraag één juist voorbeeld wordt gegeven, één scorepunt toekennen.

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 3 punten

Leg dit uit door in te gaan op

  • de vormgeving van de fles,
  • de inhoudelijke betekenis van de fles voor Join the Pipe, en
  • de gebruiksfunctie van de fles.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (vormgeving) De vormgeving van de waterflessen is ontleend aan (de delen van) een waterleidingsysteem (1)
  • (inhoudelijke betekenis) De vormgeving is gericht op het voornaamste doel van de organisatie, namelijk zo veel mogelijk mensen van (schoon) drinkwater voorzien en/of door deelname aan dit project (financieel) bij te dragen aan de realisatie ervan (1)
  • (gebruiksfunctie) Van alle varianten drinkflessen is alleen het rechte model geschikt om uit te drinken en te vervoeren (in een tas), de andere varianten hebben onnodige / onpraktische uitsteeksels en/of twee openingen en/of zijn krom en daarmee niet handig in gebruik (1)

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 34 1 punt

Beschrijf de manier waarop het logo deze doelstelling uitdraagt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Het logo verbindt het idee van een waterleiding die (vrijwel) door alle landen loopt aan het idee van een (sociaal) netwerk van deelnemers dat alle landen op de wereld / de hele wereldkaart omvat (Doelstelling van Join the Pipe is om de hele wereld van schoon drinkwater te voorzien. Hiervoor is een sociaal netwerk nodig.) (1)

Vraag 34 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Waterlelie, water, waterlicht

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9

Op afbeelding 1 zie je Impression, soleil levant (Impressie, zonsopgang) van de Franse schilder Claude Monet. Hij schilderde het aan de haven van Le Havre.

Bekijk afbeelding 1. Het schilderij riep bij de presentatie ervan op de eerste tentoonstelling van de impressionisten in Parijs (1874) heftige reacties op. Veel bezoekers en (kunst)critici vonden dat dit werk niet voldeed aan de eisen van de Academie.

In 1883 betrok Monet een huis met een groot atelier in Giverny, op het platteland buiten Parijs. De schilder legde er een grote tuin aan met een vijver waarin hij verschillende soorten waterlelies liet groeien.

De vijver met waterlelies was voor Monet een onuitputtelijke bron van inspiratie. Hij schilderde wel 250 varianten op dit onderwerp.

De vijver in Giverny vormde de belangrijkste inspiratiebron voor Monets monumentale serie: Les Nymphéas (De waterlelies). Op afbeelding 2 en 3 zie je twee schilderijen uit deze serie, die in totaal acht doeken omvat. Monet werkte eraan van 1914 tot aan zijn dood in 1926. Op figuur 1 zie je Monet in zijn atelier in Giverny, met op de achtergrond enkele doeken uit deze serie.

[figuur 1: zie het originele examen]

Van Monet is bekend dat hij bij voorkeur in de open lucht schilderde. Uit bovenstaande foto is echter af te leiden dat Monet deze serie waterlelies in zijn atelier in Giverny maakte.

Bekijk figuur 1. Voor het maken van deze serie schilderijen bood het atelier in Giverny Monet een aantal voordelen ten opzichte van het werken in de open lucht.

Bekijk afbeelding 2, 3 en het detail op afbeelding 4. In elk schilderij wordt een enorme ruimte gesuggereerd.

Aan het eind van zijn leven schonk Monet de acht werken aan de stad Parijs. Hij bedacht zelf hoe de werken tentoongesteld moesten worden, namelijk verdeeld over twee ovale ruimtes.

Op afbeelding 5 zie je een van deze twee ovale ruimtes in het museum in Parijs, waar de werken tentoongesteld zijn precies zoals Monet het heeft gewild.

Bekijk afbeelding 5. Het tentoonstellingsplan van Monet gaat ervan uit dat de beschouwer helemaal kan opgaan in de schilderijen.

Les Nymphéas van Monet is wereldberoemd. In de kunstgeschiedenis wordt deze serie soms genoemd als een voorloper van het abstract expressionisme van na de Tweede Wereldoorlog. Op figuur 2 zie je een voorbeeld van zo'n abstract expressionistisch werk.

[figuur 2: zie het originele examen]

Jackson Pollock, Autumn Rhythm Number 30, 1950, 266 x 525 cm

Bekijk afbeelding 2 en 3.

Op figuur 3 zie je Sticky Water (2015) van de Engelse kunstenaar Claire Harvey. Op afbeelding 6 en 7 zie je enkele details van het werk. Het bestaat uit kleine stukjes plakband waarop met acrylverf in miniatuur mensen getekend zijn. De stukjes plakband worden verspreid op een doek of op een deel van een muur aangebracht.

[figuur 3: zie het originele examen]

Claire Harvey, Sticky Water, 360 x 600 cm

Op enige afstand van het werk doet de voorstelling denken aan een groep badgasten op een strand (zie figuur 3). Meer van dichtbij bekeken lijkt het een voorstelling van een groep mensen in een ondergelopen gebied. Bekijk afbeelding 6 en 7.

Bekijk figuur 3 en afbeelding 6 en 7. Het werk lijkt zowel plat als ruimtelijk.

Sticky Water zou je kunnen interpreteren als een werk over de vergankelijkheid van de mens.

Op afbeelding 8 en 9 zie je de installatie Waterlicht van Studio Roosegaarde. De installatie bestaat uit nevel- en lichteffecten en werd in

2015 tijdelijk gerealiseerd op het Museumplein in Amsterdam. De golvende blauwe lijnen werden een meter boven de mensen geprojecteerd. Doel van de installatie was te laten zien tot waar het water zou komen als de dijken zouden breken.

De installatie werd door sommige aanwezigen ervaren als "droomachtig en beklemmend tegelijk". Bekijk afbeelding 8 en 9.

Daan Roosegaarde van Studio Roosegaarde zegt: "Waterlicht laat je ervaren hoe Nederland eruit zou zien zonder waterwerken, als een virtuele overstroming. Innovatie zit in ons landschap, we zijn het alleen een beetje vergeten."

Stelling: Studio Roosegaarde slaagt erin om met Waterlicht mensen bewust te maken van de noodzaak om Nederland te beschermen tegen overstromingen als gevolg van klimaatverandering.

Vraag 9 2 punten

Leg deze interpretatie uit aan de hand van

  • de voorstelling en
  • de vormgeving.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Antwoorden moeten de volgende strekking hebben:

  • voorstelling (een van de volgende): (1p)
    • Het beeld van mensen die met hun dagelijkse kleding aan het water in lopen / door overstroomd gebied lopen, doet denken aan een watersnoodramp en/of een overstroming, wat kan leiden tot verdrinking/verdwijning.
    • De (mens)figuren zijn heel klein weergegeven / lijken stipjes in een groot wit veld en dat doet denken aan de nietigheid (vergankelijkheid) van de mens.
  • vormgeving (een van de volgende): (1p)
    • Door de stukjes plakband kun je alle figuren zomaar weghalen/ verwijderen en dat doet denken aan de kwetsbaarheid / vergankelijkheid van de mens.
    • Het werk is een tijdelijke compositie (die steeds opnieuw gemaakt kan worden) en dat doet denken aan de tijdelijkheid van ons verblijf op aarde.
    • De lijntjes zijn heel dun / de figuurtjes zijn heel fijn getekend, waardoor ze vaag lijken / waardoor ze lijken te verdwijnen.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Geef

  • een argument die deze stelling ondersteunt.
  • een argument die deze stelling ontkracht.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord
  • ondersteunt: Door op het plein te lopen / ogenschijnlijk onder water te lopen, en te ervaren (beleven) tot waar het water(oppervlak) kan komen, word je bewust gemaakt van de gevolgen van een overstroming / watersnoodramp. (Door dit via een spectaculaire kunstinstallatie te doen, trekt dit mensen en zijn mensen op een andere manier betrokken dan via voorlichting of via het nieuws.) (1)
  • ontkracht: De installatie is veel te esthetisch / poëtisch / dromerig om de mensen echt te doen beseffen wat de gevolgen zijn van een mogelijke overstroming. De kunstinstallatie is spectaculair, maar maakt de mensen niet echt bewust (1)

Vraag 11 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Doop in de Jordaan

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 10 tot en met 15

Op figuur 4 zie je bronzen deuren die de Italiaanse beeldhouwer Bonanno Pisano rond 1180 maakte voor de Dom van Pisa. De 22 reliëfs verbeelden het leven van Christus, onder andere de doop van Christus in de rivier de Jordaan. Deze voorstelling is hieronder aangegeven met een pijl.

[figuur 4: zie het originele examen]

Op afbeelding 10 zie je dit reliëf met de doop van Christus in de Jordaan. Rechts op de oever staat Johannes de Doper, links staan twee engelen met de kleren van Christus in hun handen. Linksboven in het reliëf staat 'baptīzat', wat 'doop' betekent.

Bekijk afbeelding 10. Van Christus is alleen zijn hoofd zichtbaar. Toch valt Christus direct op.

De manier waarop de ruimte in dit bronzen reliëf is weergegeven, is kenmerkend voor de vroege middeleeuwen.

Op afbeelding 11 tot en met 15 zie je het doopvont dat bronsgieter Reinier van Hoei in 1107 vervaardigde voor de kloosterkerk in Luik. Dit geelkoperen doopvont is uit één stuk gegoten. Op afbeelding 11 zie je de doop van Christus in de Jordaan met links Johannes de Doper en rechts de engelen.

Bekijk afbeelding 11. De voorstelling bevat veel symboliek, zoals de aureolen om de hoofden van de engelen, Christus en Johannes, die staan voor de heiligheid van de figuren.

Vergelijk afbeelding 10 en afbeelding 11. De doopscène op afbeelding 11 is, vergeleken met die van Pisano op afbeelding 10, levensechter.

Op afbeelding 14 en 15 zie je een andere doopscène. Johannes doopt twee heidenen, niet-gelovige jonge mannen. Hier gaat het om gewone stervelingen die door Johannes worden gedoopt.

Bekijk afbeelding 14 en 15. Anders dan op afbeelding 11 benadrukt de kunstenaar hier het meer alledaagse karakter van de gebeurtenis.

Bekijk afbeelding 11 tot en met 15. De verschillende voorstellingen op het doopvont vormen samen een vloeiende opeenvolging van scènes.

Vanwege de meesterlijke uitvoering wordt dit doopvont een van de zeven kunstwonderen van België genoemd.

Het is bijzonder dat de naam van de middeleeuwse maker, Reinier van Hoei, bekend is.

Vraag 14 3 punten

Noem nog drie symbolen die de heiligheid van de gebeurtenis aantonen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende symbolen: − het hoofd in de hemel (God) − de duif (Heilige Geest) − de stralen die uit de hemel komen (hemels licht) − de kruisvorm in het aureool van Christus (het Latijnse kruis, het lijden van Christus) − de handgebaren van Christus (zegenen, spreken) per juist symbool (1) (3)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

Leg uit waarom dit zo bijzonder is.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: In de middeleeuwen was de naam van een kunstenaar / edelsmid vaak niet bekend / deed de persoon er niet toe, omdat het werk van kunstenaars gezien werd als werk voor God en/of omdat de maker en zijn werk volledig in dienst stonden van de religieuze opdracht/taak. (1)

Vraag 19 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Kolkend water

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 25 tot en met 29

Op afbeelding 25 zie je het kunstwerk Descension (Afdaling) uit 2015 van de Indiase kunstenaar Anish Kapoor. Het kunstwerk, een enorme poel van kolkend water, werd in 2015 tentoongesteld in een galerie in Italië. Een luid brommende motor onder in de poel, zorgt voor de aanzuigende werking van het water, dat in een onzichtbare put lijkt te verdwijnen. Op figuur 7 zie je een detail van de draaikolk.

[figuur 7: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 25 en figuur 7. Het werk van Kapoor trekt direct sterk de aandacht van de bezoeker als die de galerieruimte betreedt.

Anish Kapoor voegde een zwarte kleurstof toe aan het water, waardoor het kunstwerk nog verontrustender wordt.

Descension werd in verschillende versies uitgevoerd die op diverse plekken in de wereld te zien zijn geweest. Op afbeelding 26 en 27 zie je een versie van Descension in het Brooklyn Bridge Park in New York (2017). Hier voegde Kapoor geen kleurstof toe aan het water.

Bekijk afbeelding 25 tot en met 27. Buiten in het park zal het werk heel anders worden ervaren dan binnen in de galerie.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Een journalist vroeg Kapoor of Descension wel een sculptuur was. Kapoor antwoordde: "Natuurlijk is het een sculptuur. Ik geef toe, het ziet er niet uit als een sculptuur: het is eerder een neerwaartse sculptuur dan een opwaartse sculptuur, maar het is een sculptuur."

Op afbeelding 28 zie je een ander werk van Kapoor: Ascension (Opstijging) uit 2011. Hij maakte dit werk, een witte rookpluim die opstijgt uit een cirkelvormige basis, voor een kerk in Venetië.

Door de titel van het werk en de plaatsing ervan onder de koepel van de kerk, roept Ascension associaties op met religieuze symboliek.

Op afbeelding 29 zie je Sky Mirror Red (Hemel, spiegel, rood). Kapoor realiseerde dit werk in 2010 voor een vijver in een park in Londen. Het bestaat uit een grote holle, roestvrijstalen schotel die op een buis is geplaatst. Het staal is glad gepolijst en voorzien van een rode spiegelende coating.

Een journalist merkte op dat het kunstwerk "het landschap dramatiseert".

Vraag 29 3 punten

Geef drie argumenten waarom dit kunstwerk buiten in het park anders ervaren zal worden dan in de galerie.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende argumenten: − Buiten in het park (zo dicht bij de rivier) wordt Descension niet onmiddellijk als kunstwerk ervaren, maar eerder als een (bijzondere) vijver en/of afwatering, en binnen in een galerie / museale omgeving wordt Descension ervaren als een kunstwerk (dat gaat over angst of dreiging). − Buiten in het park leidt een pad je geleidelijk naar Descension en dat is niet zo verrassend. Binnen in de galerie word je opeens met het werk geconfronteerd en dat kan verontrustend / beangstigend zijn. − Buiten heeft Descension een natuurlijke kleur / is het water kleurloos en dat is minder bedreigend dan in de galerie waar het water zwart is. − Buiten staat er een hek om Descension en kun je zonder gevaar dicht bij het werk / de kolkende watermassa komen. Binnen in de galerie ontbreekt het hek en moet je het kunstwerk voorzichtig naderen, voelt de situatie onveilig (je zou er zo in kunnen vallen). per juist argument (1) (3)

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 2 punten

Leg uit wat Kapoor bedoeld zal hebben met zijn uitspraak over sculptuur. Geef vervolgens een verklaring voor het belang dat Kapoor blijkbaar hecht aan deze omschrijving.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • een van de volgende bedoelingen: (1p)
    • Kapoor bedoelt dat Descension weliswaar van vloeibaar materiaal is (geen vaste vorm heeft), maar desondanks te vergelijken is met een traditionele sculptuur gemaakt van brons, marmer of steen (maar dan in de vorm van een neerwaartse spiraal).
    • Kapoor bedoelt dat een sculptuur, zoals zijn draaikolk, veel verschillende verschijningsvormen kan hebben als het gaat om materiaal, vorm en richting (neerwaarts).
  • een van de volgende verklaringen: (1p)
    • Kapoor wil op deze manier duidelijk onderscheid maken tussen een natuurlijke draaikolk (natuurverschijnsel) en een kunstwerk in de vorm van een draaikolk met een specifieke betekenis (of die betekenis nu gaat over de functie van kunst of over een dramatische gebeurtenis).
    • Kapoor wil benadrukken dat hij (op de eerste plaats) een beeldhouwer is en zijn werk ook graag op die manier wil beschouwen (dus als beeldhouwkunst, als een driedimensionaal object).

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 2 punten

Geef aan de hand van de titel twee associaties die het werk oproept met religieuze symboliek.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (wie)rook die opstijgt en daarmee met de aanwezigheid van God − een goddelijke (gewijde) sfeer − hemelvaart / de ziel van Christus en/of de ziel van een gelovige die opstijgt naar de hemel − de gebeden van de gelovigen die opstijgen naar de hemel per juist antwoord (1) (2)

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Leg uit wat de journalist bedoeld zal hebben en geef een korte interpretatie van Sky Mirror Red, waarin je zowel het kunstwerk als het landschap betrekt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van goede interpretaties zijn:

  • Het kunstwerk verschijnt door de rode coating als een rode bal aan de horizon, verandert daardoor de gewone lucht in een romantische lucht zoals een gloeiende zonsondergang.
  • De rode schotel weerspiegelt de (wolken)lucht en verschijnt daardoor als een wolk die / als een gezicht dat rimpels in het water blaast.

Opmerking Maximaal 1 scorepunt toekennen voor een juiste bedoeling en maximaal 1 scorepunt toekennen voor een goede interpretatie.

Vraag 32 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Een superpassage

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7

Halverwege de negentiende eeuw verschenen in Parijs winkelpassages waar gegoede burgers kleding en luxe etenswaren konden kopen en waar ze bijvoorbeeld een grand café konden bezoeken. Dit winkelconcept werd al snel in heel West-Europa nagevolgd.

In Nederland werd de eerste winkelpassage, de Passage, in 1879 gebouwd in Rotterdam, door architect J.C. van Wijk. Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je de Passage. Op figuur 2 zie je enkele winkels uit deze passage met daarboven enkele appartementen.

De winkelpassage was een groot succes.

In de negentiende eeuw werd niet langer alleen door architecten gebouwd, maar ook steeds vaker door ingenieurs. Zij hadden een ander uitgangspunt (dan architecten) en hun nieuwe bouwwijze verschilde dan ook van die van de architecten. De Passage is een combinatie van de traditionele en de nieuwe manier van bouwen door deze verschillende specialisten.

Bekijk figuur 1 en figuur 2 op de pagina hiernaast. De gevels zijn door een architect ontworpen en het dak door een ingenieur.

De Passage is in 1940 bij het bombardement op Rotterdam vernietigd. Pas in 2014 kwam in het centrum van de stad een gebouw met een vergelijkbare functie: de Markthal. Je ziet het gebouw op afbeelding 1. Deze 'superpassage' werd gebouwd door het Rotterdamse architectenbureau MVRDV onder leiding van Winy Maas.

De gemeente Rotterdam gaf opdracht voor een overdekte markthal en wilde ook meer woningen en parkeerruimte in de binnenstad

  • een locatie waar de grondprijs hoog is.

[figuur 3: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 1 en de dwarsdoorsnede op figuur 3. Winy Maas draagt met zijn ontwerp een oplossing aan voor alle drie de kwesties

  • wonen, parkeren en overdekt winkelen
  • en houdt daarbij ook rekening met de hoge grondprijs.

Als je de hal binnengaat zie je een enorme afbeelding op het gewelf, zoals te zien op afbeelding 2 en 3. Afbeelding 4 is een detail. Dit werk, Hoorn des overvloeds, is ontworpen door Arno Coenen en Iris Roskam. Het is een overweldigend beeld van 'ultieme verleiding'.

De enorme afbeelding in de Markthal doet denken aan plafondschilderingen uit de barok. Op afbeelding 5 zie je zo'n plafondschildering in een kerk in Rome.

In de Markthal is een vorm van ruimtesuggestie toegepast die doet denken aan die van barokschilders. De ruimte lijkt daardoor enorm. Vergelijk afbeelding 3 en 5.

In de barokkerk (afbeelding 5) is recht onder de plafondschildering één plek op de vloer gemarkeerd waar je als beschouwer moet gaan staan om het maximale effect van de schildering te ervaren.

Ook de barok wil verleiden en indruk maken op de beschouwer. Op afbeelding 6 zie je een detail van de schildering in de kerk in Rome, met virtuoze licht-donkereffecten.

Bekijk afbeelding 6.

De afbeelding in de Markthal bestaat uit 4500 vierkante aluminium platen waarop de voorstelling is geprint. Het lijkt alsof er één enorme foto is gemaakt, maar het geheel is samengesteld uit beelden die met hulp van de computer zijn opgebouwd.

Op de architectuur kwam ook kritiek. Een journalist schreef dat de Markthal niet uitnodigend is om naar te kijken en "pas 's avonds visueel tot leven komt". Op afbeelding 7 zie je hoe de hal er dan uitziet.

Bekijk afbeelding 1 en 7.

Vraag 1 3 punten

Geef drie redenen waarom dit winkelconcept zo aansloeg.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − Een passage is overdekt (dus er kan bij alle weersomstandigheden comfortabel gewinkeld worden). − In een passage kunnen mensen elkaar zien en gezien worden / flaneren / ontmoeten. − In een passage met een café kunnen mensen uitrusten / iets eten en/of drinken. − Een passage is esthetisch / architectonisch vormgegeven tot een ordelijke / fraaie eenheid die rustig / luxe / mondain aandoet en/of kwaliteit uitstraalt. − In een passage zijn allerlei verschillende winkels bijeengebracht (zoals in een gewone winkelstraat, maar dan) zonder omringende verkeershinder (en dat is praktisch en/of aantrekkelijk). per juist antwoord (1) (3)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 4 punten

Geef aan waaruit je kunt afleiden dat:

  • de gevels door een architect zijn ontworpen, en
  • het dak door een ingenieur. Betrek de uitgangspunten van architect en ingenieur in je antwoord.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • (gevels) Je kunt uit de vormgeving van de (traditionele) pilasters / kapitelen (het lijstwerk) afleiden dat deze ontleend zijn (het ontleend is) aan historische bouwstijlen / neostijlen (en dit soort vormgeving hoort bij het ontwerp van een architect) (1)
  • (uitgangspunt architect) Architecten gaan uit van (klassieke) regels van esthetiek en orde (op basis van historische stijlen) en/of ze gaan uit van (historisch verantwoorde) vormgeving en versiering (die zelfs in nieuwe materialen als gietijzer nog lang blijven gehandhaafd) (1)
  • (dak) Je kunt afleiden uit het gebogen raamwerk van ijzer en glas dat dit dak een bijzondere (vernieuwende) constructie heeft (en dit constructiewerk hoort bij het ontwerp van een ingenieur) (1)
  • (uitgangspunt ingenieur) Ingenieurs gaan uit van de constructie en/of de functie van het gebouw / van het functioneel toepassen van materialen in een ruimte (in dit geval industriële materialen / prefab- elementen waarbij de constructie niet werd verhuld of versierd) (1)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

Beschrijf:

  • de oplossing die Winy Maas in zijn ontwerp aandraagt voor de drie kwesties, en
  • leg uit dat zijn oplossing rekening houdt met de hoge grondprijs.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • (oplossing) Maas brengt de overdekte markt, wonen / de appartementen en parkeren samen in één gebouw en/of de woningen zijn ondergebracht in de overkapping van de markt, en de ruimte onder de markt is parkeergarage (1)
  • (uitleg) Daardoor (de drie functies bevinden zich binnen een en hetzelfde oppervlak) wordt de bouwgrond optimaal benut / gebruik je zo min mogelijk grondoppervlak (want veel grond gebruiken is duur) (1)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Geef twee argumenten die de kritiek van de journalist dat de Markthal "pas 's avonds visueel tot leven komt" ondersteunen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • Het interieur / de afbeelding Hoorn des overvloeds wordt 's nachts verlicht en dat versterkt / legt het accent op het levendige / kleurrijke interieur, terwijl overdag het sombere / eentonige / grijze exterieur overheerst (1)
  • Overdag kun je door de spiegelende glazen gevels nauwelijks naar binnen kijken / het interieur nauwelijks zien. In het donker worden deze glazen gevels transparant (door de verlichting van binnen) en wordt het levendige / kleurrijke interieur zichtbaar (1)

Vraag 9 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Mooi en ijdel

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 8 tot en met 11

Op afbeelding 8 zie je een schilderij uit 1598 van de Italiaanse kunstenaar Caravaggio. Een jongeman kijkt naar zijn spiegelbeeld in het water.

Bekijk afbeelding 8. De suggestie van spiegelen wordt versterkt door de vormgeving. De weerspiegeling is bijvoorbeeld donkerder van kleur dan de jongen zelf. Ook de compositie versterkt de suggestie van spiegelen.

De jongen op het schilderij is Narcissus, een figuur uit de Griekse mythologie. Hij was zo mooi dat zowel jongens als meisjes verliefd op hem werden, maar hij beantwoordde die liefde nooit. De goden straften hem toen hij, tijdens de jacht, verkoeling zocht bij een bron. In het water zag hij voor het eerst zijn spiegelbeeld, waarop hij tot over zijn oren verliefd werd. Maar hij kon zijn spiegelbeeld natuurlijk niet omhelzen en hij stierf uiteindelijk van verlangen.

Caravaggio laat de verliefdheid van Narcissus goed zien. De blik van de jongen is bijvoorbeeld vol verlangen op de spiegeling gericht. Bekijk afbeelding 8.

Caravaggio was een van de meest invloedrijke schilders van de Italiaanse barok. In het schilderij op afbeelding 8 paste hij op een virtuoze manier verkortingen toe in de figuur van Narcissus. Maar Caravaggio werd vooral beroemd door de manier waarop hij het licht kon weergeven. Bekijk afbeelding 8.

Op afbeelding 9 zie je Echo en Narcissus uit 1903 van de Engelse schilder John Waterhouse. Echo is een nimf die Narcissus probeert te verleiden.

Waterhouse schildert net als Caravaggio het moment waarop Narcissus verliefd wordt op zijn spiegelbeeld. Maar de voorstelling van afbeelding 9 is anders en daarmee krijgt het schilderij een andere inhoud. Vergelijk afbeelding 8 en 9.

Op afbeelding 10 zie je een schilderij uit 2013 van de Grieks-Australische kunstenaar Michael Zavros.

Het schilderij heeft bijna dezelfde opzet als Caravaggio's Narcissus en kan gezien worden als een hedendaagse variant daarop.

Bekijk afbeelding 10. Het schilderij van Zavros kan postmodern genoemd worden.

In de psychologie wordt iemand die voornamelijk met zichzelf bezig is narcistisch of een narcist genoemd. Een narcist is egoïstisch en vaak gericht op zijn uiterlijk.

Het schilderij op afbeelding 10 heeft als titel Bad Dad (Slechte vader). Deze titel stuurt de betekenis van het schilderij.

Bad Dad is een zelfportret. Zavros schilderde zichzelf. Bekijk afbeelding 10.

Op afbeelding 11 zie je een portret van Justin Bieber. In eerste instantie lijkt het of iemand de popster gefotografeerd heeft, maar het is een selfie Bekijk afbeelding 11.

Bieber kan hier een hedendaagse Narcissus worden genoemd. Bekijk afbeelding 11.

Vraag 11 1 punt

Beschrijf nog een aspect van het schilderij dat het verlangen van Narcissus verbeeldt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • een van de volgende: − De jongen buigt zich diep voorover naar zijn spiegelbeeld. − Zijn handen raken de handen van de weerspiegeling, alsof hij al contact maakt en/of door de armen en handen vormt hij één geheel met zijn weerspiegeling. (1)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Beschrijf:

  • een fundamenteel verschil in voorstelling tussen beide schilderijen en
  • het inhoudelijke verschil tussen beide schilderijen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • (voorstelling) Waterhouse geeft de (mythologische) figuren (halfnaakt) weer in klassieke gewaden (met lauwerkrans). Bij Caravaggio is Narcissus gekleed als een zeventiende-eeuwse (Italiaanse) jongeman (in plaats van als mythologische figuur) (1p)

Opmerking Als de kandidaat voorstelling en betekenis van een van beide schilderijen juist omschrijft, 1 scorepunt toekennen.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Geef een interpretatie van het schilderij op basis van:

  • de titel Bad Dad, en
  • een verwijzing naar Narcissus.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • De titel Bad Dad verwijst naar de afgebeelde man, die blijkbaar een (slechte) vader is, die iets niet goed doet (niet met zijn kinderen speelt, niet goed oplet). Die indruk wordt versterkt door het vele (rondslingerende) speelgoed rondom hem (1)
  • Net als Narcissus kijkt de man naar zijn spiegelbeeld in het water wat betekent dat hij alleen met zichzelf bezig is, en om die reden een 'slechte' vader is / niet met zijn kinderen speelt (die buiten beeld blijven) (1)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

Ben je van mening dat dit gegeven de narcistische lading van het werk versterkt of juist afzwakt? Geef een argument voor je mening.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: (versterkt) De narcistische lading wordt versterkt doordat de kunstenaar zich als een knappe / naakte / reclame-achtige man afbeeldt die zichzelf bewondert (dit verdubbelt het narcisme). of (afzwakt) De narcistische lading wordt gerelativeerd doordat de kunstenaar zichzelf weergeeft als een 'slechte vader', die narcistisch / ijdel / te veel met zichzelf bezig is, en dat getuigt van zelfkritiek (dat zwakt narcisme af). (1)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

Bespreek twee aspecten van de voorstelling die naar de mythologische Narcissus verwijzen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Wanneer is geantwoord dat hij zelf de foto gemaakt heeft, geen scorepunt toekennen.

Vraag 19 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Bont tapijt

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16

Op afbeelding 12 zie je het schilderij Het Slapend Meisje (1657) van de schilder Johannes Vermeer. De jonge vrouw zit aan een tafel bedekt met een oosters tapijt. Op de tafel staan onder meer een schaal met fruit en een karaf.

In de zeventiende eeuw nam in Nederland de welvaart sterk toe onder andere door de bloeiende handel met het Verre Oosten. Veel burgers werden rijk. Het schilderij op afbeelding 12 toont het interieur van een rijke burger.

Bekijk afbeelding 12. Alleen al uit het interieur en de inrichting kun je afleiden dat deze burger rijk was.

Vermeer was in zijn eigen tijd al beroemd om zijn meesterlijke schildertechniek. Hij toonde zijn kunnen in dit schilderij onder meer in de weergave van het tapijt.

Het tapijt op afbeelding 12 was voor Vermeer een echte uitdaging om te schilderen.

Op afbeelding 13 zie je de ontvangstruimte met reusachtige koepelschildering van bioscoop Tuschinski in Amsterdam. De bioscoop werd in opdracht van Abraham Tuschinski gebouwd en in 1921 geopend. Tuschinski wilde een "filmpaleis voor de burger" oprichten.

Bekijk afbeelding 13. De term 'filmpaleis' is een passende omschrijving voor deze bioscoop, waarvan het interieur doet denken aan het interieur van een paleis.

Het ontwerp voor de wanddecoraties, het tapijt en de koepelschildering is van de Nederlandse architect en ontwerper Jaap Gidding. Gidding was een vernieuwer die verschillende stijlen uit zijn tijd samenbracht in zijn ontwerpen. Het tapijt is overwegend in art deco, en de koepelschildering is een voorbeeld van art nouveau.

Bekijk afbeelding 13.

Op afbeelding 14 zie je Liquid (2014), een kunstwerk van de Azerbeidjaanse kunstenaar Faig Ahmet. Hij ontwerpt tapijten op de computer en laat die vervolgens in wol uitvoeren door tapijtknopers uit zijn geboorteland. Ahmets kunstwerken zijn gebaseerd op traditionele oosterse tapijten.

Bekijk afbeelding 14. Ahmet zet in zijn kunstwerk enerzijds een oosterse traditie voort, anderzijds wil hij die traditie doorbreken door erop te variëren.

Over de oosterse traditie zegt Ahmet: "De oosterse traditie is heel sterk. Ze is heel rijk maar tegelijk ook heel star

  • te star voor de toekomst."

De titel Liquid kun je vertalen als vloeibaar of vloeistof. Dit zie je terug in de vormgeving van het tapijt.

Op afbeelding 15 en 16 zie je werk van het Nederlandse kunstenaars- en ontwerperscollectief We Make Carpets (Wij maken tapijten). Het collectief maakt tapijten van makkelijk verkrijgbare alledaagse producten, zoals pleisters, cocktailprikkers en bakstenen.

Op afbeelding 15 zie je Umbrella Carpet 2. Afbeelding 16 toont een detail. Dit wandtapijt werd oorspronkelijk gemaakt voor de etalage van warenhuis de Bijenkorf. Het is samengesteld uit verschillende papieren ijsparasolletjes, van het type dat je ziet op figuur 4.

[figuur 4: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 15 en 16, en figuur 4. Het collectief wilde een verrassend en spectaculair tapijt maken. De ontwerpers maakten gebruik van de kenmerkende eigenschappen van het ijsparasolletje om dit doel te bereiken.

Umbrella Carpet 2 was in 2016 te zien op de tentoonstelling Dream out Loud (Hardop dromen) in het Stedelijk Museum Amsterdam. Op deze tentoonstelling was werk te zien van ontwerpers die de aandacht wilden vestigen op allerlei sociale en ecologische problemen.

Volgens het museum nemen aan deze tentoonstelling kunstenaars deel die "hardop dromen over een betere wereld".

Vraag 25 2 punten

Verklaar de titel van het kunstwerk aan de hand van:

  • de vormgeving en
  • het citaat van de kunstenaar.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • Antwoorden moeten de volgende strekking hebben: • (vormgeving) Liquid verwijst naar de rechthoekige vorm van het tapijt die halverwege / op de grond overgaat in een amorfe / organische / asymmetrische vorm (alsof het tapijt gesmolten is) (1) of • Liquid verwijst naar de overgang in het patroon van rechte naar vloeiende lijnen (alsof het traditionele patroon smelt) (1) • (citaat) Liquid verwijst naar de mogelijkheid dat de traditie "die heel sterk is" / die "te star is voor de toekomst" na verloop van tijd kan / zou moeten veranderen / dat er anders tegen tradities wordt aangekeken (denk aan veranderingen in regels, rituelen of gebruiken) (1) of • Liquid verwijst naar de mogelijkheid dat de traditie "die heel sterk is" / die "te star is voor de toekomst", vloeibaarder zal worden in meer psychologische zin (creatieve bevrijding, het laten stromen van de geest) (1) (2)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Ben je van mening dat deze omschrijving van het museum past bij Umbrella Carpet 2 van het collectief? Ondersteun je antwoord met een argument.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • • Ja, want (een van de volgende argumenten): (1) − het tapijt is spectaculair / aantrekkelijk (droom)werk, gemaakt van goedkoop (consumptie)materiaal. Zo wordt het publiek zich bewust van de hoeveelheid / schoonheid / overvloed van dit soort materialen (het werk zet aan tot dromen van een mooiere wereld). − het tapijt is gemaakt van materiaal dat doorgaans in de lagelonen- landen geproduceerd wordt, en daarmee vestigt het collectief de aandacht op de sociale omstandigheden in deze landen. − het tapijt is gemaakt van wegwerpmateriaal, en daarmee verwijst het collectief naar wat deze wegwerpcultuur betekent voor de wereld. − de kleurrijke patronen wekken een gevoel van schoonheid en rust op (meditatief) en dat is een stap op weg naar een betere wereld. • Nee, want (een van de volgende argumenten): (1) − het tapijt is zo aantrekkelijk / esthetisch vormgegeven en knap gemaakt, dat dit belangrijker wordt dan een eventuele verwijzing naar een 'betere wereld'. − het tapijt is sterk gericht op het effect van mooi, groot en veel (zuiver decoratief): niets verwijst naar een mogelijke geëngageerde inhoud / betekenis. − het tapijt is gemaakt van een enorme hoeveelheid parasolletjes die doorgaans in lagelonenlanden geproduceerd worden en daarmee maakt het collectief zelf gebruik van de voordelige prijs van het materiaal (en dat is hypocriet). − het tapijt is oorspronkelijk gemaakt voor de etalage van een (duur) warenhuis (de Bijenkorf). De verleidelijke / dromerige kant van dit werk diende alleen maar een commercieel doel. (1)

Vraag 27 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Beeldige varkens

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 17 tot en met 23

Op afbeelding 17 zie je een Hummel-beeldje, genoemd naar de oorspronkelijke ontwerpster: zuster Maria Hummel. Haar jeugd op het platteland vormde de belangrijkste inspiratiebron voor het ontwerpen van deze porseleinen beeldjes, met voorstellingen van jongetjes omringd door dieren, meisjes met rieten mandjes, zingende kinderen, et cetera.

Afbeelding 17 geeft, in plaats van een levensechte weergave, een beetje een sentimenteel beeld van een boerenjongetje met twee biggetjes.

Op afbeelding 18, 19 en 20 zie je een kunstwerk uit 1988 van de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons. Hij baseerde zijn ontwerp voor dit kunstwerk op zo'n decoratief Hummel-beeldje. Hij liet een houtbewerker het ontwerp uitvoeren op groot formaat.

Het kunstwerk van Koons is weliswaar gebaseerd op zo'n decoratief beeldje uit de Hummel-serie, maar de voorstelling is nogal ongewoon: die wekt vervreemding op.

De titel van het kunstwerk is Ushering in Banality, wat 'aanzet geven tot het banale' betekent. Je kunt het woord banaal uitleggen als supersimpel, tegen het vervelende aan.

Bekijk afbeelding 18 en 19. Koons laat dit 'banale' onder andere tot uitdrukking komen in de manier waarop het beeld beschilderd is.

Koons: "De big [Ushering in Banality] staat in de traditie van de barok, zoals al mijn werk, omdat dit werk het publiek wil verleiden. (…) Het is een heel vanzelfsprekend en herkenbaar beeld. Je wilt het aanraken, je wordt ernaar toegetrokken, het krijgt haast een religieuze geur."

Koons verwijst in dit citaat naar een kenmerk van kunst uit de barok, namelijk verleiden en imponeren. Toch heeft Koons met zijn kunst een ander doel voor ogen dan de katholieke Kerk had ten tijde van de barok.

Bekijk afbeelding 18 en 19.

Het Stedelijk Museum Amsterdam kocht het beeld in 1988 aan. Dat leidde destijds tot veel verontwaardiging. Een criticus vond het een "uitvergrote replica van een mierzoete snuisterij op het dressoir van tante Annie".

De criticus keurt het werk duidelijk af. Zijn uitspraak is gebaseerd op een bepaalde opvatting over wat kunst is, een opvatting die tegengesteld is aan de visie van Koons op kunst.

Op afbeelding 21 zie je een werk van de Amerikaanse kunstenaar Paul McCarthy. Deze Inflatable Pigs (Opblaasbare varkens) waren met andere metershoge opblaassculpturen in 2009 te zien op een tentoonstelling in Utrecht.

Het beeld op afbeelding 21 lijkt in eerste instantie op een attractie voor een pretpark: een soort springkussen of reclame-object. Maar het is onmiskenbaar bedoeld als kunstwerk.

Geef aan welke term het best van toepassing is op de Inflatable Pigs.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

De Belgische kunstenaar Wim Delvoye zette in 2004 in China een Art Farm (Kunstboerderij) met varkens op. De varkens groeien daar op en worden goed verzorgd. Delvoye tatoeëert dan hun huid met allerlei voorstellingen en patronen. Als een varken uiteindelijk doodgaat, wordt zijn huid als kunstwerk verkocht of wordt het dier opgezet.

Op afbeelding 22 zie je Delvoye die zijn varkens verzorgt. Zijn kunstproject draagt bij aan de discussie over het gebruik van dieren in kunst. Sommigen zijn van mening dat de dieren schade lijden, anderen zien ook positieve gevolgen.

Op afbeelding 23 zie je een opgezet varken van Delvoye met een tatoeage van Sneeuwwitje en haar prins tegen een patroon van het modemerk Louis Vuitton. Je kunt stellen dat Delvoye met het varken op afbeelding 23 spot met de gevestigde kunstwereld.

Vraag 31 2 punten

Leg uit:

  • op welke manier Koons de beschouwer verleidt met dit kunstwerk, en
  • welk doel hij beoogt met dit verleidelijke kunstwerk binnen de kunstwereld.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Antwoorden moeten de volgende strekking hebben:

  • Koons wil verleiden door een beeld te maken dat (een van de volgende): (1p)
    • heel clichématige / zoetsappige kleuren heeft (pastel).
    • een nabootsing is van een herkenbaar sentimenteel (kitsch)beeldje van een gezellig varken met vrolijke engeltjes.
  • Koons wil daarmee laten zien dat (een van de volgende): (1p)
    • kunst / high art in musea vaak saai / onaantrekkelijk / moeilijk is, maar dat dat niet hoeft (zijn werk is aantrekkelijk en herkenbaar).
    • kitsch (low art) ook kunst (high art) kan zijn.
    • je met kitsch opvattingen over wat goede smaak en/of kunst is aankaart / ontregelt.

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

Leg aan de hand van het citaat uit welke opvatting de criticus over kunst heeft.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • een van de volgende: − Kunst moet authentiek / origineel zijn; dit beeld is "een uitvergrote replica" en dus namaak / een nabootsing van iets wat al bestond. − Kunst moet diepgang of betekenis hebben; dit beeld is (ondanks het uitvergroten nog steeds) een "mierzoete snuisterij" en dus oppervlakkig (decoratief, zonder inhoud). − Kunst moet de ziel raken of diepe emoties uitdrukken; dit beeld is een "mierzoete snuisterij" en dus een sentimenteel object / een object dat op een eenvoudige manier wil behagen en daarmee kitsch. (1)

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 2 punten

Leg aan de hand van de voorstelling uit dat het hier een kunstwerk betreft.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • De voorstelling van een roze varken dat door zijn voorpoten is gezakt met daarachter een onthoofd varken is nogal verontrustend / eng / belooft niet veel goeds (en dat moet een beschouwer aan het denken zetten) (1)
  • Het is niet waarschijnlijk dat zo'n eng / verontrustende voorstelling bedoeld is voor een reclame / voor plezier (voorstelling is dan leuk om naar te kijken, positief), terwijl kunst (voorstelling) vaak bedoeld is om te shockeren / de beschouwer aan het denken te zetten (1)

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 35 2 punten

Bespreek een negatief en een positief gevolg van dit project voor het welzijn van de varkens.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • (positief) een van de volgende: (1p)
    • De varkens leven langer dan varkens voor de voedselindustrie, omdat er geen reden is ze voortijdig dood te maken.
    • Omdat de varkens (dragers van) kunstwerken worden, worden de dieren meer waard en wordt er meer geïnvesteerd in goede zorg.

Vraag 35 in het hele examen

Vraag 36 2 punten

Geef hiervoor twee argumenten.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende argumenten: − Het kunstwerk is een (echt) varken, een weinig verheven dier en/of een dood / opgezet dier dat lijkt te spotten met de hoge / elitaire status van kunst (kunst met een grote K) en/of de saaiheid van kunst. − Een opgezet / geprepareerd dier hoort eerder thuis in Naturalis / een natuurhistorisch/educatief museum en spot met de (elitaire) ready made uit het kunstmuseum. − Het varken is getatoeëerd, en een tatoeage wordt niet gauw tot hoge / echte kunst gerekend. − Het varken is versierd met een voorstelling uit een sprookje en/of met een overbekend modemerk, en dat doet eerder denken aan low art en/of commerciële producten. per juist argument (1) (2)

Vraag 36 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Bouwen om te bekoren

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7.

Op figuur 1 hieronder zie je een voorbeeld van een vroeg barokke kerk uit Italië: Il Gesù. De kerk werd eind zestiende eeuw gebouwd en staat in Rome.

[figuur 1: zie het originele examen]

Il Gesù

Op afbeelding 1 zie je Val-de-Grace, een kerk uit de Franse barok. Deze kerk staat in Parijs en is later gebouwd, in de tweede helft van de zeventiende eeuw. De architect François Mansart wilde een kerk die uitbundiger was dan het Italiaanse voorbeeld.

Vergelijk de voorgevel op afbeelding 1 met die op figuur 1. De voorgevel van Val-de-Grace lijkt vergeleken met die van Il Gesù heel imponerend.

Op figuur 2 zie je twee soorten koepelbouw: links zonder trommel en rechts met trommel. Het type met trommel is toegepast in Val-de-Grace.

[figuur 2: zie het originele examen]

Op figuur 3 en 4 zie je de verhoogde koepel zoals die is toegepast in Val- de-Grace.

figuur 3 figuur 4

Het voordeel van een verhoogde koepel voor het exterieur is dat de kerk hoger wordt, zodat je die van een afstand goed kunt zien. Een verhoogde koepel biedt ook voordelen voor het interieur. Bekijk figuur 4.

Op afbeelding 2 zie je de plafondschildering in de koepel. God is afgebeeld in de hemelopening en wordt omringd door allerlei Bijbelse figuren, zoals engelen en profeten.

De kunstenaar heeft de koepel zo geschilderd dat de blik van de beschouwer als vanzelf naar de hemelopening wordt gestuurd.

Op afbeelding 3 zie je de beeldengroep die onder de koepel geplaatst is. De beeldengroep stelt de geboorte van Christus voor. Maria begroet het kind eerbiedig. Jozef reageert verrast op het bijzondere kind.

Op afbeelding 4 zie je Jozef. De kunstenaar heeft veel moeite gedaan om het gevoel van verrassing zo overtuigend mogelijk te verbeelden in de houding van Jozef. Bekijk afbeelding 4.

De katholieke kerk had met het plaatsen van een dergelijke levensechte beeldengroep in de kerk een doel.

Architectenbureau FAT kreeg rond 2005 de opdracht om nieuwbouw te ontwerpen voor een voormalige arbeiderswijk in Manchester, Engeland. Op afbeeldingen 5, 6 en 7 zie je het nieuwbouwproject. FAT wilde de kwaliteit van de leefomgeving verbeteren door meer sfeer in de straten te brengen en bij het ontwerpen van woningen rekening te houden met de persoonlijke smaak en huiselijke stijl van de (voormalige) inwoners van dit gebied.

In figuur 5, op de pagina hiernaast, zie je een impressie die FAT maakte van een alledaags interieur in de huiselijke stijl van de wijkbewoners. De impressie bestaat uit allerlei aspecten van een interieur die doorgaans als gezellig of sfeervol worden ervaren, zoals een open haard.

[figuur 5: zie het originele examen]

Bekijk figuur 5.

FAT nam deze impressie van een huiselijk interieur als uitgangspunt voor het ontwerpen van het exterieur van de nieuwbouwwoningen. Elke woning kreeg een eigen stijl en een huiselijke sfeer. Bekijk afbeelding 5 en 6.

FAT is de afkorting van Fashion, Architecture, Taste (mode, architectuur, smaak). Het bureau typeert zichzelf als dwars, als een groep architecten die op allerlei niveaus ingaat tegen gewoontes in de architectuur. Hun motto bij het ontwerpen is: "Kill the modernist in you!" (Dood de modernist in jezelf!).

[figuur 6: zie het originele examen]

Walter Gropius, woningbouwproject Törten, Dessau 1926-1928

Op figuur 6 zie je een voorbeeld van een modernistische woonwijk uit de jaren twintig van de vorige eeuw. Afgaand op het project in Manchester kun je stellen dat het FAT niet helemaal gelukt is om de modernist in henzelf te doden. Bekijk afbeelding 5, 6 en 7.

De architectuurcriticus Hans Teerds vraagt zich af of het doel om de wijk in Manchester meer af te stemmen op de wensen van de inwoners wel is gehaald. Teerds: "Gaat de alledaagsheid van 'de straat' niet verloren? En bereikt men het doel: kan de bewoner zich nog identificeren met het resultaat?"

Vraag 8 2 punten

Geef twee argumenten die deze stelling ondersteunen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − FAT maakt gebruik van geometrische (blok/doos-)vormen en platte daken achter de gevels (net als modernistische architectuur). − FAT maakt achter de gevels gebruik van voornamelijk wit, zwart en grijs (kleuren die ook kenmerkend zijn voor modernistische architectuur). − FAT maakt achter de (gemetselde) voorgevels gebruik van beton / montagebouw (en dat is kenmerkend voor modernistische architectuur). − FAT maakt voor het gebouwde deel achter de gevel gebruik van functionele, overwegend sobere muren (of grote gestuukte muurvlakken) zonder versiering (net zoals de muren van modernistische architectuur). per juist antwoord (1) (2)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

Ben jij van mening dat FAT het doel om de wijk gezelliger en huiselijker te maken gehaald heeft? Ondersteun je mening met een argument.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende): − Ja, want het straatbeeld is met al die verschillende gevels veel gevarieerder geworden. − Ja, want elke inwoner heeft nu een woning in een persoonlijke stijl. − Nee, want FAT heeft woningen / gevels ontworpen die vooral iets van hun eigen visie laten zien en niet iets van de smaak / wensen van de bewoners. − Nee, want de gevels mogen dan wel meer variatie tonen en/of huislijker en persoonlijker lijken, achter de gevel zijn de huizen identiek / hetzelfde vormgegeven (facadearchitectuur). (1)

Vraag 9 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Man en vrouw

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12.

Op figuur 7 zie je een portret van een verloofd paar dat Pieter Codde schilderde in 1634.

[figuur 7: zie het originele examen]

Het paar liet zich vereeuwigen als voorname, zelfbewuste burgers. Bekijk figuur 7.

In de zeventiende eeuw werden in Nederland veel portretten, groepsportretten en huwelijksportretten geschilderd. Dat hing samen met de kunstmarkt, die hier anders was dan in zuidelijke baroklanden als Frankrijk en Italië.

Op afbeelding 8 zie je Het joodse bruidje, dat Rembrandt omstreeks 1665 schilderde. Een man en een vrouw lieten zich, in historische kostuums, afbeelden als Bijbelse personages. Het werk krijgt daardoor een andere betekenis dan het portret van het echtpaar op figuur 7.

Rembrandts schilderij toont de intimiteit van de liefde.

In Het joodse bruidje paste Rembrandt een vrije, losse manier van schilderen toe. Bekijk afbeelding 8 en het detail op afbeelding 9.

Op afbeelding 10 zie je De kus uit 1908 van de Oostenrijkse schilder Gustav Klimt.

De man en vrouw vormen een eenheid, die versterkt wordt door de vormgeving.

Ondanks die eenheid zijn de figuren toch goed van elkaar te onderscheiden. Klimt maakt in de decoratie duidelijk verschil tussen het mannelijke en vrouwelijke.

Het werk van Klimt behoort tot de jugendstil.

Op afbeelding 11 zie je een schilderij van de Amerikaanse illustrator James Avati uit 1950. Het is gebruikt voor het omslag van het boek op afbeelding 12. Avati maakte dit soort ontwerpen voor honderden pocketboeken. De omslagen moesten een miljoenenpubliek verleiden de boeken te kopen.

Een spannende voorstelling op het omslag van een boek verleidt het publiek tot aankoop.

Avati kreeg pas heel laat een overzichtstentoonstelling in een museum. Zijn werk werd in de jaren vijftig niet serieus genomen door de kunstwereld.

Vraag 12 1 punt

Geef aan hoe je dat kunt afleiden uit de voorstelling.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: De man en de vrouw zijn op elkaar gericht (en lijken zich niet bewust van de beschouwer), waarbij de man de vrouw omarmt / de vrouw teder aanraakt / zich naar de vrouw toe buigt, terwijl haar vingers op zijn hand rusten. (1)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Leg uit

  • wat de voorstelling op afbeelding 11 zo spannend maakt, en
  • waarom een dergelijke voorstelling verleidt tot aankoop.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De voorstelling van een intiem dansend paar / een liefdespaar en een derde persoon (een vrouw) op de achtergrond die hen bekijkt, doet denken aan een spannend moment in een film (1)
  • Een dergelijke spannende / filmische voorstelling prikkelt de nieuwsgierigheid / fantasie / romantische gevoelens en verleidt zo tot aankoop (1)

Vraag 18 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Woest aantrekkelijk

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 13 tot en met 15.

Op afbeelding 13 zie je Jacht op krokodil en nijlpaard, rond 1616 gemaakt door de Vlaamse schilder Peter Paul Rubens.

Dit jachttafereel was voor een beschouwer uit de zeventiende eeuw nogal exotisch. Het nijlpaard en de krokodil bijvoorbeeld, waren dieren die vrijwel niemand kende omdat ze in de Nederlanden niet voorkwamen.

Rubens verbeeldt het moment waarop de opgejaagde dieren omsingeld zijn door jagers. De nauwe omsingeling maakt de voorstelling spectaculair.

Rubens schildert een heel dynamisch jachttafereel. Die indruk van dynamiek bereikt hij onder andere door de compositie.

Walter van Beirendonck is een Belgische modeontwerper die bekendstaat om zijn eigenzinnige en spectaculaire ontwerpen. In 2011 werd naar aanleiding van zijn dertigjarig jubileum als ontwerper in het Modemuseum in Antwerpen een overzichtstentoonstelling van zijn werk geopend.

De fotomuur op afbeelding 14 toont modellen die ontwerpen uit verschillende collecties van Van Beirendonck dragen. Afbeelding 15 toont een gedeelte van de fotomuur.

Bekijk afbeelding 15. Van Beirendonck maakt in zijn werk ongewone combinaties. Hij zegt: "Ik breng elementen samen waartussen geen verband bestaat."

Van Beirendonck maakte de fotomuur samen met Nick Knight, een beroemd fotograaf en regisseur van videoclips. De titel van dit werk is Walters Wild Knights. 'Knights' betekent ridders, maar in het Engels klinkt 'knights' hetzelfde als 'nights': nachten.

De modellen wekken de indruk van een groep wilde ridders of strijders.

Een criticus schrijft dat de groepsfoto op afbeelding 15 een sterke boodschap uitdraagt die voor veel van het werk van Van Beirendonck geldt: "Live, break free, be different!" ("Leef, bevrijd jezelf, wees anders!") De dragers van zijn mode worden aangespoord zich te bevrijden van iets.

Bekijk afbeelding 15.

Met sommige collecties brengt Van Beirendonck serieuze en maatschappelijk gevoelige onderwerpen onder de aandacht, zoals aids, klimaatverandering of discriminatie, zoals je kunt zien op figuur 8.

[figuur 8: zie het originele examen]

Hoe serieus en gevoelig het onderwerp ook is, Van Beirendoncks mode is altijd spectaculair en over the top.

Vraag 25 2 punten

Leg aan de hand van de afbeelding uit:

  • waarvan de dragers van Van Beirendoncks mode zich zouden moeten bevrijden, en
  • op welke manier de mode van Van Beirendonck bijdraagt aan die bevrijding.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • De mode draagt daaraan bij door (een van de volgende): (1p)
    • zo kleurrijk / uitdagend te zijn dat je opvalt / anders bent.
    • dat je met deze opvallende mode je anders gedraagt (vrolijk, stoer, uitdagend).
    • dat je uitkomt voor je eigen identiteit / seksuele geaardheid (bij deze ontwerpen spelen genderverschillen geen rol).

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Ben jij van mening dat spectaculaire mode een goede manier is om een maatschappelijk gevoelig onderwerp onder de aandacht te brengen? Ondersteun je mening met een argument.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende): − Ja, want door een gevoelig / serieus onderwerp op spectaculaire (kleurrijke) wijze te brengen, hebben mensen er meer aandacht voor / stimuleer je mensen om erover na te denken. − Ja, want deze spectaculaire mode is heel aantrekkelijk / positief voor jongeren en dat is juist het publiek voor wie deze gevoelige / serieuze onderwerpen anders te saai zijn. − Ja, want mode (op de catwalk) vertelt vaak een verhaal (van een beroemde ontwerper) en daarmee krijgt het meer aandacht. − Ja, want met deze spectaculaire mode draag je je eigen identiteit uit / laat je goed je eigen mening zien. − Nee, want die enorm spectaculaire mode zie je alleen maar op de catwalk / in het museum (komt niet op straat) en zo krijgt het gevoelige / serieuze onderwerp niet/nauwelijks aandacht (of alleen bij een selecte groep). − Nee, door spectaculaire mode haal je de aandacht juist weg van het gevoelige / serieuze onderwerp (je ziet enkel nog het oppervlakkige spektakel). − Nee, door een gevoelig / serieus onderwerp op spectaculaire wijze te brengen, nemen mensen je niet serieus (de indruk kan ontstaan dat de onderwerpen juist belachelijk gemaakt worden). − Nee, want mode is oppervlakkig / dient alleen om trendy te zijn / het uiterlijk te verfraaien (het gaat niet om de inhoud). (1)

Vraag 26 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Borden en schotels

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 16 tot en met 21.

Vanaf het midden van de achttiende eeuw nam onder de adel en de gegoede burgerij de vraag naar exclusief serviesgoed enorm toe. Om aan die vraag te voldoen verschenen er steeds meer aardewerkfabrieken, zoals die van de beroemde keramist en ondernemer Josiah Wedgwood.

Catharina de Grote, tsarina van Rusland, bestelde rond 1770 een bijna duizenddelig eetservies bij Wedgwood. Het zogenaamde Groene Kikkerservies was bestemd voor haar nieuwe zomerpaleis. Het servies werd genoemd naar het gebied waar het paleis stond.

Op afbeelding 16 zie je een dinerbord uit dit kikkerservies. De manier waarop de kikker is verwerkt in de randdecoratie benadrukt de voorname status van het servies.

Het servies is gedecoreerd met voorstellingen van Engelse landschappen en gotische monumenten. Speciale decorateurs brachten de honderden verschillende voorstellingen met de hand aan.

Deze voorstellingen, van Engelse landschappen en monumenten, werden ontleend aan bekende kunstwerken.

Op afbeelding 17 en 18 (detail) zie je een bord uit 1853 ontworpen door de Franse keramist Charles Jean Avisseau. Hij maakte deel uit van een groep kunstenaars en intellectuelen die zich, mede door het werk van natuuronderzoekers zoals Charles Darwin, lieten inspireren door de levende natuur.

Het bord heeft de levende natuur in en rond een meertje als onderwerp. Een stuk servies zoals een bord of schotel leent zich goed voor de uitwerking van dit onderwerp.

Op veel borden is de natuur geïdealiseerd en lieflijk weergegeven. Op het bord van Avisseau is de natuur wild voorgesteld. Bekijk afbeelding 17 en 18.

Stelling: De wilde natuur als onderwerp voor dit soort handgemaakt servies komt voort uit verzet tegen de oprukkende industrialisatie.

Het bord is gemaakt van klei die is gebakken en daarna geglazuurd. Glazuur zorgt ervoor dat het voorwerp waterdicht wordt.

Het glazuur heeft ook een decoratieve functie. Bij de bladeren op het bord is te zien dat de glazuurschildering bijdraagt aan de levensechte voorstelling van de bladeren. Bekijk het detail op afbeelding 18.

Op afbeelding 19 en 20 zie je dinerborden uit het servies Hybrid (2011- 2015) van het Italiaanse ontwerperscollectief CTRLZAK. Voor Hybrid werden delen van Chinees servies gecombineerd met delen van Europees servies.

Bekijk afbeelding 19 en 20. Ondanks het feit dat de helften niet op elkaar aansluiten, zijn ze met zorg uitgekozen en samengevoegd, waardoor ze toch een eenheid vormen.

De borden op afbeelding 19 en 20 maken deel uit van een groot servies dat gemaakt is volgens hetzelfde concept. Je ziet meer stukken uit dit servies op afbeelding 21.

Bekijk afbeelding 19, 20 en 21. Het lijkt alsof steeds twee helften van bestaande serviesstukken aan elkaar gelijmd zijn. Toch is dit niet erg waarschijnlijk.

Vraag 31 1 punt

Geef een argument die deze stelling ondersteunt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • een van de volgende: − (escapisme) Het onderwerp ‘wilde natuur’ staat voor het verlangen naar de natuur, weg uit de stad die door fabrieken is vervuild (industrialisatie). − (ambachtelijk / kwaliteit) Het onderwerp ‘wilde natuur’ past goed bij servies dat handgemaakt is / door een ambachtsman gemaakt is, en dat is veel persoonlijker / expressiever / unieker dan de serieproducten van de fabriek. (1)

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 35 2 punten

Geef hiervoor twee argumenten.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − De (helften van) borden (kopjes, vazen) uit twee verschillende serviezen / uit een Chinees en Europees servies passen qua profiel / dikte / vorm niet en dan zijn de lijmvlakken niet hetzelfde / passen de lijmvlakken niet goed op elkaar. − Een lijmnaad is een zwakke plek in een constructie omdat deze kan zorgen voor breuken / lekken / vervuilen (en dat is niet wenselijk). − Bij deze grote aantallen is het lijmen veel te veel werk (te kostbaar). per juist antwoord (1) (2)

Vraag 35 in het hele examen

Hoe vaak beschouwen in het examen komt

Vragen over beschouwen per centraal examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 16, 8-9, 14, 18-19, 26-27, 29931%
2026, tijdvak 214, 22-23, 27-28517%
2025, tijdvak 14, 6-7, 19-21, 26-28932%
2025, tijdvak 23-4, 7, 13, 18-20, 23, 28-291033%
2024, tijdvak 16, 17-19, 22-23621%
2024, tijdvak 210-11, 14, 17, 19-22827%
2023, tijdvak 19, 13, 16, 18, 21, 23-26, 28-30, 321341%
2023, tijdvak 211, 13, 21, 24, 28-29, 31723%
2022, tijdvak 18-10, 12, 14, 19, 21, 23-25, 27, 29, 321341%
2022, tijdvak 21, 9, 12-14, 17, 21-24, 31-321238%
2022, tijdvak 36, 13, 17, 24-25, 32-33721%
2021, tijdvak 14, 9-10, 12, 15, 21-23, 26, 28, 32-341338%
2021, tijdvak 24, 7, 9, 11-12, 24-26825%
2021, tijdvak 38, 12, 16, 21, 23, 25-26, 30-321030%
2019, tijdvak 14, 23, 31-34618%
2019, tijdvak 29, 11, 14, 19, 29-32825%
2018, tijdvak 11-3, 9, 11, 13, 16-17, 19, 25, 27, 31-33, 35-361644%
2018, tijdvak 28-9, 12, 18, 25-26, 31, 35823%

In 18 van de 18 ingedeelde examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo staat een vraag over beschouwen, samen 168 vragen (29% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2018, tijdvak 1: 16 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 27% van de vragen over beschouwen, daarvoor 31%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.

Oefenen met beschouwen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over beschouwen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over beschouwen

Andere onderwerpen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo

Beschouwen op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op kunst (beeldend) oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt beschouwen voor in het eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 168 vragen over beschouwen, 29% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo stonden de meeste vragen over beschouwen?

In het examen van 2018, tijdvak 1, met 16 vragen: 1-3, 9, 11, 13, 16-17, 19, 25, 27, 31-33, 35-36.

Hoe oefen ik examenvragen over beschouwen?

Op deze pagina staan alle vragen over beschouwen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.