Examenvragen technieken tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo
72 vragen over technieken uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Technieken komt in 18 van de 18 examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo voor, met 72 vragen (13% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 2 (9 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over technieken
Per examen de vragen over technieken, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Leven in een klooster
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 11
Op afbeelding 1 en 2 zie je het kloostercomplex van Fontenay in Frankrijk. Het klooster werd in 1119 gesticht door de Orde van Cisterciënzers. De monniken van deze orde leefden sober en meestal op een afgelegen plek. Op afbeelding 3 en 4 zie je achtereenvolgens de westgevel en het schip van de kerk. Afbeelding 5 toont een voormalige werkplaats.








Bekijk de plattegrond op afbeelding 9.
Op de plattegrond op afbeelding 9 zie je rechts het oude klooster (rood gemarkeerd). Hier bevinden zich de hotelkamers. In de voormalige kerk (links op de plattegrond, geel gemarkeerd) zijn de gemeenschappelijke ruimtes, met op de begane grond de receptie, de lobby en een wijnbar. Het restaurant (afbeeldingen 10 en 11) ligt op de tussenverdieping en is te bereiken via een trap of een glazen lift.
Het hele, vernieuwde interieur van de voormalige kerk bestaat uit zelfdragende, losstaande constructies, zoals de receptie, de lift en de verdieping met het restaurant.
Vraag 10 1 punt
Geef een belangrijk voordeel op de lange termijn van deze zelfdragende constructies.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben:
Mocht in de toekomst de functie van het gebouw veranderen, dan kunnen deze constructies / elementen weer worden verwijderd zonder (grote) schade aan te richten aan het gebouw.
2026, tijdvak 1: Levenskrachtige beelden
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 19
Op afbeelding 12, 13 en 14 zie je het beeld dat de Franse beeldhouwer Auguste Rodin (1840-1917) maakte van de Franse schrijver Honoré de Balzac (1799-1850). Op afbeelding 12 zie je het oorspronkelijke ontwerp dat Rodin maakte in gips. Op afbeelding 13 en 14 zie je een latere versie van het beeld in brons.



Rodin had zijn oorspronkelijke gipsen ontwerp later willen uitvoeren in zwart marmer, maar dat is nooit gebeurd. Pas na de dood van Rodin werd het beeld in brons gegoten.
In de negentiende eeuw werden op de salon vaker gipsen beelden tentoongesteld. Kunstenaars hadden een voorkeur voor gipsen beelden voor dergelijke presentaties, in plaats van beelden van marmer of brons. Gips was bijvoorbeeld makkelijker verkrijgbaar dan marmer of brons.
Vraag 13 3 punten
Geef nog drie voordelen van het werken met gips (in plaats van met marmer of brons).
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- (kosten) Gips was goedkoper dan materialen zoals marmer en brons.
- (bewerkelijkheid) Gips is makkelijker te bewerken / modelleren / aan te passen (in tegenstelling tot het ingewikkelde gietproces van brons en het beeldhouwen in steen).
- (snelheid) Gips droogt snel / geeft snel resultaat, waardoor het geschikt is voor het maken van eerste ontwerpen / prototypes.
- (details) Gips leent zich goed voor het demonstreren van details / fijn werk en zo kan technische vaardigheid getoond worden.
- (transport) Gipsen beelden zijn lichter van gewicht / kunnen makkelijker verspreid en/of verplaatst worden (in tegenstelling tot zware bronzen of stenen beelden).
per juist antwoord 1
De Bruyckere werkt vaak met was, materiaal dat vergelijkbaar is met kaarsvet. De benen zijn opgebouwd uit dunne laagjes was van verschillende kleuren. De gedrapeerde 'mantels' zijn afgietsels van dierenhuid in was, waarin haartjes zijn aangebracht (zie het detail op afbeelding 18).
Bekijk afbeelding 15 tot en met 18.
Vraag 17 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop De Bruyckere de kwetsbaarheid en/of vergankelijkheid van het menselijk lichaam heeft uitgedrukt met was.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- (laagjes) De was wordt in laagjes aangebracht, waardoor een doorschijnende opperlaag / huid ontstaat (waarin aders of andere verkleuringen van de huid zichtbaar zijn) en dit maakt de uitstraling kwetsbaar / draagt bij aan het idee van een doorleefde huid.
- (kleuren) Was kun je in verschillende kleuren mengen: door blauwe en rode was te gebruiken, lijken er (pigment)vlekken op de benen te zitten, waardoor de indruk van veroudering / beschadiging ontstaat.
- (huidskleur) Was heeft in de basis een lichte / witte kleur die lijkt op (kwetsbare) naakte huid.
- (zacht) Was is zacht materiaal / heeft een glad oppervlak, dat gevoelig is voor krassen / beschadigingen en dat wekt de indruk van een kwetsbare huid.
- (haar, huid) De was met haartjes erin versterkt de indruk van een (dieren)huid, een overblijfsel van een (dood) dier.
per juist antwoord 1
2026, tijdvak 1: Eigenwijze schilders
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 24
De Franse kunstenaar Henri Matisse (1869-1954) zocht in zijn werk naar schoonheid en de vrijheid van het schilderen. Op afbeelding 20 zie je het schilderij Weelde, kalmte en wellust uit 1904. Het werk is gebaseerd op een gedicht van Baudelaire waarin een man zijn geliefde vraagt om met hem mee te reizen naar het paradijs.


In 1941 onderging Matisse een operatie waaraan hij blijvend letsel overhield. Hij werkte daarna voornamelijk vanuit zijn rolstoel. Dit dwong hem tot een andere manier van werken. Matisse liet assistenten vellen wit papier in kleuren beschilderen. Daarna knipte hij er zelf vrije vormen uit. "Knippen in kleur zoals de beeldhouwer in steen hakt", zo omschreef Matisse zijn werkwijze, die ook wel 'découpage' wordt genoemd. Op aanwijzingen van Matisse brachten zijn assistenten de knipsels aan op een groot wit papier, zoals te zien is op figuur 6 en op afbeelding 22 (De parkiet en de zeemeermin uit 1953).

Bekijk afbeelding 21 en 22 en figuur 6.
Matisse was fysiek beperkt. Zijn nieuwe werkwijze bood hem een aantal voordelen ten opzichte van het werken met olieverf op doek, zoals bij het schilderij op afbeelding 21.
Vraag 23 2 punten
Beschrijf twee praktische voordelen van deze nieuwe werkwijze voor Matisse ten opzichte van het schilderen op doek.
Bekijk het antwoord
Met deze techniek kan Matisse (twee van de volgende):
- zijn ideeën toch uitvoeren met behulp van eenvoudig gereedschap / een schaar (wat met schilderen minder makkelijk kan).
- de compositie sneller / makkelijker veranderen (door vormen los te halen en te verplaatsen).
- assistenten eventuele werkzaamheden / veranderingen laten uitvoeren.
- blijven zitten tijdens zijn werkzaamheden.
per juist antwoord 1
2026, tijdvak 2: De kathedraal van Rouen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Op afbeelding 1 en figuur 1 zie je de kathedraal van Rouen in Frankrijk. Figuur 2 toont een foto van het interieur en figuur 3 toont een detailopname van het exterieur. De kathedraal werd gebouwd tussen de dertiende en vijftiende eeuw in een (laat)gotische stijl. Bij een grote restauratie van de kathedraal in de negentiende eeuw werd midden op het dak van de kerk een gietijzeren torenspits geplaatst. De kerk bereikte daardoor een hoogte van 151 meter.



Bekijk afbeelding 1 en figuur 1 tot en met 3.
Vanaf het midden van de twaalfde eeuw groeide de bevolking van de steden enorm. Dit was een van de redenen om grotere kerken te bouwen. Om hoge kathedralen mogelijk te maken werd skeletbouw toegepast. Zo werden hoge steunberen geplaatst om extra stevigheid te bieden aan de muren.
Vraag 1 2 punten
Leg aan de hand van nog twee andere onderdelen van skeletbouw uit waardoor die het mogelijk maken om hogere kerken te bouwen.
Bekijk het antwoord
Hoger bouwen kan door toepassing van (twee van de volgende): − spitsbogen (in plaats van rondbogen), want die zorgen ervoor dat de druk van de gewelven en/of overspanningen beter afgevoerd worden / dat er minder zijwaartse druk op de muren ontstaat.
− luchtbogen, want die leiden de zijwaartse druk van het verhoogde middenschip naar de muren / zijkanten / want die geven de muren extra steun.
− kruisribgewelven, want die zorgen ervoor dat het (totale) gewelf steviger en/of lichter gebouwd kan worden / dat de pijlers / pilaren (met de ribben) het totale gewelf beter kunnen dragen.
− een tweede laag / verdieping / een (spits)bogengalerij aanbrengen want die geeft stabiliteit / stevigheid aan het skelet.
per juist antwoord (1)
Gedurende de negentiende eeuw reisden kunstenaars door Europa om tekeningen en schilderijen te maken van beroemde kerken en kathedralen, zoals die in Rouen.
Op afbeelding 4 zie je een aquarel van een landschap met de kathedraal van Rouen in de verte, gemaakt door Richard P. Bonington in 1822.
De aquareltechniek was populair bij de schilders van de romantiek die graag in de open lucht schilderden. Het werken met waterverf had grote voordelen ten opzichte van het werken met olieverf bij het schilderen van landschappen en stadsgezichten.
Vraag 7 2 punten
Geef twee voordelen van het werken met waterverf ten opzichte van olieverf bij het schilderen in de open lucht.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
− Waterverf droogt snel, anders dan olieverf die langzaam droogt (wat problemen geeft met transport).
− Voor het werken met waterverf (in de buitenlucht) heb je minder materiaal nodig (penselen en papier) dan bij olieverf, waarbij je opgespannen doeken moet meenemen.
− Waterverf is direct te verwerken en/of minder bewerkelijk dan olieverf, want er waren in die tijd (rond 1800) nog geen olieverftubes. (De olieverf moest eerst met de hand klaargemaakt worden en dan in potten vervoerd worden.)
per juist antwoord (1)
2025, tijdvak 1: Levendige trappenhuizen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 10
De voorbeelden in dit blok komen uit een paleis uit de barok en een negentiende-eeuws herenhuis. De architecten die ze ontwierpen werden er beroemd mee.
De Italiaanse beeldhouwer en architect Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) kreeg tijdens zijn leven veel opdrachten van de invloedrijke familie Barberini. Een van hen werd in 1623 tot paus gekozen: paus Urbanus VIII. Hij had Bernini leren kennen als kind, voedde hem op en zorgde voor een goede opleiding aan het hof. Bernini groeide uit tot een getalenteerd beeldhouwer en architect. Op figuur 1 zie je het marmeren beeld dat Bernini rond 1640 maakte van paus Urbanus VIII.

Bekijk afbeelding 8, 9 en 10.
Op afbeelding 8, 9 en 10 zie je delen van het interieur van Huis Tassel. Je ziet dat verschillende kunstdisciplines en ambachten samenkomen in een totaalkunstwerk.



Vraag 10 2 punten
Geef twee voorbeelden van manieren waarop verschillende kunstdisciplines en/of ambachten op elkaar zijn afgestemd.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- Het smeedijzeren hek (ijzersmeden) van de trap is in gebogen lijnen uitgevoerd. De lijnen lopen op vergelijkbare wijze door / komen terug in de schildering op de muur (schilderkunst).
- De organische vormen / lijnen uit het glas-in-loodraam van de deuren (glazenier) komen terug in de uiteinden van de ijzeren kolommen / pilaren (ijzersmeden).
- De lijnen en patronen op de mozaïekvloer komen terug in de lijnen / vormen van het ijzersmeedwerk van de trap en/of de beschildering op de muren (mozaïekwerk, ijzersmeden, schilderkunst).
Horta had tijdens zijn leerjaren als architect gewerkt onder de leiding van Alphonse Balat. Balat gaf leiding aan de bouw van de koninklijke botanische kassen in België. Horta had hier ervaring met ijzeren constructies opgedaan.
Hoewel ijzeren constructies al bekend waren van bouwwerken zoals bruggen, kassen en stations, gold de toepassing ervan in een woonhuis, zoals Huis Tassel, als zeer vernieuwend.
Vraag 12 1 punt
Leg uit wat hieraan zo vernieuwend was.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben:
In Huis Tassel wordt ijzer op een functionele én tegelijk ook zichtbare decoratieve manier (dus niet verborgen) toegepast, zoals in de ijzeren kolommen (met uitlopers in sierlijke vormen).
2025, tijdvak 1: Delaunay en het moderne leven
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 11 tot en met 16
Het echtpaar Sonia en Robert Delaunay woonde en werkte in Parijs. Zij namen intensief deel aan het stadsleven. Soms stelden ze hun werken samen tentoon. In 1914 hingen hun werken naast elkaar op de Salon des Indépendants in Parijs. Deze salon van 'onafhankelijke kunstenaars' was een jaarlijks terugkerende tentoonstelling waar het werk van avant-gardekunstenaars te zien was.
Robert Delaunay presenteerde op deze Salon het werk Hommage à Blériot (Eerbetoon aan Blériot) dat je ziet op afbeelding 11. Blériot was een Franse luchtvaartpionier die in 1909 als eerste met een zelfontworpen vliegtuig het Kanaal over vloog.

Vanaf 1917 begint Sonia Delaunay naast het maken van schilderijen met het ontwerpen van stoffen en kleding voor anderen. Haar moderne, abstracte schilderstijl vormde daarvoor een belangrijke inspiratiebron.
Op afbeelding 14 en figuur 8 zie je de jas die Sonia rond 1925 ontwierp voor de beroemde actrice Gloria Swanson.


Bekijk afbeelding 14 en figuur 8.
Sonia stemde het stofontwerp af op de vorm van het menselijk lichaam.
Vraag 18 3 punten
Geef drie manieren waarop het stofontwerp past bij de vorm van het menselijk lichaam.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- De horizontale baan in het midden valt ongeveer samen met de plaats van de taille / heupen.
- De twee (verticale) rechthoeken benadrukken de billen.
- De twee verticale banen links en rechts benadrukken de benen / het onderlichaam.
- De verticale lijnen op het midden van de jas benadrukken de ruggengraat.
- De grote T-vorm op de bovenste helft van het rugpand, versterkt de vorm van de schouders / bovenrug en armen.
2025, tijdvak 1: Overal stippen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22
Yayoi Kusama werd in 1929 in Japan geboren. Vanaf jonge leeftijd had Kusama last van hallucinaties: je hoort of ziet verschijnselen die er in werkelijkheid niet zijn. Tijdens zulke hallucinaties hoorde ze bijvoorbeeld de bloemen in haar tuin praten, zag ze patronen in het tafellaken tot leven komen en bollen die kamers vulden. Bollen en stippen zijn een terugkerend motief in haar kunst.
Eind jaren vijftig vestigt Kusama zich in Amerika. Op figuur 10 zie je Kusama aan het werk in haar atelier in New York.

In New York maakt Kusama haar eerste Infinity Nets (oneindige netwerken), een serie olieverfschilderijen met een netwerk van stippen.
Bekijk afbeelding 17 en figuur 10.
In New York maakt Kusama's werk een ontwikkeling door.
Vraag 23 3 punten
Geef aan de hand van afbeelding 17 en figuur 10 drie voorbeelden van deze ontwikkeling die je ziet in haar kunst.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- Ze schildert (met olieverf) op doek (in plaats van op papier).
- Ze werkt met verschillende formaten en/of op veel groter formaat.
- Ze beperkt zich tot een (over all) patroon van stippen / vlekken.
- Het werk is abstract geworden.
- Ze werkt pasteuzer / een beetje ruw (zoals te zien is in het detail op figuur 10).
- Ze schildert direct op de muur.
2025, tijdvak 2: Koninklijk wonen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 11.
Lodewijk XIV, ook wel de Zonnekoning genoemd, regeerde over Frankrijk van 1661 tot aan zijn dood in 1715. Hij liet een jachtslot in het toenmalige dorp Versailles bij Parijs verbouwen tot een reusachtig paleis met tuinen. Landschapsschilder Pierre Patel kreeg de opdracht om een serie aanzichten te maken van het paleis. Op afbeelding 1 zie je het enige schilderij uit deze serie dat bewaard is gebleven.

In de manufacturen werden meubels en andere voorwerpen gemaakt. Bijzonder aan de manufacturen was dat hier verschillende ambachten verenigd waren, zodat ze konden samenwerken.
Bekijk afbeelding 6 en de details op afbeelding 7a en 7b.
Tijdens het bezoek aan de manufactuur werden de verschillende soorten voorwerpen aan de koning getoond.
Vraag 9 3 punten
Noem drie verschillende voorwerpen die je ziet op afbeelding 6, 7a en/of 7b en geef steeds aan welk ambacht erbij hoort.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet drie van de volgende voorbeelden bevatten (voorwerp: ambacht):
- (zilveren) schaal: edelsmeden
- (marmeren / stenen) vaas: beeldhouwen / keramiek
- tapijt: (tapijt)weven / tapijtknopen
- gordijn: weven
- (houten) tafel / kast: houtbewerken / meubelmaken
- vierkante tegel: houtsnijden / houtbewerken en/of keramiek
- schilderij: schilderen
Per juist antwoord 1 scorepunt.
Bekijk afbeelding 9, 10 en 11. Het was een kostbaar proces om de DNA Salon op deze manier te decoreren. Elke steen is namelijk met de hand gemaakt, en ook de kleuren zijn per steen gemengd. De stenen zijn ontstaan door de brokken klei zorgvuldig te scheuren.
Vraag 12 2 punten
Noem twee aspecten van de bakstenen waaraan je kunt zien dat ze handgemaakt zijn.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- de scheurranden / ruwe vormen op de rode bakstenen
- de net iets wisselende maatvoering / hoogtes van de bakstenen
- de ruwe randen van de (gele) bakstenen
- de onregelmatigheden (in het oppervlak) van de gele baksteen
- de subtiele kleurverschillen in de bakstenen (van rood naar geel)
2025, tijdvak 2: Een vrouwelijke blik op fotografie
Opgavetekst
Dora Maar (1907-1997) werd geboren in Parijs. Na een studie schilderkunst volgde ze er een opleiding in de fotografie en richtte ze haar eigen fotostudio op. Haar werk viel op door de toepassing van fotomontage en een vernieuwende stijl. Ze was een van de weinige vrouwelijke kunstenaars die deelnam aan tentoonstellingen waar werk te zien was van surrealisten.

Voor haar fotomontages gebruikte Dora Maar foto's die ze maakte van zichzelf of van (bevriende) modellen, zoals op figuur 6. In de donkere kamer (doka) experimenteerde Dora met de negatieven. Ze belichtte de negatieven soms meerdere keren of bewerkte ze met diverse materialen alvorens ze af te drukken op papier.
Op afbeelding 18, 19 en 20 zie je drie verschillende negatieven die Dora Maar in 1935 bewerkte door ze te bekrassen en/of te beschilderen.



Bekijk afbeelding 18, 19 en 20 en figuur 6. Door het negatief te bewerken verandert de voorstelling.
Vraag 27 2 punten
Geef hiervan twee verschillende voorbeelden. Betrek de bewerking in je antwoord.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- (aanzicht) Door te schilderen op het negatief ontstaan er nieuwe aanzichten, zoals (op afbeelding 19) een vooraanzicht verandert in een zijaanzicht of kort haar verandert in lang haar.
- (houding) Door het (weg)krassen rondom de bestaande vorm van de vrouwen ontstaat er een nieuwe houding / stand van het lichaam.
- (vervorming) Door het (weg)krassen verandert een glad en volledig lichaam in een vervormd lichaam / in een lichaam dat sterk vermagerd is / uit verhouding is en/of aangetast is.
- (krassen) Door het krassen op het lichaam ontstaat er een beschadigde / aangetaste huid wat een indruk van veroudering, verval of trauma geeft.
- (bedekken) Een stukje kant / stof op het lichaam (afbeelding 20) geeft een textuur op het lichaam / bedekt intieme delen van het lichaam.
2024, tijdvak 1: Geniale bruggen
Opgavetekst
Geniale bruggen
Leonardo da Vinci (1452 - 1519) was een getalenteerd mens. Hij beschikte over veel kennis en kunde op het gebied van onder meer muziek, filosofie, astrologie en wiskunde. Om die reden wordt hij in de kunstgeschiedenis gezien als een homo universalis.
Op afbeelding 1 en 2 zie je twee bladen met schetsen en aantekeningen die Leonardo maakte. Uit de bladen blijkt dat hij verschillende disciplines van kunst en wetenschap beoefende.
Op afbeelding 3 zie je het schilderij Maria met kind en de Heilige Anna. Leonardo schilderde dit tussen 1501 en 1519 in opdracht van koning Lodewijk XII van Frankrijk. Het is een van de (weinige) werken die Leonardo heeft voltooid.
Bekijk afbeelding 3.
Het schilderij wordt gerekend tot de (hoog)renaissance.
Vergelijk afbeelding 2 en 3.
Leonardo was constant bezig met onderzoek, hij tekende vele tekenbladen vol.
Afbeelding 2 is een detailstudie voor het schilderij op afbeelding 3.
Leonardo stuurde in 1502 een brief aan de sultan van het Ottomaanse rijk met een ontwerpschets voor een bijzondere brug. Je ziet de ontwerpschets op figuur 1 hieronder. In de schets zie je een bovenaanzicht (a) van de brug, en een vooraanzicht (b) van dezelfde brug, maar dan met een weg erover.
Op figuur 2 zie je twee tekeningen die gebaseerd zijn op het brugontwerp van Leonardo (a uit figuur 1). De brug van 280 meter (!) zou de brede rivier bij Istanbul moeten overspannen om zo de twee stadsdelen met elkaar te verbinden.
Op afbeelding 4 zie je een recente foto van Istanbul. Met behulp van Photoshop is er van Leonardo's ontwerp een digitale reconstructie gemaakt. Op de brug is een weg geplaatst (zoals b uit figuur 1).
Bekijk figuur 2.
Als ontwerper van een brug dien je rekening te houden met bepaalde technische en functionele eisen. Regelmatig werd het gebied rond Istanbul geteisterd door hevige regen, storm en aardbevingen. De stevige brug die Leonardo ontwierp, was bestand tegen natuurgeweld zoals storm en aardbevingen.
Het ontwerp van Leonardo was bijzonder door de enorme overspanning. Leonardo baseerde zijn ontwerp op de Romeinse manier van bouwen van bruggen en aquaducten, zoals de voorbeelden op figuur 3. Hij maakte er een eigen variant op.
Vergelijk figuur 2 met figuur 3.
Op afbeelding 5 tot en met 7 zie je het ontwerp Striatus, een brug die ontworpen is door Zaha Hadid Architecten. Striatus strekt zich uit over een voetpad op het terrein van de architectuurbiënnale van Venetië (2021). De biënnale is een internationale tentoonstelling waar kunst en architectuur uit de hele wereld worden getoond. Op figuur 4 zie je twee ontwerptekeningen van Striatus.
Striatus is 16 meter lang en bestaat uit 53 holle, 3D-geprinte betonblokken waar geen wapening in zit. Elk blok bestaat uit 500 laagjes geprint beton. Het geheel is relatief eenvoudig te (de)monteren.
Bekijk afbeelding 5 tot en met 7 en figuur 4.
Striatus kan niet alleen opgevat worden als architectuur, maar ook als een (autonoom) kunstwerk. Dit komt bijvoorbeeld door de bijzondere, esthetische vorm.
In de fabriek wordt het 3D-computerontwerp met behulp van een robotarm in beton uitgevoerd. Op figuur 5 zie je hoe het ontwerp in lagen geprint wordt. De geprinte betonblokken worden met behulp van een ondersteunende constructie geassembleerd (figuur 6).
Bekijk afbeelding 7 en figuur 5 en 6.
Bekijk afbeelding 5, 6 en 7.
Striatus is een vernieuwende brug wat betreft vorm en techniek en werd voor het eerst gepresenteerd op de internationale architectuurbiënnale in Venetië.
Zaha Hadid (1950-2016) was een baanbrekende architect die met haar gewaagde ontwerpen de grenzen van de architectuur verkende. Gladde en ronde welvingen waren kenmerkend in haar werk. Velen dachten dat haar unieke ontwerpen praktisch niet uit te voeren waren. Op figuur 7 zie je haar ontwerp (2007) voor een cultureel centrum in Azerbeidzjan.
Haar studio Zaha Hadid Architects zet haar werk voort. Zaha wist zichzelf als vrouw (met Brits-Iraakse achtergrond) staande te houden in een westerse wereld van mannelijke architecten.
Net als Leonardo da Vinci in zijn tijd, wordt Zaha Hadid in de kunstgeschiedenis gezien als een architect met een bijzondere status.
afbeelding 1

Schetsen en aantekeningen van Leonardo da Vinci op papier. Links een gebouw met koepel en bijgebouwen in tekening. Rechts een plattegrond van een centraal gebouw met vier ronde lobben. Onderaan dichte regels handschrift.
afbeelding 2

Vier studies van een kind met rode krijt op papier, in verschillende houdingen: staand, in beweging, een hoofd, en een lichaam met been en voet.
figuur 2

Boven een rondboog van gemetselde blokken. Onder twee getekende bruggen met een blokkenpatroon: links een gebogen vorm, rechts een trapeziumvorm.
Vraag 4 2 punten
Geef twee kenmerken van de vorm van de brug die de brug bestand maken tegen dergelijk natuurgeweld.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee kenmerken van de vorm die de brug bestand maken tegen natuurgeweld: brede voetstukken of funderingen die stevigheid geven tijdens aardbevingen; zijkanten die in het midden schuin aflopen of naar binnen lopen en een gestroomlijnde brug, waardoor de wind erlangs of eronderdoor gaat; een brug die naar beide zijden afloopt, waardoor regenwater wegvloeit; voetstukken die onder een hoek naar elkaar toe staan in plaats van parallel, voor extra stevigheid bij aardbevingen. (2p)
Per juist kenmerk 1 punt.
figuur 3

Links twee tekeningen van een Romeinse rondboogconstructie met gemetselde blokken en een sluitsteen. Rechts een zwart-witfoto van een Romeinse brug met meerdere even grote bogen die in het water spiegelen.
Vraag 5 3 punten
Geef drie manieren waarop het brugontwerp van Leonardo verschilt met het brugontwerp van de Romeinen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie verschillen, bijvoorbeeld: de brug van Leonardo heeft een grote overspanning of boog, terwijl de Romeinse brug uit kleine bogen of meerdere even grote bogen bestaat; de brug van Leonardo heeft twee brede pijlers, de Romeinse brug meerdere pijlers; de brug van Leonardo is meer gestroomlijnd met schuin aflopende zijkanten, de Romeinse brug is recht; de boog van Leonardo is afgeplat en niet zuiver rond, de Romeinse bogen zijn (half) rond; de brug van Leonardo wordt naar boven toe smaller, de Romeinse brug is overal even breed. (3p)
Per juist verschil 1 punt. Een verschil moet de eigenschap van Leonardo's brug tegenover die van de Romeinse brug noemen.
figuur 5

Close-up van het printproces: het beton wordt in dunne lagen opgebouwd, zichtbaar als een strook met een gelaagd patroon.
figuur 6

Foto van de opbouw van Striatus: een man plaatst een grote, lichte betonnen wand met een ondersteunende constructie. Op de achtergrond bomen.
Vraag 7 2 punten
Geef aan de hand van figuur 5 en 6 en afbeelding 7 twee voordelen van de nieuwe 3D-printtechniek voor het bouwen in beton.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee voordelen, bijvoorbeeld: de holle onderdelen zijn minder zwaar en handzamer dan traditionele massieve betonblokken; de printtechniek levert maatwerk en minder restmateriaal, wat duurzamer is; de techniek is waarschijnlijk goedkoper, want er zijn geen dure mallen nodig; de brug is demonteerbaar en makkelijk te verplaatsen of opnieuw te gebruiken; door de printstructuur van het beton is geen zware ijzeren wapening nodig. (2p)
Per juist voordeel 1 punt.
2024, tijdvak 1: Virgil Abloh, grensverleggend ontwerper
Opgavetekst
Virgil Abloh, grensverleggend ontwerper
Modeontwerper Virgil Abloh (1980-2021) groeide op in Chicago waar hij architectuur studeerde en als architect werkte voordat hij doorbrak als modeontwerper. Hij werd bekend als oprichter van het streetwear merk Off White. In 2018 kreeg hij als eerste Afro-Amerikaanse man een belangrijke functie bij een Europees modehuis: hij werd artistiek directeur van de mannenlijn van Louis Vuitton in Parijs.
Op afbeelding 14 en 15 zie je een jas die Abloh heeft ontworpen voor de wintercollectie van 2021. Uit dit ontwerp is zijn belangstelling voor architectuur af te leiden.
De jas op afbeelding 14 en 15 is niet bedoeld en ook niet geschikt voor dagelijks gebruik.
De ontwerpen zoals de jas op afbeelding 14 en 15 worden ook wel 'showpieces' genoemd. Deze showpieces zijn van artistieke betekenis voor de ontwerper. Voor het modehuis zijn ze vooral van commercieel belang.
Op figuur 8 zie je een beroemde foto van architecten die in 1931 deelnamen aan het Beaux Arts Ball (schone-kunstenbal) in New York. Naar het voorbeeld van de Franse academie gaven Amerikaanse kunstacademies en kunstinstituten vanaf het eind van de negentiende eeuw jaarlijks een feest, waarmee ze de aandacht van (potentiële) geldschieters wilden trekken. Op figuur 8 betrof het de afdeling architectuur. In het midden zie je William Van Alen, de architect van The Chrysler Building, verkleed als zijn eigen ontwerp. The Chrysler Building is tot op de dag van vandaag nog een van de beroemdste wolkenkrabbers in New York.
Bekijk afbeelding 16 en figuur 8.
Het is aannemelijk dat Abloh met (de presentatie van) zijn bijzondere Parijs-jas verwijst naar dit Beaux Arts Ball in New York.
Architect Ludwig Mies van der Rohe was van 1938 tot 1958 directeur van de architectuuropleiding waar Abloh studeerde. Abloh is sterk beïnvloed door het werk van deze architect. Zo verwijst hij in zijn modeshow naar het paviljoen dat Mies van der Rohe in 1929 ontwierp voor de wereldtentoonstelling in Barcelona. Je ziet het paviljoen op afbeelding 17 tot en met 19. Het gebouw is voor een belangrijk deel opgebouwd uit materialen zoals marmer (travertijn, onyx), staal, beton en glas.
Bekijk afbeelding 17 tot en met 19.
Het paviljoen deed dienst als ontvangstruimte en entreegebouw van de tentoonstelling, ook bij de officiële opening van de wereldtentoonstelling. Het gebouw had dus vooral een representatieve functie.
Met dit gebouw presenteerde Duitsland zich op de wereldtentoonstelling.
Bekijk afbeelding 16 tot en met 23.
Uit de setting (het decor) waarin de modeshow van Abloh zich afspeelt, is af te leiden dat hij zich liet inspireren door het paviljoen van Mies van der Rohe.
Tijdens de productie van de wintercollectie en de show was Abloh ernstig ziek. Hij wist dat hij snel zou komen te overlijden. Hij zei over zijn laatste collectie: "Alles wat ik ben zit in deze show. Dit is heel persoonlijk."
Bekijk afbeelding 14 en 20 tot en met 23.
Met deze modecollectie verwijst Abloh naar zijn eigen geschiedenis: je kunt er verschillende persoonlijke inspiratiebronnen van Abloh in herkennen.
Abloh waardeerde het dat Mies van der Rohe een (uniforme) stijl nastreefde die overal ter wereld begrepen werd en toepasbaar was. Ook Abloh streefde een dergelijke internationaal begrepen stijl na, maar hij gaf er een andere invulling aan dan Mies van der Rohe.
afbeelding 14

Model in een witte broek en een witte jas. Op de jas zitten driedimensionale blokken en gebouwen, onder meer een kathedraal met torens en een kleine toren. De achtergrond is donker marmer.
afbeelding 15

Close-up van het model met de jas. Op de jas een kathedraal met torens (Notre-Dame), een oranje spitse vorm die lijkt op de Eiffeltoren, en een gebouw met ronde details op de mouw.
Vraag 21 3 punten
Leg aan de hand van drie aspecten van het ontwerp uit waarom deze jas niet geschikt is voor dagelijks gebruik.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie aspecten met een uitleg, bijvoorbeeld: het volume (de jas is dik, waardoor je weinig bewegingsvrijheid hebt); de opvallende vorm (alleen geschikt voor bijzondere gelegenheden); de verborgen sluiting (moeilijk te vinden); de mouwen die dicht op het lichaam zitten (lastig aan- en uit te trekken); de hoekige of puntige vormen (zitten in de weg en raken snel beschadigd); de lastige vorm met diepe naden die vuil vangen (blokken schuim moeten speciaal gereinigd worden); de functie (dunne stof en blokvormen zijn niet geschikt voor verschillende weersomstandigheden). (3p)
Een aspect telt alleen mee met de uitleg waarom het de jas ongeschikt maakt. Per juist aspect 1 punt.
2024, tijdvak 2: Sobere harmonie
Opgavetekst
afbeelding 1

Foto van het interieur van de San Lorenzo in Florence, gezien vanuit het middenschip richting het altaar. Ronde arcaden rusten op zuilen met kapitelen. Boven het middenschip een cassetteplafond met verdiepte vierkante vakken. In de wanden ronde vensters. In de verte het altaar met een beschilderde halfronde nis.
afbeelding 2

Foto van het interieur van de Sagrestia Vecchia: een kleine vierkante ruimte met een koepel die op de hoeken rust. In de koepel een lichtopening in het midden en in de hoeken ronde medaillons met reliëfs. In de wanden rondbogen en nissen met beelden. In het midden een tafel op een rood-bruin betegelde vloer.
figuur 4

Foto van het maatsysteem van Van der Laan, uitgevoerd in blokjes op een grijze ondergrond. Links een plat blok met uitsparingen. In het midden verschillende blokken en balken. Rechts een rij staven die van klein naar groot oplopen. Op de achtergrond een donker kader met drie vierkante openingen.
Vraag 8 2 punten
Hans van der Laan baseerde zijn ontwerpen op een wiskundig systeem van verhoudingen dat hij 'het plastische getal' noemde. Deze verhoudingen vormden de basis voor alles wat hij maakte. Op figuur 4 zie je een voorbeeld van zijn maatsysteem, uitgevoerd in blokjes. Van der Laan gebruikte het blokkensysteem uit figuur 4 bij het ontwerpen. Geef twee voordelen van het ontwerpen met een dergelijk blokkensysteem ten opzichte van het maken van ontwerpschetsen op papier.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende voordelen van een blokkensysteem ten opzichte van ontwerpschetsen op papier: de blokjes zijn driedimensionaal, waardoor het visualiseren van ruimtes makkelijker wordt of het ontwerp van alle kanten bekeken kan worden; de blokjes maken de juiste (maat)verhoudingen direct zichtbaar, zodat maten niet meer uitgerekend hoeven te worden; met blokjes kun je snel of eenvoudig een andere vorm onderzoeken, experimenteren of variëren; het werken met blokjes geeft ruimte aan het toeval en staat onverwachte vormen makkelijker toe; met blokjes kun je snel of eenvoudig een maquette of model maken. (2p)
Per juist voordeel 1 punt, met twee juiste voordelen is het maximum 2.
2024, tijdvak 2: Andy en Alice
Opgavetekst
figuur 7

Zwart-wit foto van Jackson Pollock in zijn atelier. Hij zit gebogen over een groot doek op de vloer; op het doek zijn verfdruppels en verfvlekken zichtbaar. Links aan de muur hangt een schilderij.
figuur 8

Drie zwart-wit portretfoto's van Andy Warhol, onder elkaar, zoals uit een fotohokje. Het hoofd staat in drie verschillende standen. De uitdrukking is neutraal en het gezicht kijkt recht naar de camera.
Vraag 25 2 punten
Warhol werkte in New York vanuit een groot atelier dat hij 'The Factory' (De fabriek) noemde. Assistenten hielpen hem in deze 'fabriek' bij het maken van zeefdrukken, foto's, videokunst en andere projecten. Bekijk afbeelding 17. De zelfportretten wekken de indruk machinaal te zijn geproduceerd, toch zijn ze in werkelijkheid handgemaakt. Beschrijf op basis van afbeelding 17 waaruit die indruk van machinale productie blijkt, en waaraan je kunt zien dat de werken met de hand zijn gemaakt.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft op basis van afbeelding 17 waaruit de indruk van machinale productie blijkt, bijvoorbeeld: de werken lijken gekopieerd, of het seriematige karakter doet denken aan lopendebandwerk; het ontbreken van een zichtbare toets en de grote kleurvlakken duiden op vlakdruk. (1p)
- Beschrijft waaraan je ziet dat de werken met de hand zijn gemaakt, bijvoorbeeld: de kleurvlakken zijn niet egaal en tonen nuanceverschillen, zoals in de randen van het rode vlak; er zijn kleine onregelmatigheden, zoals onzuiverheden in overlappende kleurvlakken of ongelijke, scheve kadrering. (1p)
Twee onderdelen van elk 1 punt: een kenmerk van machinale productie, en een kenmerk van handwerk. Machinaal: het seriematige karakter lijkt op lopendebandwerk, of het ontbreken van een zichtbare toets en de grote kleurvlakken duiden op vlakdruk. Handgemaakt: de kleurvlakken zijn niet egaal en tonen nuanceverschillen, of er zijn kleine onregelmatigheden zoals onzuiverheden in overlappende kleurvlakken of een scheve kadrering.
afbeelding 18

Polaroid van Jackie Curtis in close-up: een frontaal gezicht met krullend haar, donkere ogen en donkerrode lippen. Naast het hoofd een rode vlek. De foto is licht van toon en de achtergrond is bijna wit.
afbeelding 19

Polaroid van Jackie Curtis, schuin gefotografeerd: een gezicht met krullend haar en donkere make-up. Naast het hoofd een rode vlek. Onderaan de foto een oranjegele streep licht, als gevolg van overbelichting.
figuur 9

Zwart-wit foto van Andy Warhol aan de rand van het beeld. Hij houdt een polaroidcamera voor zijn gezicht, met de flitser zichtbaar. De achtergrond is wazig.
Vraag 27 2 punten
The Factory was naast atelier ook een ontmoetingsplaats voor artistieke types zoals muzikanten, kunstenaars, drag-queens en filmsterren. Warhol filmde en fotografeerde deze 'superstars'. Jackie Curtis was een van hen. Op afbeelding 18 en 19 zie je twee polaroidfoto's van Curtis, gemaakt door Andy Warhol. Op figuur 9 zie je een zelfportret van Warhol. Bekijk afbeelding 18, 19 en figuur 9. Warhol maakte de hele dag door foto's met een polaroidcamera. Dit is een eenvoudig soort camera waaruit na een druk op de knop meteen een foto rolt. Bij het maken van deze foto's is het moeilijk om (technisch) al te precies te werken. Beschrijf twee eigenschappen van zo'n polaroidfoto en/of -camera, en geef voor beide aan waarom ze passen bij de werkwijze (of stijl) van Warhol.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee van de volgende eigenschappen van een polaroidfoto of -camera, met per eigenschap de reden waarom die past bij Warhols werkwijze: de camera geeft meteen de afdruk, waardoor Warhol snel momentopnames en snelle voorstudies kon maken; de overbelichting geeft een plat en schematisch beeld dat past bij de stijl en de zeefdrukken van Warhol; de foto is het resultaat van een mechanisch proces dat weinig handschrift toelaat, wat past bij zijn streven naar anonieme kunst; een polaroid vraagt een eenvoudige techniek en het resultaat is niet precies te sturen, waarbij toevallige effecten zoals lichtvlekken en overbelichting juist interessant zijn omdat het werk van de machine is. (2p)
Per juiste eigenschap met de reden erbij 1 punt, met twee is het maximum 2. Een eigenschap is bijvoorbeeld de directe afdruk, waarmee Warhol snel momentopnames en voorstudies kon maken; de overbelichting en het platte, schematische beeld dat past bij de zeefdrukken; het mechanische proces met weinig handschrift, dat paste bij zijn streven naar anonieme kunst; of de toevallige special effects die Warhol interessant vond.
2023, tijdvak 1: Samen bouwen en vormgeven
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6
Op afbeelding 1 zie je een miniatuur die Jean Fouquet rond 1465 maakte in opdracht van de hertog van Nemours. De voorstelling verwijst naar het Bijbelverhaal over koning Salomo die in opdracht van God een schitterende tempel in Jeruzalem liet bouwen. Volgens de verhalen werd de tempel zo'n 500 jaar later totaal verwoest. Fouquet schilderde de tempel van Salomo in de vorm van een gotische kerk, zoals de kathedraal van Tours die je ziet op figuur 1.
[figuur 1: zie het originele examen]
Bekijk figuur 1. De rijke versiering in de vorm van pinakels en beeldhouwwerken zijn kenmerkend voor de gotische bouwstijl.
Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. Kunsthistorici nemen aan dat Fouquet de kathedraal uit zijn geboortestad Tours als voorbeeld heeft genomen voor zijn 'tempel van Salomo'.
Bekijk afbeelding 1 en het detail op afbeelding 2. In de middeleeuwen hadden schilders en beeldhouwers nog niet zo’n voorname status als in de renaissance: beeldhouwers waren ambachtsmannen. Op afbeelding 2 zie je links onderin een beeldhouwer aan het werk.
Bekijk afbeelding 1. Links op afbeelding 1 is het paleis van koning Salomo afgebeeld. Fouquet plaatste de bouwmeester naast de koning op het balkon van het paleis.
De miniatuur van Fouquet is onderdeel van een uitgebreid manuscript met religieuze, deels ook historische verhalen. Het manuscript is speciaal gemaakt voor de hertog van Nemours. Opdrachtgevers van dergelijke rijk geïllustreerde manuscripten hadden vaak zowel religieuze als maatschappelijke redenen om zo'n opdracht te verstrekken.
Op afbeelding 3 zie je een houtsnede met een voorstelling van een middeleeuwse kathedraal gemaakt door de kunstenaar Lyonel Feininger. De houtsnede werd gebruikt voor het omslag van het manifest dat in 1919 verscheen bij de oprichting van het Bauhaus: de nieuwe opleiding voor kunstenaars, vormgevers en architecten. Het manifest riep kunstenaars op om niet langer kunst te maken, maar om samen het dagelijks leven vorm te geven en te vernieuwen.
Bekijk afbeelding 3. De middeleeuwse kathedraal staat onder meer voor de vernieuwing die het Bauhaus in het onderwijs wilde realiseren.
De Duitse kunstenaar Marianne Brandt begon haar opleiding aan het Bauhaus in 1923. Als een van de eerste vrouwelijke studenten werd ze toegelaten op de metaalwerkplaats. Op afbeelding 4 zie je een aluminium plafondlamp die Brandt ontwierp tijdens haar studie aan het Bauhaus.
Bekijk afbeelding 4. Het ontwerp van deze lamp was vernieuwend en paste bij het streven van het Bauhaus om kwalitatief hoogwaardige en betaalbare producten op de markt te brengen.
Naast haar werk op de metaalwerkplaats, experimenteerde Marianne Brandt met fotografie en fotomontages. Op afbeelding 5 zie je een zelfportret. De foto is gemaakt in haar studentenkamer in het Bauhaus- gebouw in Dessau. Op figuur 2 zie je links het gedeelte van het gebouw waarin de studentenflats zich bevonden.
[figuur 2: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 5. Brandt presenteert zichzelf in dit portret als een vernieuwer, als een kunstenaar met een nieuwe visie op vormgeving.
Na haar opleiding kreeg Brandt een aanstelling als hoofd van de ontwerpafdeling van de Duitse metaalwarenfabriek Ruppelwerke, waar ook 'luxeartikelen' van gelakt blik werden gemaakt. In een brief aan haar voormalige leermeester van het Bauhaus deed ze haar beklag over de in haar ogen onsamenhangende collectie, veelal kitscherige ontwerpen en de hiërarchische verhoudingen binnen het bedrijf.
Op afbeelding 6 zie je de fotomontage die Brandt rond 1930 maakte. De titel is Met alle tien vingers. In Duitsland was dit een uitdrukking voor het goed volbrengen van je taak, met inzet van al je talenten.
Stelling: Het werk op afbeelding 6 is te zien als een kritisch commentaar op de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt.
Vraag 7 3 punten
Noem twee aspecten van de plafondlamp die destijds vernieuwend waren. Leg vervolgens uit dat het ontwerp paste bij het streven naar betaalbare producten.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Het ontwerp was vernieuwend vanwege (twee van de volgende): (2p)
- de strakke vormgeving / geometrische vormen.
- het gebruik van moderne materialen, zoals aluminium.
- het ontbreken van decoratieve elementen / het nagenoeg onbewerkt laten van de toegepaste materialen (het materiaal wordt niet beschilderd).
2023, tijdvak 2: Vakantiehuis 'Villa Vals'
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Bjarne Mastenbroek van architectenbureau SeARCH bouwde in 2008 samen met een bevriende architect zijn eigen vakantiehuis in de Zwitserse plaats Vals. Villa Vals is gemaakt van beton en natuursteen, en ligt verborgen in de berghelling. De entree bevindt zich in een bestaande boerenschuur. Op afbeelding 1 zie je een ontwerp van het geheel. Afbeelding 2 en 3 tonen het exterieur van Villa Vals.
Op figuur 1 (zie pagina hiernaast) zie je een tekening van de schuur met de entree (a) en de ondergrondse gang (b) die naar het woongedeelte leidt (c). Via een steile trap (b), die ook te zien is op afbeelding 4, kom je in de keuken. De witte delen zijn zichtbaar van buiten, zoals de binnenplaats met de gevel van het woongedeelte (d). De delen gemarkeerd met stippellijnen bevinden zich onder de grond. Op figuur 2 zie je een doorsnede van de villa, vanaf de binnenplaats.
Over het ontwerp zegt Mastenbroek: "Als kind bouwde ik samen met vrienden ondergrondse huizen. Dat heb ik altijd onthouden. Het leek me leuk en hier was het logisch, met die heuvel".
[figuur 3: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 2 tot en met 5 en figuur 1, 2 en 3. Op figuur 3 zie je een gangbaar Zwitsers huis. Het ontwerp van de villa wijkt af van dit soort huizen. Zo is de villa in de grond gebouwd, waardoor deze nauwelijks zichtbaar is.
Bekijk afbeelding 3 tot en met 6 en figuur 1 en 2. Het ontwerp van Villa Vals is bijzonder. Toch kun je de villa ook zien als een ontwerp dat bij de modernistische traditie past.
Op figuur 4 zie je een luchtfoto van de villa en de schuur in de omgeving. De schuur en de villa zijn aangegeven met een wit kader.
[figuur 4: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 2 en 3 en figuur 4. Mastenbroek vond het belangrijk dat de villa zou opgaan in de omgeving.
Bekijk afbeelding 6, figuur 1 en figuur 4. Stel je voor dat je vanaf de binnenplaats naar de omgeving kijkt. De uitsparing in de helling beïnvloedt je uitzicht op en ervaring van je omgeving.
Op afbeelding 7 zie je het interieur van de logeer- en studeerkamer dat Studio JVM (Jeroen van Mechelen) ontwierp voor Villa Vals. Dit interieur heet Cardboard Cabinet (kartonnen kamer). Het ontwerp is op de computer getekend en daarna met een laser uit wafelkartonnen platen gesneden. Door de platen in elkaar te schuiven, kon het ontwerp binnen twee dagen op locatie worden ingebouwd.
Bij het ontwerpen van de villa en het interieur waren duurzaam en circulair bouwen belangrijke uitgangspunten. Het bouwen met karton past binnen deze uitgangspunten.
Voor Cardboard Cabinet heeft Studio JVM zich laten inspireren door het schilderij op afbeelding 8: Sint-Hiëronymus in zijn studeerkamer (1474) van Antonello da Messina. Het is een tafereel in een middeleeuwse kerk.
Bekijk afbeelding 7 en 8. In het ontwerp van Studio JVM zijn kenmerken van middeleeuwse architectuur te herkennen.
Bekijk afbeelding 7 en 8. Zeer waarschijnlijk vormde de architectuur op afbeelding 8 een inspiratiebron voor het ontwerpen van Cardboard Cabinet.
Bjarne Mastenbroek ontwierp en bouwde Villa Vals voor zichzelf. Hij werkte niet in opdracht. Voor een architect kan het werken in opdracht beperkingen met zich meebrengen, maar het kan ook voor nieuwe uitdagingen zorgen.
Vraag 3 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop Mastenbroek dit heeft bereikt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (geïntegreerd) De bestaande (boeren)schuur is onderdeel geworden van het totale ontwerp. − (materiaal) De materialen van de (natuurstenen) gevel komen overeen met de materialen van de bestaande schuur / de stenen van de gevel hebben dezelfde kleur als de stenen van de schuur. − (techniek) De stapeltechniek die is toegepast bij de gevel komt overeen met die van de bestaande / traditionele schuur. − (plaatsing) Door de villa ondergronds te realiseren valt die (organisch) samen met de omgeving / is die nauwelijks zichtbaar. Of: door de nieuwe villa ondergronds te bouwen, blijft de bestaande schuur goed zichtbaar. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 5 2 punten
Geef twee redenen waarom het bouwen met karton past bij duurzaam en/of circulair bouwen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (recyclebare grondstof) Het materiaal / het karton is recyclebaar. − (flexibele toepassing) De onderdelen zijn makkelijk uit elkaar te halen / de kartonnen delen zijn relatief makkelijk te vervangen en/of opnieuw (ergens anders) op te bouwen. − (transport, volume) Het ontwerp bestaat uit prefab (geprefabriceerde) / platte onderdelen en die zijn eenvoudig in elkaar te schuiven en te vervoeren (het ingeklapt vervoeren scheelt vrachtruimte en is dus minder milieubelastend). − (transport, gewicht) Karton is licht materiaal. Bij transport is het daardoor minder milieubelastend (scheelt brandstof). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 8 2 punten
Geef twee uitdagingen voor de architect bij het ontwerpen in opdracht.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − dat er kritiek komt op het ontwerp en dat de architect het ontwerp moet aanpassen / verbeteren − dat de opdrachtgever specifieke wensen / ideeën heeft waarvoor de architect oplossingen moet zien te bedenken − dat bij (grootschalige) opdrachten (zoals appartementencomplexen, interessante openbare gebouwen) rekening moet worden gehouden met diverse betrokken partijen (bewoners, gebruikers) − dat er bij een (grootschalig) project rekening moet worden gehouden met de kosten / dat een project niet veel te duur mag worden − dat er rekening moet worden gehouden met allerlei milieuvoorwaarden / duurzaamheidseisen per juist antwoord (1) (2)
2023, tijdvak 2: In het atelier van de schilder
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13
De in Dordrecht geboren schilder Ary Scheffer (1795-1858) groeide op in een kunstenaarsfamilie. Na de dood van zijn vader verhuisde het gezin in
1811 naar Parijs. In die tijd was Parijs een belangrijk centrum van de kunsten. De talentvolle Ary Scheffer ging in de leer bij een academisch geschoolde kunstenaar en ontwikkelde zich al gauw tot een volleerd en succesvol kunstenaar. Hij kreeg toegang tot de hoogste kringen. Aristocraten en voorname burgers gaven hem opdrachten voor het maken van portretten.
Op afbeelding 9 zie je Ary Scheffer aan het werk in zijn atelier. Het schilderij is gemaakt door zijn neef Johannes Lamme.
Bekijk afbeelding 9. Scheffer wordt hier gepresenteerd als een vakman met een volwaardig ingericht hoog en groot atelier. Je ziet allerlei kunstenaarsbenodigdheden uitgestald die zijn professionaliteit benadrukken, zoals de schilderkist rechts van Scheffer.
Naast het maken van portretten richtte Scheffer zich op de productie van historiestukken: schilderijen met historische, mythologische of religieuze onderwerpen, zoals het schilderij De Hemelse en Aardse Liefde op afbeelding 10.
Bekijk afbeelding 9 en 10. Bij de uitwerking van De Hemelse en Aardse Liefde bestudeerde Scheffer verschillende objecten uit zijn atelier.
Bekijk afbeelding 10 en het detail op afbeelding 11. De vrouwen op dit schilderij stellen twee verschillende soorten liefde voor. De vrouw links staat in de christelijke leer voor de 'goede' of ware hemelse (geestelijke) liefde en de vrouw rechts voor de 'gevaarlijke' of verleidelijke (lichamelijke) liefde.
De voorstelling op afbeelding 9 is door Johannes Lamme zorgvuldig in scène gezet, en biedt als het ware een rondleiding door het atelier van Scheffer.
Een dergelijk 'kijkje in het atelier' (zoals het werk op afbeelding 9) was van economische betekenis voor Scheffer.
Op afbeelding 12 zie je een schilderij van het atelier van Édouard Manet. Manet zit links voor de schildersezel. De mensen om hem heen zijn vrienden, onder wie de jonge schilders Monet en Renoir, en de journalist/schrijver Emile Zola. Het olieverfschilderij werd in 1870 gemaakt door Henri Fantin-Latour, een goede vriend van Manet.
Het beeld van Manet in zijn atelier verschilt van dat van Scheffer in zijn atelier. Het schilderij van het atelier van Manet roept een ander beeld op van diens kunstenaarschap.
Het schilderij op afbeelding 12 lijkt een momentopname, alsof het werk ter plekke en direct 'naar de waarneming' is geschilderd. Toch is uit de voorstelling en de toegepaste techniek af te leiden dat het hier niet om één momentopname kan gaan, maar om een zorgvuldig opgebouwd schilderij dat waarschijnlijk tot stand kwam in het atelier van Fantin-Latour.
Op afbeelding 13 zie je een beroemd schilderij van Édouard Manet: Olympia uit 1863. Toen het werk op de Salon van 1865 in Parijs tentoongesteld werd, veroorzaakte het een schandaal. Een criticus schreef dat het lichaam van de vrouw op het schilderij hem deed denken aan een lijk in een lijkenhuis.
Ondanks de kritiek op zijn werk was Manet van grote invloed op het werk van enkele vernieuwende schilders uit de tweede helft van de negentiende eeuw: de realisten en de impressionisten.
Vraag 9 3 punten
Noem nog drie van dergelijke kunstenaarsbenodigdheden die de professionaliteit van Scheffer benadrukken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − klassieke voorbeelden / gipsen beelden − doeken van verschillend formaat − grote schildersezel (voor monumentale schilderijen) − (schets)boeken en/of studieboeken − trapje voor het werken aan grote / monumentale doeken − een systeem om het licht te reguleren − een tekenstok per juist antwoord (1) (3)
Vraag 10 2 punten
Noem twee objecten uit het atelier die Scheffer bestudeerde bij de uitwerking van het schilderij op afbeelding 10. Geef daarbij aan met welk doel hij het object precies bestudeerde.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Alleen als bij een juist voorbeeld ook een juist doel gegeven wordt 1 scorepunt toekennen.
Vraag 15 2 punten
Leg aan de hand van de voorstelling en de techniek uit dat het hier om een zorgvuldig opgebouwd schilderij gaat (en niet om één momentopname).
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (voorstelling) De figuren staan statisch en vrijwel zonder uitdrukking en/of enige dynamiek / activiteit bij elkaar, alsof het om afzonderlijke portretten gaat die bij elkaar zijn geplaatst (1)
- (techniek) Het schilderij is heel precies geschilderd / is geschilderd met olieverf en dat heeft een lange droogtijd / verwerkingstijd nodig. Het is niet waarschijnlijk dat de afgebeelde personen al die tijd in het atelier van Manet zijn geweest of er steeds naar zijn teruggekeerd (1)
2023, tijdvak 2: Betoverende boeken
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 19
Op afbeelding 14 en 15 zie je de Lebuïnus codex. Dit middeleeuwse boek is gemaakt rond 1100 na Chr. Het boek is rijk gedecoreerd met zilver, goud, edelstenen en ivoor. In dit boek staan verhalen over het leven van Christus. Deze Bijbelverhalen zijn, volgens de christelijke leer, geschreven door de vier evangelisten. Twee van hen zie je in de ivoren reliëfs op afbeelding 16 en 17.
Bekijk afbeelding 16 en 17. Beide evangelisten zijn onder meer te herkennen aan een eigen symbool. Op afbeelding 16 zie je Lucas met de stier en op afbeelding 17 zie je Johannes met de adelaar.
Het boek is vermoedelijk gemaakt in opdracht van de kerk. De omslag heeft in de eerste plaats een praktische functie, want die beschermt de handgeschreven teksten.
De omslag is van hout dat versierd is met verschillende materialen. Elk materiaal is bewerkt door een specialist: een meester in zijn vak. Er is onder andere gewerkt met ivoor en zilver.
Het boek wordt tevoorschijn gehaald bij bijzondere religieuze feestdagen en tijdens het afleggen van de eed van de bisschoppen.
Op afbeelding 18 en figuur 5 zie je een beeld dat de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer maakte in 1989. De titel is Die Sprache der Vögel (De taal van de vogels). De beelden van Kiefer zijn vaak gemaakt van industriële materialen zoals lood, beton en ijzer.
[figuur 5: zie het originele examen]
Afbeelding 18 toont het werk in zijn geheel. Het beeld bestaat ruwweg uit drie delen. Op afbeelding 19 zie je een detail van het middelste deel.
Het beeld straalt tegelijkertijd kracht en kwetsbaarheid uit.
[figuur 6: zie het originele examen]
Op figuur 6 zie je een beeld van de adelaar zoals dat gebruikt werd door het Duitse nazi-regime tijdens de Tweede Wereldoorlog. Kiefer werd geboren in 1945 en groeide op tussen de puinhopen van het naoorlogse Duitsland. In zijn werk, zoals in Die Sprache der Vögel, verwijst hij regelmatig naar deze periode of andere belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis van Duitsland.
Toen Kiefer ooit gevraagd werd waarom hij in zijn werk zoveel nadruk op de geschiedenis legde antwoordde hij: "[…] om beter inzicht te krijgen in hoe de wereld werkt. Hoe verder je teruggaat in de geschiedenis, hoe beter de structuren zichtbaar worden."
Kiefer wordt gerekend tot het (neo-)expressionisme, een kunststroming uit de jaren 80 van de vorige eeuw die een reactie was op de conceptuele en minimalistische kunst.
Kiefer vat zijn rol als kunstenaar op als het verbeelden van zijn visie op de wereld. De rol van de kunstenaar in de middeleeuwen, zoals die van de maker van de ivoren reliëfs van de Lebuïnus codex, was een heel andere.
Vraag 19 2 punten
Noem nog twee functies van de omslag.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (religieus) De omslag bevat symbolen die verwijzen naar de religieuze / heilige status van het boek (goddelijke inspiratie). − (status) Door de toepassing van kostbare materialen (ivoor, edelstenen) toont de omslag de rijkdom van de kerk. − (informatief, illustratief) De omslag verbeeldt de schrijvers van het boek / verbeeldt de schrijvers van het evangelie / de Heilige Schrift. − (esthetisch) De vele versieringen verfraaien de omslag / zijn interessant om te bekijken. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 20 4 punten
Noem
- twee bewerkingstechnieken voor ivoor én
- twee bewerkingstechnieken voor zilver.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- ivoor (twee van de volgende): (2p)
- snijden / gutsen
- zagen
- slijpen
- beitelen / boren
- polijsten
- vijlen
- zilver (twee van de volgende): (2p)
- smelten
- gieten
- hameren / drijven
- smeden
- graveren
- walsen
- (hard) solderen
- draden trekken en solderen en/of bolletjes solderen (filigraan)
Opmerking Voor elk juist antwoord 1 scorepunt toekennen.
2023, tijdvak 2: Mode met een missie
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 25
Bas Kosters (1977) is een Nederlandse modeontwerper en kunstenaar. Binnen de modewereld wordt Kosters gezien als een rebel. Tijdens zijn shows steunt hij openlijk de lhbtiq+-gemeenschap1) en hij maakt gebruik van tweedehands kleding en restmaterialen.
Op afbeelding 20 zie je enkele modellen tijdens de presentatie van de collectie 'Dear Sir/Madam: HOPE' uit 2018. Kosters verzet zich tegen de elitaire wereld van de high fashion, van grote modehuizen, goede smaak en schoonheidsidealen. Kosters: "Ik vind dat er een vooringenomen beeld bestaat over wat mode is en ik ben het er vaak niet mee eens. Ik geloof niet in hiërarchie."
Bekijk afbeelding 20.
Aan het eind van een modeshow komt een modeontwerper vaak de catwalk op om de show af te sluiten en applaus in ontvangst te nemen. Op afbeelding 21 zie je de beroemde ontwerper Giorgio Armani na afloop van een show tussen zijn modellen staan. Op afbeelding 22 zie je Kosters aan het einde van zijn show.
Vergelijk afbeelding 21 en 22.
noot 1 De afkorting lhbtiq+ staat voor alle seksuele oriëntaties en genderidentiteiten (naast heteroseksualiteit en cisgender).
Op afbeelding 23 zie je de Robotbag, een tas die ontstaan is uit een samenwerking tussen Kosters, asielzoekers en immigranten. De tas is gemaakt van reddingsvesten die zijn achtergelaten door vluchtelingen toen ze de oversteek naar Europa maakten. Op afbeelding 24 zie je Kosters te midden van de mensen met wie hij de tassen maakte.
Bekijk afbeelding 23 en 24. De Robotbag werd gepresenteerd tijdens de show van 'Dear Sir/Madam: HOPE'. Het project staat volgens Kosters voor hoop en een frisse start.
De modeontwerper Bas Timmer (1990) ontwierp de sheltersuit (schuilpak), een water- en winddichte jas, gemaakt van restmaterialen, zoals oude slaapzakken. Hij richtte de Sheltersuit Foundation op om zo veel mogelijk sheltersuits uit te delen aan dak- en thuislozen, zodat zij warm en droog blijven. Op afbeelding 25 en figuur 7 zie je iemand in zo'n sheltersuit.
[figuur 7: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 25 en figuur 7. In tegenstelling tot de ontwerpen van Bas Kosters staat bij de sheltersuit van Bas Timmer de functionaliteit centraal.
De Sheltersuit Foundation heeft een naaiatelier in Enschede. Daar worden de sheltersuits gemaakt door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en (voormalige) vluchtelingen. Er zijn sinds 2014 ruim tienduizend sheltersuits uitgedeeld aan dak- en thuislozen.
Vraag 30 3 punten
Noem drie manieren waarop de sheltersuit functioneel is gemaakt voor de dak- en thuislozen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Er zit een afritsbaar deel voor de benen aan vast, zodat het een soort slaapzak wordt. − Het heeft grote steekzakken waarin je veel spullen kwijt kunt. − De wijde capuchon houdt regen tegen / beschermt tegen kou / kan als kussen dienen. − De reflecterende streep op de mouw zorgt voor een goede zichtbaarheid (in het donker). − De slaapzak kan ook dienen als bescherming tegen de kou en/of opbergplek voor spullen. per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 1: Adembenemende architectuur voor de natuur
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
In de negentiende eeuw leidde onderzoek naar de natuur en de aanleg van wetenschappelijke plantencollecties tot de bouw van reusachtige kassen. Dergelijke kassen werden aangelegd op landgoederen van de adel en waren privé-eigendom.
Op afbeelding 1 en figuur 1 zie je een voorbeeld van zo'n plantenkas uit 1827. Een hertog liet de kas bouwen op zijn landgoed nabij Londen. De kas is ontworpen door architect Charles Fowler en is gemaakt van (natuur)steen, ijzer en glas. Hier bracht de hertog zijn bijzondere collectie van tropische planten en (palm)bomen onder.
[figuur 1: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. Op het eerste gezicht zou je niet denken dat dit gebouw een plantenkas was. De architect gaf de kas het uiterlijk van een paleis.
Op afbeelding 2 en 3 zie je Palm House. Deze monumentale botanische kas uit 1848 staat in Kew Gardens in Londen. De kas werd gebouwd in opdracht van de Britse regering en was publiek toegankelijk. Figuur 2 geeft een indruk van het interieur.
[figuur 2: zie het originele examen]
Palm House was een spectaculair bouwwerk dat grote indruk moet hebben gemaakt op de bezoekers, en niet alleen omdat het zo groot was. Bekijk afbeelding 2 en 3, en figuur 2.
Bekijk afbeelding 2 en 3, en figuur 2. Het ontwerp van Palm House kwam tot stand door een nauwe samenwerking tussen de architect Decimus Burton en de ingenieur Richard Turner. Zij zijn met dit ontwerp een enorme uitdaging aangegaan.
Palm House is in eerste instantie ontworpen om tropische planten en bomen zo goed mogelijk te kunnen plaatsen, verzorgen en bestuderen. Het middendeel is bijvoorbeeld hoog genoeg voor onder andere palmbomen en grote bamboesoorten.
De bouw van dergelijke grote plantenkassen is van invloed geweest op de ontwikkeling van moderne architectuur. Zo werden bij de plantenkassen manieren van bouwen toegepast die in de twintigste eeuw werden ingezet bij het snel en goedkoop realiseren van moderne woningen.
Op afbeelding 4 en figuur 3 zie je het paviljoen dat de Engelse overheid liet bouwen op de wereldtentoonstelling van 2010 in Shanghai. Op een wereldtentoonstelling laten verschillende landen zien welke vooruitgang ze hebben geboekt op het gebied van kunst, wetenschap en techniek. Die vooruitgang komt vaak ook tot uitdrukking in de architectuurontwerpen van de landenpaviljoens.
Het ontwerp van architectenbureau Heatherwick Studio bestaat uit een opvallend hoofdgebouw (a)
- circa 15 meter hoog
- geplaatst op een groot betonnen plein (b). Daaronder bevinden zich nog enkele expositieruimtes en voorzieningen voor bezoekers (c).
[figuur 3: zie het originele examen]
Het hoofdgebouw (a) is bekleed met 60.000 acrylstaven. Je ziet details op afbeelding 5 en 6. De staven zijn in een soort rastervormige wand gestoken en bewegen mee met de wind. Het gebouw contrasteert wat vorm en textuur betreft sterk met gebruikelijke hoogbouw, zoals op de achtergrond van afbeelding 4 te zien is.
Op afbeelding 6 zie je dat de acrylstaven aan de uiteinden zaden bevatten. De zaden zijn afkomstig van de Kew Millennium Seed Bank. Deze zaadbank, die zijn oorsprong heeft in Kew Gardens, bestaat uit een enorme collectie zaden van wilde planten, vooral van soorten die met uitsterven bedreigd worden. De staven dienen ook als lichtkokers: ze brengen daglicht het gebouw in, zoals te zien is op afbeelding 7 (het interieur van het hoofdgebouw).
Bekijk afbeelding 4 tot en met 7. Het paviljoen is te zien als een soort bewaarder van een kostbare schat.
Na afloop van de wereldtentoonstelling werd het paviljoen afgebroken en werden de acrylstaven met zaden geschonken aan scholen, onder meer aan scholen in China en Engeland. Deze actie doet denken aan de manier waarop een paardenbloem haar zaden verspreidt. Zie figuur 4.
[figuur 4: zie het originele examen]
Begin twintigste eeuw was 'form follows function' een belangrijk uitgangspunt voor architecten bij het ontwerpen van modernistische gebouwen: die moesten zo functioneel mogelijk worden. Later in de twintigste eeuw kwam hier kritiek op, omdat veel modernistische gebouwen op elkaar gingen lijken.
Bekijk afbeelding 4. Hieronder staan twee uitgangspunten die van toepassing zouden kunnen zijn op het Engelse paviljoen van Heatherwick Studio.
1 Form follows fun (de vorm moet leuk zijn)
2 Form follows content (de vorm moet de inhoud laten zien)
Vraag 4 2 punten
Geef nog twee redenen waarom dit ontwerp uitermate geschikt is voor een tropische plantenkas.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (lichtinval) Door de glazen wanden kan de plantenkas veel daglicht doorlaten op een zo natuurlijk mogelijke wijze. (Het licht komt van alle kanten en dat bevordert de groei en bloei van de planten.) − (warmte- en klimaatbeheersing) Door de glazen wanden kan er veel zonnewarmte in de kas doordringen en behouden worden / gereguleerd worden (en dat is nodig voor de groei en het behoud van de tropische planten). − (zichtbaarheid) Door de open constructie kunnen de plantensoorten goed gezien en bestudeerd worden. (Er is veel daglicht.) − (efficiënte ruimte) Door de lichte en ijle constructie gaat er weinig ruimte verloren aan muren en (zware) kolommen, zodat planten en bomen de optimale ruimte hebben om te groeien. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 5 2 punten
Geef twee van deze manieren van bouwen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (prefabricatie) Dergelijke plantenkassen zijn gebouwd door prefabricatie toe te passen, waarbij onderdelen in de fabriek gemaakt worden en op de bouwplaats in elkaar gezet worden. (Daardoor kan sneller en goedkoper / doelmatiger gebouwd worden.) − (standaardisatie / systeembouw) Dergelijke plantenkassen zijn gebouwd volgens het principe van gestandaardiseerde bouw / systeembouw, waarbij (een beperkt aantal) onderdelen met een vaste maat en verbinding eindeloos gekoppeld kunnen worden. (Daardoor kan goedkoper en sneller gebouwd worden.) − (functioneel bouwen) Dergelijke plantenkassen zijn functioneel gebouwd / zijn gebouwd zonder versiering (of de versiering wordt bepaald door het samenspel van constructie en materiaalgebruik). Functioneel / sober bouwen is doelmatig en efficiënt. per juist antwoord (1) (2)
2022, tijdvak 1: Dagelijkse taferelen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12
De zeventiende-eeuwse schilder Jan Steen was in het dagelijks leven herbergier. De gebeurtenissen die plaatsvonden in zijn herberg vormden een inspiratiebron voor zijn schilderijen, bijvoorbeeld voor het schilderij uit
1663 dat je ziet op afbeelding 8.
Bekijk afbeelding 8. Een klein gezelschap vermaakt zich in een herberg. De man en vrouw op de voorgrond behoren tot de gegoede burgerij. Jan Steen verbeeldt ze als een ondeugend paar.
Het is een drukte van belang in de herberg: de kleine ruimte is vol mensen, er lopen dieren rond en er slingeren spullen. Toch heeft de schilder met een afgewogen compositie gezorgd voor rust en samenhang in de voorstelling.
De schilderijen van Jan Steen bevatten boodschappen over hoe men zich in die tijd diende te gedragen in het leven. In dit schilderij, met de titel In weelde siet toe, wordt gewaarschuwd voor de gevolgen van leven in luxe en overvloed. Op figuur 5 zie je vier details uit het schilderij van afbeelding 8 en een rij met zeven ondeugden.
[figuur 5: zie het originele examen]
In de zeventiende eeuw was er veel vraag naar schilderijen die een inkijkje gaven in het dagelijks leven. Burgers hingen dergelijke genrestukken aan de muur ter verfraaiing van het interieur, maar ook om andere redenen.
Ook voor beeldend kunstenaar Daniel Spoerri (geb.1930) is het dagelijks leven een bron van inspiratie. Op afbeelding 9 zie je de restanten van een maaltijd die een aantal mensen in 1963 genuttigd had in een galerie in Parijs. Spoerri had enkele bevriende kunstenaars te eten uitgenodigd in de galerie. Na de maaltijd vroeg hij iedereen van tafel te gaan en "niets meer aan te raken". Hij plakte alles wat op tafel stond vast, en hing het tafelblad vervolgens aan de muur van de galerie, zoals in het werk op figuur 6.
[figuur 6: zie het originele examen]
Het kunstwerk op afbeelding 9 is ook zo 'toevallig' ontstaan. Toch is het alsof de kunstenaar na het vertrek van de gasten spullen iets verplaatst heeft om de compositie spannender of harmonieuzer te maken.
Spoerri maakt in zijn werk gebruik van bestaande 3D-voorwerpen.
De jaren zestig waren een periode van verzet tegen maatschappelijke normen en waarden. Ook kunstenaars, onder wie Spoerri, verzetten zich tegen traditionele opvattingen over wat goede kunst was.
Op afbeelding 10, 11 en 12 zie je drie foto's uit de serie Farmers (Boeren) van fotografe en beeldend kunstenaar Louise te Poele. Ze maakte de foto's in 2009 op het verjaardagsfeest van haar voormalige buurvrouw uit haar geboortedorp in de Achterhoek.
Bekijk afbeelding 10, 11 en 12. Louise te Poele heeft de achtergrond steeds zwart gemaakt om het dramatische effect te versterken.
Louise te Poele heeft zich laten inspireren door zeventiende-eeuwse schilderkunst, zowel door genrestukken, zoals die van Jan Steen, als door zeventiende-eeuwse portretkunst. Van het laatste zie je een voorbeeld op figuur 7 hieronder.
[figuur 7: zie het originele examen]
Frans Hals, Malle Babbe, 1633-1635
Bekijk afbeelding 10, 11 en 12.
Vraag 15 1 punt
Hoe noem je het als een kunstenaar gebruikmaakt van (bestaande) 3D- voorwerpen en die verwerkt in een beeld?
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2022, tijdvak 1: Je gelooft je ogen niet
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 21
De zeventiende-eeuwse Italiaanse kunstenaar Gianlorenzo Bernini was in zijn eigen tijd al een beroemde beeldhouwer en architect. Op afbeelding 13, 14 en 15 zie je een van zijn vroegste werken, een beeldengroep uit 1622. Bernini was toen 24 jaar.
Het werk verbeeldt een moment uit het mythologische verhaal over Daphne en Apollo. Volgens deze mythe zou Apollo de god van de liefde, Cupido, beledigd hebben door diens pijl en boog af te pakken. Als reactie hierop schiet Cupido een gouden pijl in Apollo's hart, waardoor Apollo hevig verliefd wordt op de nimf Daphne. Cupido schiet op haar juist een loden pijl af die het vuur van de liefde dooft. Als Apollo zijn geliefde Daphne achtervolgt en haar bijna te pakken heeft, vraagt zij aan haar vader (een riviergod) om hulp. Hij laat haar voor altijd veranderen in een laurierboom.
Bekijk afbeelding 13, 14 en 15. Bernini nam als uitgangspunt voor zijn werk het moment dat Daphne net aan de greep van Apollo ontkomt door in een laurierboom te veranderen. Kennelijk was dit moment voor Bernini het meest aantrekkelijk om te verbeelden.
De beeldengroep is een technisch meesterwerk. Het geheel is gehouwen uit één stuk marmer. Marmer is zwaar en hard materiaal. Toch geloof je bijna niet dat de beeldengroep van marmer is gemaakt, zo virtuoos heeft Bernini het marmer bewerkt.
Bekijk afbeelding 13 tot en met 15, en de details op afbeelding 16 en 17.
Het verhaal over Daphne en Apollo komt uit het boek Metamorfosen van de Romeinse schrijver Ovidius, waarin goden en mensen steeds een dramatische gedaanteverwisseling (metamorfose) ondergaan. Deze verhalen hebben kunstenaars van alle tijden geïnspireerd.
"In 2008 ontdekten archeologen op de bodem van de Indische Oceaan een 2000 jaar oud scheepswrak propvol met kostbaarheden, kolossale beelden, gouden munten en spectaculaire sieraden. Honderden kunstwerken werden opgedoken en gerestaureerd."
Zo begint het verhaal dat de Britse kunstenaar Damien Hirst de bezoeker vertelt bij de tentoonstelling Treasures from the Wreck of the Unbelievable (Schatten uit het wrak van De Ongelooflijke). In 2017 maakte de kunstenaar onder die noemer een tentoonstelling die plaatsvond in twee (!) grote musea in Venetië. Niet onbelangrijk: het verhaal dat hier gepresenteerd werd was verzonnen. Alle objecten uit de tentoonstelling zijn, anders dan het verhaal doet vermoeden, door Hirst en z'n team gemaakt. Alleen is op de tentoonstelling zelf nauwelijks terug te vinden dat het allemaal een verzinsel is.
Bekijk afbeelding 18, 19 en 20. Hirst wil de indruk wekken dat deze bronzen beeldengroep (Hydra en Kali) heel lang onder water heeft gelegen (en dus een archeologische vondst is).
Op de tentoonstelling is een documentaire te zien, gemaakt door Hirst en zijn team, over de expeditie op zee en het opduiken van de schat. Op figuur 8 zie je het optakelen van een deel van de schat. Damien Hirst komt zelf ook voor in de film: hij is de geldschieter die de hele expeditie financiert.
[figuur 8: zie het originele examen]
Hoe verder je in de tentoonstelling komt, hoe meer je als bezoeker het gevoel krijgt dat er iets niet klopt. Zo zijn in sommige kunstwerken figuren te herkennen uit de hedendaagse populaire cultuur, zoals te zien is op afbeelding 21.
Bekijk afbeelding 21. Door in zijn archeologische vondsten te verwijzen naar figuren uit de populaire cultuur, zoals naar Baloe de beer, wil Hirst de bezoeker laten nadenken over (de betekenis van) onze huidige cultuur.
De tentoonstelling kreeg veel media-aandacht en riep zeer uiteenlopende reacties op. Een journalist schreef: "Hij [Hirst] maakt je boos, hij maakt je gek, hij maakt je vrolijk … Gaat dat zien!" Uit het commentaar van deze journalist is zijn visie op wat kunst moet zijn af te leiden.
Vraag 20 3 punten
Beschrijf aan de hand van drie verschillende voorbeelden waar die virtuoze bewerking van het materiaal uit blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (gewichtloosheid) Marmer is zwaar en hard, maar de beeldengroep heeft juist veel onderdelen die er (door de diepe uitsneden en vloeiende lijnen) luchtig of gewichtloos uitzien, zoals de doek/draperie die om Apollo heen lijkt te waaien en/of de wapperende haren van Daphne. − (uitstekende delen) Het beeld heeft sterk uitstekende delen, zoals het been van Apollo en/of de arm van Daphne en/of de wapperende haren en/of de takken met blaadjes die kunnen afbreken. − (dun / doorschijnend) Bernini benut de transparante eigenschap van marmer goed door sommige delen heel dun te maken en het idee van transparantie / luchtigheid te versterken, zoals bij de doek en de blaadjes. − (tussenruimtes / diepe plooien) Het beeld is uit een stuk marmer gehakt en het is heel moeilijk om diep in de steen te werken, zoals tussen de figuren, en/of heel gedetailleerd te werken / het goed af te werken, zoals tussen de plooien van de doek / het been van Daphne / de schors. − (stofuitdrukking) De behandeling van de oppervlaktestructuur is heel precies, zodat je de overgang van de zachte huid naar de ruwe gelaagde schors van de boom ziet. per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 2: Uitstekende gebouwen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9
Op afbeelding 1 zie je een fotomontage uit 1925 van de Russische kunstenaar en architect El Lissitzky. Het is een (nooit uitgevoerd) ontwerp voor een opvallend flatgebouw en staat bekend onder de naam Wolkenstrijker. Het overwegend horizontale gebouw, dat twee en deels drie verdiepingen telt, staat op drie pijlers van 50 meter hoog en zou 'de wolken kunnen aanraken en gladstrijken'. Op figuur 1 zie je een ontwerptekening die Lissitzky maakte van het gebouw.
[figuur 1: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. De fotomontage (afbeelding 1) was bedoeld voor het presenteren van het ontwerp aan een breed publiek; de tekening (figuur 1) was bedoeld voor vakgenoten van Lissitzky.
Lissitzky wilde een architectuur ontwerpen voor de nieuwe mens, die zou leven in een moderne, dynamische en door technologie geleide samenleving. Op afbeelding 2 zie je hoe hij zich die nieuwe mens voorstelde.
Bekijk afbeelding 2. De nieuwe mens zoals Lissitzky die in de figuur op afbeelding 2 verbeeldt, is modern en dynamisch. De vormgeving draagt hieraan bij.
In de pijlers van het gebouw plaatste Lissitzky liften. De lift zou onder de grond uitkomen en aansluiten op het metronet van Moskou. Lissitzky bedacht dat acht van dergelijke Wolkenstrijkers op de ring om het centrum van de stad zouden moeten verrijzen, zoals te zien is op de plattegrond op figuur 2.
[figuur 2: zie het originele examen]
Het ontwerp van de Wolkenstrijker (afbeelding 1) en de manier waarop de gebouwen in de stad geplaatst zouden worden (figuur 2), paste bij Lissitzky's visie op de nieuwe mens levend in een moderne, dynamische samenleving.
Op afbeelding 3 en 4 zie je het voormalige ministerie van Wegenbouw en Transport in Tbilisi, de hoofdstad van Georgië. Het gebouw werd in de jaren zeventig van de vorige eeuw ontworpen door architect en minister van bouwzaken Chakhava en architect Jalaghania. Het geheel is tegen een heuvel gebouwd, zoals je ziet op figuur 3.
[figuur 3: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 1, 3 en 4 en figuur 1 en 3. Het gebouw wordt in de architectuurgeschiedenis regelmatig vergeleken met de Wolkenstrijker van Lissitzky. Het ontwerp van Lissitzky is wat betreft de constructie uitdagender dan het ontwerp van het ministeriegebouw.
Bekijk afbeelding 3 en 4 en figuur 3. Het exterieur van het ministeriegebouw roept associaties op met het werkveld van het ministerie: wegenbouw en transport. Zo doen de lintvensters denken aan stukken spoorrails.
Op afbeelding 5 tot en met 8 zie je Balancing Barn (Balancerende schuur) uit 2010. Het gebouw is bedoeld als vakantiehuis. Architectenbureau MVRDV ontwierp het in opdracht van Living Architecture, een organisatie die een breed publiek kennis wil laten maken met moderne architectuur. Het zijn veelal gebouwen op het platteland in Engeland.
Het huis is 30 meter lang en gemaakt van staal en beton. De binnenzijde is afgewerkt met hout. De gevelbekleding bestaat uit metalen platen. Op figuur 4 zie je dat de helft van het huis boven de grond zweeft. Vanuit de woonkamer (afbeelding 9) kun je via het 'tapijt van glas' in de diepte kijken. Op het uiterste puntje van het huis is de afstand tot de grond
6 meter. Hier hangt een schommel. Helemaal rechts (bij de pijl op figuur 4) is de entree.
[figuur 4: zie het originele examen]
lengtedoorsnede dwarsdoorsnede
Bekijk afbeelding 5 tot en met 9 en figuur 4. Op afbeelding 5 zie je de vrij normale entree van de woning. Toch zullen de binnen- en de buitenkant van de woning de bezoeker verrassen.
Bekijk afbeelding 7 en 8 en figuur 4. De overhangende architectuur stelt bijzondere eisen aan de constructie. Die moet ervoor zorgen dat het gebouw stevig en stabiel blijft bij diverse belastingen, ook als er acht of meer mensen een feestje houden in de woonruimte boven de schommel.
Bekijk afbeelding 5 tot en met 8. Balancing Barn is te zien als een voorbeeld van postmoderne architectuur. Zo verwijst de vorm van het gebouw naar die van traditionele Engelse schuren.
Het voornaamste doel van Living Architecture is dat vakantiegangers het platteland van Engeland leren kennen. Volgens de organisatie draagt moderne architectuur bij aan het sterker ervaren van de natuurlijke omgeving.
Bekijk afbeelding 6 tot en met 9.
Vraag 4 2 punten
Leg aan de hand van de constructie uit waarom de Wolkenstrijker uitdagender is dan het ministeriegebouw. Betrek beide gebouwen in je antwoord.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Als de leerling slechts een van de twee gebouwen betrekt in het antwoord,
1 scorepunt toekennen.
Vraag 7 2 punten
Noem twee aspecten van de constructie van Balancing Barn die zorgen voor stevigheid en/of stabiliteit. Geef bij elk aspect aan waardoor het bijdraagt aan stevigheid en/of stabiliteit.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Er is (staal)skeletbouw toegepast, waardoor de uitstekende delen relatief licht gebouwd kunnen worden en alle delen stevig verbonden zijn. − Er zijn schorren / schuine (stalen) balken (kruislings) toegepast om stijfheid van de constructie te vergroten. − Het gedeelte in de grond is verstevigd (verzwaard) met een (betonnen) kelder / is vastgezet in een zware (betonnen) fundering (en dat zorgt voor meer stabiliteit). per juist antwoord (1) (2)
2022, tijdvak 2: Met een gouden randje
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 17
Op afbeelding 14 zie je het kunstwerk Fountain (Fontein) uit 1917 van Marcel Duchamp.1)
Bekijk afbeelding 14. Duchamp heeft voor dit werk een bestaand object gebruikt: een zogenaamd urinoir.
Duchamp zond dit werk in voor een tentoonstelling van de Society of Independent Artists onder een andere naam (R. Mutt). Deze tentoonstelling voor 'onafhankelijke kunstenaars' hanteerde minder strenge toelatingseisen dan de meeste kunstsalons uit die tijd. Toch werd het werk niet tentoongesteld. Blijkbaar riep het veel discussie op.
Fountain wordt gezien als een (vroeg) voorbeeld van conceptuele kunst.
Duchamp heeft veel invloed gehad op andere kunstenaars. Op afbeelding
15 zie je het kunstwerk dat Maurizio Cattelan in 2016 maakte. Het bestaat uit een massief gouden toiletpot ter waarde van ruim een miljoen dollar. Het kunstwerk was geïnstalleerd in de wc van het Guggenheim Museum in New York. Bezoekers konden er echt gebruik van maken.
Bekijk afbeelding 15. Dit kunstwerk bleek een enorme publiekstrekker te zijn. Mensen stonden uren in de rij om op deze wc te mogen gaan.
noot 1 Onder wetenschappers bestaat discussie over aan wie het werk Fountain moet worden toegeschreven: aan Marcel Duchamp of aan Elsa von Freytag-Loringhoven.
De titel van het werk op afbeelding 15 is America. De Verenigde Staten van Amerika wordt vaak gezien als het land van de onbegrensde mogelijkheden. Veel mensen komen naar Amerika met de verwachting dat ze er rijk en gelukkig worden: de Amerikaanse droom.
Bekijk afbeelding 15. Je zou het kunstwerk kunnen zien als commentaar op de 'Amerikaanse droom'.
America werd ter gelegenheid van een solotentoonstelling van Cattelan in
2019 geëxposeerd in Blenheim Palace (zie figuur 5) in Engeland. Blenheim Palace is de geboorteplek van de Britse oud-premier Winston Churchill. Je ziet de toiletruimte in Blenheim Palace op afbeelding 16.
[figuur 5: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 16 en figuur 5. De omgeving waarin een kunstwerk getoond wordt, is vaak van invloed op hoe het werk door de beschouwer ervaren en verklaard wordt. Ook Cattelans kunstwerk America is veranderd nu het in Blenheim Palace (Paleis Blenheim) geplaatst is en niet in een Amerikaans museum.
Twee dagen na de opening van de tentoonstelling werd de gouden toiletpot gestolen uit Blenheim Palace. Kort daarna bracht de verzekeringsmaatschappij Generali een reclamecampagne uit voor het verzekeren van kunstverzamelingen. Je ziet een poster uit deze campagne op afbeelding 17.
De poster toont Maurizio Cattelan zelf met een replica van de gestolen toiletpot onder zijn arm. De bovenste tekstregel luidt (in vertaling): "Grote kunstenaars stelen". De tekst linksonder luidt: "Kunst verzekert creativiteit, Generali verzekert kunst".
Bekijk afbeelding 17. Cattelan heeft vast om financiële redenen meegewerkt aan deze reclamecampagne, maar hij zal ook de dubbelzinnige betekenis van de poster zeer gewaardeerd hebben.
Vraag 18 3 punten
Noem drie ingrepen die Duchamp heeft verricht om het urinoir tot een kunstwerk te maken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Hij heeft het voorwerp gesigneerd. − Hij heeft het voorwerp gedateerd. − Hij heeft het werk een titel gegeven (Fountain). − Hij heeft het voorwerp op z'n kant gezet / een kwartslag gedraaid. − Hij heeft het werk op een sokkel geplaatst. − Hij heeft het voorwerp in een kunstcontext gebracht. per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 3: Spatten, vegen en knallen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 7
Na de Tweede Wereldoorlog verschoof het centrum van de moderne, westerse kunst van Parijs naar New York. Kunstenaars uit de Verenigde Staten namen de voortrekkersrol in de kunst over. Hun schilderijen waren abstract en meestal zeer groot van formaat. Kunstcritici zagen deze werken als typisch Amerikaans. In de schilderijen die Jackson Pollock rond 1948 begon te maken, is de breuk met de Europese schildertraditie goed te zien. Niet alleen de werken zelf brachten een radicale vernieuwing, maar ook de techniek waarmee ze tot stand kwamen.
[figuur 3: zie het originele examen]
Op figuur 3 zie je Jackson Pollock aan het werk in zijn atelier.
Bekijk figuur 3. Pollock werkte ook met traditionele schildersmaterialen, zoals verf kwasten en doek, maar hij gebruikte deze materialen radicaal anders dan kunstschilders vóór hem.
Op afbeelding 5 zie je een schilderij dat Pollock in 1950 maakte. De titel is Autumn Rhythm, Number 30 (Herfstritme, nummer 30).
Bekijk afbeelding 5 en figuur 3. Uit de verschillende vormen en sporen op het doek is af te leiden uit welke (lichaams)bewegingen van de schilder ze zijn ontstaan.
De media zetten Pollock graag neer als een 'schilderbeest' of een wilde die werd gedreven door ongecontroleerde emoties. Maar volgens ooggetuigen bouwde de kunstenaar zijn schilderijen juist heel doelbewust op.
Pollock was een vertegenwoordiger van de Amerikaanse stroming in de schilderkunst die de kunstwereld domineerde in de jaren na de Tweede Wereldoorlog.
Ook in Europa gaan kunstenaars na 1945 op zoek naar nieuwe mogelijkheden in de schilderkunst. Net als in Amerika experimenteren zij met nieuwe materialen en technieken om hun ideeën vorm te geven. Vanaf 1958 maakt de kunstenaar Yves Klein afdrukken van naakte vrouwen die van tevoren worden ingesmeerd met blauwe verf. Klein raakt gefascineerd door de mogelijkheden van deze 'menselijke penselen' en zal uiteindelijk meer dan honderdvijftig werken maken met gebruikmaking van het lichaam. Op afbeelding 6 zie je een voorbeeld uit 1960.
Bekijk afbeelding 6. Het werk van Klein bestaat net als dat van Pollock uit verfsporen die te herleiden zijn tot bewegingen. De vormen die zo ontstaan, zorgen op hun beurt voor een nieuwe dynamiek.
[figuur 4: zie het originele examen]
De foto's op figuur 4 zijn gemaakt tijdens de eerste presentatie in een galerie in Parijs in 1960. Yves Klein geeft aanwijzingen aan de modellen. Op de achtergrond speelt een orkestje een muziekstuk (eveneens van Klein) dat uit één enkele toon bestaat.
Je zou deze presentatie een performance kunnen noemen.
Kleins opvatting over de rol van de kunstenaar bij de totstandkoming van een kunstwerk verschilt fundamenteel van die van Pollock. Bij Pollock is die rol nog vrij traditioneel te noemen, bij Klein is die meer vernieuwend.
De kunstenares Niki de Saint Phalle maakte deel uit van de groep kunstenaars waar Yves Klein ook toe behoorde. In 1961 en 1962 maakte zij in een aantal sessies haar Shooting Paintings. De werken bestonden uit assemblages van verschillende voorwerpen waartussen kleine zakjes met verf werden bevestigd. Het geheel werd vervolgens overdekt met een laag gips. De zo verkregen witte reliëfs vormden het doelwit bij de schietsessies die Saint Phalle organiseerde in aanwezigheid van publiek, en vaak ook met medewerking van het publiek.
[figuur 5: zie het originele examen]
De foto op figuur 5 is gemaakt tijdens een schietsessie. Het werk op afbeelding 7 is een resultaat van een sessie.
Bekijk afbeelding 7. De verf die uit het kapotgeschoten oppervlak sijpelt, bepaalt hoe het werk eruit gaat zien. De kunstenaar kan het eindresultaat maar gedeeltelijk beïnvloeden.
Bekijk afbeelding 6 en 7. Yves Klein en Niki de Saint Phalle behoorden tot het nouveau réalisme, een Franse stroming die ook wel neo-dada werd genoemd.
Vraag 8 3 punten
Geef aan op welke wijze Pollock zowel verf, kwasten als doek radicaal anders gebruikte.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (verf) Hij gebruikte grote blikken met (vloeibare) verf (in plaats van verftubes) en/of hij goot de verf ongemengd direct (uit het blik) op het doek (en gebruikte geen palet om verf op te mengen) (1)
- (kwasten) Hij gebruikte verharde kwasten en/of stokken om mee te schilderen / om de verf vanaf te laten druipen (en geen zachte penselen / kwasten meer) (1)
- (doek) Hij legde het doek op de grond (en gebruikte geen opgespannen doek of schildersezel meer) (1)
Vraag 9 3 punten
Beschrijf voor drie verschillende sporen en/of vormen uit welke beweging ze zijn ontstaan.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Uit de gebogen lijnen zijn Pollocks horizontale armbewegingen af te leiden. − Uit de vloeiende gebogen lijnen (de zwarte 'drippings') zijn Pollocks golvende / cirkelvormige armbewegingen boven het doek af te leiden. − Uit de vele kleine stippen is het slaan met de arm / het spatten met de stok in de hand (in verschillende richtingen) af te leiden. − Uit de verdikkingen (vlekken) die overgaan in dunne / soepele lijnen zijn de versnelling en vertraging van zijn arm en/of lichaam af te leiden. − Uit de regelmatige verdeling van de sporen / vormen over het doek is af te leiden dat Pollock zich langs en/of om of binnen het doek heeft bewogen. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 10 2 punten
Geef aan hoe je deze bewuste werkwijze terugziet in het schilderij op afbeelding 5. Betrek twee aspecten in je antwoord.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De verf is gelijkmatig verdeeld (in een 'overall'-compositie). − De kleuren zijn in duidelijk herkenbare overlappende lagen aangebracht over het hele doek. − De kleuren zijn regelmatig verdeeld: er is geen sprake van onverwachte kleuraccenten. − De verdeling van dunne en dikke lijnen is gelijkmatig. − Het weefsel van verfdruipers is gevarieerd, maar nagenoeg overal even dicht (alleen naar de randen wat dunner): dit duidt op een gecontroleerde hanteringswijze. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 14 2 punten
Leg dit verschil in de rol die beide kunstenaars spelen bij de totstandkoming van hun werk uit aan de hand van figuur 3 en 4.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Pollock is de directe schepper van het werk / Het doek toont zijn persoonlijke 'handschrift' (hij is een expressionistisch kunstenaar) (1)
- terwijl Klein meer op afstand blijft / de regisseur is van zijn werk, dat goeddeels door anderen wordt uitgevoerd (Klein is meer een conceptueel kunstenaar) (1)
Vraag 15 3 punten
Noem drie manieren waarop de kunstenaar toch invloed uitoefent op het uiteindelijke resultaat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De kunstenaar maakt het reliëf en beïnvloedt zo de loop / lengte van de verfstroompjes. − De kunstenaar bepaalt de kleuren. − De kunstenaar bepaalt hoeveel verf er wordt gebruikt. − De kunstenaar bepaalt waar de buideltjes zitten. − Als de kunstenaar zelf de schutter is, bepaalt zij hoeveel schoten ze afvuurt en/of waar ze precies op richt. per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 3: Gouden gloed
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 13
Op afbeelding 8 zie je een Grieks beeld uit de zesde eeuw voor Christus. Dit type beeld van een jonge, naakte man wordt een kouros (jonge man) genoemd. De kouros op afbeelding 8 stond op het graf van een omgekomen soldaat. Het beeld van de jonge man symboliseert kracht.
Op afbeelding 9 zie je een beeldje dat de beeldhouwer George Stanley maakte. Het stelt een naakte ridder voor die een zwaard vasthoudt, steunend op een filmrol. Het beeld, dat bekend staat als 'de Oscar', is ontworpen als trofee en wordt jaarlijks uitgereikt aan diegenen die de beste prestaties in de filmwereld hebben geleverd.
[figuur 6: zie het originele examen]
Op figuur 6 zie je links Jacqueline Durran en rechts een tekening van het beeld. Durran kreeg een Oscar voor het kostuumdesign van de film Little Women.
Bekijk figuur 6 en afbeelding 9. De Oscar is slechts 35 cm hoog, waardoor je het beeld in de hand kunt houden.
De betekenis van de Oscar is te vergelijken met die van de Griekse kouros van afbeelding 8.
De Oscar is een bronzen beeld. Het Griekse beeld op afbeelding 8 is van marmer.
Op afbeelding 10 en 11 zie je twee aanzichten van het beeld Forme uniche della continuità nello spazio (Unieke vormen van de continuïteit in de ruimte) uit 1913 van de Italiaanse kunstenaar Umberto Boccioni. Het beeld stelt een man voor die stevig doorloopt. Zo is één gebogen been naar voren geplaatst en één been naar achteren.
Boccioni is een van de bekendste kunstenaars van het futurisme. De futuristen wilden breken met de traditionele kunst, zoals ze in hun manifest duidelijk maakten: "Laten we onszelf van dat zootje bevrijden […] Laten we het lichaam openscheuren en de omgeving erin opnemen."
Bekijk afbeelding 10 en 11. Uit dit citaat, en ook uit Boccioni's werk, klinkt de wens om de (beeldhouw)kunst te vernieuwen en op deze manier uitdrukking te geven aan de moderne tijd.
[figuur 7: zie het originele examen]
Thomas Schütte, Große Geister (Grote geesten), 1997/1998
Op figuur 7 zie je drie beelden uit de serie Große Geister (Grote geesten) van de Duitse kunstenaar Thomas Schütte. Hij maakte ruim vijftig van dit soort beelden in verschillende uitvoeringen. De beelden op figuur 7 zijn van gepolijst aluminium.
Schütte plaatst zijn beelden vaak in groepjes, meestal in een groep van drie. Daardoor ontstaat interactie tussen de beelden.
Op afbeelding 12 en 13 zie je een 'grote geest' van Schütte voor het Neues Museum in Weimar. Het werk is nagenoeg identiek aan het beeld links op figuur 7, alleen is het uitgevoerd in gepolijst brons.
Bekijk afbeelding 12 en 13. In deze nieuwe context
- bij de entree van het museum voor moderne kunst
- ontstaat een andere interactie met het beeld.
De titel van de beelden, Große Geister, is van invloed op hoe de beschouwer de beelden waarneemt en ze betekenis geeft.
Vraag 20 2 punten
Beschrijf het belangrijkste verschil tussen de (technische) totstandkoming van een bronzen beeld en van een marmeren beeld. Geef daarna aan waarom juist brons vanwege de technische totstandkoming een geschikt materiaal is voor een trofee.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (verschil) Een bronzen beeld komt tot stand door het creëren van een vorm die / model dat (in klei of gips en met behulp van een mal) in brons wordt (af)gegoten, terwijl een marmeren beeld tot stand komt door het uithakken van steen / marmer (materiaal weghalen) (1)
- (geschikt voor trofee) De mal voor het bronzen beeld kan steeds opnieuw gebruikt worden om kopieën te gieten (zodat een serie identieke beelden ontstaat) (1)
2022, tijdvak 3: Krullen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 17
Op afbeelding 14 zie je een prent van een schoorsteenmantel met een spiegel erboven. Het is een rijk interieur uit de tijd van de late barok. De stijl uit die periode wordt ook wel rococo genoemd.
Een kenmerk van een rococo-interieur is dat architectuur en wanddecoratie op elkaar zijn afgestemd en als één geheel zijn vormgegeven. Bekijk afbeelding 14.
[figuur 8: zie het originele examen]
In de haard werd hout gestookt om de kamer te verwarmen. Boven de haard, aan weerszijden van de spiegel, zijn kandelaars geplaatst. Op figuur 8 zie je een detail met een kandelaar.
De kandelaars zijn met opzet bij de spiegels aangebracht.
Huizen worden tegenwoordig meestal centraal verwarmd met radiatoren. Op afbeelding 15 zie je een radiator uit 2003 van de Nederlandse ontwerper Joris Laarman.
Laarmans ontwerp is geïnspireerd op ornamenten uit de rococo. Bekijk afbeelding 15.
Laarman heeft zijn ontwerp Heatwave (Hittegolf) genoemd. Het ontwerp is door een Belgische fabrikant in productie genomen en de radiator is te koop in verschillende formaten. Op afbeelding 15 zie je de Heatwave small, op afbeelding 16 de Heatwave extra large.
De radiator is gemaakt van gegoten beton en wordt aangesloten op de warmwaterleidingen achter de muur. Door aan het kraantje rechts te draaien stroomt het water in de verwarming.
Laarman hield er rekening mee dat een radiator veel warmte moet kunnen afgeven.
Bekijk afbeelding 15 en 16. De Heatwave extra large is opgebouwd uit het basiselement Heatwave small.
Op afbeelding 17 zie je de Heatwave extra large in een bar in Antwerpen. De folder noemt het "een prachtig kunstwerk dat alle blikken naar zich toe trekt". Dat komt niet alleen door de vorm van de radiator.
Bekijk afbeelding 15 en 16. Het ontwerp van Laarman past bij een postmoderne visie op ontwerpen.
Toch past zijn ontwerp ook bij een modernistische visie op ontwerpen.
Vraag 30 3 punten
Beschrijf de drie voornaamste aanpassingen die nodig zijn om van het basiselement Heatwave small een Heatwave extra large te maken. Laat de kleur buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Laat de volgorde van de antwoorden buiten beschouwing.
2021, tijdvak 1: Metrostations
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Metrostations zijn, net als treinstations, plekken die tot de verbeelding spreken. Het zijn hoogstandjes van technische vernieuwing en ze worden vaak aantrekkelijk vormgegeven.
Op afbeelding 1 en 2 zie je het Mayakovskaya-metrostation in Moskou. Het ondergrondse station uit 1938 ligt aan de metrolijn die het centrum van Moskou verbindt met het vliegveld buiten de stad.
Veel metrostations kregen in die tijd een voorname en klassieke uitstraling. De architectuur van het Mayakovskaya-metrostation vertoont overeenkomsten met Romeinse architectuur, zoals het Pantheon. Je ziet het interieur van het Pantheon op figuur 1.
[figuur 1: zie het originele examen]
Bekijk figuur 1 en afbeelding 1 en 2.
Bekijk afbeelding 1 en 2. De vorm van de (perron)overkapping is gebaseerd op een ovaal in plaats van op een cirkel.
Het station ligt metersdiep onder de grond, en is zo vormgegeven dat de indruk wordt gewekt van direct contact met de wereld boven de grond.
Op afbeelding 3 zie je een van de 34 mozaïeken die aangebracht zijn in de overkapping van het perron. Deze mozaïeken dragen bij aan de indruk dat je vanuit de ondergrondse tunnel toch contact met buiten hebt. Bekijk afbeelding 1 tot en met 3.
De voorstellingen in de mozaïeken verwijzen naar het alledaagse leven in de Sovjet-Unie rond 1938. De toenmalige leider van de Sovjet-Unie, Jozef Stalin, noemde de metro in Moskou "een van de beste scholen in de stad die op elke dag, elk uur en elke minuut de grootsheid van het socialisme leert aan de Russische bevolking". Bekijk afbeelding 1 tot en met 3.
In 2018 werd in Amsterdam een nieuwe metrolijn in gebruik genomen: de Noord/Zuidlijn. Op afbeelding 4 en 5 zie je Station Noorderpark, dat ontworpen werd door Benthem Crouwel Architects.
Op figuur 2 zie je het eerste ontwerp van dit metrostation. In dit ontwerp eindigt de overkapping van het station een stukje voorbij de trap.
[figuur 2: zie het originele examen]
Op afbeelding 4 en 5 zie je dat het architectenbureau de overkapping uiteindelijk heeft doorgetrokken tot ver boven de perrons. Deze overkapping is dynamischer vormgegeven dan in het eerste ontwerp. Vergelijk figuur 2 met afbeelding 4 en 5.
Bekijk afbeelding 4 en 5. De overkapping bestaat uit een skeletconstructie. Door toepassing van een dergelijke constructie wordt de ruimte op het perron gebruiksvriendelijker voor de reizigers.
Op afbeelding 6 en 7 zie je het kunstwerk De 7 poorten van kunstenaarsduo Persijn Broersen en Margit Lukács. Dit kunstwerk werd speciaal gemaakt voor Station Noorderpark en staat op een plek tussen de spoorrails, in het verlengde van de perrons. Deze plek is gemarkeerd op afbeelding 4. Op afbeelding 8 zie je een digitaal schetsontwerp.
Bekijk afbeelding 6, 7 en 8. Het kunstwerk doet op het eerste gezicht denken aan een ruïne. Toch zie je duidelijk dat het geen ruïne is.
De kunstenaars hebben zich bij dit werk laten inspireren door de stadsontwikkeling van Amsterdam-Noord. Oude bakstenen fabrieken en arbeiderswoningen werden gesloopt of boden na ingrijpende verbouwingen plaats aan trendy bedrijfjes en nieuwbouwhuizen.
Bekijk afbeelding 6, 7 en 8. Het kunstwerk De 7 poorten is te zien als een poging van de kunstenaars om iets van deze ontwikkeling zichtbaar te maken. Ze omschrijven het kunstwerk als een 'reis vanuit het verleden naar de toekomst'.
Vraag 6 2 punten
Beschrijf twee eigenschappen van de skeletconstructie en leg bij elke eigenschap uit welk voordeel die aan de reizigers biedt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Alleen bij een combinatie van een juiste eigenschap met het voordeel 1 scorepunt toekennen.
2021, tijdvak 1: Een kunstreis maken
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13
In de zestiende eeuw reisden veel kunstenaars uit Noord-Europa naar Italië. De Nederlandse kunstenaar Maarten van Heemskerck ging in 1532 naar Rome. Hij was enorm onder de indruk van de stad en bleef er vijf jaar wonen en werken.
Op afbeelding 9 zie je het schilderij Panorama met de ontvoering van Helena te midden van de wonderen van de klassieke wereld uit 1535. Van Heemskerck schilderde het in Rome. De scène met de ontvoering (op de voorgrond) komt uit de Griekse mythologie, maar die ontvoering lijkt bijzaak. Bekijk de voorstelling op afbeelding 9.
De schilder heeft er alles aan gedaan om het landschap zo groot en uitgestrekt mogelijk te laten lijken.
Van Heemskerck maakte in Rome verschillende studies van de resten van het Colosseum, soms tot in detail.
Op afbeelding 10 zie je een brokstuk van een zuil: een kapiteel ligt ondersteboven in het zand. Op de achtergrond zie je het Colosseum. Van Heemskerck probeert in deze studie de beschouwer te overtuigen van de grootsheid van de klassieke oudheid.
Op afbeelding 11 zie je een zelfportret van Van Heemskerck, waarop hij zichzelf twee keer afbeeldt. Hij maakte dit zelfportret vijftien jaar na zijn terugkeer uit Rome. Het schilderij is te zien als promotie voor zijn werk.
De Duitse schilder Hank Schmidt in der Beek en fotograaf Fabian Schubert vormen een kunstenaarsduo. Van 2009 tot 2016 werkte het duo aan het project Painters Portraits (Schildersportretten). Daarvoor reisde het duo naar diverse plekken in Europa waar ooit beroemde schilders, zoals Cézanne, Monet en Van Gogh, buiten schilderden.
Op afbeelding 12 zie je de foto die Schubert maakte van zijn collega, schilder Schmidt in der Beek. De schilder heeft zijn ezel op een plek gezet waar vroeger zeer waarschijnlijk andere kunstenaars het uitzicht en plein air (in de open lucht) vastlegden.
De foto zelf is het kunstwerk, niet het schilderij op de foto. De foto is daarmee te zien als een commentaar op het schilderen naar de waarneming.
Na zeven jaar aan het project te hebben gewerkt bracht het duo in 2016 een boek uit met de titel Und im Sommer tu ich malen (En in de zomer doe ik schilderen). Op afbeelding 13 zie je twee pagina's uit dit boek.
Bekijk afbeelding 12 en 13. Uit de titel van het boek en uit de foto's is af te leiden dat het duo het maken van kunst, en daarmee ook hun eigen werk, sterk relativeert.
Vraag 11 3 punten
Geef drie manieren waarop hij dit probeert te bereiken in deze studie.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (pars pro toto) Door slechts een klein stuk – een (ondersteboven geplaatst) kapiteel – van wat een enorm gebouw moet zijn geweest (zoals het Colosseum) tot het belangrijkste onderwerp van zijn studie te maken, benadrukt Van Heemskerck de zeggingskracht / grootsheid van de klassieke oudheid. − (kikvorsperspectief) Door het lage standpunt lijkt het kapiteel heel groot en daarmee benadrukt Van Heemskerck de zeggingskracht / grootsheid van de klassieke oudheid. − (voorgrond / bladvullend) Door het kapiteel op de voorgrond te plaatsen / bijna bladvullend te maken wordt de aanwezigheid/nabijheid van de kunstenaar versterkt (en daarmee wordt de beschouwer meer betrokken bij het onderwerp: de grootsheid van de klassieke oudheid). − (vervorming) Door het stuk zuil tussen de (acanthus)bladeren en de top van het kapiteel iets langer te maken (dan gebruikelijk) lijkt het kapiteel / het (brok)stuk van de zuil groter / indrukwekkender en daarmee benadrukt Van Heemskerck de zeggingskracht / grootsheid van de klassieke oudheid. − (gedetailleerd) Door het kapiteel heel gedetailleerd weer te geven benadrukt Van Heemskerck de schoonheid / de hoge kwaliteit van de kunst / architectuur uit de klassieke oudheid (om voorbeeld aan te nemen). per juist antwoord (1) (3)
2021, tijdvak 1: Pionieren
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 21
De Duits-Amerikaanse kunstenaar Albert Bierstadt (1830-1902) was in zijn tijd een beroemd landschapsschilder. Met name zijn landschappen met voorstellingen van kolonisten, die vanuit het oosten van de Verenigde Staten naar het toen nog onbekende Wilde Westen trokken om daar een nieuw leven op te bouwen, werden zeer gewaardeerd. Bierstadt nam ooit deel aan zo'n trektocht naar het Westen.
Op afbeelding 14 zie je Bierstadts schilderij The Oregon Trail (De Oregon- route). Figuur 3 toont een detail. Je ziet een groep kolonisten die de Oregon route volgen, een reis van bijna 3500 km lang, die maanden duurde.
[figuur 3: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 14 en het detail op figuur 3. Bierstadt roept het beeld op van een avontuurlijke reis.
De schilderijen van Bierstadt werden in zijn tijd tentoongesteld in salons, zoals die in Parijs. Een jury bepaalde of een kunstwerk wel voldeed aan de eisen van de Académie en of het kon worden toegelaten. Dit werk van Bierstadt werd destijds toegelaten, onder meer vanwege de vormgeving en de inhoud van het schilderij.
Bekijk afbeelding 14.
Eind negentiende eeuw veranderde de waardering voor de landschappen van Bierstadt door de vernieuwingen die de impressionisten brachten op het gebied van landschapsschilderkunst. Op afbeelding 15 zie je een schilderij van Claude Monet: een landschap met hooimijten uit 1891.
Gelet op het onderwerp landschap, verschilt de manier waarop de impressionisten het landschap benaderen nogal van de manier waarop Bierstadt dat doet.
Een andere vorm van pionieren is een trektocht maken ter ontspanning. Tot op de dag van vandaag trekken mensen eropuit met een caravan of camper. Voor ontwerpers is het een uitdaging om een dergelijk mobiel, compact en toch ook functioneel huisje te ontwerpen.
Op afbeelding 16, 17 en 18 zie je De Markies. Eduard Böhtlingk ontwierp dit huisje in 1985 voor de ontwerpwedstrijd Tijdelijk Wonen. Ingeklapt, zoals op figuur 4, is het huisje zo mobiel als een caravan.
[figuur 4: zie het originele examen]
Als de lange zijwanden worden uitgeklapt, worden het vloerdelen. Dit zie je op figuur 5.
[figuur 5: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 4 en 5. Als je De Markies uitklapt, verandert hij van karakter, bijvoorbeeld van een gesloten vorm in een open vorm.
Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 4 en 5. In het ontwerp van De Markies zijn kenmerken van modernistische vormgeving terug te vinden.
Bekijk afbeelding 16, 17 en 18. De foto's van De Markies zijn gemaakt om het product onder de aandacht van het publiek te brengen. De foto's spelen handig in op gevoelens van vrijheid bij toekomstige klanten: de wens om te leven zoals je zelf wilt.
Op afbeelding 19 en 20 zie je de auto die de Nederlandse kunstenaar Joost Conijn in 2001 zelf bouwde. De auto is van hout en rijdt op een houtgestookte motor. Met deze auto en een aanhanger vol hout erachter reisde Conijn door Oost-Europa. "De auto beweegt zich door Europa van voorval naar voorval", schrijft de kunstenaar. De reizen van Conijn zijn een aaneenschakeling van onvoorziene gebeurtenissen, zoals autopech op afbeelding 21. Hij legt ze vast op foto's en op film, in teksten en in tekeningen.
Bekijk afbeelding 19 en 20. De Hout Auto van Conijn is functioneel: je kunt ermee rijden en dus reizen. Tegelijkertijd is het een kunstzinnig object dat het gangbare beeld van wat een auto is, in twijfel trekt. Zo is de auto van hout gemaakt en dat is nogal primitief vergeleken met de nieuwste materialen waarvan auto's gemaakt zijn.
Voor Conijn is de auto ook een communicatiemiddel: een middel om onverwachte ontmoetingen te creëren. Zijn moeder zegt daarover: "Dat is eigenlijk zijn interesse, om te zien wat er op de wereld aan de hand is, en dicht bij de mensen te komen. En dat vervolgens vast te leggen." Zo zal het feit dat de auto van hout is, reacties en daarmee ontmoetingen uitlokken.
Een kunstcriticus schrijft: "Dit kunstproject met de houtwagen lijkt op een langdurige performance waarvan de handeling zich iedere keer op een andere tijd en in een andere ruimte afspeelt."
Vraag 19 3 punten
Noem nog drie (karakter)veranderingen in de vormgeving die ontstaan als je De Markies uitklapt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (wit - kleur) Na uitklappen verandert de witte doos in een vorm die veel meer kleur heeft / grotendeels oranje is (de markies en de bankjes zijn oranje). − (een hard materiaal - ook zachtere materialen) Na uitklappen blijkt dat de camper met een buitenkant van hard/stevig plaatmateriaal, van nog andere materialen is gemaakt, zoals stof, transparant plastic (pvc) en beugels. − (hoekige vorm - ronde/organische vorm) Na uitklappen blijkt de rechthoekige doosvorm aan beide zijden een spannende 'schelpvorm' / ronde overkapping te hebben. − (donker - licht) Na uitklappen blijkt de (gesloten en daardoor) donkere doos een lichtdoorlatende wand te hebben. per juist antwoord (1) (3)
2021, tijdvak 1: Reisbewijs
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 22 tot en met 26
In 1832 bracht een groep Franse diplomaten een bezoek aan Marokko. De Franse kunstenaar Eugène Delacroix mocht mee als een soort verslaggever, om indrukken van deze reis vast te leggen.
Op afbeelding 22 zie je een dubbele pagina uit een van de schetsboeken met tekeningen en aquarellen die Delacroix in Marokko maakte. Aan zijn schetsen is te zien dat hij belangstelling had voor enkele specifieke onderwerpen van de Marokkaanse cultuur.
De tekeningen en aquarellen waren vaak bedoeld als voorstudies voor schilderijen die Delacroix bij terugkeer in Frankrijk maakte. Op figuur 6 is nog een schetsblad te zien dat Delacroix in Marokko maakte.
[figuur 6: zie het originele examen]
Uit de schetsboeken is de onderzoekende benadering van de schilder af te leiden.
In het begin van de negentiende eeuw werd de aquareltechniek steeds populairder onder kunstenaars. Delacroix maakte veelvuldig gebruik van de aquareltechniek tijdens zijn reis door Marokko.
Delacroix noteert in een brief over zijn reis naar Marokko: "Zijn wij [Fransen] zelf niet aan het einde van datgene wat de meest geavanceerde beschaving kan produceren? Zij [inwoners van Marokko] staan op duizend manieren dichter bij de natuur, hun kleding, de vorm van hun schoenen. (..) Wij daarentegen in onze korsetten, nauwe schoenen, belachelijke pakken, wij zijn te beklagen." Delacroix heeft kritiek op de westerse cultuur en hij heeft een romantische visie op Noord-Afrikaanse culturen.
Ook de Zwitserse kunstenaar Paul Klee reisde naar Noord-Afrika om inspiratie op te doen. In het voorjaar van 1914 bezocht hij Tunesië. Op afbeelding 23 zie je Gezicht op Kairuan, een aquarel die hij tijdens deze reis maakte. Op figuur 7 zie je een recente foto van de stad Kairuan.
[figuur 7: zie het originele examen]
Klee was niet geïnteresseerd in het zo levensecht mogelijk weergeven van de stad Kairuan. Hij wilde vooral een harmonieus beeld scheppen. Daartoe abstraheerde hij wat hij zag.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Klees werk wordt in de kunstgeschiedenis soms tot het expressionisme gerekend.
De Nederlandse kunstenaar Herman de Vries reist om materiaal te verzamelen. Hij werkt veel met gevonden materialen uit de natuur. Op afbeelding 24 zie je het werk 84 kleuren uit 2014. Voor dit werk verzamelde hij kleine hoeveelheden aarde (zand) afkomstig van verschillende plekken op de wereld. Ook vrienden brachten hem aarde. Van elk hoopje aarde wreef hij een beetje uit op papier. Je ziet hiervan een voorbeeld op afbeelding 25.
Herman de Vries wil zijn eigen inbreng in het kunstwerk zo minimaal mogelijk houden. Over zijn werkwijze zegt hij: "Ik laat zien wat er is, ik voeg er niets aan toe, ik doe niets met de natuur, er zijn mensen die werken met de natuur, ik laat alleen zien."
Bekijk afbeelding 24 en het detail op afbeelding 25. Ook uit het werk 84 kleuren is af te leiden dat de kunstenaar geprobeerd heeft het werk zo onpersoonlijk mogelijk te maken.
Je zou het werk van Herman de Vries kunnen zien als een vorm van landschapsschilderkunst.
Wie tegenwoordig reist kan op elke plek foto's maken en die delen op social media. Op het Instagram-account Insta_repeat verzamelt een kunstenaar uit Noorwegen instagramfoto's. Op afbeelding 26 zie je een pagina van dit Instagram-account Insta_repeat. De kunstenaar wil anoniem blijven.
Bekijk afbeelding 26. De fotocollages zijn te zien als een (ironisch) commentaar op de unieke en bijzondere foto's van reizen.
De kunstenaar wil met dit project een discussie over kopie en originaliteit op gang brengen. Tegelijkertijd kun je vragen stellen bij de originaliteit van deze fotocollages.
Vraag 27 2 punten
Beschrijf twee eigenschappen van de aquareltechniek die haar zo geschikt maakt voor een reisverslag.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (korte droogtijd) De droogtijd van aquarel is veel korter dan die van olieverf en dat is handiger tijdens transport. − (kleurlagen) Aquarel leent zich goed voor het maken van een schets / tekening in kleur. (De verf droogt snel, waardoor relatief snel een nieuwe kleurlaag kan worden aangebracht.) − (eenvoudiger) Aquarel is een techniek die relatief weinig voorbereiding vraagt / weinig hulpmiddelen nodig heeft (water, pigment, gom). − (hechting aan papier) Aquarel trekt makkelijk in het papier / werkt prettig op papier (zoals een schetsboek). − (transparant) Aquarel is goed te gebruiken als kleuraanvulling over een (potlood)schets. (In verdunde vorm is aquarel transparant, daardoor is de onderliggende studie/tekening nog goed te zien.) per juist antwoord (1) (2)
2021, tijdvak 2: Reizen met Dürer
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 6 tot en met 10
De Duitse kunstenaar Albrecht Dürer (1471
- 1528) woonde en werkte zijn hele leven in Neurenberg, maar was tegelijk een ondernemend en reislustig kunstenaar. Zo gaf hij leiding aan een drukkerij, trok hij twee keer over de Alpen naar Italië en bezocht hij de Nederlanden. Vanuit Venetië schreef Dürer aan een vriend over de waardering die hij in Italië als kunstenaar kreeg: "Hier ben ik een man van aanzien, thuis slechts een parasiet."
Bekijk afbeelding 6. Op afbeelding 6 zie je een vroeg zelfportret van Dürer (1498). Hij beeldt zichzelf af als man van aanzien.
Kunstenaars maakten in de renaissance
- anders dan in de middeleeuwen
- vaker zelfportretten.
Bekijk afbeelding 6. In dit zelfportret wordt de blik van de beschouwer nadrukkelijk naar het open raam met uitzicht op een berglandschap gestuurd. Dürer wil met dit doorkijkje iets vertellen over zichzelf.
Dürer maakte tijdens zijn reizen regelmatig aquarellen. Op afbeelding 7 zie je zo'n aquarel, Gezicht op Arco, dat hij maakte op zijn reis door Italië in 1495.
In 1521 reisde Dürer door de Nederlanden. In Antwerpen maakte hij kennis met de schilder Joachim Patinir (1480
- 1524). Dürer beschrijft deze kunstenaar in een van zijn dagboeken als "gut Landschaftmahler" (goede landschapsschilder). Patinir reisde zelf niet buiten de Nederlanden.
Op afbeelding 8 zie je een landschap van Patinir: Landschap met de heilige Hieronymus uit 1517. Op de voorgrond zie je de heilige die een doorn uit de poot van een leeuw haalt.
Het landschap op afbeelding 7 heeft Dürer zeer waarschijnlijk buiten, naar de waarneming geschilderd. Uit het schilderij op afbeelding 8 is af te leiden dat Patinir, anders dan Dürer, meer naar de fantasie heeft gewerkt.
Bekijk afbeelding 8. Dürer omschrijft Patinir in zijn dagboek als een "goede landschapsschilder" en daarmee als een kunstenaar die voor zijn tijd vernieuwend werk maakte.
Op afbeelding 9 zie je Het grote stuk gras, een aquarel geschilderd door Dürer. Op afbeelding 10 zie je een tekening in inkt en krijt van de renaissancekunstenaar Leonardo da Vinci: Ster van Bethlehem (deze titel verwijst naar een plant met die naam).
De werken zijn ongeveer rond dezelfde tijd gemaakt. Uit de werken is echter af te leiden dat Dürers benadering van de natuur verschilt van die van Da Vinci. Dürer wil vooral de schoonheid van Gods schepping weergeven. Da Vinci heeft met zijn tekening een wetenschappelijk doel.
Dürer leidde in Neurenberg een drukkerij waar hij ook zijn eigen prenten produceerde. Daarnaast reisde Dürer veel. Op die manier leverde hij met zijn werk een grote bijdrage aan de verspreiding van kennis over kunst en natuur door heel Europa. Toch werd hij, anders dan in Italië, in zijn eigen land veel minder gewaardeerd.
Vraag 13 2 punten
Geef twee voordelen die het werken met aquarelverf voor Dürer heeft tijdens zijn reis (vergeleken met het werken met olieverf).
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende voordelen: − (korte droogtijd) De droogtijd van aquarel is veel korter dan die van olieverf en dat is voordeliger dan de lange droogtijd van olieverf (wat onhandig is tijdens transport). − (tekenen in kleur) Aquarel leent zich goed voor het maken van een schets / tekening in kleur. (De verf droogt snel, waardoor relatief snel een nieuwe kleurlaag kan worden aangebracht.) − (eenvoudiger) Aquarel is een techniek die relatief weinig voorbereiding vraagt / weinig hulpmiddelen nodig heeft (water, pigment, gom). − (handzamer) De aquareltechniek leent zich goed voor papier, wat handzaam is bij transport, anders dan een schildering in olieverf op paneel of doek. per juist voordeel (1) (2)
2021, tijdvak 2: Mysterieuze materie
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 11 tot en met 17
De Franse kunstenaar Paul Gauguin werd aangetrokken door het pure leven zoals hij dat hoopte aan te treffen op eilanden in de Stille Oceaan. Hij vond deze 'primitieve' samenlevingen oorspronkelijker en eerlijker dan zijn eigen westerse cultuur. In 1891 verhuisde hij zelfs naar Tahiti. De bouwwerken en voorwerpen uit deze verre gebieden werden een inspiratiebron voor zijn werk.
Op afbeelding 11 zie je een beschilderd houtsnijwerk dat Gauguin in 1890 maakte. De titel, Soyez mystérieuses (Wees mysterieus), is linksboven in het hout gegraveerd. Bekijk afbeelding 11. Het werk heeft een geheimzinnige sfeer, die onder andere tot uiting komt in de manier waarop de natuur wordt voorgesteld. Zo is de maan, rechtsboven, deels voorgesteld als een vrouwenfiguur.
[figuur 3: zie het originele examen]
Gauguin werd geïnspireerd door niet-westerse kunst zoals wandreliëfs van boeddhistische tempels, waarvan je er een ziet op figuur 3. Dergelijke kunst vormde een belangrijke inspiratiebron voor Soyez mystérieuses.
Bekijk afbeelding 11.
Gauguin schreef veel brieven aan zijn collega-kunstenaars. Hij raadde hun aan om in hun werk niet alleen oog te hebben voor het oppervlakkige en zeker niet te vervallen in de "gruwelijke gekunsteldheid van de Academie voor Schone Kunsten".
Op afbeelding 12 zie je een voorbeeld van een dergelijk academisch werk: De geboorte van Venus (1879) geschilderd door Bouguereau. Bekijk afbeelding 12 en lees nog eens de woorden van Gauguin.
De kunstenaar Constantin Brancusi reisde in 1904 vanuit Roemenië naar Parijs. Hij werd aangetrokken door het levendige kunstklimaat aldaar en nam les aan de Academie. In 1908 werkte hij kort voor de beroemde beeldhouwer Rodin.
Op figuur 4 zie je een vroeg werk van Brancusi: Slaap (1908). Zowel uit de voorstelling als uit de bewerking van de steen is de invloed van Rodin af te leiden.
[figuur 4: zie het originele examen]
Bekijk figuur 4. De figuur in steen lijkt te slapen: de ogen zijn gesloten. Brancusi versterkt deze indruk van 'slapen' door een contrast aan te brengen in het marmer.
Tussen 1908 en 1909 maakte het werk van Brancusi een grote ontwikkeling door. Hij wilde zich onderscheiden van zijn beroemde leermeester Rodin. Op afbeelding 13 zie je Slapende muze uit 1910. Bekijk figuur 4 en afbeelding 13. Vergeleken met het hoofd op figuur 4 is het hoofd op afbeelding 13 sterk vereenvoudigd.
Afrikaanse maskers en andere etnografische voorwerpen waren belangrijke inspiratiebronnen voor kunstenaars zoals Brancusi. Ze werden verzameld en waren te zien bij de kunstenaars thuis, in het volkenkundig museum of in galeries in Parijs.
[figuur 5: zie het originele examen] Maskers, zoals het masker hiernaast, werden gewaardeerd om hun expressieve kwaliteit en veronderstelde magische kracht. Na de Eerste Wereldoorlog (1914
- 1918) raakte een veel breder publiek geïnteresseerd in 'primitieve kunst': Afrika kwam in de mode.
Op afbeelding 14 zie je Noir et blanche (Zwart en wit). De Amerikaanse fotograaf Man Ray maakte deze foto in 1926 voor het modetijdschrift Vogue. Man Ray was bevriend met Brancusi en ging om met dadaïsten en surrealisten.
Bekijk afbeelding 13 en afbeelding 14. Man Ray liet zich voor deze foto inspireren door Slapende muze van Brancusi. Maar uit de manier waarop het hoofd en het masker zijn gecombineerd blijkt vooral de invloed van het surrealisme, zoals het thema van de droom en het (onder)bewustzijn.
De foto werd in Vogue gepubliceerd met het onderschrift: "Gezicht van parelmoer en masker van ebbenhout".
Op afbeeldingen 15, 16 en 17 zie je This second Dreamer (Deze tweede dromer) uit 2017. Het is een bronzen beeld van de Afro-Amerikaanse kunstenaar Wangechi Mutu. Mutu groeide op in Kenia en volgde haar kunstopleiding in Amerika. In haar werk combineert zij invloeden van haar Afrikaanse achtergrond met invloeden uit de westerse kunst. This second Dreamer is een zelfportret.
Bekijk afbeelding 13, 15, 16 en 17. Mutu baseerde dit werk op Slapende muze van Brancusi (afbeelding 13). Het werk is echter een (zelf)portret.
Stelling: de titel This second Dreamer verwijst naar Mutu's persoonlijke geschiedenis.
Vraag 21 2 punten
Beschrijf
- welk contrast Brancusi aanbrengt in het marmer, en
- hoe hiermee de indruk van 'slapen' wordt versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (bewerking van de steen) Een groot deel van het marmer is grof uitgehakt (er zijn duidelijke sporen van het hakken zichtbaar) en een deel van het marmer is op een verfijnde manier bewerkt en gepolijst (dit vormt een deel van het gezicht) en/of er is een overgang te zien van een grove naar een fijne bewerking van het marmer (1)
- (indruk van slaap) Door dit contrast in bewerking lijkt het gezicht half verborgen te liggen in een kussen / een wolk / een droom en/of lijkt het gezicht weg te zakken in het ruwe / vormloze materiaal dat de slaap symboliseert (1)
2021, tijdvak 2: Tropisch modernisme
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 18 tot en met 22
Op afbeelding 18 en 19 zie je het museum voor moderne kunst in een voorstad van Rio de Janeiro (Brazilië). Het is ontworpen door de Braziliaanse architect Oscar Niemeyer (1907
- 2012). Het museum, dat werd geopend in 1996, is gebouwd op een rotspunt met uitzicht over een grote baai.
Niemeyer wilde dat het zou lijken alsof zijn gebouw "als een bloem uit de rots kwam". Bekijk afbeelding 18, 19 en 22.
Op figuur 6 zie je een doorsnede van het gebouw.
[figuur 6: zie het originele examen]
Het dak heeft een diameter van 50 meter en wordt op meerdere plekken ondersteund. Toch kan een dergelijke grote overspanning alleen gerealiseerd worden door het dak van een bepaald (samengesteld) materiaal te maken.
Oscar Niemeyer was tijdens het ontwerpen van dit gebouw sterk beïnvloed door de moderne architectuur van Le Corbusier. Op afbeelding 20 zie je Villa Savoye van Le Corbusier. De villa wordt beschouwd als een voorbeeld van modernistische architectuur.
Bekijk afbeelding 18, 19 en 20. Kenmerken van deze modernistische stijl zijn te herkennen in het gebouw van Niemeyer, zoals de sobere, strak uitgevoerde witte gevels.
Niemeyers architectuur werd door collega-architecten wel omschreven als "een tropische variant op het modernistische ideaal". Volgens de Engelse architect Norman Foster ontwierp Niemeyer vanuit de idee dat een schitterende vorm (schoonheid) vanzelf functioneel wordt. Daarmee draaide Niemeyer in de visie van Foster een belangrijk uitgangspunt van de modernistische ontwerppraktijk om.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Brazilië diende in 2016 als inspiratiebron voor de zogenaamde 'Cruise Collection 2017' van modehuis Louis Vuitton. Een cruisecollectie, ook wel vakantie- of reiscollectie genoemd, wordt in het voorseizoen uitgebracht en liefst op een bijzondere locatie gepresenteerd.
Op afbeelding 21a en 21b zie je twee ontwerpen uit deze collectie. Nicolas Ghesquière, die de collectie voor Vuitton ontwierp, was vol lof over de tropische uitstraling van Brazilië, over de "explosieve energie" en "dynamiek". Bekijk afbeelding 21a en 21b.
Vuitton koos Niemeyers museum uit als locatie om de cruisecollectie te presenteren. Op afbeelding 22 zie je de modellen op het toegangspad van het museum. Je ziet op afbeelding 19 het vervolg van hun looproute langs een slingerende baan van plastic kratten.
Niemeyers gebouw en de ligging ervan moeten voor Vuitton erg aantrekkelijk zijn geweest voor de presentatie van de cruisecollectie.
Vraag 28 2 punten
Noem
- het materiaal, en
- leg uit waarom dit materiaal wordt toegepast om een dergelijk grote overspanning te realiseren.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- gewapend beton / in beton gegoten staal (1)
- Het staal vangt / stalen staven vangen de grote trekkracht op die ontstaat bij een dergelijk grote overspanning met beton. / Het staal maakt het beton sterk genoeg om een dermate grote afstand te overbruggen (zonder dat het beton breekt) (1)
2021, tijdvak 3: Dubbelportretten
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 10 en 11
Op afbeelding 10 zie je twee portretten, die omstreeks 1482 zijn geschilderd door de Italiaanse kunstenaar Piero di Cosimo.
Vasari, een tijdgenoot van Piero die de levens van kunstenaars in de renaissance beschreef, noemde Piero "een zeer voortreffelijk schilder naar het leven" en merkte op dat bovengenoemde portretten "van een sprekende gelijkenis" zijn.
Bekijk afbeelding 10. De beide mannen zijn heel natuurgetrouw weergegeven, met duidelijke individuele kenmerken. Zo heeft bijvoorbeeld de man rechts zeer specifieke gelaatstrekken: een kromme neus en een vooruitstekende kin.
De schilder wil de indruk wekken dat beide mannen gelijktijdig en samen in een en dezelfde ruimte geschilderd zijn. Toch is dat niet zo. Eerst werd de man op het linker schilderij geportretteerd. Zijn vader, die je op het rechter schilderij ziet, is pas enkele maanden later geschilderd, nadat hij al gestorven was, waarschijnlijk naar een eerder gemaakte tekening.
Hoewel Piero moeite deed om van beide portretten één geheel te maken, kun je toch zien dat het hier om twee afzonderlijke schilderijen gaat. Beide hebben bijvoorbeeld een eigen kader.
Vader en zoon waren bekende architecten. De zoon was daarnaast ook beeldhouwer en militair ingenieur. De vader was tevens musicus. Deze veelzijdigheid beantwoordt aan een bepaald renaissance-ideaal.
De voorwerpen op de voorgrond, zoals de passer en de bladmuziek, verwijzen niet alleen naar een specifiek beroep of een specifieke vaardigheid. Kunsthistorici zien hierin ook een verwijzing naar het streven naar harmonie in de renaissance.
In de renaissance verandert de status van de kunstenaar ten opzichte van de periode daarvoor. De portretten op afbeelding 10 bewijzen dit.
Op afbeelding 11 zie je twee samengevoegde portretten die de Oostenrijkse kunstenaar Oskar Kokoschka schilderde in 1919. Links zie je de typograaf Hans Mardersteig en rechts zijn vriend de kunsthistoricus Carl Georg Heise.
Bekijk afbeelding 11. Hoewel Kokoschka de twee mannen in afzonderlijke kaders weergeeft, laat hij toch zien dat de mannen gerelateerd zijn aan elkaar.
Kokoschka probeert in een portret "het innerlijk te vinden".
Kokoschka benadrukt in het portret van Mardersteig (links) diens introverte, verlegen karakter en in het portret van Heise diens extraverte karakter.
De portretten op afbeelding 10 en 11 zijn beide in olieverf geschilderd. Di Cosimo en Kokoschka benutten elk een andere eigenschap van olieverf.
Kokoschka schilderde veel portretten. In kunstenaarskringen oogstte hij veel bewondering, maar bij het grote publiek was hij niet populair.
Vraag 17 2 punten
Geef voor beide kunstenaars aan welke eigenschap van olieverf ze hebben benut. Geef steeds aan welk effect ermee is bereikt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Di Cosimo maakt gebruik van het feit dat olieverf langzaam droogt. Het effect is dat hij daardoor geleidelijke / vloeiende overgangen (van licht naar donker) kan maken, waardoor het realisme vergroot wordt en/of waardoor hij heel verfijnd (gedetailleerd) kan schilderen (1)
- Kokoschka maakt gebruik van het feit dat olieverf massa heeft en pasteus kan worden opgebracht. Hierdoor zijn de penseelstreken goed te zien, wat een expressief / ruw effect geeft (1)
2021, tijdvak 3: Beelden op straat
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16
Op figuur 4 hieronder zie je de Duitse kunstenaar Stephan Balkenhol aan het werk in zijn atelier. Hij legt de laatste hand aan een beeld.
[figuur 4: zie het originele examen]
Uit de foto kun je afleiden hoe dit beeld technisch tot stand is gekomen.
Op afbeelding 12 zie je een vergelijkbare kop en op afbeelding 13 zie je een ander beeld van Balkenhol. Het zijn geen portretten van specifieke personen. De figuren van Balkenhol zijn altijd doorsnee-mensen, gewone mannen die iedereen zouden kunnen voorstellen.
Op figuur 5 zie je de kop van afbeelding 12 zoals hij in een galerie te zien was.
[figuur 5: zie het originele examen]
In 1992 werd de kop tijdelijk in het centrum van Londen geëxposeerd. In de rivier de Theems staan nog rode pijlers van een oude brug. Op afbeelding 12 zie je hoe de pijlers als sokkel dienden voor het beeld van Balkenhol.
Je zou kunnen zeggen dat deze speciale buitenlocatie een betere plaats is om het beeld tentoon te stellen dan een museumzaal of galerie.
Op afbeelding 14 zie je een bushalte die de Tsjechische kunstenaar David Cerny in 2005 maakte voor de stad Liberec. Afbeelding 15 is een detail. De kop die je op het detail ziet is
- in tegenstelling tot die van Balkenhol
- wél een portret: het stelt een nazipoliticus voor die in Liberec is geboren.
Cerny's bushalte kan vervreemdend genoemd worden.
Cerny rekent hier af met een gehaat politicus. Zijn bushalte kan als een negatief monument worden beschouwd, een schandpaal, een 'anti- monument'.
Op afbeelding 16 zie je het monument voor de vermoorde Nederlandse filmregisseur Theo van Gogh, dat Jeroen Henneman in 2006 maakte. De Schreeuw is 4,5 meter hoog en bestaat uit zes delen roestvrij staal.
Henneman noemt het beeld "een staande tekening".
Theo van Gogh was een spraakmakend filmregisseur en columnist. Het beeld van Henneman heeft verschillende betekenislagen. Het kan gezien worden als een monument voor de vrijheid van meningsuiting. Maar het verwijst tevens naar de moord en naar het feit dat Van Gogh films maakte.
De beelden op afbeelding 14 en 16 zijn beide gemaakt ter nagedachtenis aan een persoon. Beide beelden kun je als een statement opvatten: op een kunstzinnige manier wordt iets verteld over de persoon en het bijbehorende verhaal.
Vraag 19 2 punten
Leg in drie stappen uit hoe dit beeld is gemaakt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de drie volgende stappen bevatten: − Eerst is een boomstam van de schors ontdaan en/of bijgezaagd tot een hanteerbare basisvorm. − Vervolgens is de vorm van de kop gebeiteld, of: met een beitel is de vorm van de kop uitgehakt (de beeldhouwershamer waarmee op de beitel wordt geslagen staat op de grond). − Daarna is de kop beschilderd. indien drie antwoorden juist (2) indien twee antwoorden juist (1) indien minder dan twee antwoorden juist (0) (2)
Vraag 24 2 punten
Noem twee kenmerken waardoor het beeld op een tekening lijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het is (nagenoeg) tweedimensionaal: een plat, vlak werk dat je eigenlijk maar van twee kanten goed kunt bekijken (1)
- Het bestaat uit een aantal (contour)lijnen of lineaire elementen (en lineaire tussenruimtes) (1)
2021, tijdvak 3: Design en leven
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22
In 1919 werd het Bauhaus opgericht door Walter Gropius. Het was een nieuwe opleiding voor kunstenaars, vormgevers en architecten. In een manifest riep Gropius kunstenaars op om niet langer "kunst te maken", maar zich te wijden aan "het samen bouwen en ontwerpen van het dagelijks leven". Om aan een breed publiek duidelijk te maken waar de opleiding voor stond, werd in 1923 een grote tentoonstelling georganiseerd met Bauhausontwerpen.
Er werd ook architectuur tentoongesteld. De schilder Georg Muche, zelf docent aan het Bauhaus, ontwierp de eengezinswoning Haus am Horn. Je ziet het huis op afbeelding 17. Op afbeelding 18 zie je een deel van de kinderkamer.
Bekijk afbeelding 17 en 18. Het huis, waarvan de kamers waren ingericht met Bauhausontwerpen, werd gepresenteerd als een 'modelwoning'.
Bekijk afbeelding 19. Op afbeelding 19 zie je de wieg die Peter Keler ontwierp voor de kinderkamer van Haus am Horn. De wieg is gemaakt van hout, ijzer en vlechtwerk, en is een voorbeeld van modernistische vormgeving.
Gropius zag het als een uitdaging om goed vormgegeven producten uiteindelijk industrieel te kunnen vervaardigen. Zijn doel was om meubelen zo te ontwerpen dat ze vrij eenvoudig in grote oplagen konden worden geproduceerd.
De wieg op afbeelding 19 is gemaakt in de houtwerkplaats van Bauhaus. Toch lijkt Keler in zijn ontwerp al rekening te hebben gehouden met de mogelijkheid om het ontwerp machinaal te kunnen produceren.
[figuur 6: zie het originele examen]
Op figuur 6 zie je een foto van een werkbespreking met studenten van de vooropleiding (Vorkurs) van het Bauhaus. In deze lessen stond het ontwikkelen van materiaal-, kleur- en vormgevoel centraal.
Bauhaus-student Alma Buscher ontwierp voor de kinderkamer van Haus am Horn een 'bouwspel'. Je ziet dit spel op afbeelding 20. Zij wilde met dit spel vormonderzoek en creativiteit bij kinderen bevorderen.
Afbeelding 20 en bekijk figuur 6. Je kunt stellen dat Buscher met haar 'bouwspel' kinderen uitdaagt om vorm- en kleuronderzoek te doen op een manier waarop de Bauhaus- studenten dit zelf ook deden.
Ook vormgevers van nu zijn voortdurend op zoek naar nieuwe vormen en materialen. Ze houden zich vaak bezig met vraagstukken als: hoe kun je duurzame producten maken? Vormgever Eric Klarenbeek heeft onderzoek gedaan naar een schimmel: mycelium. Mycelium is het netwerk van draden dat zorgt voor de groei van paddenstoelen. De schimmel fungeert als een natuurlijke lijm die vezels groenafval (biomassa) met elkaar verbindt.
Op afbeelding 21 zie je hoe je met behulp van een schimmel een lampenkap kunt maken. De biomassa wordt eerst 'geactiveerd' door hem nat te maken en te vermengen met het mycelium. Daarna wordt dit mengsel aangebracht in een mal. De schimmelgroei die zo ontstaat, wordt tot stilstand gebracht door het product te laten drogen. De vorm wordt dan hard.
Bekijk afbeelding 21. Schimmels associeer je niet direct met een designproduct.
Klarenbeeks onderzoek leidde tot de oprichting van het label Krown-design, dat producten op basis van schimmels op de markt brengt, zoals geluidspanelen en verpakkingsmaterialen. Daarnaast biedt het label onder de noemer Grow-It-Yourself (GIY) online enkele 'groei-het-zelf- pakketten' aan. Zo ook voor de bureaulamp die je ziet op afbeelding 22.
Elk GIY-pakket bevat alle benodigde schimmels, materialen en een handleiding om bijvoorbeeld een bureaulamp, een bloempot of verpakkingsmateriaal te maken.
Werk van Eric Klarenbeek was in 2017 te zien op de tentoonstelling Change the system (Verander het systeem) in museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. Hier waren werken of liever ideeën van de nieuwste generatie Nederlandse ontwerpers te zien. Samensteller van de tentoonstelling, Annemartine van Kesteren, stelt dat "het design [van deze nieuwe generatie ontwerpers] inspireert, de verbeelding in gang zet en met nieuwe oplossingen kan komen".
Ditzelfde gold in feite ook voor de Bauhaus-tentoonstelling in 1923. Toch verschilt de huidige visie op 'het leven vormgeven', zoals getoond in Rotterdam, op een bepaald punt sterk van die van de Bauhaus- ontwerpers ten tijde van de tentoonstelling in 1923.
Vraag 29 2 punten
Geef twee aspecten van het ontwerp op afbeelding 19 die wijzen op de mogelijkheid om het machinaal te kunnen produceren.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (vorm) De wieg bestaat uit eenvoudige vormen (driehoeken, rechthoeken, cilinder, cirkel) die uit standaardplaten en -balken gezaagd kunnen worden en/of van ijzeren buizen gemaakt kunnen worden. − (constructie/montage) De onderdelen zijn eenvoudig te monteren (twee rechthoeken en twee driehoeken op een cilinder, en dit geheel wordt vastgehouden door twee cirkels). − (kleuren) De afzonderlijke onderdelen hebben elk een eigen kleur, waardoor ze per onderdeel in één keer / één kleur geschilderd kunnen worden. per juist antwoord (1) (2)
2019, tijdvak 1: Onder water
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 13
Op afbeelding 1 zie je het baptisterium van Pisa uit 1153. Een baptisterium is een doopkapel. Dopen is een religieus inwijdingsritueel waarbij iemand wordt ondergedompeld in een bad met water of waarbij het hoofd van iemand met een beetje water wordt overgoten.
In 1153 werd begonnen met de bouw van de doopkapel in romaanse stijl. De loggia
- een ondiepe zuilengalerij
- en de koepel werden pas later toegevoegd, aan het begin van de veertiende eeuw. Deze zijn in gotische stijl gebouwd.
Bekijk afbeelding 1. Het onderste deel van de doopkapel is gebouwd in romaanse stijl.
Vergeleken met het onderste deel lijkt het bovenste, gotische deel van het exterieur luchtiger.
Op afbeelding 2 zie je het interieur van het baptisterium met onder in de foto het marmeren doopvont. Bij de doop wordt het doopvont gevuld met water. Dit doopvont is groot genoeg om iemand helemaal in onder te dompelen. Op afbeelding 3 zie je het doopvont van dichtbij.
Bekijk afbeelding 2 en 3. Het doopvont neemt binnen dit baptisterium een belangrijke plek in. Dit blijkt onder andere uit de vormgeving van het interieur.
Het doopvont heeft een achthoekige vorm. De achthoek verwijst naar de wederopstanding van Christus na zijn dood. Vanwege die symboliek wordt de achthoek vaak gebruikt als grondplan voor een baptisterium of doopvont.
Op afbeelding 4 en 5 zie je het Zuiderbad, een overdekt zwembad in Amsterdam. Het gebouw dateert van 1897. In die tijd was het een rijwielschool, een hal waar je kon leren fietsen. In 1908 sloot de school en stond het gebouw enkele jaren leeg. De arts Otto Lanz kwam op het idee om in dit gebouw een zwembad te maken. In die tijd droeg een zwembad bij aan een betere hygiëne en gezondheid van de bevolking.
[figuur 1: zie het originele examen]
Op figuur 1 zie je het interieur met de oorspronkelijke ijzeren dakconstructie van het gebouw. Die constructie biedt praktische voordelen voor (de aanleg van) een zwembad.
In de negentiende eeuw grepen veel architecten terug op stijlen uit het verleden. Elk gebouwtype kreeg bij voorkeur een neostijl die paste bij de functie van het gebouw. Zo werden kerken uitgevoerd in een neogotische stijl en bestuursgebouwen in een neoclassicistische stijl.
Bekijk afbeelding 4 en 5. Het exterieur van dit gebouwtype, een fietshal of later dus overdekt zwembad, laat juist een mengelmoes van stijlen zien met kenmerken van bijvoorbeeld de gotiek en de renaissance.
Zwemmen in dit Zuiderbad was in eerste instantie bedoeld voor de gegoede burgerij. Aan het interieur werd dan ook extra aandacht besteed, zoals aan de fontein die je ziet op afbeelding 6 en 7.
Bekijk afbeelding 6 en 7. De fontein van het Zuiderbad straalt luxe uit.
Op afbeelding 8, 9 en 10 zie je het Noorderparkbad te Amsterdam. Het zwembad, ontworpen door de Architekten Cie., opende in 2016. Een verslaggever van Het Parool was erg onder de indruk van het nieuwe bad en schreef: "Het Noorderparkbad is het mooiste van de wereld. Het is een ode aan de waterdruppel."
Het meest opvallende element van dit gebouw zijn de gordijnen van geweven staal. Je ziet een gordijn meer in detail op figuur 2 en figuur 3.
figuur 2 figuur 3
Via deze stalen gordijnen stroomt overtollig regenwater van het dak naar beneden. Het wordt opgevangen in goten en deels hergebruikt voor het spoelen van toiletten en
- na zuivering
- als zwemwater.
Bekijk afbeelding 9 en 10 en figuur 2 en 3. De vormgeving van de stalen gordijnen roept associaties op met water.
Bekijk afbeelding 8, 9 en 10. De gordijnen maken de overgang tussen het gebouw en de parkachtige omgeving voor het oog minder hard.
Op afbeelding 11 zie je de buitenbaden en ligweides van het Noorderparkbad. Het zwembad wil een ontmoetingsplek zijn.
Het Zuiderbad werd oorspronkelijk opgericht met het doel om bij te dragen aan een gezonde manier van leven van burgers. Dit geldt ook voor het Noorderparkbad, maar de invulling van dit doel
- gezond leven
- verschilt. Bekijk afbeelding 4 tot en met 11.
Op figuur 4 zie je Swimming Pool (Zwembad) van de Argentijnse kunstenaar Leandro Erlich. Hij maakte dit werk voor Museum Voorlinden in Wassenaar. Het werk bestaat uit een grote rechthoekige bak afgedekt met een transparante glasplaat. Op deze glasplaat is een laagje water (6 cm diep) aangebracht.
[figuur 4: zie het originele examen]
Op het eerste gezicht ziet dit zwembad in deze museumzaal er heel vanzelfsprekend uit.
Op afbeelding 12 zie je het zwembad van boven en op afbeelding 13 zie je het zwembad van binnenuit. De mensen die in het zwembad staan hebben toegang tot het bad via een ingang die een verdieping lager ligt.
Of de beschouwer nu van buiten af op het zwembad kijkt of onder in het bad staat en naar boven kijkt, op beide plekken ervaart de beschouwer een gevoel van vervreemding.
Vraag 5 2 punten
Leg uit welke twee voordelen de ijzeren dakconstructie biedt voor dit zwembad.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De ijzeren constructie maakt skeletbouw mogelijk, waardoor de zijmuren (niet dragend hoeven te zijn en) grote ramen kunnen bevatten en/of maakt het plaatsen van glas in het dak mogelijk waardoor veel daglicht kan binnenvallen (voordeel) (1)
- De ijzeren constructie is zo sterk dat het mogelijk is om één grote ruimte te overspannen / een hal te overkappen zonder pilaren te plaatsen, en dat maakt de aanleg van een groot zwembad mogelijk (voordeel) (1)
2019, tijdvak 1: De zondvloed
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 19
Op afbeelding 14 zie je een miniatuur uit een dertiende-eeuws manuscript met de voorstelling van de ark van Noach. Het verhaal van de ark van Noach komt uit de Bijbel. Noach krijgt van God de opdracht een ark (een woonschip) te bouwen. De ark moet zo groot zijn dat daarop, naast de familie van Noach, van elke diersoort één mannetje en één vrouwtje past.
Uit onvrede over wat de mens op aarde aanricht, is God van plan om de aarde te laten overstromen. Dit wordt 'de zondvloed' genoemd. Iedereen verdrinkt, behalve Noach en alle andere mensen en dieren die aan boord van de ark zijn.
Afbeelding 14 laat een moment vóór de zondvloed zien: een engel helpt de dieren bij het binnengaan van de ark. Afbeelding 15 verbeeldt een moment tijdens de zondvloed. Vergelijk afbeelding 14 en 15. Aan de verbeelding van het water kun je het verschil zien tussen het moment vóór en tijdens de zondvloed.
Bekijk afbeelding 14. Aan boord van de ark bevindt zich een groot aantal mensen en dieren. De maker van deze miniatuur wilde die enorme hoeveelheid laten zien en tegelijk de voorstelling overzichtelijk houden.
Op afbeelding 16 zie je ook een voorstelling van de ark van Noach. Hier betreft het een miniatuur uit een laatveertiende-eeuws manuscript. De voorstelling op afbeelding 16 is levensechter dan die op afbeelding 14. Dit komt onder andere door de ruimteweergave.
Miniaturen zoals die op afbeelding 14, 15 en 16 werden niet gemaakt met het doel om een levensechte weergave van de werkelijkheid te geven. Ze dienden een ander doel.
Op afbeelding 17 zie je Sneeuwstorm
- stoomboot bij de monding van een haven (die noodsignalen afgeeft in ondiep water) uit 1842 van de Engelse schilder William Turner. Turner was gefascineerd door storm op zee en ook door technologische uitvindingen, zoals de stoommachine die een nieuw type boot aandreef.
Bekijk afbeelding 17. Turner schildert het meest hevige moment van een storm op zee.
Turner versterkt het stormachtige effect door zijn manier van schilderen.
Bekijk afbeelding 17. Het onderwerp van dit schilderij past bij een visie op de natuur die kenmerkend was voor de romantiek.
Op afbeelding 18 en 19 (detail) zie je een werk uit 2014 van de Chinese kunstenaar Cai Guo-Qiang. Dit werk bestaat uit een oude vissersboot waarop 99 levensgrote replica's van dieren zijn geplaatst. De boot vaart over een rivier die ernstig is vervuild naar een verderop gelegen galerie.
Bekijk afbeelding 18 en 19. Dit werk roept associaties op met het verhaal van de ark van Noach.
Zowel in de miniatuur met de voorstelling van de ark van Noach als in het werk van de Chinese kunstenaar, speelt de dreiging door water een grote rol. In beide gevallen is de mens de oorzaak van het onheil. Er is echter een groot inhoudelijk verschil tussen beide werken.
Guo-Qiang laat de boot met dieren over de vervuilde Huangpu-rivier varen, op weg naar de galerie waar zijn werk tentoongesteld wordt. Bewering: door deze tocht werkt dit kunstwerk effectiever als protestmiddel dan wanneer de kunstenaar de boot rechtstreeks in de galerie geplaatst had.
Vraag 19 3 punten
Noem, steeds met een voorbeeld, drie manieren van schilderen die Turner gebruikt om het stormachtige effect te versterken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De expressieve / felle toets versterkt het woeste / striemende effect van de storm. − Het schilderen in verschillende (soms haaks op elkaar staande) richtingen versterkt het effect van wervelende storm / een woeste doorgaande beweging. − Het witte hoogsel suggereert witte schuimkoppen / striemende sneeuw en versterkt het effect van een woeste (sneeuw)storm op zee. − Het werken in transparante en/of overlappende lagen versterkt het wild samengaan van windvlagen, striemende sneeuw en opspattend zeewater / versterkt het allesomvattende effect van de storm. per juist antwoord (1) (3)
2019, tijdvak 1: Boodschap in een fles
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 25
Op afbeelding 20 zie je een kristallen karaf met een stop, ontworpen door de Nederlandse glaskunstenaar A. D. Copier (1901-1991). Het ontwerp dateert van 1963. De karaf is bedoeld om water of wijn uit te schenken.
De vormgeving van de karaf doet denken aan vloeistof, zoals water.
Bekijk afbeelding 20. De karaf is een voorbeeld van modernistische vormgeving.
[figuur 5: zie het originele examen]
Op figuur 5 zie je de stop van de karaf. De stop is zo ontworpen dat de hals van de karaf er goed mee wordt afgesloten.
Op afbeelding 21 zie je een plastic wegwerpflesje met bronwater. Het flesje wordt in grote hoeveelheden geproduceerd en verkocht. Bekijk afbeelding 21. Het ribbelpatroon op de fles is gebaseerd op de beweging van water.
De ribbels in het flesje hebben ook een praktische functie.
figuur 6 figuur 7
Op figuur 6 (links) zie je een reclame-affiche voor mineraalwater van het merk Spa uit 1931 door de Franse ontwerper Jean d'Ylen. Op figuur 7 (rechts) zie je het veel later ontworpen logo voor SPA.
Bekijk figuur 6 en 7. Veel bedrijven kiezen ervoor om het logo van hun merkproduct te vereenvoudigen.
Op afbeelding 22 zie je een drinkfles van de Nederlandse ontwerper Rinke van Remortel. Met dit ontwerp won hij de prijsvraag die het bedrijf Dopper in 2010 had uitgeschreven voor een herbruikbare drinkfles voor kraanwater. Het bedrijf wil met dit soort drinkflessen het wegwerpen van plastic flessen tegengaan.
De fles bestaat uit drie delen: het grote blauwe deel, het witte deel en de blauwe dop. Dit systeem heeft voordelen voor de gebruiksfunctie.
De Dopper is verkrijgbaar in verschillende kleuren en is ook te bestellen met een persoonlijke opdruk op het witte deel (afbeelding 23). Deze variaties in kleur en opdruk bieden de consument voordelen voor het gebruik. Zo kan de consument een kleur kiezen die past bij zijn of haar outfit.
De internationale organisatie Join the Pipe produceert ook herbruikbare waterflessen, zoals het prijswinnende ontwerp van Mark Schulte uit 2009. Je ziet dit ontwerp waterflessen op afbeelding 24.
Afbeelding 25 is afkomstig van de website van Join the Pipe. De organisatie omschrijft haar doelstellingen als volgt: "Het doel is om iedereen, overal ter wereld, van schoon drinkwater te voorzien en het gebruik van milieuvervuilend voorverpakt water (zoals plastic wegwerpflessen) tegen te gaan. Van de opbrengst van de Join the Pipe- producten zoals de duurzame drinkwaterflesjes, Join the Pipe (horeca)- water en kraanwatertappunten, worden water- en sanitaire voorzieningen, zoals drinkwaterputten in ontwikkelingslanden als Afrika en Azië gefinancierd."
Het ontwerp van Schulte is gebaseerd op het idee van een waterleiding. Bekijk afbeelding 24 en 25.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
In het ontwerp van Schulte ligt de nadruk meer op de inhoudelijke betekenis van de waterfles voor de organisatie dan op de gebruiksfunctie van de waterfles.
Op figuur 8 zie je een logo dat Join the Pipe in haar campagne gebruikt om wereldwijd aandacht te vragen voor de problematiek rond schoon drinkwater.
[figuur 8: zie het originele examen]
De organisatie promoot haar project met de woorden: "Dit is het eerste sociale netwerk van kraanwaterdrinkers met als droom het bouwen van de langste waterleiding om zo iedereen, overal ter wereld, van schoon drinkwater te voorzien." Het logo draagt de maatschappelijke doelstelling van de organisatie uit.
Vraag 26 1 punt
Leg uit waardoor juist deze vormgeving ervoor zorgt dat de hals goed wordt afgesloten.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- een van de volgende: − De kleine bolvormen passen in de hals en zorgen ervoor dat de grote bolvorm op de hals blijft zitten / niet van de hals rolt. − De kleine bolvormen zorgen voor gewicht zodat de stop de hals goed afsluit (en er geen stof of zuurstof in de fles kan komen). (1)
Vraag 28 2 punten
Noem twee praktische functies van de ribbels.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De ribbels zorgen voor meer grip als je de fles vasthoudt (1)
- De ribbels zorgen voor meer stevigheid in de opbouw van de fles (1)
Vraag 29 2 punten
Geef twee belangrijke redenen voor deze vereenvoudiging.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende redenen: − Het logo is daarmee kernachtiger (krachtiger) en zodoende makkelijker te onthouden / sneller herkenbaar. − Het logo is daardoor op meer manieren toepasbaar, bijvoorbeeld op klein formaat en/of in een kleur. − Het logo is daardoor eenvoudiger te reproduceren (simpele druktechnieken). − Het logo is daardoor abstracter / minder tijdsgebonden (minder gauw gedateerd). per juiste reden (1) (2)
Vraag 30 2 punten
Noem drie voordelen van dit systeem voor de gebruiksfunctie.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Het witte deel met blauwe dop kan als losse drinkbeker gebruikt worden. − De blauwe dop kan gebruikt worden als afsluiting van de fles én als voetje voor de beker (zodat deze kan staan). − De fles kan van binnen goed schoongemaakt worden. − De fles kan op hygiënische wijze gedeeld worden met een ander (de een neemt een slok uit de fles en de ander uit de beker). − Als je een onderdeel kwijtraakt / een onderdeel kapotgaat, kun je het vervangen (zonder dat je de hele fles hoeft te vervangen). indien drie antwoorden juist (2) indien twee antwoorden juist (1) indien minder dan twee antwoorden juist (0) (2)
2019, tijdvak 2: Waterlelie, water, waterlicht
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9
Op afbeelding 1 zie je Impression, soleil levant (Impressie, zonsopgang) van de Franse schilder Claude Monet. Hij schilderde het aan de haven van Le Havre.
Bekijk afbeelding 1. Het schilderij riep bij de presentatie ervan op de eerste tentoonstelling van de impressionisten in Parijs (1874) heftige reacties op. Veel bezoekers en (kunst)critici vonden dat dit werk niet voldeed aan de eisen van de Academie.
In 1883 betrok Monet een huis met een groot atelier in Giverny, op het platteland buiten Parijs. De schilder legde er een grote tuin aan met een vijver waarin hij verschillende soorten waterlelies liet groeien.
De vijver met waterlelies was voor Monet een onuitputtelijke bron van inspiratie. Hij schilderde wel 250 varianten op dit onderwerp.
De vijver in Giverny vormde de belangrijkste inspiratiebron voor Monets monumentale serie: Les Nymphéas (De waterlelies). Op afbeelding 2 en 3 zie je twee schilderijen uit deze serie, die in totaal acht doeken omvat. Monet werkte eraan van 1914 tot aan zijn dood in 1926. Op figuur 1 zie je Monet in zijn atelier in Giverny, met op de achtergrond enkele doeken uit deze serie.
[figuur 1: zie het originele examen]
Van Monet is bekend dat hij bij voorkeur in de open lucht schilderde. Uit bovenstaande foto is echter af te leiden dat Monet deze serie waterlelies in zijn atelier in Giverny maakte.
Bekijk figuur 1. Voor het maken van deze serie schilderijen bood het atelier in Giverny Monet een aantal voordelen ten opzichte van het werken in de open lucht.
Bekijk afbeelding 2, 3 en het detail op afbeelding 4. In elk schilderij wordt een enorme ruimte gesuggereerd.
Aan het eind van zijn leven schonk Monet de acht werken aan de stad Parijs. Hij bedacht zelf hoe de werken tentoongesteld moesten worden, namelijk verdeeld over twee ovale ruimtes.
Op afbeelding 5 zie je een van deze twee ovale ruimtes in het museum in Parijs, waar de werken tentoongesteld zijn precies zoals Monet het heeft gewild.
Bekijk afbeelding 5. Het tentoonstellingsplan van Monet gaat ervan uit dat de beschouwer helemaal kan opgaan in de schilderijen.
Les Nymphéas van Monet is wereldberoemd. In de kunstgeschiedenis wordt deze serie soms genoemd als een voorloper van het abstract expressionisme van na de Tweede Wereldoorlog. Op figuur 2 zie je een voorbeeld van zo'n abstract expressionistisch werk.
[figuur 2: zie het originele examen]
Jackson Pollock, Autumn Rhythm Number 30, 1950, 266 x 525 cm
Bekijk afbeelding 2 en 3.
Op figuur 3 zie je Sticky Water (2015) van de Engelse kunstenaar Claire Harvey. Op afbeelding 6 en 7 zie je enkele details van het werk. Het bestaat uit kleine stukjes plakband waarop met acrylverf in miniatuur mensen getekend zijn. De stukjes plakband worden verspreid op een doek of op een deel van een muur aangebracht.
[figuur 3: zie het originele examen]
Claire Harvey, Sticky Water, 360 x 600 cm
Op enige afstand van het werk doet de voorstelling denken aan een groep badgasten op een strand (zie figuur 3). Meer van dichtbij bekeken lijkt het een voorstelling van een groep mensen in een ondergelopen gebied. Bekijk afbeelding 6 en 7.
Bekijk figuur 3 en afbeelding 6 en 7. Het werk lijkt zowel plat als ruimtelijk.
Sticky Water zou je kunnen interpreteren als een werk over de vergankelijkheid van de mens.
Op afbeelding 8 en 9 zie je de installatie Waterlicht van Studio Roosegaarde. De installatie bestaat uit nevel- en lichteffecten en werd in
2015 tijdelijk gerealiseerd op het Museumplein in Amsterdam. De golvende blauwe lijnen werden een meter boven de mensen geprojecteerd. Doel van de installatie was te laten zien tot waar het water zou komen als de dijken zouden breken.
De installatie werd door sommige aanwezigen ervaren als "droomachtig en beklemmend tegelijk". Bekijk afbeelding 8 en 9.
Daan Roosegaarde van Studio Roosegaarde zegt: "Waterlicht laat je ervaren hoe Nederland eruit zou zien zonder waterwerken, als een virtuele overstroming. Innovatie zit in ons landschap, we zijn het alleen een beetje vergeten."
Stelling: Studio Roosegaarde slaagt erin om met Waterlicht mensen bewust te maken van de noodzaak om Nederland te beschermen tegen overstromingen als gevolg van klimaatverandering.
Vraag 3 3 punten
Noem drie voordelen die dit atelier Monet bood voor het maken van deze serie schilderijen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende voordelen: − (formaat) Het grote atelier biedt ruimte aan schilderijen van zo'n groot formaat (buiten op grote doeken schilderen is lastig, omdat ze bijvoorbeeld wind vangen). − (bescherming) Het maken van zulke grote schilderijen kost veel tijd en dan biedt het atelier bescherming (mag niet nat/vies worden). − (meerdere werken) Monet werkte aan meerdere schilderijen tegelijkertijd (er staan er meer opgesteld in zijn atelier) en zo kon hij meer werken kwijt / versies vergelijken. − (materiaal) Monet heeft in een dergelijk groot atelier veel materiaal direct bij de hand. − (droogtijd) Olieverfschilderijen hebben een lange droogtijd. Het atelier biedt dan voldoende ruimte en bescherming om de doeken te laten drogen (buiten kost dat veel tijd en zijn de schilderijen kwetsbaar). − (afstand nemen) In het grote atelier kan Monet de schilderijen lange tijd goed van een afstand bekijken (buiten is dat mogelijk moeilijker). per juist voordeel (1) (3)
2019, tijdvak 2: Doop in de Jordaan
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 10 tot en met 15
Op figuur 4 zie je bronzen deuren die de Italiaanse beeldhouwer Bonanno Pisano rond 1180 maakte voor de Dom van Pisa. De 22 reliëfs verbeelden het leven van Christus, onder andere de doop van Christus in de rivier de Jordaan. Deze voorstelling is hieronder aangegeven met een pijl.
[figuur 4: zie het originele examen]
Op afbeelding 10 zie je dit reliëf met de doop van Christus in de Jordaan. Rechts op de oever staat Johannes de Doper, links staan twee engelen met de kleren van Christus in hun handen. Linksboven in het reliëf staat 'baptīzat', wat 'doop' betekent.
Bekijk afbeelding 10. Van Christus is alleen zijn hoofd zichtbaar. Toch valt Christus direct op.
De manier waarop de ruimte in dit bronzen reliëf is weergegeven, is kenmerkend voor de vroege middeleeuwen.
Op afbeelding 11 tot en met 15 zie je het doopvont dat bronsgieter Reinier van Hoei in 1107 vervaardigde voor de kloosterkerk in Luik. Dit geelkoperen doopvont is uit één stuk gegoten. Op afbeelding 11 zie je de doop van Christus in de Jordaan met links Johannes de Doper en rechts de engelen.
Bekijk afbeelding 11. De voorstelling bevat veel symboliek, zoals de aureolen om de hoofden van de engelen, Christus en Johannes, die staan voor de heiligheid van de figuren.
Vergelijk afbeelding 10 en afbeelding 11. De doopscène op afbeelding 11 is, vergeleken met die van Pisano op afbeelding 10, levensechter.
Op afbeelding 14 en 15 zie je een andere doopscène. Johannes doopt twee heidenen, niet-gelovige jonge mannen. Hier gaat het om gewone stervelingen die door Johannes worden gedoopt.
Bekijk afbeelding 14 en 15. Anders dan op afbeelding 11 benadrukt de kunstenaar hier het meer alledaagse karakter van de gebeurtenis.
Bekijk afbeelding 11 tot en met 15. De verschillende voorstellingen op het doopvont vormen samen een vloeiende opeenvolging van scènes.
Vanwege de meesterlijke uitvoering wordt dit doopvont een van de zeven kunstwonderen van België genoemd.
Het is bijzonder dat de naam van de middeleeuwse maker, Reinier van Hoei, bekend is.
Vraag 18 2 punten
Geef twee redenen waarom de uitvoering zo meesterlijk is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende redenen: − De oorspronkelijke basisvorm (in was) is verfijnd / met veel details / veel fraaie tekening vormgegeven. − Het enorme doopvont is gegoten uit één stuk. Het risico dat deze grote ronde vorm (met veel hoog reliëf / uitstekende delen) stukgaat, is groot. − Het gieten van een basisvorm met veel fijne details / tekening is heel complex / moeilijk (in verband met het verwijderen van de mal). per juiste reden (1) (2)
2018, tijdvak 1: Een superpassage
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Halverwege de negentiende eeuw verschenen in Parijs winkelpassages waar gegoede burgers kleding en luxe etenswaren konden kopen en waar ze bijvoorbeeld een grand café konden bezoeken. Dit winkelconcept werd al snel in heel West-Europa nagevolgd.
In Nederland werd de eerste winkelpassage, de Passage, in 1879 gebouwd in Rotterdam, door architect J.C. van Wijk. Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je de Passage. Op figuur 2 zie je enkele winkels uit deze passage met daarboven enkele appartementen.
De winkelpassage was een groot succes.
In de negentiende eeuw werd niet langer alleen door architecten gebouwd, maar ook steeds vaker door ingenieurs. Zij hadden een ander uitgangspunt (dan architecten) en hun nieuwe bouwwijze verschilde dan ook van die van de architecten. De Passage is een combinatie van de traditionele en de nieuwe manier van bouwen door deze verschillende specialisten.
Bekijk figuur 1 en figuur 2 op de pagina hiernaast. De gevels zijn door een architect ontworpen en het dak door een ingenieur.
De Passage is in 1940 bij het bombardement op Rotterdam vernietigd. Pas in 2014 kwam in het centrum van de stad een gebouw met een vergelijkbare functie: de Markthal. Je ziet het gebouw op afbeelding 1. Deze 'superpassage' werd gebouwd door het Rotterdamse architectenbureau MVRDV onder leiding van Winy Maas.
De gemeente Rotterdam gaf opdracht voor een overdekte markthal en wilde ook meer woningen en parkeerruimte in de binnenstad
- een locatie waar de grondprijs hoog is.
[figuur 3: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 1 en de dwarsdoorsnede op figuur 3. Winy Maas draagt met zijn ontwerp een oplossing aan voor alle drie de kwesties
- wonen, parkeren en overdekt winkelen
- en houdt daarbij ook rekening met de hoge grondprijs.
Als je de hal binnengaat zie je een enorme afbeelding op het gewelf, zoals te zien op afbeelding 2 en 3. Afbeelding 4 is een detail. Dit werk, Hoorn des overvloeds, is ontworpen door Arno Coenen en Iris Roskam. Het is een overweldigend beeld van 'ultieme verleiding'.
De enorme afbeelding in de Markthal doet denken aan plafondschilderingen uit de barok. Op afbeelding 5 zie je zo'n plafondschildering in een kerk in Rome.
In de Markthal is een vorm van ruimtesuggestie toegepast die doet denken aan die van barokschilders. De ruimte lijkt daardoor enorm. Vergelijk afbeelding 3 en 5.
In de barokkerk (afbeelding 5) is recht onder de plafondschildering één plek op de vloer gemarkeerd waar je als beschouwer moet gaan staan om het maximale effect van de schildering te ervaren.
Ook de barok wil verleiden en indruk maken op de beschouwer. Op afbeelding 6 zie je een detail van de schildering in de kerk in Rome, met virtuoze licht-donkereffecten.
Bekijk afbeelding 6.
De afbeelding in de Markthal bestaat uit 4500 vierkante aluminium platen waarop de voorstelling is geprint. Het lijkt alsof er één enorme foto is gemaakt, maar het geheel is samengesteld uit beelden die met hulp van de computer zijn opgebouwd.
Op de architectuur kwam ook kritiek. Een journalist schreef dat de Markthal niet uitnodigend is om naar te kijken en "pas 's avonds visueel tot leven komt". Op afbeelding 7 zie je hoe de hal er dan uitziet.
Bekijk afbeelding 1 en 7.
Vraag 8 2 punten
Leg uit waarom bij dit werk het gebruik van de computer voor de hand ligt. Doe dit aan de hand van twee mogelijkheden van de computer.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Met de (digitale mogelijkheden van de) computer kun je losse onderdelen / beeldfragmenten samenvoegen en/of in lagen werken. − Met de computer kun je zo nodig (extra) onderdelen/beeldfragmenten van internet halen. − Met de computer kun je alle onderdelen/beeldfragmenten afzonderlijk bewerken, zoals onbeperkt uitvergroten, haarscherpe details of textuur bereiken en/of licht- en schaduweffecten aanbrengen. − Met de computer kun je de productie van het drukproces op de aluminium platen aansturen. − Alle aluminiumplaten (met unieke voorstellingsdelen en kromming) moeten op de juiste plek terechtkomen en goed op elkaar aansluiten (en zonder kleurverschillen): dat is bij een dergelijk groot aantal onmogelijk zonder computerberekeningen. per juist antwoord (1) (2)
2018, tijdvak 1: Mooi en ijdel
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 11
Op afbeelding 8 zie je een schilderij uit 1598 van de Italiaanse kunstenaar Caravaggio. Een jongeman kijkt naar zijn spiegelbeeld in het water.
Bekijk afbeelding 8. De suggestie van spiegelen wordt versterkt door de vormgeving. De weerspiegeling is bijvoorbeeld donkerder van kleur dan de jongen zelf. Ook de compositie versterkt de suggestie van spiegelen.
De jongen op het schilderij is Narcissus, een figuur uit de Griekse mythologie. Hij was zo mooi dat zowel jongens als meisjes verliefd op hem werden, maar hij beantwoordde die liefde nooit. De goden straften hem toen hij, tijdens de jacht, verkoeling zocht bij een bron. In het water zag hij voor het eerst zijn spiegelbeeld, waarop hij tot over zijn oren verliefd werd. Maar hij kon zijn spiegelbeeld natuurlijk niet omhelzen en hij stierf uiteindelijk van verlangen.
Caravaggio laat de verliefdheid van Narcissus goed zien. De blik van de jongen is bijvoorbeeld vol verlangen op de spiegeling gericht. Bekijk afbeelding 8.
Caravaggio was een van de meest invloedrijke schilders van de Italiaanse barok. In het schilderij op afbeelding 8 paste hij op een virtuoze manier verkortingen toe in de figuur van Narcissus. Maar Caravaggio werd vooral beroemd door de manier waarop hij het licht kon weergeven. Bekijk afbeelding 8.
Op afbeelding 9 zie je Echo en Narcissus uit 1903 van de Engelse schilder John Waterhouse. Echo is een nimf die Narcissus probeert te verleiden.
Waterhouse schildert net als Caravaggio het moment waarop Narcissus verliefd wordt op zijn spiegelbeeld. Maar de voorstelling van afbeelding 9 is anders en daarmee krijgt het schilderij een andere inhoud. Vergelijk afbeelding 8 en 9.
Op afbeelding 10 zie je een schilderij uit 2013 van de Grieks-Australische kunstenaar Michael Zavros.
Het schilderij heeft bijna dezelfde opzet als Caravaggio's Narcissus en kan gezien worden als een hedendaagse variant daarop.
Bekijk afbeelding 10. Het schilderij van Zavros kan postmodern genoemd worden.
In de psychologie wordt iemand die voornamelijk met zichzelf bezig is narcistisch of een narcist genoemd. Een narcist is egoïstisch en vaak gericht op zijn uiterlijk.
Het schilderij op afbeelding 10 heeft als titel Bad Dad (Slechte vader). Deze titel stuurt de betekenis van het schilderij.
Bad Dad is een zelfportret. Zavros schilderde zichzelf. Bekijk afbeelding 10.
Op afbeelding 11 zie je een portret van Justin Bieber. In eerste instantie lijkt het of iemand de popster gefotografeerd heeft, maar het is een selfie Bekijk afbeelding 11.
Bieber kan hier een hedendaagse Narcissus worden genoemd. Bekijk afbeelding 11.
Vraag 18 1 punt
Geef aan waaraan je kunt zien dat Bieber zelf de foto maakt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- Je ziet de slagschaduw van een smartphone, hand en arm. (Dit moet van zijn eigen linkerarm zijn, terwijl hij de foto maakt). (1)
2018, tijdvak 1: Bont tapijt
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16
Op afbeelding 12 zie je het schilderij Het Slapend Meisje (1657) van de schilder Johannes Vermeer. De jonge vrouw zit aan een tafel bedekt met een oosters tapijt. Op de tafel staan onder meer een schaal met fruit en een karaf.
In de zeventiende eeuw nam in Nederland de welvaart sterk toe onder andere door de bloeiende handel met het Verre Oosten. Veel burgers werden rijk. Het schilderij op afbeelding 12 toont het interieur van een rijke burger.
Bekijk afbeelding 12. Alleen al uit het interieur en de inrichting kun je afleiden dat deze burger rijk was.
Vermeer was in zijn eigen tijd al beroemd om zijn meesterlijke schildertechniek. Hij toonde zijn kunnen in dit schilderij onder meer in de weergave van het tapijt.
Het tapijt op afbeelding 12 was voor Vermeer een echte uitdaging om te schilderen.
Op afbeelding 13 zie je de ontvangstruimte met reusachtige koepelschildering van bioscoop Tuschinski in Amsterdam. De bioscoop werd in opdracht van Abraham Tuschinski gebouwd en in 1921 geopend. Tuschinski wilde een "filmpaleis voor de burger" oprichten.
Bekijk afbeelding 13. De term 'filmpaleis' is een passende omschrijving voor deze bioscoop, waarvan het interieur doet denken aan het interieur van een paleis.
Het ontwerp voor de wanddecoraties, het tapijt en de koepelschildering is van de Nederlandse architect en ontwerper Jaap Gidding. Gidding was een vernieuwer die verschillende stijlen uit zijn tijd samenbracht in zijn ontwerpen. Het tapijt is overwegend in art deco, en de koepelschildering is een voorbeeld van art nouveau.
Bekijk afbeelding 13.
Op afbeelding 14 zie je Liquid (2014), een kunstwerk van de Azerbeidjaanse kunstenaar Faig Ahmet. Hij ontwerpt tapijten op de computer en laat die vervolgens in wol uitvoeren door tapijtknopers uit zijn geboorteland. Ahmets kunstwerken zijn gebaseerd op traditionele oosterse tapijten.
Bekijk afbeelding 14. Ahmet zet in zijn kunstwerk enerzijds een oosterse traditie voort, anderzijds wil hij die traditie doorbreken door erop te variëren.
Over de oosterse traditie zegt Ahmet: "De oosterse traditie is heel sterk. Ze is heel rijk maar tegelijk ook heel star
- te star voor de toekomst."
De titel Liquid kun je vertalen als vloeibaar of vloeistof. Dit zie je terug in de vormgeving van het tapijt.
Op afbeelding 15 en 16 zie je werk van het Nederlandse kunstenaars- en ontwerperscollectief We Make Carpets (Wij maken tapijten). Het collectief maakt tapijten van makkelijk verkrijgbare alledaagse producten, zoals pleisters, cocktailprikkers en bakstenen.
Op afbeelding 15 zie je Umbrella Carpet 2. Afbeelding 16 toont een detail. Dit wandtapijt werd oorspronkelijk gemaakt voor de etalage van warenhuis de Bijenkorf. Het is samengesteld uit verschillende papieren ijsparasolletjes, van het type dat je ziet op figuur 4.
[figuur 4: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 15 en 16, en figuur 4. Het collectief wilde een verrassend en spectaculair tapijt maken. De ontwerpers maakten gebruik van de kenmerkende eigenschappen van het ijsparasolletje om dit doel te bereiken.
Umbrella Carpet 2 was in 2016 te zien op de tentoonstelling Dream out Loud (Hardop dromen) in het Stedelijk Museum Amsterdam. Op deze tentoonstelling was werk te zien van ontwerpers die de aandacht wilden vestigen op allerlei sociale en ecologische problemen.
Volgens het museum nemen aan deze tentoonstelling kunstenaars deel die "hardop dromen over een betere wereld".
Vraag 21 3 punten
Noem drie verschillende aspecten van dit tapijt die een uitdaging vormen voor de schilder als hij het levensecht wil weergeven. Geef voor elk aspect aan waarom.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende aspecten: − (patroon) Het tapijt heeft een ingewikkeld patroon dat een uitdaging is om helder/inzichtelijk weer te geven. − (ruimtelijkheid, perspectief / verkort) Het patroon loopt mee met de plooien en het verkort/perspectivisch verloop hiervan is een uitdaging om te schilderen. − (licht / donker) De suggestie van plooien is een uitdaging omdat hier de lichtval op de verschillende onderdelen van het tapijt heel precies moet zijn en/of omdat er veel kleurnuances in het tapijt nodig zijn. − (textuur) Het tapijt is wollig, de weergave van een harige textuur is een schilderkunstige uitdaging. − (arrangement) Het tapijt is zwaar en dik. Vermeer slaagt erin dit aspect van het tapijt weer te geven door het te draperen / te vouwen in dikke plooien. per juist aspect (1) (3)
2018, tijdvak 2: Bouwen om te bekoren
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7.
Op figuur 1 hieronder zie je een voorbeeld van een vroeg barokke kerk uit Italië: Il Gesù. De kerk werd eind zestiende eeuw gebouwd en staat in Rome.
[figuur 1: zie het originele examen]
Il Gesù
Op afbeelding 1 zie je Val-de-Grace, een kerk uit de Franse barok. Deze kerk staat in Parijs en is later gebouwd, in de tweede helft van de zeventiende eeuw. De architect François Mansart wilde een kerk die uitbundiger was dan het Italiaanse voorbeeld.
Vergelijk de voorgevel op afbeelding 1 met die op figuur 1. De voorgevel van Val-de-Grace lijkt vergeleken met die van Il Gesù heel imponerend.
Op figuur 2 zie je twee soorten koepelbouw: links zonder trommel en rechts met trommel. Het type met trommel is toegepast in Val-de-Grace.
[figuur 2: zie het originele examen]
Op figuur 3 en 4 zie je de verhoogde koepel zoals die is toegepast in Val- de-Grace.
figuur 3 figuur 4
Het voordeel van een verhoogde koepel voor het exterieur is dat de kerk hoger wordt, zodat je die van een afstand goed kunt zien. Een verhoogde koepel biedt ook voordelen voor het interieur. Bekijk figuur 4.
Op afbeelding 2 zie je de plafondschildering in de koepel. God is afgebeeld in de hemelopening en wordt omringd door allerlei Bijbelse figuren, zoals engelen en profeten.
De kunstenaar heeft de koepel zo geschilderd dat de blik van de beschouwer als vanzelf naar de hemelopening wordt gestuurd.
Op afbeelding 3 zie je de beeldengroep die onder de koepel geplaatst is. De beeldengroep stelt de geboorte van Christus voor. Maria begroet het kind eerbiedig. Jozef reageert verrast op het bijzondere kind.
Op afbeelding 4 zie je Jozef. De kunstenaar heeft veel moeite gedaan om het gevoel van verrassing zo overtuigend mogelijk te verbeelden in de houding van Jozef. Bekijk afbeelding 4.
De katholieke kerk had met het plaatsen van een dergelijke levensechte beeldengroep in de kerk een doel.
Architectenbureau FAT kreeg rond 2005 de opdracht om nieuwbouw te ontwerpen voor een voormalige arbeiderswijk in Manchester, Engeland. Op afbeeldingen 5, 6 en 7 zie je het nieuwbouwproject. FAT wilde de kwaliteit van de leefomgeving verbeteren door meer sfeer in de straten te brengen en bij het ontwerpen van woningen rekening te houden met de persoonlijke smaak en huiselijke stijl van de (voormalige) inwoners van dit gebied.
In figuur 5, op de pagina hiernaast, zie je een impressie die FAT maakte van een alledaags interieur in de huiselijke stijl van de wijkbewoners. De impressie bestaat uit allerlei aspecten van een interieur die doorgaans als gezellig of sfeervol worden ervaren, zoals een open haard.
[figuur 5: zie het originele examen]
Bekijk figuur 5.
FAT nam deze impressie van een huiselijk interieur als uitgangspunt voor het ontwerpen van het exterieur van de nieuwbouwwoningen. Elke woning kreeg een eigen stijl en een huiselijke sfeer. Bekijk afbeelding 5 en 6.
FAT is de afkorting van Fashion, Architecture, Taste (mode, architectuur, smaak). Het bureau typeert zichzelf als dwars, als een groep architecten die op allerlei niveaus ingaat tegen gewoontes in de architectuur. Hun motto bij het ontwerpen is: "Kill the modernist in you!" (Dood de modernist in jezelf!).
[figuur 6: zie het originele examen]
Walter Gropius, woningbouwproject Törten, Dessau 1926-1928
Op figuur 6 zie je een voorbeeld van een modernistische woonwijk uit de jaren twintig van de vorige eeuw. Afgaand op het project in Manchester kun je stellen dat het FAT niet helemaal gelukt is om de modernist in henzelf te doden. Bekijk afbeelding 5, 6 en 7.
De architectuurcriticus Hans Teerds vraagt zich af of het doel om de wijk in Manchester meer af te stemmen op de wensen van de inwoners wel is gehaald. Teerds: "Gaat de alledaagsheid van 'de straat' niet verloren? En bereikt men het doel: kan de bewoner zich nog identificeren met het resultaat?"
Vraag 2 2 punten
Geef twee voordelen van de verhoogde koepelbouw voor het interieur van Val-de-Grace.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − In de verhoogde koepel kunnen ramen worden geplaatst die zorgen voor meer (dag)licht in de kerk (waardoor de ruimte opener lijkt en kunst beter zichtbaar wordt). − In de verhoogde koepel kunnen ramen en/of zuilen geplaatst worden waardoor de kerk een verticaal accent krijgt en/of slanker lijkt (minder zwaar). − De verhoogde koepel zorgt ervoor dat (een bepaald gedeelte van) het interieur veel hoger wordt en/of indrukwekkender lijkt. − De verhoogde koepel zorgt ervoor dat (een bepaald gedeelte van) het interieur een hemels / zwevend effect krijgt. per juist antwoord (1) (2)
2018, tijdvak 2: Man en vrouw
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12.
Op figuur 7 zie je een portret van een verloofd paar dat Pieter Codde schilderde in 1634.
[figuur 7: zie het originele examen]
Het paar liet zich vereeuwigen als voorname, zelfbewuste burgers. Bekijk figuur 7.
In de zeventiende eeuw werden in Nederland veel portretten, groepsportretten en huwelijksportretten geschilderd. Dat hing samen met de kunstmarkt, die hier anders was dan in zuidelijke baroklanden als Frankrijk en Italië.
Op afbeelding 8 zie je Het joodse bruidje, dat Rembrandt omstreeks 1665 schilderde. Een man en een vrouw lieten zich, in historische kostuums, afbeelden als Bijbelse personages. Het werk krijgt daardoor een andere betekenis dan het portret van het echtpaar op figuur 7.
Rembrandts schilderij toont de intimiteit van de liefde.
In Het joodse bruidje paste Rembrandt een vrije, losse manier van schilderen toe. Bekijk afbeelding 8 en het detail op afbeelding 9.
Op afbeelding 10 zie je De kus uit 1908 van de Oostenrijkse schilder Gustav Klimt.
De man en vrouw vormen een eenheid, die versterkt wordt door de vormgeving.
Ondanks die eenheid zijn de figuren toch goed van elkaar te onderscheiden. Klimt maakt in de decoratie duidelijk verschil tussen het mannelijke en vrouwelijke.
Het werk van Klimt behoort tot de jugendstil.
Op afbeelding 11 zie je een schilderij van de Amerikaanse illustrator James Avati uit 1950. Het is gebruikt voor het omslag van het boek op afbeelding 12. Avati maakte dit soort ontwerpen voor honderden pocketboeken. De omslagen moesten een miljoenenpubliek verleiden de boeken te kopen.
Een spannende voorstelling op het omslag van een boek verleidt het publiek tot aankoop.
Avati kreeg pas heel laat een overzichtstentoonstelling in een museum. Zijn werk werd in de jaren vijftig niet serieus genomen door de kunstwereld.
Vraag 14 3 punten
Beschrijf drie verschillende manieren waarop Rembrandt verf aanbrengt in dit werk, en geef steeds aan welk effect hij daarmee bereikte.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Alleen als ook een juist effect genoemd wordt bij de juiste manier van schilderen 1 scorepunt toekennen.
2018, tijdvak 2: Borden en schotels
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 21.
Vanaf het midden van de achttiende eeuw nam onder de adel en de gegoede burgerij de vraag naar exclusief serviesgoed enorm toe. Om aan die vraag te voldoen verschenen er steeds meer aardewerkfabrieken, zoals die van de beroemde keramist en ondernemer Josiah Wedgwood.
Catharina de Grote, tsarina van Rusland, bestelde rond 1770 een bijna duizenddelig eetservies bij Wedgwood. Het zogenaamde Groene Kikkerservies was bestemd voor haar nieuwe zomerpaleis. Het servies werd genoemd naar het gebied waar het paleis stond.
Op afbeelding 16 zie je een dinerbord uit dit kikkerservies. De manier waarop de kikker is verwerkt in de randdecoratie benadrukt de voorname status van het servies.
Het servies is gedecoreerd met voorstellingen van Engelse landschappen en gotische monumenten. Speciale decorateurs brachten de honderden verschillende voorstellingen met de hand aan.
Deze voorstellingen, van Engelse landschappen en monumenten, werden ontleend aan bekende kunstwerken.
Op afbeelding 17 en 18 (detail) zie je een bord uit 1853 ontworpen door de Franse keramist Charles Jean Avisseau. Hij maakte deel uit van een groep kunstenaars en intellectuelen die zich, mede door het werk van natuuronderzoekers zoals Charles Darwin, lieten inspireren door de levende natuur.
Het bord heeft de levende natuur in en rond een meertje als onderwerp. Een stuk servies zoals een bord of schotel leent zich goed voor de uitwerking van dit onderwerp.
Op veel borden is de natuur geïdealiseerd en lieflijk weergegeven. Op het bord van Avisseau is de natuur wild voorgesteld. Bekijk afbeelding 17 en 18.
Stelling: De wilde natuur als onderwerp voor dit soort handgemaakt servies komt voort uit verzet tegen de oprukkende industrialisatie.
Het bord is gemaakt van klei die is gebakken en daarna geglazuurd. Glazuur zorgt ervoor dat het voorwerp waterdicht wordt.
Het glazuur heeft ook een decoratieve functie. Bij de bladeren op het bord is te zien dat de glazuurschildering bijdraagt aan de levensechte voorstelling van de bladeren. Bekijk het detail op afbeelding 18.
Op afbeelding 19 en 20 zie je dinerborden uit het servies Hybrid (2011- 2015) van het Italiaanse ontwerperscollectief CTRLZAK. Voor Hybrid werden delen van Chinees servies gecombineerd met delen van Europees servies.
Bekijk afbeelding 19 en 20. Ondanks het feit dat de helften niet op elkaar aansluiten, zijn ze met zorg uitgekozen en samengevoegd, waardoor ze toch een eenheid vormen.
De borden op afbeelding 19 en 20 maken deel uit van een groot servies dat gemaakt is volgens hetzelfde concept. Je ziet meer stukken uit dit servies op afbeelding 21.
Bekijk afbeelding 19, 20 en 21. Het lijkt alsof steeds twee helften van bestaande serviesstukken aan elkaar gelijmd zijn. Toch is dit niet erg waarschijnlijk.
Vraag 28 2 punten
Geef hiervoor twee redenen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − (efficiënt) Het is ondoenlijk om voor zo’n duizenddelig servies zo veel originele voorstellingen te ontwerpen, om die reden werden bestaande voorstellingen uit de kunst gekopieerd. − (status) De autonome (landschap)schilderkunst had een veel hogere status dan decoratieve kunst (zoals serviesgoed). Door voorbeelden van schilderkunst te gebruiken verhoog je de status van het servies (een schilderij op een bord). − (inhoud) De voorstellingen op het servies, bekend van de kunstgeschiedenis, dienden als conversatiestukken (onderwerpen die de moeite waard waren om over te praten). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 29 2 punten
Noem twee redenen waarom een bord of schotel zich goed leent voor uitwerking van het onderwerp 'natuur in en rond een meertje'.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Een bord / schotel is ovaal / rond net zoals veel meertjes ovaal / rond zijn. − Een bord / schotel heeft vaak een dieper / verdiept deel waarin eten zoals soep en vis ligt, net zoals een meertje verdiept ligt en water en vis bevat. − Een bord / schotel heeft een rand, zoals een meertje een oever heeft waarop planten groeien en/of reptielen kruipen. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 32 1 punt
Noem nog een praktische functie van glazuur.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- een van de volgende: − Het glazuur beschermt het voorwerp tegen invloeden van buiten (vuil, zuren). − Het glazuur maakt de keramiek harder / steviger (en daarmee duurzamer). (1)
Vraag 33 2 punten
Leg met twee voorbeelden uit dat de glazuurschildering bijdraagt aan de levensechtheid van de bladeren.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Door verschillende kleuren groen, geel en/of bruin glazuur lijken sommige blaadjes fris, en andere verdord. − Doordat het glazuur afwisselend dik en dun (transparant) is aangebracht wordt de ruimtelijkheid (nerven, vouwen, bollingen) van de blaadjes versterkt. − Door plaatselijk dikke druppels groen en/of geel lijken er aangetaste plekken / kneuzingen in de blaadjes te zitten. per juist antwoord (1) (2)
Hoe vaak technieken in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 10, 13, 17, 23 | 4 | 14% |
| 2026, tijdvak 2 | 1, 7 | 2 | 7% |
| 2025, tijdvak 1 | 10, 12, 18, 23 | 4 | 14% |
| 2025, tijdvak 2 | 9, 12, 27 | 3 | 10% |
| 2024, tijdvak 1 | 4-5, 7, 21 | 4 | 14% |
| 2024, tijdvak 2 | 8, 25, 27 | 3 | 10% |
| 2023, tijdvak 1 | 7 | 1 | 3% |
| 2023, tijdvak 2 | 3, 5, 8-10, 15, 19-20, 30 | 9 | 29% |
| 2022, tijdvak 1 | 4-5, 15, 20 | 4 | 13% |
| 2022, tijdvak 2 | 4, 7, 18 | 3 | 9% |
| 2022, tijdvak 3 | 8-10, 14-15, 20, 30 | 7 | 21% |
| 2021, tijdvak 1 | 6, 11, 19, 27 | 4 | 12% |
| 2021, tijdvak 2 | 13, 21, 28 | 3 | 9% |
| 2021, tijdvak 3 | 17, 19, 24, 29 | 4 | 12% |
| 2019, tijdvak 1 | 5, 19, 26, 28-30 | 6 | 18% |
| 2019, tijdvak 2 | 3, 18 | 2 | 6% |
| 2018, tijdvak 1 | 8, 18, 21 | 3 | 8% |
| 2018, tijdvak 2 | 2, 14, 28-29, 32-33 | 6 | 17% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo staat een vraag over technieken, samen 72 vragen (13% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 2: 9 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 11% van de vragen over technieken, daarvoor 13%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met technieken
Maak de 15 nieuwste examenvragen over technieken online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over technieken
Andere onderwerpen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo
Technieken op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op kunst (beeldend) oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt technieken voor in het eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 72 vragen over technieken, 13% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo stonden de meeste vragen over technieken?
In het examen van 2023, tijdvak 2, met 9 vragen: 3, 5, 8-10, 15, 19-20, 30.
Hoe oefen ik examenvragen over technieken?
Op deze pagina staan alle vragen over technieken met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.